ԼԱԼՈՒ ՉԱՓ ԽՆԴԱԼԻՔ…

ֆպ

ԵՐԱՆ ԶԷՅԹՈՒՆՑԵԱՆ

Իր զօրութեամբ ամենակարող Աստուած, այսպէս արդար բաժանումի օրէնքէն մեկնած, այս մոլորակի բոլոր բնակիչները, նոյնիսկ ամենէն անշնորհքը օժտած է կարողութեամբ մը: Գիտեմ, այս պահուս երեսս ի վեր պոռալով կամ երգիծելով պիտի ըսէք, թէ անշնորհքին շնորհքը ո՞րն է: Մինչեւ օրս ապրած կեանքս ցոյց տուաւ, թէ անշնորհքութիւնն ալ կարողութիւն մըն է, որ ամէն մարդու չէ տրուած:

Այսպէս ուրեմն աշխարհի վրայ գոյութիւն ունեցող բոլոր շնորհքները կա՛մ բացասական են, կա՛մ դրական: Բայց գոյութիւն ունի երրորդ տարբերակ մը, որ խիստ զարմանալի եւ հազուագիւտ շնորհք է:

Իր իւրաքանչիւր երեւոյթով հետաքրքրական եւ սիրելի Հալէպ քաղաքին մէջ կ’ապրին մարդիկ, որոնք օժտուած են երրորդ տարբերակի այս շնորհքով: Անոնք կարողութիւն ունին ծայրագոյն ողբերգութիւն մը ծայրագոյն կատակերգութեան վերածելու: Բայց, ինչպէ՞ս կարելի է ողբերգութիւն մը կատակերգութեան վերածել, պիտի մտաբերէք:

Ծանօթ կին մը կը տեսնեմ: Բարեւ կու տամ ու կ’անցնիմ: Կը կեցնէ զիս եւ լացակումաց կ’ըսէ․

– Չի՛ լսեցիր ի՞նչ եղաւ մեզի հետ:

Անմիջապէս կը յիշեմ, որ մէկ շաբաթ առաջ անոնց տան վրայ հրթիռ մը ինկած եւ տան վնասներ պատճառած էր: Կ’անդրադառնամ, որ այս մասին մխիթարանքի ոչ մէկ խօսք ըսած եմ կնկան: Հակառակ որ խօսքը ոչ մէկ օգուտ ունի եւ ինչպէս կ’ըսէ հայկական առածը «կրակը ինկած տեղը կ’այրէ», բայց եւ այնպէս մարդկային սկզբունքներէ մեկնած կարելի է երկու խօսք մը ըսել:

– Լսեցի տիկին,- կ’ըսեմ,- Ի՞նչ ընենք: Բոլորս նոյն վիճակին մէջն ենք: Այս վայրկեանէն միւսը ի՞նչ պիտի ըլլանք՝ չենք գիտեր£

– Քեզ տանս քանդուելէն ետք չտեսայ եւ նկարները ցոյց չտուի,- կ’ըսէ: Եւ ձեռաց հեռախօսը, որ միշտ ձեռքն է, կը բանայ ու ցոյց կու տայ տան մէկ քանդուած սենեակին նկարները: Այն ալ նշեմ, որ ըստ աւանդութեան, պատմութիւն մը չափազանցելով եւ անոր աւելի ողբերգական բնոյթ տալով պէտք է պատմել:

Մէկ շաբաթ ետք տեղ մը այցելութեան կ’երթամ եւ նոյն կինը հոն կը տեսնեմ:

– Բարեւ,- կ’ըսեմ,- ինչպէ՞ս էք, տիկին:

– Աման,- կ’ըսէ,- ի՞նչ լաւ եղաւ տեսայ քեզ: Լսեցի՞ր ինչ եղաւ մեզի հետ, չէ՛:

– Այո՛,- կ’ըսեմ,- անցեալ օր ճամբան տեսայ քեզ եւ ցոյց տուիր ինծի տանդ նկարները:

Բայց ան առանց ալարելու կը բանայ հեռախօսը եւ անգամ մը եւս ցոյց կու տայ քանդուած տան նկարները:

Բաւական ժամանակ ետք օր մը, աշխատանքիս տեղը, չես գիտեր ի՞նչ գործով, նոյն կինը կու գայ եւ զիս տեսնելով կ’ուզէ բան մը ըսել…

– Աման,- կ’ըսեմ,- Տիկ. գիտեմ, գիտեմ եւ շատ կը ցաւիմ: Այդ քանդուած տանդ նկարներն ալ քանի մը անգամ ցոյց տուիր:

