ՊՏՈՅՏ ՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲՈՒՍԱՇԽԱՐՀ… (Ա․)

Հնձեց՝ ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

ԱԴԱՄԱԹՈՒԶ

Ադամաթուզ

Սեբաստացիք ադամաթուզը (Nopal) կը սիրեն մշակել թաղարներու մէջ: Ադամաթուզի վրայ կ՛աճի հայոց Որդան Կարմիրը (cochenille), որով կը ներկուին հայոց եզական գորգերն ու կարպետները:

ԱԼՈՃ (վայրի խնձոր)

Ալոճ

Սեբաստացիներու ալոճը, տիվրիկցիներու սինձը կամ բրգնիկցիներու ատրուքը հնգակուտ շատ մանր ու քաղցրահամ խնձոր մըն է: Հայ գիւղացիք կը սիրէին ալոճը (Azorole) ուտել այն ատեն միայն, երբ անիկա ինքնակամ կը թափէր ձիւնին վրայ: Անոնք կը հաւատային, որ ալոճառատ եղած տարուան ձմեռը երկար կ՛ըլլայ ու խիստ: Հայ երեխաներ կը սիրէին շինել դերձանին ալոճներ կապած վզնոցներ: Ալոճի տեսակներէն է Շան Ալոճը կամ Իշու Ալոճը (Aubépine):

ԱԾԸՊԼՈՒԶ (այծ ի պլուզ) կամ ՉԱՄՉԱՐԱԿ

Չամչարակ

Կը նմանի այծի կլորիկ քաքին (սպտուր, կտտոր, կտտուր), բայց ածըպլուզը (Laurier-cerise կամ Laurier de Trébizonde) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ խորհրդանիշներէն է Կաղանդին եւ զարդը Կաղանդի սեղանին: Թրքերէնով՝ Karayemiş: Երեխաներ ասոր կուտերով դար ու կոճատ կը խաղան:

ԱՄՊՌՃՈՒԿ կամ ԱՊՌՃԱՆ

ձարխոտ

Արաբկիրցիներու սիրած ձարխոտն է (Prêle des champs): Հայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ ան ունի այլ անուններ՝ Իշու Շաքար, Խարտոցախոտ, Ձիու Ագի, Շան Ագի: Հայ աղջիկներ ասով կը շինեն ապարանջաններ, որմէ ասոր ամպռճուկ կամ ապռճան անունը:

ԱՄՌԴԴՈՒՄ

Ամռդդում

Արեւմտեան Հայաստանի այն դդումն է, որ ձմրան չի՛ դիմանար, ուստի կը կոչուի Ամառ-Դդում: Հայ գիւղացիք կը սիրէին կաթով եփել այս շատ մսկոտ դդումը:

ԱՆԹԱՌԱՄ կամ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ

Անթառամ

Հայաստանի այս ծաղիկը, որ կը կոչուի նաեւ Մեռոնի Ծաղիկ՝ շատ յարգի է հայոց համար: Ըստ հայկական մէկ աւանդութեան՝ այս ծաղիկը Մարիամ Աստուածածնի արցունքն է: Հայկական այլ աւանդութեամբ՝ այս ծաղիկը բուսած է Յիսուս Մանուկի լոգանքի ջուրով: Հոսկէ նաեւ՝ Տիրամօր Ծաղիկ անունը:

