ԹԸՐԹԸՌԻՆՑ ՅԱԿՈՒԲԷՆ ԱՆԹԱՌԱՄ ՅԻՇԱՏԱԿԷՆ

ՔԵՍԱՊԻ ԲԱՐԲԱՌ

Յակոբ ք

ՅԱԿՈԲ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

– Բէրով շօն իկի դօն, սօրբ:

Ընծաս կը դիմաւորէր զէս Յակոբ Քառէն: Կը բըռնէր օսիրիցս, կը պէքնէր ճէկոտս, պազնաք կը նըստէրէնք:

Ըր Անթիլիասու Վունքը էշկըրտերէմ, էմըն վաքանցա անպայման կուրթերէմ հազ Յակոբ Քառէն: Պազը-պազը սաաթնօն կը նըստերէմ խաչը, պազը-պազըլի քէչ կը նըստերէմ: Ըր քէչ նըտերէմ, կէսէր.

– Եօ՞ հա փախէս Պէտուր, նէստ քէչմըլի:

Ըր կը պաշլերէնք խուսիլը, առջը հարցումը կըննէր՝

–  Գէցի՞ հազ Պէտուրը[1]:

Պազնաք կը հարցընէր.

–  Պըզտէկ Պէտուրը[2] չոցի՞, չէ՞ք հա շինի:

Էննը սորնա կը հարցընէր.

–  Հէմու էն էսօ, Անթիլիասու Սօրբը[3] չոցի՞:

Աս հարցաքըննութենէն թամալա պիտա անցներէմ:

Սորնա, կը հարցընէր.

–  Տէ, հէմու դօն էսօ, չոցի՞ս, խէպըրնէդ չէին: Նուր թօղթ բիրօ՞ծ իս աս թաւը: Կը ճուպեպերէմ, իլան ըր թօղթ բիրօծ ըներէմ կուտերէմ Քառէն: Կ’առնէր, աղուր մը կ’ուսումնասիրէր, իլան թի նկատէր քի տառիրը մունտըրին, կ’էսէր.

– Օղլըմ, չըվա՞ ըր աս թըղթիրը հա տըպին, միր՝ հէլըվըրնէս հիսապը չընին: Հէմու իս չո՞ց կարդում քանծաս մունտըր տառիրը…:

Աս կ’էսէր, պաս պազնաք միծ հաճոյքօն կը կարդէր: Պաս ըր մինծ ըներէն տառիրը, կէսէր.

–  Էհ հաա, հէմու էսուր կէսին թօղթ:

Յակոբ Քառէն աղուր թօղթ կը կարդէր: Աղըզմը տէրօծերէմ էր թօղթ մը Ցեղասպանութեան մասէն: Միալ վաքանցէն ըր գէցօծերէմ խաչը, պըլըշից խուսիլ ատ թըղթէն մասին: Էսոց.

–  Տօ Պէտուր, տիճկօնքը մօրդ չին, մօրդ չին: Ատ չըվի՞ր իրոծին տօ, վահշէք ին, վահշէք: Մօրդ էսօծըդ ընծատ բէնիր կարանդի չինէր: Վահշէքը պիլամ ընծատ բէնիր չըն ինի…: Հատվածնա կերէն ըր չը կարցու թէքմըլիլ կարդիլը, չումքի մօրդը՝ աքըլ ունցող մօրդը, շարաֆ ունցող մօրդը չը կարնօր ընծատ բէնիր թըքը իտիշքը կարդիլ:

Պազը թըմէր թըղթիրէն խուսիլը, կը պաշլէր էր կանճ ըղօծ վախթիրէն հաքիօթնէն հաքաթիլ: Նալա՜ր հաքիօթնա հաքաթօծի: Հէմու փուշմանիմ քի ատ վախթ չըգրօծիմ եա չարձանագրօծիմ հաքաթօծնէն: Ատ հաքիօթնէն մինծ մասը մառցօծ իմ, քէն մէյը պաս հա յիշիմ: Էտունց մէյը ասն ի.

–  Օղլըմ, – էսոց ուր մը -, հէմու հայաթը նատոր հէշտ ըղօծի: Ըր կանճերէնք, նա թիլիֆոն կէր, նա մօպայլ կէր: Յակոբ Պէտուրը ատ վախթիրը Չընար կը մընէր: Ըր եավը ուրթիլա ըներէնք, սպախթան ուխթով կըներէմ լիվանը, թըվունկս կառներէմ իլան թա Չընորէն դէյը ըրկը աղըզ կը ճիթըցներէմ: Ատ միր եավը ուրթիլէն փարօլան էր: Ճիթըցնելէս կէս սաաթ սոնրա կը հանդիպերէնք ատ սընղըրիկուն ըրվան (լիվանէն կը ցըցնէր տիյեղը): Ընծատ կը խուսերէնք մինք, չիթէմը ընծըս ձի, մօպայլ իլան չըմ գուտի չէք…

Յակոբ Քառէն հէմու միր հիտ չի ալ, խիսօծի: Պաս էր բարի յիշատակը, էր հաճելի ներկայութենը դար ըրկան-ըրկան պըր մընու զէնք ճանչցողներէն միյջ:

Հուղը թիթիւ ըննու ըրվադ Քառա:

 

Էջմիածին, 26 Յուլիս 2016

 

Դժուար հասկնալի բառեր

Աղըզմը – անգամ մը:
Աս թաւը – այս անգամ:
Բէրով շօն իկի – բարի եկար:
Գէցի՞ – գացի՞ր:
Դար – տակաւին:
Դէյը – կողմը:
Եավը – որսի, որսորդութեան:
Էննը սորնա – Ամենէն վերջը:
Ընծաս – այսպէս:
Ընծատ բէնիր – այդպիսի բաներ:
Ընծըս ձի – ձեր նման:
Թամալա – միշտ:
Թէքմըլիլ – շարունակել, ամբողջացնել:
Թըմէր – աւարտէր:
Թըվունկ – զէնք:
Թըքը իտիշքը – մինչեւ վերջ:
Թօղթ – գիրք:
Լիվան – պատշգամ:
Խաչը – քովը, մօտը:
Խիսօծի – մահացած է:
Կը պաշլերէնք – Կը սկսէինք:
Կը ներէմ – կ’ելլէի:
Կը ճիթըցներէմ – կը կրակէի:
Կը ճուպեպերէմ – կը պատասխանէի:
Կուտերէմ – կու տայի:
Հազ – քով:
Հաքաթիլ – պատմել:
Հէլըվըրնէս – ծերերուս:
Նալա՜ր – ինչքա՜ն:
Նատոր – ինչքան:
Ուրթիլա ըներէնք – երթալու ըլլայինք։
Չընար – Քէսապի գիւղերէն մէկը:
Չիթէմը – ոչ թէ:
Պազնաք – յետոյ:
Սաաթնօն – ժամերով։
Սընղըրիկուն – բարձրունքին, գագաթին, բլուրին:
Սորնա – յետոյ:
Սպախթան ուխթով – առաւօտ կանուխ:
Սօրբ – սուրբ:
Վահշէք – կենդանիներ, անասուններ:
Տիճկօնքը – թուրքերը:
Քանծաս – այսքան:
Օսիրիցս – ուսերէս:

 

[1] Պէտուրը պէպոյս ի՝ Յակոբ Պէտուր, Յակոբ Քորթմոսեան:

[2] Պըզտէկ Պէտուրնըլի պապաս ի՝ Պետրոս Քորթմոսեան:

[3] Անթիլիասու Սօրբը՝ Արտաւազդ Արքեպիսկոպոս Թրթռեանն ի:

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՔՍԱՆՀԻՆԳԱՄԵԱԿ ԱՆԿԱԽ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

 