Բայց ան երբեք չի զիջիր: Նոյն խանդավառութեամբ կը բանայ հեռախօսը եւ կը ստիպէ նկարները անգամ մը եւս դիտել:

Ճիշդ այդ պահուն, Աստուած ողորմի հոգին, կը յիշեմ Յակոբ Պարոնեանը եւ անոր «Քաղաքավարութեան Վնասները» գործին մէկ պատկերը, որուն մէջ կը նկարագրէ այն մարդիկը, որոնք իրենց հետ եղած տխուր կամ ուրախ դէպք մը ամէն քեզի տեսնելուն կը պատմեն ու կը պատմեն եւ դուն ինքնաբերաբար տխուր պատմութիւնը լսելու ժամանակ ցաւելու փոխարէն ակամայ կը սկսիս ժպտիլ:

Այս պահուս ուրիշ փայլատակում մըն ալ կու գայ միտքս: Արդեօք հոն վերը, Աստուծոյ քով, հոգիները կը տեսնե՞ն վարը եղածները: Եթէ այդպէս է, որքա՞ն կը ցաւիմ եւ կը խղճամ Պարոնեանին համար: Տեսնես մարդը օրական քանի՞ անգամ կը մեռնի, երբ կը տեսնէ, թէ այն բոլոր մելանը, որ թափեց եւ մարդոց մասին երգիծաբանելով ուզեց բան մը սորվեցնել, ապարդիւն անցած են…

Ողբերգութիւնը կատակերգութեան վերածելու նիւթը շարունակելէ առաջ այստեղ ձեզի գաղտնիք մըն ալ բացայայտեմ, որ ողբերգութիւն մըն է, թէ° կատակերգութիւն՝ յայտնի չէ: Ես չէի գիտեր, որ բոլոր հալէպցիները ագարակներու, գործարաններու, խանութներու, տուներու, պարտէզներու, երկրին եւ երկինքին տէրերն են:

Պէյրութ մեր լիբանանցի բարեկամներուն հետ տեղ մը նստած ենք: Անոնցմէ մին յանկարծ փողոցը անցնող մարդ մը կը մատնանշէ եւ ցաւով պատմութիւն մը կը պատմէ.

– Այս մարդը կը ճանչնա՞ս: Անցեալ օր պատմեց, որ Հալէպի մէջ մեծ գործարան մը ունի եղեր, մէջը հարիւր յիսուն գործաւոր կ’աշխատի եղեր: Խեղճը ամէն ինչ կորսնցուցեր է:

Ուշի ուշով կը նայիմ անցնողին: Աշխարհով մէկ սփռուած հալէպահայերը զիրար լաւ կը ճանչնան եւ մէկը միւսին տակն ու վրան ալ գիտէ: Զարմացած անցնողին կը նայիմ ու ես զիս կ’այպանեմ, թէ այս ի՞նչ տեսակ հալէպցի եմ, որ չեմ գիտեր այս մարդուն հարստութեան չափը: Է¯հ, այստեղ ալ կը յիշեմ Գրիգոր Զօհրապը եւ իր ամենէն այժմէական տեսութիւնը, որ կ’ըսէ՝ «Մարդիկ կան, որ սուտը կը խօսին, յետոյ իրենք կը հաւատան այդ սուտին»:

Այն ալ նշեմ, որ մանկավարժութեան մէջ ընդունուած տեսութիւն մը կայ, որ երեխաները այն ինչ որ կ’ուզեն եւ չեն ունենար, կը սկսին անոր մասին սուտ պատմութիւններ յօրինել: Վերջապէս կը գտնեմ այս սուտին տրամաբանական մեկնութիւնը: Եթէ ժամանակին քաղաքիս մէջ հոգեբաններ չեն եղած եւ մարդը չէ բուժուած՝ հիմա ի՞նչ մեղք ունի, որ չեղածը եղածի պէս կը պատմէ:

Ծայրագոյն ողբերգութիւնը կատակերգութեան վերածելու ուրիշ երեւոյթներ ալ դիմատետրի մէջ տեղադրուած status-ներն են:

Ահաբեկիչները Հալէպի մեր կեանքը վերածեցին դժոխքի: Աստուծոյ կամքով դուրս կ’ելլես տունէն եւ կ’ուզես տեղ մը երթալ ու յանկարծ ձայն մը կը լսես: Շատ տագնապելու երբեք պէտք չկայ: Մարդիկ կան, որոնք անմիջապէս արդէն լուրը տեղադրած կ’ըլլան դիմատետրի իրենց էջին վրայ: Ես վստահ եմ, այս պահուս զիս մեղադրելով պիտի ըսէք ասոր ի՞նչն է երգիծանքի արժանին:

Հրթիռին ինկած ժամը եւ մարդոց գրած status-ին վայրկեանները եթէ ուսումնասիրէք՝ կը տեսնէք, որ երկվայրկեաններու տարբերութիւն անգամ չկայ: Այն ինչ որ տակաւին չեմ հասկցած եւ ոչ ալ պիտի հասկնամ՝ թէ ինչպէ՞ս կրնայ մարդը, որ այդքան սարսափի եւ վախի մէջ է, դիմատետրի մէջ տեղադրել օրինակ այսպիսի կարճ գրութիւն մը, որ չնաշխարհիկ արաբերէնով է, կա՛մ պերպատ անգլերէնով կա՛մ ալ արեւ-մտաւ-ելաւ հայերէնով.

հիմա հրթիռը կ’իյնայ կոր մեր գլխուն
Հերիք է այլեւս.. ալ կը բաւէ..
Մենք շատ վախցանք
Աստուած թող փրկէ մեզի

Աստուա՛ծ իմ, կը մտածեմ: Ցուցադրականութիւնը մեր մէջ այնքան ուժեղ է, որ վտանգի ամենէն սուր վայրկեանին իսկ կ’ուզենք մենք մեզ ցուցադրել:

Որքան կը մտածեմ, այդքան չեմ կրնար ըմբռնել այս ողբերգա-կատակերգութիւնը: Յաճախ ես իմ մտքիս մէջ այսպէս թատերականօրէն կը գծեմ պատկերը: Զօրաւոր ձայն, ինքնաբերաբար վախ եւ փոխանակ աստիճաններէն իջնելու, փախելու, պոռալու կամ ոեւէ բանի կեանքը փրկելու փոխարէն, ահա ձեռքս կ’առնեմ հեռախօսս, կը բանամ դիմատետրը եւ status մը կը գրեմ…

Երկար մտածելէ ետք վերջապէս կը գտնեմ այս երեւոյթին բուն յանցաւորը: Միակ մեղաւորը ո՛չ հալէպահայն է եւ ո՛չ ալ տգիտութիւնը: Ասոր պատասխանատուն ֆէյսպուքի ղեկավարներն են: Գիտէ՛ք այն տեղը, ուր գրուած է՝ what’s on your mind: Անոնք չեն գիտեր, որ մարդուն երբ առիթ կու տաս մտքին մէջի ամէն եղածը գրելու, այդտեղ կը սկսի ողբերգա-կատակերգութիւնը:

Բայց եւ այնպէս արդար ըլլալու համար պէտք է խոստովանիլ, որ այդտեղէն ի յայտ կու գան ստեղծագործական ամենէն գեղեցիկ միտքերն ու գաղափարները:

Վերջերս մէկու մը էջին վրայ տեսայ այնպիսի արտայայտութիւն մը, որուն առջեւ մարդկութեան ողջ պատմութեան ընթացքին, Մեսրոպ Մաշտոցէն մինչեւ Պարոյր Սեւակ եւ մինչեւ օրերս ամենէն արդի բանաստեղծութիւն գրող բանաստեղծներն անգամ պիտի գլուխ խոնարհեցնեն։

Ուրեմն, խնդրոյ առարկան մօրը նուիրուած երկու տողի մէջ այսպէս գրած էր: «Անձրեւիս հովանոցը»: Ես մինչեւ օրս կը մտածեմ ու կը մտածեմ եւ կ’ուզեմ այս բանաստեղծական տողին վերլուծում մը տալ: Արդեօք մօրը երբ կ’այցելէ անձրեւ կուգայ եւ մայրը իր հովանո՞ցը կու տայ…

Եթէ այս սկզբունքէն պիտի մեկնինք, ուրեմն ես ալ, որ միշտ ամսականս չորրորդ օրը վերջացուցած կ’ըլլամ եւ մօրմէս պարտքի առնուած դրամով կ’անցընեմ ամսուան մնացած օրերը անոր դիմատետրին էջին կրնամ նուիրել նման նախադասութիւն մը.

«Սիրելի Մամա.. դուն իմ պարապ դրամապանակիս դրամն ես»։

Կարծեմ շուտափոյթ նամակ մը պէտք է գրել ֆէյսպուքի ղեկավարութեան եւ աղերսել, որ անմիջապէս փոխուի what’s on your mind? արտայայտութիւնը, կանխելու համար գրականութեան եւ մարդկութեան հաշւոյն գործուելիք այս ոտնձգութիւնը:

Հալէպ, Յուլիս 2016

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s