ԱՊԱՒԵԼ կամ ԱՊԱՒԷՆ

Ապաւէն

Մշեցիք ճառճռուկ կը կոչեն, սեբաստացիք՝ Իշու Ձութ կամ Չըթլըխ Աւել, արաբներն ու թուրքերը՝ hindiba (Cichorium intybus), հայ բուսաբաններ՝ Եղերդ… Արեւմտեան Հայաստանի հայ գիւղացիք այս բոյսով կը պատրաստէին աւել, իսկ բուռքաղի ժամանակ այս բոյսով խուրձ մը կազմած՝ կը ցցէին մանգաղին դիմաց որպէս ապաւէն աւել ընդդէմ չար աչքերու: Ուստի, բոյսն ունենալով թէ՛ աւելի եւ թէ՛ ապաւէնի դեր՝ կը կոչուի Ապաւել կամ Ապաւէն: Եւրոպացիք ասոր արմատը բոհրելով կը պատրաստեն փոշի մը (chicorée) եւ կ՛եփեն սուրճի հետ: Ամէն գաւառ այս բոյսին համար ունի իր յատուկ անունը՝ եղերդակ, ճարճատուկ, ճարճատ, ճարճրուկ, ճարճարակ, դառնիճ, եղեսպակ, հինդք, վայրի հազար…

ԱՊՐԻ ԾԱՂԻԿ

Ապրի Ծաղիկ

Հայ գիւղացի երեխաներ այս ծաղիկը կը սիրէին կոչել Չէրքէզ Գլուխ՝ նմանութիւն մը տեսնելով այս ծաղիկին եւ չէրքէզներու մորթէ գտակին միջեւ: Վանեցիներու Մարգրտի Մէր ծաղիկն է: Սեբաստացիք կը սիրեն զայն կոչել Ժէնկէռի Ծծուկ (բժշկարաններու մէջ՝ Ծծմօր): Անոնք այս ծաղիկին թերթերը կը չորցնեն եւ անանուխի հետ խառնելով՝ կը հանդերձաւորեն իրենց սոխապուրը: Թուրքերը այս ծաղիկը կը կոչեն Peygamber Düğmesi (Մարգարէի Կոճակ): Անգլիացիներու համար ալ կոճակ է այս ծաղիկը՝ Bachelor’s Button (Ամուրիի Կոճակ), նաեւ Կապոյտ Շիշ (Bluebottle):

ԱՊՐԻՄ-ՄԵՌՆԻՄ

Ապրիմ մեռնիմ

Երիցուկի ժողովրդական անուններէն է Ապրիմ-Մեռնիմը: Մինչեւ այսօր սովորութիւն ունինք այս ծաղիկի թերթերը յաջորդաբար փրցնելով մեր բախտը գուշակելու: Ապրիմ-Չապրիմ… Հայ երեխաներ այս ծաղիկին կու տան նաեւ Թուրքի Ծաղիկ անունը՝ նմանութիւն մը տեսնելով այս ծաղիկի ճերմակ թերթերուն եւ թուրք մոլլաներու ճերմակ փաթթոցին միջեւ: Կայ նաեւ այս ծաղիկին վատաբոյր տեսակը՝ Օշօշիկ, որուն ֆրանսացիք կու տան Camomille de Chien (Շան Երիցուկ) անունը: Հետաքրքրականօրէն, օշօշը որոշ բարբառներու մէջ հոմանիշ է շան: Հայ գիւղացիք շունը կանչելու ատեն օշ-օշ կը պոռան, վռնտելու ատեն՝ օշտ: Մանկական բառով օշօն շուն է: Հայկական գիւղերու մէջ շատ սիրուած խաղ էր Օշօշը…

 

Օգտագործուած աղբիւրներ

Ղեւոնդ Ալիշան, Հայբուսակ, Վենետիկ-Սբ. Ղազար, 1895։
Ալեքսանդր Արարատեան, Հայաստանի ծառերը եւ թփերը, Երեւան, 1951:
Կարապետ Գաբիկեան, Հայ Բուսաշխարհ, Երուսաղէմ, 1968:
Թ. Ծատուրեան, Բոյսերի անունների լատիներէն-հայերէն-ռուսերէն բառարան, Երեւան, 1970:
Պ. Ղանդիլեան, Ա. Յովսէփեան, Լ. Պետրոսեան, Բուսաբանական բառարան, Երեւան, 1970:
Անձնական նօթեր եւ «մկրատուած» զանազան-զարմանազան թերթեր

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s