ՀՀ

ՍՏԵՓԱՆ ՔԷՕՇԿԷՐԵԱՆ

արդէն գոց սորվեցանք՝
կրկնուող կեղծիք ընտրական
անարդարութիւն ընկերային
անօրինութիւն բազմապիսի
բարոյալքում
յուսահատութիւն
աղքատութիւն, սնանկութիւն
հարստութիւն, շռայլութիւն
մաֆիա, կորրուպցիա
օլիգարխիա, օֆշօր
թալան, սուտ, կեղծիք
Կիւմրիի մէջ քսանհինգամեայ յամեցող տնանկութիւն
պետական անբացայայտ ոճիր
պետական կաշառակերութիւն
միակուսակցութիւն
արտագաղթ
արտագաղթ
արտագաղթ
Իրաքի ու Սուրիոյ հայութեան անուղղակի ներգաղթ
արտագաղթ
արտագաղթ
արտագաղթ

կաշառուած ստորաքարշ Սփիւռք
շքանշանատարափի կարօտ
համահայկական հիմնագրպան
հայաստանասէրնե՞ր
սովետական ատեն ալ կային
հիմա ալ կան
հայաստանճիներ
ինչ ալ ըլլայ՝ հայրենիք է
մերն է մերը ըսողներ
մեր ցաւին պէս
լեռ-ձոր լիզողներ
բայց չեն երթար մնալու
որուն մէջ ըլլալու է հայրենահամը

արգիլում կուսակցութեան մը ամբողջ
ձախողած պարահանդէսի յեղափոխութիւն՝ առաջին նախագահէն
ձախողած ծոմապահութեան յեղափոխութիւն՝ կուսակցապետէն
ձախողած (ձախողա՞ծ)
ելեկտրականութեան յեղափոխութիւն՝ երիտասարդութենէն
Սասնայ Ծռեր՝ ծուռերէն
չէ՜, աս մէկը ի՞նչ յեղափոխութիւն դուն ալ
ոստիկանատան գրաւում սոսկ
ոստիկանապետերու տեղակալներու ձերբակալում
ախր էս ի՞նչ ոստիկաններ ունենք
ծուռեր ու շիտակներ
տեղ չունին այս հանրափ(է)տութեան մէջ
որ թարգմանի՝
հանրութեան համար ծեծի փէտ
կամ ալ հանուր փտութիւն
ո՞ր մէկը կ’ուզէք

մենք կարանք բոլլլոր յեղափոխութիւնները հարթել
զէնքով, ծեծով, ջուրով, կազով, պայթուցիկով
ձերբակալելով՝ բերման տարման
կին, աղջիկ, տղայ, տատիկ, պապիկ, շուն, կատու, մժեղ
ողջ կամ մեռած
վաբշէ չի տարբերի
կը տանինք
քաղաքակիրթ ենք, արիւն չենք թափեր
քսանհինգ տարուան փորձառու գիշատիչ ենք
միայն թէ երկրացիները
երկրէն դուրս կը թափենք
էդ էլ ոչինչ
դէպի Ռուսաստան յատկապէս
բայց նաեւ Թուրքիա, Եւրոպա ու Ամերիկա
բարով երթաք, յետոյ կ’ըսենք՝
«արի տուն»
ի՛մ տուն
եթէ չերթաք
բա ո՞նց դառնաք

վրացիք նախագահ վար առին, ճամբեցին
ազերիք նախագահ վեր հանեն իբրեւ թագ
իսկ մեր փողոցն իսկ մերը չէ
հայաթում չկայ հայաթ էլի

հմի մի հատ թափով լսէք արա

Էջմիածին Գայիանէ Շողակաթ Հռիփսիմէ
Սեւան Գեղամ Գեղարդ Գառնի
Ծիծեռնակաբերդ
Դիլիջան միլիջան
Միկոյեան Մանուկեան
Ծաղկաձոր կամ տգիտաց հոր
ոսկէ աշուն չեկող գարուն
Սատանի կամուրջ կամ սատանի եղունգ
Տաթեւ առնէթեւ կտրէթեւ
երկարագոյն ճոպանուղի կամ կարճագոյն անդամ
Հաղբատ Սանահին Հաղարծին Գոշավանք Սաղմոսավանք
սաղ վանքերն ու պանքերը

սառած արցունքը չեն արժեր այն տարեց կնոջ
որ իբր թէ աշխատանքի եկած էր այդ օր
առտու կանուխ
առանց բարի լոյսի
առանց ժպիտի
գրեթէ անհոգի
խեղդուկ արցունքով
քսանհինգամեայ

 

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ՃԱՄԲԱՆԵՐԸ ՓԱԿՈՒԱԾ ԷԻՆ ՁԻՒՆՈՎ

 

ձիւն

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Ձիւնը գոցեր էր ամենուրեք: Կէսօրէ վերջ քամին զօրաւոր փչեր էր ու դիզ մը ձիւն կուտակուեր էր ճամբաներուն վրայ: Անկարելի էր վերադառնալ տուն: Տո՞ւն. տունս հոս էր: Քսան տարիներէ աւելի մեր միասնութիւնը ապրած էինք այս տան մէջ: Կը յուսայի, թէ մեր վերջին ընթրիքին դարձեալ պիտի կարողանայինք աչքէ անցընել մեր յարաբերութիւնը: Յարաբերութիւն՝ առանց ստորագրութեան, առանց մատի անցած օղակներու…: Կայծակնահար եղեր էինք, երբ համալսարանին ելքին բախած էինք իրարու:
–  Պատմէ՛, ի՞նչպէս պատահեցաւ դէպքը:

Ամէն առաւօտ, որ կ’արթննայի, դարձեալ կը սիրահարուէի թէ անոր, թէ անոր հետ ապրած կեանքիս: Մեր աշխարհին մէջ շատ գունաւոր էր ամէն ինչ: Երկուքս ալ՝ արուեստագէտ գծագրիչ, երբ վկայուեցանք համալսարանէն, տուն մը վարձեցինք ու կազմեցինք մեր արուեստանոցն ալ: Ամբողջ օրը ձիւնած էր եւ կէսօրէ վերջ արդէն ձիւնամրրիկ սկսած էր։
–  Այս գիշեր մի՛ երթար, օդը աննպաստ է: Վաղ առաւօտ կ’երթաս:

Մեր վերջին գիշերն էր: Պառկեցանք: Մինչեւ քնանալս զինք դիտեցի: Դրոշմեցի ուղեղիս մէջ երեսին արտայայտութիւնը, նոյնիսկ քունին մէջ: Հոտը քաշեցի մէջս: Քնացեր եմ: Սակայն դող մը զգալով արթնցայ կէս գիշերին: Ելայ տեղէս ու խոհանոց գացի եւ հացի խոշոր դանակը առի: Դեռ ձիւն կը տեղար: Բոլոր ճամբաները փակուած էին:

Արիւն ժայթքած էր քիթիս, բերնիս: Ձեռքերէս կը կաթկթէին արեան կաթիլները: Պիտի չձգէի, որ ուրիշինը ըլլար ան: Չէի կրնար հրաման տալ, որ ուրիշ մէկու մը մատները դպչէին մորթին, մարմնին:
–  Ինչո՞ւ մեռցուցիր, հարց տուաւ դատաւորը:
–  Կորսուէ՛, գնա՛, շան կնի՛կ:

Հօրս ձայնն էր, որ կը հնչէր ականջներուս մէջ: Մայրս իր տունը լքելէ զատ ուրիշ ճար չունէր: Եւ նաեւ լքելով զիս հեռացեր էր այն գիշեր տունէն եւ անգամ մըն ալ չէի տեսեր զինք:

Դանակը քանի մը հարիւր անգամ խրեցի սրտին կեդրոնը: Ճերմակ սաւանը ներկուած էր մեր սիրոյն վառ գոյնով:
–  Գործողութեան պէտք է ենթարկուի եւ որպէսզի կասկած մը չունենանք յառաջիկային համար, պէտք է լրիւ մաքրուին ձուերը, արգանդն ալ:

Բաժնուելու որոշումին միասնաբար յանգեցանք: Դադրած էի կնոջական սեռային ցանկութիւն ունենալէ, այլեւս չէի բաւարարեր ալ զինք։ Հասկնալի էր ամէն ինչ, որ բնութեան օրէնքին մէջ գրուեր էր այր ու կնոջ համար: Գոյները ինծի համար սկսեր էին կորսնցնել իրենց իմաստը: Փայլուն, գոյնզգոյն օրերը սկսեր էին մթագնիլ, ինչպէս որ մթագնած էին մանկութեանս յիշատակելի օրերը մօրս տան լքումովը, որուն միակ պատճառն էր հօրս վարուելակերպը մօրս հետ։

Դատաւորին ձայնը հնչեց դատարանի սրահին մէջ:
–  Որոշուած է…:

Դուռը փակեր էի, չվերադառնալու որոշումով: Եթէ այն գիշեր ձիւն չտեղար եւ ես չպարտաւորուէի կրկին տեսնել զայն՝ ան պիտի ըլլար ուրիշին: Այն ձիւնոտ գիշեր փակեր էի ելքի բոլոր ճամբաները:

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ՆՈՃԻՆԵՐՈՒՆ ՇՈՒՔԻՆ ՏԱԿ

նոճի

ՍԵՒԱՆ ԼԱԼԻՔՕՂԼՈՒ

Ահաւասիկ անդադար վազելով
անցուցած իմ կեանքիս
դադար մը տուի․
կիսադադար:
Բարի՜ եկար,
քանի անգամ ըսինք ձեզի
Նոճիներուն միջոցաւ…
Երբ կ’այցելէիք կամ առջեւէն կ’անցնէիք
այս հանգստատան:
Յաւիտեան չէ այս կեանքը
օր մը պիտի վերջանայ,
մի՛ վազէք,
ձեր վերջաւորութեան կը հասնիք:
Չհասկցանք,
Վազեցինք:
Հասանք մեր վերջաւորութեան:
Ցտեսութիւն աշխարհ…
Բարի տեսանք նոճիներ:

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԾՆՈՒՆԴ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Ա.

Դուն որ ծնար ծնունդ տալով՝
օրհնեալ առեղծուած ես:
Դուն որ ծնար աշխարհ գալով՝
բարի եկար հազար բարով: 

Բ.

Անցեալ տարի՝ կնքամայր
անցեալ ամիս՝ մօրաքոյր
այսօր ահա՝ հօրաքոյր…

Այսպէս շարունակ եւ
կեցած տեղս
պաշտօնս հետզհետէ բարձրացում կը կրէ:

Գ.

– Աղջիկ մըն ալ դուն բեր,
ըսին զիս տեսնողները.
տարոսիկներուն հետ
մաղթանք բաժնեցին ուրիշները.

– Հապա՞ եթէ տղայ գայ…
– Պէտք է փորձես որ գիտնաս,
խրատեցին շատերը.

Ծեր կին մըն ալ մօտեցաւ
ու ականջիս փսփսաց.
– Երկու տղա՞յ,
աղջիկ չունի՞ս դուն…
– Չէ,- ըսի տեսակ մը շուարած.
– Ուրեմն, զաւակ չունիս դուն…

Ես չուզեցի հաւատալ, սակայն
ծեր կինը կեանքի փորձառութիւն ունէր…

Դ.

Մամա ըլլալ
ու զգալ համը աշխարհ գալուն,
ցաւը երկունքին,
համը ցաւին.
ցաւ, որ միայն քեզի է շնորհուած.
ցաւերուն մէջ միակը, որ մարդ սրտբաց կ’ընդունի…
ցանկալի ցաւ, երբ
կը քաղցրանաս,
կը վերանորոգուիս,
կը տոգորուիս,
կը շէնանաս,
կ’անմեղանաս.
ու՝
ցաւի ահաւորութենէն ետք, երբ
երկինքն ու երկիրը
իրարու կը միահիւսուին՝
ի վերջոյ կը լսես
քնքոյշ ճիչը:

Ե.

Մանուկը ծնաւ
– Աչքերնիդ լոյս
– Մամային կը նմանի:
– Ճիշդ պապան է, քա:
– Չէ հա, մեծ մաման է:
– Մեծ հօր քիթէն ինկեր է:
Իսկ դուն լուռ՝
գլխով հաւանութեան նշան կ’ընես,
բոլորին ալ խաթըրին կը նայիս,
մէյ մըն ալ էականին կը նայիս,
ու՝ ամուր-ամուր կը գրկես նորածինդ:

Զ.

Մանուկը ծնաւ չծնաւ
պատուաստեցին զինք.
Խոզուկի պատուաստ,
Ջրծաղիկի,
MMR,
HIB
FLU…

– Սիրելի՛ բժիշկ,
պատուաստ ալ չկա՞յ
պինդ մնալու
չընկրկելու,
տոկալու ու
համբերութեամբ մաքարելու…

– Կեանքը շատ դաժան է բժի՛շկ, պատուաստէ՛:

Է.

Մանուկը ի՞նչ կ’ուզէ.
Հաւատք
Յոյս
Սէր
եւ Մկրտութիւն:
Ու թաթխեցին հա թաթխեցին
մկրտեցին մանուկը.
կատարեցին անոր վերջին իղձը՝
մտածելով որ մնացածը ինքնիրեն կու գայ:

Ը.

Ու մայրը անհամբեր է
թէ ե՞րբ լեզու պիտ’ ելլէ
իր առջինեկը,
թէ ե՞րբ առաջին բառը՝
«Մամա» պիտ’ արտասանէ.
բայց եկուր տես որ
ամէն անգամ որ
մաման
«մա-մա», ըսէ
մանկիկը անվարան
«պա-պա»
կը կրկնէ անոր ետեւէն:

Թ.

Մօր կաթը
արդար
սննդարար
կենարար
էութիւն
լիարժէք
առողջութիւն
մտորում
ապրում
յոյզեր
յոյսեր
հիացում
դիեցում
յագեցում
աճում
յորդում:
Մօր կաթը՝
անքակտելի կապ:

Ժ.

Մանուկին ճիչը
դիւթիչ դուրեկան
շէնշող հոգեթով
քնքոյշ ու մեղմիկ:
Մանուկին ճիչէն
անպակաս մնաք:

ԺԱ.

Ակռահատիկ շինեցէք,
ցնծացէք, ուրախացէք.
իր առաջին ակռայով
մանուկն արդէն մարդ դարձաւ:
Օ՛ն, ուրեմն ժամանակն է
գուշակութեան.
դե՜հ, դրէք իրերն իր դիմաց
Թող ընտրէ ան ապագան:

 

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ԿԵԱՆՔԸ ԱՅՍ Է

երկրորդը

ՍԵՒԱՆ ԼԱԼԻՔՕՂԼՈՒ

Բոլոր մարդիկ դրամապաշտ են․
ինչպէ՞ս չըլլան:
Ամսուն վերջին օրը կը սպասես որ
ամսականդ առնես:
Ծախսե՜ր, պարտքե՜ր, ապագայ առնուելիքնե՜ր…
Եթէ մնայ, մնացեալն ալ մէկ կողմ դիր
որ պէտք պիտի ըլլայ, եթէ անգործ մնաս ու
որպէս ջուրը նորէն դարձնէ
կեանքիդ ջաղացքը:
Նախ քեզի կարիքներ հնարեցին
Յետոյ զանոնք առնել ստիպուեցար
ծախսերով պարտքի տակ մտար:
Այս շալկած ծանր բեռը
անմիջապէս մի վճարեր,
ամիսներու կը բաժնենք, ըսին,
հաւատացիր:
Անգործ մնացիր…
ամսականդ այս ամսուան ապրուստիդ հազիւ կը բաւէր
հիմա խորհէ՛ որ ինչպէ՞ս պիտի ապրիս…

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՄԻԱՅՆ ՄԷԿ ԱՆԳԱՄ

Անահիտը

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Անահիտ մարմարեայ միակտուր սիւնաքարի մը նման փռուած պառկած էր անկողինին մէջ: Կուրծքը հեւ ի հեւ կ’ելեւէջէր դեռ: Սպիտակ մորթը եւ կարմրած այտերը կը զարդարէին ճերմակ սաւանը: Կրքոտ փախուստին ամչկոտութիւնը քօղարկուած էր կուրծքերը ծածկող երկար սեւ մազերովը:

Ելաւ անկողինէն ու մտաւ լոգարան: Ջուրի կաթիլները կը սահէին մարմինէն վար: Կը լուացուէր ու կը լուացուէր: Կը ջանար մաքրուիլ ջուրով: Պիտի գիտնա՞ր արդեօք, թէ այդ մաքրութիւնը նոր կեանքի մը սկիզբը պիտի ըլլար:

Անահիտ ունէր ամուսնական շատ հանդարտ կեանք մը: Տասնհինգ տարիներ ետին ձգած էր իր ամուսնոյն՝ Հրաչին հետ: Շատ փափաքած ըլլալով հանդերձ իրենց հեզ ու համեստ կեանքը մանուկի մը ծնունդով չէր պսակուած: Ամոլը քանիցս փորձեր էր իր երջանկութիւնը կնքել երեխայի մը ծնունդ տալով, սակայն բոլոր ջանքերը ի զուր էին: Ամէն օր տունէն գործի, գործէն տուն եկող-գացող Հրաչ ուզեր էր ժառանգ ունենալ: Անոր ալ ջանքերը արդիւնք մը չէին տուած: Եւ այլեւս երկար տարիները իրենց ետին թողած զոյգին յոյսը սպառեր էր: Իրենց ամուսնութիւնը սովորական եւ բնական միօրինակութիւն էր ստացեր: Հանգիստ, խաղաղ ու միօրինակ, սակայն զուրկ հեւքէ ու խանդավառութենէ:

Երբ ջուրի կաթիլները կը սահէին մարմինէն վար, յիշեց այն օրը, երբ տան դիմացի յարկաբաժին փոխադրուած էր դրացի երիտասարդ տղան: Քսանհինգ տարեկան, խարտեաշ մազերով եւ զարգացած մկաններու տէր դրացին սկսեր էր գրաւել Անահիտին ուշադրութիւնը: Ամէն անգամ որ Անահիտ դուռը կը բանար դուրս գալու համար, դրացին ալ իր պայուսակը առած մարմնամարզանքի սրահ երթալու կը պատրաստուէր:

Անահիտին սեփ-սեւ աչքերը, բարեձեւ մարմինը, ճկուն շարժումները եւ հանդարտեցուցիչ խնդուքը ուշադրութիւնը գրաւած էր նաեւ դրացիին: Անահիտ կը բարեւէր զայն կրակոտ նայուածքով: Երիտասարդին հանդէպ ունեցած համակրանքը բացայայտ էր: Մօտ քառասուն տարեկանի հասած կին, իր ամբողջ նազանքով, ակնածանքով քաշողական ուժ կը ստեղծէր իր դիմացինին մօտ: Երբեմն փախստական նայուածքներով, երբեմն ալ համարձակ խօսակցութեամբ Անահիտի ներսիդին տարբեր զգացումներ հասակ առնել սկսած էին դրացիին հանդէպ:

Այն առաւօտ Անահիտ ամուսինը գործի ճամբելէ յետոյ ներս մտաւ: Օրուան բնական տան գործերը ընելու պիտի լծուէր, երբ յանկարծ դրան զանգը հնչեց: Երբ դուռը բացաւ դրացին իր հուժկու հասակով կանգնած էր դրան առջեւ: Առանց բառ մը արտասանելու կամ պատճառաբանութեան ներս մտաւ: Այնքան մօտ կանգնած էին իրարու, որ Անահիտին արիւնը խուժեց եւ այն վայրկեանին զգաց տակնուվրայութիւնը իր զգացումներուն: Դրացին թեթեւ հպումներով եւ քայլերով առաջնորդեց զայն դէպի ննջարան: Անահիտ շատ հեշտ կը հետեւէր անոր առաջնորդող քայլերուն: Միասնաբար ինկան անկողինին վրայ: Անահիտ մերկացաւ. դրացին մերկացաւ: Մերկացան նաեւ բոլոր խորհուրդները, զգացումները: Անահիտ մոռցաւ իր հաւատարմութիւնը ամուսնոյն հանդէպ: Երկար ժամանակէ ի վեր իրենց զսպած, փակ զգացումները բացայայտուած էին այն առաւօտ: Անահիտին մարմարեայ մարմինը միաձուլուեցաւ թխադէմ դրացիին կրքոտ մարմնին հետ:

Ամիս մը անցաւ: Անահիտ եւ դրացին անգամ մըն ալ չհանդիպեցան շէնքին մէջ: Եւ շատ չանցած դիմացի յարկաբաժինը պարպուեցաւ:

Երկու ամիս ետք Անահիտ եւ Հրաչ բացառիկ երջանկութիւն ունէին իրենց հաւատարիմ տան երդիքին տակ: Անահիտին յղութեան առաջին ամիսներն էին, որոնք շատ հանդարտ կը յառաջանային: Փորը կը մեծնար, ինչպէս կը մեծնար նաեւ մանկիկը՝ ողջ-առողջ իր մօրը արգանդին մէջ:

Խարտեաշ նորածինին ծնունդը մեծ ոգեւորութիւն ստեղծեց ազգականներուն մէջ: Կ’ըսէին, թէ նորածինը կը նմանէր իր մեծ հօրը, իսկ ոմանք ալ կը նմանցնէին իր մօրեղբօրը:

Բացի Անահիտէն ոչ ոք պիտի գիտնար, թէ որո՞ւ կը նմանէր մանկիկը:

Անահիտին ամուսնական կեանքին ժառանգը երաշխաւորուած էր նորածինին ծնունդով:

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՍՐԲԱԶԱՆԸ ԻՐ ԴԱՄԲԱՐԱՆԸ Կ’ԱՊՍՊՐԷ Ս․ՊՐԱԿՍԷՏԻ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅՆ ՄԷՋ ՀՌՈՄ, 15- (1845)

եկեղեցի

ՌՈՊԸՐԹ ՊՐԱՈՒՆԻՆԿ

Ունայնութի՛ւն, կղերն ըսաւ, ունայնութի՛ւն:
Խմբուեցէք սնարիս շուրջ.Անսելմն հո՞ս է:
Եղբօ՞ր որդիք, որդի՞ք… Աստուած իմ, ի՞նչ գիտնամ…
Ան անցեալին կրնար ձեր մայրն եղած ըլլալ,
Կանտոլֆ կը նախանձէ՜ր, այնքան էր գեղանի՜:
Ինչ որ եղաւ՝ եղաւ, եւ դեռ՝ մեռած ալ է,
Մեռած՝ շատոնց, ես ալ եպիսկոպոս՝ ատկէ ի վեր,
Եւ ինչպէս ան մեռաւ, մենք ալ պէտք է մեռնինք,
Կը նշմարէք անկից որ երազ մ’է աշխարհ:
Կեանքն ինչպէ՞ս է եւ ի՞նչ: Մինչ կը պառկիմ այստեղ
Շքեղ սրահիս մէջ՝ դանդա՜ղ մահանալով
Ժամեր, երկար ժամեր անվերջ գիշերուան մէջ,
Կը հարցնեմ՝ ո՞ղջ եմ արդեօք: Խաղաղութի՜ւն:
Խաղաղութեան եկեղեցին է Սուրբ Պրակսէտն:
Ուրեմն գանք դամբարանիս: Ակռաժանիք
Ես կռուեցայ իմ որմնախորշն ունենալու:
Թէեւ զգոյշ, սակայն խաբուեցա՜յ Կանտոլֆէն
Ինչպէ՜ս ճանկե՛ց հարաւային անկիւնն, իր լէշն
Այնտեղ պանծացնելու: Անիծէ՜ զինք Աստուած:
Բայց իմ որմնախորշն ալ այնքան նեղանձուկ չէ,
Ամպիոնը կ’երեւնայ ընթերցուածքին կողմէն,
Եւ մաս մըն ալ դպրաց դասէն՝ լուռ աթոռներ,
Եւ վեր՝ գմբեթն եթերային, ուր հրեշտակներ
Կը բնակին, եւ ուր շող մ’ալ կը պահուըտի:
Եւ զետեղեմ պիտի պազալթասալս այնտեղ,
Եւ արդ հանգչիմ աղօթատանըս տակ,
Ինը սիւներն երկու կողմերս, երկու երկու,
Վերջինը ոտքիս մօտ, ուր Անսելմն է կանգնած:
Դեղձածաղիկ մարմար, անստգիւտ ու հասուն,
Ինչպէս ուժեղատրո՛փ թարմավարա՜ր գինի,
Հա հա, Կանտոլֆն իր խղճալի սոխաքարով
Դրաւ զիս ո՛ւր կարենայի նայիլ իրեն:
Դեղձ անթերի, վարդգոյն, արժա՜ն եմ պարգեւին:
Ահ մօտեցէք, եկեղեցւոյս մէջ այդ հրդեհն…
Ի՞նչ պակսեցաւ երբ այդքան բան ազատեցաւ…:
Որդի՛ք, ի՞նչ է՝ մա՞հս պիտի ըլլաք, գացէ՛ք
Ու փորեցէ՛ք այգիս, հոն ուր ձիթահանն էր
Կանգնած, կաթեցուցէ՛ք ջուրը մեղմիւ մինչեւ
Հողն ընկղմի, եւ թէ գտնէք… Աստուած իմ, ո՜հ,
Պահուած թզենիի փտուն տերեւի մէջ,
Ամուր ալ պարանուած ձիթենիի ճիւղով,
Աստուած իմ, զանգուած մը Լապիս Լազուլայի,
Մե՜ծ ինչպէս ծոծրակէն հատած հրեայի գլուխ,
Կապո՜յտ ինչպէս երակն Աստուածածնի ծիծին…
Որդիք, ձեզի եմ կտակած ի՛նչ որ ունիմ,
Ֆրասկատիի ամառանոցն՝ իր բաղնիքով,
Արդ, ծունկերուս մէջտեղ դրէք կապոյտ լազուարթն,
Երկրագունտին նման՝ ափին Հայր Աստուծոյ,
Զոր կը պաշտէք Եկեղեցւոյն մէջ Յիսուսի,
Տեսնէ՜ Կանտոլֆ ու նախանձէն ճաթռտկի:
Արագ են տարիներն՝ զերթ ջուլհակի կկոց,
Մարդուն վախճանն է գերեզման, եւ ո՞ւր է ան:
Պազա՞լթ ըսի, որդիք, որ շիրմաքարս ըլլայ,
Սեւ, այո, սեւ, հնաւանդ սեւ պէտք է ըլլայ,
Որ հակադրէք իր ներքեւի քանդակներուն,
Ձեր խոստացած հարթաքանդակը պըրոնզէ,
Պաներ, յաւերժահարսք, գուցէ նաեւ
Եռոտանի, սափոր, նիզակը Բաքոսի,
Փրկիչն իր քարոզին՝ լերան վրայ,
Սուրբ Պրակսէտն իր փառքով, Պաներէն մին պատրաստ
Հաւերժհարսին վերջին ծածկոյթը խլելու,
Մովսէսն իր տախտակով… սակայն գիտեմ՝ դուք չէք
Մտիկ ըներ: Անսելմ, պտուղն որովայնիս,
Ինչե՜ր քեզի կը փսփսան: Կը յուսաք, ա՜հ,
Շուայտանալ մենատանս մէջ, թող խեղդուի՜մ
Ես ալ մուրացիկի մգլոտ կիր-քարին մէջ,
Կանտոլֆն իր դամբանէն ծաղրէ ու ծիծաղի՜:
Ոչ, որդիք իմ, կը սիրէք զիս, յասպի՛ս ամէնն,
Յասպիս ինձ խոստացէք, կ’ուզէ՞ք որ կսկծամ,
– Բաղնիքըս, մե՜ղք, արտօնուած չէ հետըս տանիլ,-
Միակտոր, մաքուր կանանչ՝ պիստակի՜ պէս,
Յասպիս շատ կայ աշխարհի մէջ որեւէ տեղ,
Ականջները չունի՞մ Սուրբ Պրակսէտի, որ տայ
Ձեզի ձիեր, յունական մուգ մագաղաթներ,
Եւ աղջիկներ ողորկ, սահուն անդամներով:
Անշուշտ եթէ ճշդիւ տապանագիրս ըլլայ
Ընտիր լատիներէն, Տուլիէն ամէն բառ,
Եւ ոչ պճնոտ ինչպէս Կանտոլֆի երկրորդ տողն:
Տուլի՞, որդիք: Ուլպեանն ալ կը բաւէ:
Եւ յետոյ ես ինչպէ՞ս պիտի պառկիմ դարեր,
Լսեմ պատարագի մռմռուքներն օրհնեալ,
Ընդմիշտ տեսնեմ ինչպէս Աստուած կ’ըլլայ կ’ուտուի,
Զգամ բոցը մոմին ու ճաշակեմ խունկին
Ինչ լա՜ւ ու թա՛նձր, զօրեղ ծուխը շշմեցընող:
Մինչ պառկած եմ այստեղ, ժամե՜ր գիշերն ամբողջ
Մահանալով շքեղ բայց եւ այնքան դանդաղ,
Ձեռքերս ծալլելով անգոյ մականիս վրայ,
Ոտքերս մեկնելով ուղիղ, քարի նման,
Թոյլ տալով որ սաւանն իբրեւ մահակտաւ
Իյնայ լայն ծալքերով՝ քանդակի մը հանգոյն,
Ու մինչ մոմեր կը մարմրին, խելառ մտքեր
Կ’աճին ունկերուս մէջ շատ յստակ բզզիւնով՝
Ապրած կեանքիս մասին այս մէկ կեանքէն առաջ,
Եւ այս կեանքին՝ պապեր, կարտինալներ, հայրեր,
Սուրբ Պրակսէտն իր քարոզին՝ լերան վրայ,
Մայրդ երկար տժգոյն՝ խօսուն իր աչքերով,
Եւ ակաթէ ալ սափորներ՝ օրուան պէս թարմ,
Ու մարմարեայ լեզու, զուտ ու զգօն լատին,
Ահա՛, ՃԱՌԱԳԱՅԹՈ՞ՒՄ մեր բարեկամն ասէ,
Ո՛չ՝ Տուլի ըսի ես, այլ լաւագոյն Ուլպեան:
Չար ու հակիրճ եղաւ ուխտագնացութիւնն իմ:
Լազուա՛րթ ամէնն, որդիք, թէ ոչ Պապին կու տամ
Մենատուներս, ի՞նչ է, սի՞րտս պիտի լափէք:
Աչքերդ արագ էին մողէզի աչքին պէս,
Մօրդ աչքերն ալ պսպղացին հոգւոյս համար:
Կամ ալ աղքատ հարթաքանդակս ճոխացուցէք,
Սոված գիծերը դուրս բերէք, անօթըս լեցուցէք
Ողկոյզներով, աւելցուցէք դիմակ, տիտղոս,
Եռոտանւոյն, այո, լուսան մը կապեցէք,
Ազատելու ճիգով նիզակը նետէ վար,
Որ սփոփուիմ ես ալ վերնայարկիս վրայ,
Ուր հարկ է որ պառկիմ մինչեւ որ հարցնեմ՝
«Մեռա՞ծ եմ, դեռ կ’ապրի՞մ»: Գացէ՜ք, ձգեցէ՛ք զիս,
Երախտամոռութեամբ դաշունահարեցիք,
Այո, կը փափաքիք, մահըս կը փափաքիք:
Խճաքար՝ փշրուող: Կպչուն ու քրտնող,
Կարծես ներսի դիակն է որ դուրս կը մզի:
Այլեւս ո՛չ լազուարթ, որ աշխարհը բերկրէ՜ր:
Լաւ, գացէք, կ’օրհնեմ ձեզ: Աւելի նուազ մոմեր,
Բայց շարք կազմեն: Գացէ՛ք կռնակ տալով,
Նման ա՛լ հեռացող խորանապետերու,
Ձգեցէ՛ք զիս այստեղ՝ խաղա՜ղ եկեղեցին,
Որ անհապճեպ դիտեմ նայուածքը զազրելի՝
Սոխաքարէն ինծի՝ ոխակալ Կանտոլֆին,
Որ դեռ կը նախանձի, զի գեղանի՜ էր ան:

 

Անգլերէնէ թարգմանութիւն՝ Ոյժ
Յուլիս 2016

Robert Browning
The Bishop Orders his Tomb at St. Praxed’s. Rome. 15- (1845)

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ՀԱԼԷՊԻ ՀԻՒՂԱՒԱՆՆԵՐԸ

Հիւղաւան

Հայ վերապրողներ, Հալէպ, 1918
Աղբիւր՝ https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/Armenian_refugees_camps_Aleppo_1918_main_Ottoman_barracks.jpg

ԹԱԳՈՒՀԻ ԱԹՈՔԵԱՆ

Օսմանեան իշխանութեան գործադրած հայոց ցեղասպանութենէն վերապրած հայերը ցրուեցան աշխարհի չորս կողմերը, յատկապէս արաբական աշխարհին մէջ: Հայութեան մեծ զանգուածը ապաստանեցաւ սահմանամերձ Հալէպ քաղաքին մէջ: Անոնք բնակութիւն  հաստատեցին հիւղաւաններու մէջ: Գլխաւոր հիւղաւանը հաստատուած էր Սուլէյմանիէի թաղամասը: Դժուար էր կեանքը հիւղաւանի տախտակաշէն խրճիթներուն մէջ, սակայն կամքի ոյժով անոնք տոկացին ամէն դժուարութեանց: Ուստի տարուէ տարի ժրաջան աշխատանքով բարելաւեցին իրենց վիճակը եւ սկսան հետզհետէ դուրս գալ հիւղաւանէն: Անոնք հաստատուեցան Նոր Գիւղ կոչուած ընդարձակ շրջանի՝ իրենց բազուկներով կառուցած բնակարաններուն մէջ: Մինչեւ 1934 կառուցումները աւարտած էին: Ընդհանրապէս տան փողոցի դրան կամ կողքի պատին վրայ փորագրուած կը տեսնէինք կառուցման թուականը՝ 1934: Բնակչութիւնը մեծ մասով հայ էր Նոր Գիւղի մէջ: Ան ունեցաւ դպրոցներ, ակումբներ եւ եկեղեցիներ:

Վարկած կայ, որ այս շրջանը «Նոր Գիւղ» կոչուած է, օսմանեան իշխանութեան օրօք Արեւմտահայաստանի մէջ հայերով բնակուած Նոր Գիւղ կոչուած շրջանի մը անունով:

Սիս քաղաքէն ժամանած հայեր հաստատուեցան հին Հալէպի Ճտէտիէի շրջանի նեղ թաղերէն մէկուն մէջ, որ սիսեցիներու անունով կոչուեցաւ Հարէթ Սիսի: Հարէթ Սիսիի տուներուն մեծ մասը ընդարձակ են եւ պետական հնութեանց ցանկին մաս կը կազեն, կառուցուած են 1200 թուականին, բիւզանդական իշխանութեան շրջանին: Այս տուները անցած են բիւզանդական,  օսմանեան եւ արաբական իշխանութիւններու ժամանակաշրջաններէն: Եղած են փաշաներու եւ մեծահարուստներու տուները:

1921ին, Հարէթ Սիսի թաղին մէջ, օգտագործելով հին ընդարձակ տուներէն երկուքը, սիսեցիները հիմնեցին նախնական կրթութեան երկու վարժարաններ՝ աղջկանց եւ տղոց անջատ բաժիններով, որոնք կոչուեցան Կիլիկեան վարժարան, երկրամասին անունով: Հետագային երկրին նոր օրէնքին հիման վրայ դպրոցները երկսեռ դարձան, ուստի նախակրթարաններէն տղոց բաժինը վերածուեցաւ ճեմարանի՝ միջնակարգ եւ երկրորդական բաժիններով եւ կոչուեցաւ Կիլիկեան Ճեմարան: Պատմական այս վարժարաններուն մէջ ես բախտ ունեցայ պաշտօնավարելու տասներեք տարի:

Հայապահպանման օճախ՝ կրթական այս հաստատութիւնները դարձան թիրախ չարաղէտ պատերազմի հրթիռակոծումներուն: Այսօր սիրտս կը ճմլուի տեսնելով այս հաստատութիւններուն փլատակ, քարուքանդ վիճակը:

Կիւրիւն քաղաքի վերապրող հայերը հաստատուեցան Հալէպի Համիտիէ շրջանի տախտակաշէն հիւղաւանի մը մէջ, որ կոչուեցաւ Կիւրիւնցիներու գէմբ: Եօթանասունական թուականներուն էր, առաւօտ մը, երբ դպրոց հասայ, իմացայ որ գէմբի տուներէն մէկը անուշադրութեան մը պատճառով կրակ առած է: Կրակը վերածուած էր հրդեհի եւ լափած էր գրեթէ ամբողջ գէմբին տուները: Հարկ էր հասնիլ օգնութեան: Կազմեցինք յանձնախումբ մը եւ շաբաթ մը ամբողջ ամէնօրեայ մեր այցելութեան առարկան դարձուցինք գէմբի բնակիչները, որոնք մեծամասնութեամբ դարձած էին տնանկ եւ նստած իրենց այրած գոյքերուն վրայ շփոթ վիճակի մէջ: Մեծ ջանքով կրցանք հասցնել իրենց անհրաժեշտ պիտոյք եւ կարելի չափով ապահովել նիւթական օգնութիւն: Հաւանաբար այս աղէտը պատճառ դարձաւ որ վերջ գտնէ բնակութիւնը այս գէմբին մԷջ:

Վերապրողներէն ոմանք հաստատուեցան Զէյթուն Խանի մէջ, որ կ’իյնայ Նոր Գիւղ շրջանի, անցեալի Նոր Գիւղի Կիլիկեան վարժարանին դիմաց: Օսմանեան իշխանութեան շրջանին, Զէյթուն Խանը եղած է փաշայի մը բնակարանը, որ երկու յարկէ բաղկացած պալատանման շէնք մըն էր, կառուցուած բլուրի մը ստորոտը: Վարկած կայ որ պալատը ատենին շրջապատուած է ձիթապտուղի (զէյթուն) ծառերով, այդ պատճառով կոչուած է Զէյթուն Խան: Այլ վարկածի մը հիման վրայ այնտեղ բնակած են զէյթունցիներ եւ այդ պատճառով վայրը կոչուած է Զէյթուն Խան: Բայց Զէյթուն Խանի մէջ բնակած են աւելի խարբերդցիներ քան զէյթունցիներ: Հետագային երբ օսմանցիները հեռացած են սուրիական հողերէն, պալատին շրջակայքը հայ ընտանիքներ պատած են հողաշէն տուներ եւ այնտեղ բնակութիւն հաստատած:

Նախնական ուսումս ստացած եմ Նոր Գիւղի Կիլիկեան վարժարանին մէջ: Ունէի դասընկերուհիներ, որոնք կը բնակէին Զէյթուն Խանի պալատին մէջ: Յաճախ կ’այցելէի դասընկերուհիներուս: Ընկերուհիներով միասին, պալատին սրահին ճակատի ներքին աստիճաններէն կը բարձրանայինք բլուրին գագաթը, ուր կը կազմակերպէինք մեր մանկական հաւաքական խաղերը: Զէյթուն Խանը ունէր երեք դռներ: Արտաքին փոքր դռնէն դարձեալ կարելի էր բարձրանալ բլուրին գագաթը: Հայկական տօնական օրերուն՝ Բարեկենդանին, Համբարձումին քաղաքին բոլոր կողմերէն հայ ընտանիքներ, երիտասարդներ եւ երիտասարդուհիներ կը հաւաքուէին այս բլուրին վրայ եւ կը կազմակերպէին հայկական հաւաքական խաղեր, երգեր, պարեր, ըստ մեր աւանդական սովորութիւններուն: Ընդհանրապէս տղաներ եւ աղջիկներ իրարու հետ կը ծանօթանային խաղի ընթացքին, կը պատահէին սիրահարութիւններ, երիտասարդներ տեղւոյն վրայ կ’որոշէին իրենց ապագայ թեկնածուն եւ այս բոլորը որպէս շարունակութիւն Արեւմտահայաստանի մէջ կազմակերպուած հայկական խաղերուն, վառ պահելով մեր ազգային աւանդութիւնները:

Հալէպ, 19 Յուլիս 2016

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՕՐԵՐ․ 1948 ԹՈՒԱԿԱՆ

Լեռ կամ Սար

Վերի շարք, ձախէն աջ՝ Օֆելիա հարսը, Նորա դուստրը, Նաթան որդին,
Վարի շարք, ձախէն աջ՝ կինը՝ Իսկուհին, Լեռ Կամսարը՝ գիրկը Վանիկ ու
Վանուհի թոռները եւ Աշոտ որդին։
Աղբիւր՝ դիմատետր.- Լեռ Կամսար Ler Kamsar January 29 2016

ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ

Երգիծագիր Լեռ Կամսարի, բուն անունով՝ Արամ Թովմաղեան (1888-1965), անտիպ երկերու հրատարակութիւնը թափ ստացած է 1990ական թուականներէն ի վեր, հոգածութեամբ անոր նուիրեալ թոռնուհիին՝ Տիկին Վանուհի Թովմասեանի։ Վերջինս է որ մեր տրամադրութեան տակ դրած է հետեւեալ օրագրային անտիպ կտորը։ Իրեն կը յայտնենք մեր խոր շնորհակալութիւնը։

Լեռկամսարի օրագրային հրատարակութիւններէն այստեղ կը յիշենք՝ «Կարմիր Օրեր» (Նայիրի հրատ, Երեւան, 2000) «Մահապուրծ Օրագիր»  (Լուսաբաց հրատ, Երեւան, 2008), որ 1925-1935 տասնամեակի օրագիրն է, Վանուհի Թովմասեանի յառաջաբանով կայ նաեւ «Բանտիս Օրագիրը» (Ամարաս հրատ,Երեւան, 2010)։

Անոր գրիչին ճկունութիւնն ու առօրեան երգիծանքով վերհանելու հմտութիւնը զինք արժանաւորապէս կը դասեն հայ գրականութեան սակաւաթիւ երգիծագիրներուն շարքին, մանաւանդ այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, ուր երգիծանքը իր բուժիչ եւ ուղղիչ դերը ունէր խաղալու նախ հարկաւ հեղինակին իսկ համար, ապա նաեւ ընթերցողին, որ սակայն ուշացումով առիթ ունի ձեռք առնելու հատորները։

Լեռ Կամսարի մասին հանգամանաւոր ուսումնասիրութիւն մը կատարած է Յարութիւն Քիւրքճեան՝ «Մարդը՝ գործին մէջէն», «Վէմ» համահայկական հանդէս, Գ (Թ) տարի, թիւ 4 (36), Հոկտեմբեր-Դեկտեմբեր, 2011, էջ 57-92:

Հայերէն blog

Փետրուար

Չորեքշաբթի 12.- Սովետական կարգերը կարելի է քննադատել աշխարհումս երկու տեղ միայն՝ արտասահմանում եւ մեր գժանոցում։ Ու որովհետեւ արտասահմանի դուռները փակ են՝ մէկը եթէ անդիմադրելի կարիք զգայ հայհոյելու այս կարգերը՝  խենթութիւն կեղծելով, քանի մը ամիս կամ տարի (նայած բարկութեանը), գժատուն կը մտնէ սիրտը աղուոր մը կը թափէ հոն ու դուրս կ’ելլէ։

Ուստի թող զարմանալի չթուայ, եթէ Չեկան իր ագենտուրան հաստատէ նաեւ գժանոցում։

Իր կոչմանը բարձրութեան վրայ կանգնած, անաչառ խելագար մը իր կառավարութեանը հրամցուցած կեղտէն մատ մըն ալ ինքը պարտի ճաշակել։ Այլապէս ագենտին իրաւացի կասկածը կը հրաւիրէ իր վրայ և անմիջապէս Չեկա կ’առաջնորդուի խելօքանալու։

Այս տարուայ Ստալինի ծննդեան տօնին, երբ Երեւանի գժանոցում միտինգ էր գումարուած, ճառախօսին «կեցցէ՛ Ստալին» վերջաբանին վրայ հանուր խելագարութիւնը ծափահարեց։ Ծափ չտուաւ միայն մարդ մը, որուն անմիջապէս Չեկան քննութեան կանչեց։

Երբ հարցուեց իրեն, թէ ինչո՞ւ բոլորը ծափահարեցին, իսկ ինքը՝ ոչ, մարդուն թուքը բերնին մէջ չորցաւ։

-Ես… Ընկեր,- ըսաւ,- գիժ չեմ, ես ծառայող եմ գժանոցում…

———-

Ինչպէս երկնքում կան անշարժ աստղեր ու մոլորակներ, անանկ ալ մեզանում կային անշարժ առեւտրականներ ու շրջիկներ։

Կառավարութիւնն ջնջեց անշարժներ ու տեղները աղ ու պղպեղ ցանեց, իսկ շրջիկները տակաւին կը վազեն փողոցները ու սարսափահար մէկը «պոպո՜կ» կը պոռայ, միւսը՝ «կաթ», «մածուն» եւ այլն։ Այս սոսկալի կանչերէն թաղին բոլոր ջղային հիւանդները ցունց կ’ելլեն պառկած տեղը։ Քաղաքապետութիւնն բնակչութեանն աղէտէ զերծ պահելու համար պարտի կամ արգելել շրջիկ առուտուրն, կամ ձայնանիշներով որոշէ, թէ ո՞վ քանի աստիճան իրաւունք ունի պոռալու եւ քանի քայլ անգամ մը պիտի բանայ բերանը։

———-

Եթէ ճիշտ ըլլար այն լուրը, որ Ստալինը հիւանդ է՝ այժմ բոլոր բոլշեւիկեան վերնախաւը պիտի տնքար։ Մինչդեռ այդպիսի բան մը չեմ տեսներ։

Հինգշաբթի 13.- Այսօր զինուորական դրութիւն յայտարարուեց երաժշտական ասպարէզում։ Գիշերուայ ժամի տասներկուսից յետոյ ոչ մի երգ չպիտի դուրս գայ իր բերնից։ Եւ մինչեւ հիմա ինչ որ երգուած է, անգամ Ստալինի մրցանակի արժանացածները պիտի վերագնահատուեն ու յանցաւոր երաժիշտները պատժուեն։ Մինչեւ հիմա երգուած երգերն մարդկութեանը չեն եղել տանելիս դէպի սոցիալիզմ, սխալմամբ ուրիշ տեղեր են տարել…

Ձեզանից շատերը գուցէ զարմանան, թէ եղանակն ինչպէս կարող է մարդուն դէպի սոցիալիզմ տանել, կամ ի՞նչ ձայն պիտի հանես, որ դէպի սոցիալիզմ չերթաս։

Երաժշտութիւնը՝ դա դո, րէ, մի, ֆա, սոլ, լա, սի, դո է։ Իսկ հակառակը՝ դո, սի, լա, սոլ, ֆա, մի, րէ, դո։ Ուրիշ ձայնանիշ կա՞յ։

Այս հարցի շուրջ լոյս սփռող, թոյլ տուէք հետեւեալ պատմութիւնն անեմ։

Ասում են հնում, միամիտ եւ յիմար Ղարաբաղի մի լերան լանջին գիւղացիք քաղ են անում։ Տեսնում են ամպերն սարը շուռ տալով դէպի իրենց են արշաւում սրընթաց։ Իրենց կեանքում առաջին անգամ ամպ տեսած քաղուորները իրար անցած պատրաստւում են պաշտպանուել այս անսպասելի թշնամուց։ Վերցնում են ով ինչ կարող է՝ բահ, թիակ,փոցխ, մանգաղ, գերանդի, կոպալ, շիշ, խաչերկաթ եւ այլն։ Գիւղի տէրտէրի ձեռքն էլ եզան լուծն է ընկնում՝ ու բոլորը միասին ամպերին սկսում են հարուածել, նրանց յաղթական երթն արգելելու համար։ Անողոք կռիւը տեւում է մինչեւ կէսօր, երբ ամպերն ոչ միայն չեն նահանջել, այլ ձիուց վար իջած բռնել են ողջ երկիրն։ Այստեղ պարտուած ղարաբաղցիք զինուորական խորհուրդ են գումարում գտնելու «պատերազմի յանցագործին»։ Երբ սկսում են քննել ռազմիկների ձեռքի զէնքերը, տեսնում են, որ քահանայի ձեռքի լուծը… ծա՜կ է։

Ահա՛, ուրեմն, այս ծակից են ամպերը մեր երկիր անցել, ձայնում են համագիւղացիք եւ վրայ թափուելով մահամերձ ծեծում են խեղճ տէր հօրը…

Հիմա մեր սոցիալիզմն է․կառավարութիւնը պահանջում է, որ անպատճառ տեսնես դէպի մեզ չեկող, գոյութիւն չունեցող սոցիալիզմն։ Ու կարծելով, թէ երաժիշտները իրենց «լուծի» մէջ ծակ չեն թողել, որ սոցիալիզմն ներս մտնի՝ բռնել ծեծում են։

Այսպէս ծեծեց բոլոր գրողներին, բոլոր նկարիչներին, որի հետեւանքով էլ այսօր գեղարուեստի «ծակը» ի սպառ փակուեց սովետական երկրում։

———-

Այսօր մենք հաց ունենք, բայց ոչինչ չունենք մէջը թաթախելու։ Ես վերցրի ջուր, բայց կինս ասաց՝ սպասիր սուպ եմ եփում։ Այս լսելով, ես հացս սկսեցի անխնայ կերպով ջրի մէջ թրջել, հաստատ իմանալով, որ իր եփած սուպը ջրից էլ լոկ պիտի լինէր։

Որովհետեւ տանն ոչ իւղ ունենք, ոչ ձաւար…

Ուրբաթ 14․- Ուղիղ տասներեք տարի է՝ սովետական կառավարութիւնն գրիչս պինդ բռնել, չի թողնում, որ շարժեմ։

Մի տասն անգամ կայ՝ դիմել եմ, թէ մի խանգարեր, ձեռներդ դէն տար գրեմ, չէ՝ ասում է։

Համարեա տարին մէկ անգամ դիմում եմ։ Ասում եմ, ո՞վ գիտէ, գուցէ յիշի, որ ինքն էլ մարդ է, ճշմարտութեան պէտք ունի։ Մարդ դառնալու համար մի տարին քիչ ժամանակ չէ։ Գիւղում այդ տարիքի հորթերն ծծից կտրում են արդէն եւ սկսում են կարգին արածել։

Առանձին-առանձին, որ կուսակցականի մօտ գնում եմ՝ սրտանց ցաւում են ինձ համար, դրուատում են իմ գրական շնորհքս, հիանում իմ այս կամ այն գրուածքովս, ուզում են, որ գրեմ, բայց չեն կարող թոյլ տալ, որովհետեւ «ընկերները» համաձայն չեն։ Ուրեմն, եթէ ընդամէնը տասն «ընկեր» կայ, դրանք առանձին համաձայն են, բայց բոլորն միասին՝ անհամաձայն։ Այդ նշանակում է, թէ թուաբանութեան մէջ մէկ մէկ էլ չի անում երկուս, որովհետեւ տաս դրական կարծիքներ գումարեցինք այստեղ, եւ գումարը բացասական դուրս եկաւ։ Այնպէս որ մտածում եմ մի օր այս տասն «ընկերներին» միասին բռնել՝ տեսնենք խմբական երգելիս ի՞նչ ձայն կը հանեն՝ դրակա՞ն, թէ՞ բացասական։

Մի օր էլ մի յօդուած խմբագրին տարայ։ Խմբագիրն կարդաց, հաւանեց ու այնքան ծիծաղեց, որ աչքերից արտասուք իջաւ։ Ասաց՝ տանեմ «ընկերների» հաւանութիւնն առնեմ տպագրելու համար։ Տարաւ ու փոխանակ «հաւանութիւն» առնելու, նրանց չհաւանութիւնն առած բերեց։ Ու յօդուածիս երկրորդ ընթերցում է կատարում՝ այս անգամ չհաւանելու համար։

Ինչքան աշխատում է չհաւանել, չի կարողանում՝ միշտ լացն ծիծաղի է փոխւում։

– Հրաշալի յօդուած է,- ասում է,- բայց ափսոս որ մի քիչ… վատն է։

Թերթի խմբագիրն այն վագրի վիճակում է գտնւում, որի առջեւ տարիներ շարունակ որպէս սնունդ՝ խոտ ու յարդ է  փռուած եղել, հիմա յանկարծ մսի կտոր է ընկել ձեռքը. ուզում է ուտել՝ դէ՜, ասում են «ընկերները» հրացանն իրեն ուղղելով։

Մի հրացան, որի գնդակով այսօր ընկած եմ ես որպէս հեղինակ, դիմացինս՝ որպէս խմբագիր եւ ժողովուրդն՝ որպէս ընթերցող։

Յետոյ էլ ասում են մի գնդակով երկու ճնճղուկ չի կարելի խփել…

———-

Հասած տղայ ունեմ, նրան հարսնացու գտել եմ, ամէն բան պատրաստ է՝ միայն երկուստեք սիրելու տրամադրութիւնն է պակասում։ Տղիս, որ նայէք, կարծէք Յիսուսն է Գեթսեմանի պարտէզում՝ այնքան տխուր է, այնքան անտրամադիր։

Բայց այնումենայնիւ, ես մտադիր եմ հարսանիք անել։ Կեր ու խում մեռելի տանն էլ են սարքում, այդ չի խանգարի, իսկ գալով ամուսնացողների տրամադրութեանը՝ խոմ ամէն ամուսնացողներ չե՞ն ամուսնանում ուրախ եւ երջանիկ ապրելու համար․կարելի է ամուսնանալ իրար վշտակցելու, իրար ցաւերը միասին լալու, եւ վերջապէս, միասին… մեռնելու համար։

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: