ՍՐԲԱԶԱՆ ՈՒՂԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ Բ. մաս

Էջմիածին

Յ․ ՀԵԼՎԱՃԵԱՆ

Անդրանիկը ձգելով Պալ հիւրանոցին մէջ, հայր սուրբը, Վահրամը, Թորոսը եւ ես եւրոպական տիպի ինքնաշարժով ճամբորդեցինք դէպի Անի՝ հազար ու մէկ եկեղեցիներու օրրանը: Ախուրեանը աչքերով պիտի տեսնէինք. նաեւ կիսաքանդ մայր եկեղեցին, պիտի տեսնէինք անգմբէթն եկեղեցիներ եւ եկեղեցիներ առանց խորանի:

Կը հասնինք: Մեզի նախ կ’արգիլեն լուսանկարչական գործիքներով մուտք գործել, սակայն արտօնագիրները ստուգելէ ետք կը բանան պարիսպին դռները ու ներս կ’առաջնորդեն զինուորի մը ընկերակցութեամբ:

Աշտարակի մը վրայ բարձրանալով կը դիտենք հեռուները, հորիզոնը ու անհամար քանդուած եկեղեցիները, վեհավայրերը, վանքերը:

Կը վերլուծեմ ցաւով՝ երանի մեր նախնիները այս տարածութիւններուն մէջ եկեղեցիներուն կողքին կառուցէին հսկայ զօրանոցներ, մարզէին, պահէին բանակներ. տարածէինք մեր ուժերը Արեւմտահայաստանի ամբողջ տարածքին, որպէսզի պահէինք մեր սրբութիւնները ու պաշտպանէինք մեր ժողովուրդը. այն ատեն պիտի չգտնուէր մէկը, որ համարձակէր արգիլել Անդրանիկններուն Անին տեսնել:

Հայութեամբ աւելի տոգորուած եւ ուժեղացած կը վերադառնանք Կարս ու մեր Անդրանիկին հետ կը շարունակենք մեր ուղեւորութիւնը դէպի Կիւմրի՝ Արդի Հայաստանի կարեւոր քաղաքներէն մէկը, որ հետագային բնութեան հարուածը կրեց՝ խլելով տասնեակ հազարաւոր հայորդիներու կեանքը:

Կիւմրիէն գիշերով կը շարունակենք դէպի Երեւան՝ լոյսերու, գիտուններու, աստուածային շնորհներով օժտուած մտաւորականներու, արուեստագէտներու մայրաքաղաքը. ալեհեր, 2750 տարեկան Էրեբունին, որ արթուն նստած կը սպասէ իր հարազատներուն դարձին դէպի տուն:

Գիշերային այս ճամբորդութեան մէջ մեր աչքերը կը փնտռէին հայոց սրբութիւններուն սրբոցը՝ մեր աչքերուն, մեր սրտերուն, մեր էութենէն ներս քանդակուած, մեր ծնունդով ծնած ու հայ ժողովուրդի յաւերժութեան մէջ յաւերժացած Արարատը:

Մեզ փոխադրող հանրակառքին մէջ տեղի ունեցաւ ահռելի «պայթում» մը, բոլորս միաբերան ու հայու յատուկ ձայնով գոչեցինք. «Արարա՜տը»:

Մեր հոգիէն խլուած Արարատը տեսնելով, մեր սրտերը կը ցնցուին, ու մեր արցունքները մեր սրտերուն մէջէն դուրս կը ժայթքեն, ու բոլորս միաբերան կ’ուխտենք ու կ’երդնունք  ապրիլ ու շնչել հայու կեանքը իմաստաւորելով, հպարտանալ ու մեռնիլ Արարատով:

Կէս գիշերին կը հասնինք Երեւան։ Մեր հանրակառքը կանգ կ’առնէ փարթամ հիւրանոցի մը առջեւ. մուտքին անմիջապէս կը կարդանք՝ «Անի» հիւրանոց: Բոլորս, այս անգամ նաեւ Անդրանիկը… կը բարձրանանք 9րդ յարկ ու մեզի տրամադրուած սենեակին մէջ մեր հանգիստը կը գտնենք: Առաւօտեան մեզի կը ձայնեն, թէ իջնելու ենք վար՝ նախաճաշելու, ապա մեկնելու դէպի Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարան:

Կը հաւաքենք մեր իրերը։ Տիգրանակերտէն մեզի հետ բերուած ձմերուկը հանրակառքին մէջ տեղաւորելէ ետք, կը մտնենք նախաճաշի ու մեր պայուսակներով մուտք կը գործենք հանրակառք: Երեւանը շրջան ընելէ ետք, «Երեւան դարձած իմ Էրեբունի» հայոց ակունքներէն եւ Պարոյր Սեւակի հոգիէն բխած երգը երգելով կը թեքինք դէպի Էջմիածին տանող մայրուղին:

Ճամբան Արարատին ընկերակցութեամբ կը հասնինք Ս. Էջմիածին. բարապանը արդէն բացած է վանքին դարպասը, ու մենք հպարտ մուտք կը գործենք Տրդատի հրամանով ու Գրիգոր Լուսաւորչի ջանքով կառուցուած հայոց առաջին մայր տաճարէն ներս:

Ս. Էջմիածնի մէջ հին աւանդութիւն մը պահուած է․ մենք՝ նորեկ սաներս ալ մեզ առաջնորդող հայր սուրբին հետ կը մտնենք վեհարան՝ աջահամբոյրի ու մենք մեզ ծանօթացնելու Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին: Վեհափառին օրհնութիւնը առնելէ ետք մենք մեզ օրինաւոր վանքի ուսանող զգալով, լրջացած կը բաժնուինք ու կ’ուղղուինք մեզի յատկացուած ննջարանները՝ տեղաւորուելու ու մեզի անծանօթ եղբայրներուն հետ ծանօթութիւն հաստատելու:

Մեր հինգէն միայն Վահրամը առանձին սենեակ կ’ունենայ ու մեզմէ կը բաժնուի, իսկ մեր չորսը՝ այլ տեղ:

Մեր մահճակալները զետեղուած էին մեծ սրահի մը մէջ, մէկ շարք երկարութեամբ, քով քովի ու միագոյն հաստ ծածկոցներով: Անոնք իրենց յարակից ունէին փոքր պահարան մը, ուր մեր ամբողջ հարստութիւնը կրնայինք պահել: Իմ միակ հարստութիւնս ընտանիքիս խմբանկարն էր, զոր պահած էի բարձիս տակ, սրտիս ու մտքիս մօտ:

Այդ նկարը իմ ամէնօրեայ կապս էր ընտանիքիս հետ, կը կարծէի որ այդ նկարը մեղմացուցիչ, հանդարտեցուցիչ, կազդուրիչ դեր մը պիտի խաղար ներաշխարհէս ներս. սակայն դժբախտաբար հակառակ ազդեցութիւն գործեց մէջս ու ես ամէնօրեայ երազիս մէջ կռփամարտ կը խաղայի եղբօրս հետ ու թոյլ կու տայի որ ինք յաղթէր խաղը. իսկ մօրս արցունքոտ վերջին պատկերը ու հօրս տխուր դիմագիծը իմ ամէնօրեայ տխրութեան ու անտրամադրութեան պատճառ կ’ըլլային ու կ’ուզէի թեւեր առնել, թռչիլ ու վերադառնալ եւ վերագտնել ընտանիքս:

Երեկոյ մը, ընթրիքէն ետք, մեզի հրամցուեցաւ շատ համեղ ձմերուկ մը․ բոլորը այդ երեկոյ ձմերուկին մասին խօսեցան, թէ երբեք չէին համտեսած այդպիսի համեղ ձմերուկ մը։

– Երանի վաղն ալ հրամցնէին նոյն ձմերուկէն,- կ’ըսէր շիշկօ Պետիկը, բերնէն լորձունքը վազեցնելով:

– Հոգ մի ընէք, տղաք, Տիգրանակերտի վիթխարի ձմերուկը կարծեմ շաբաթ մը պիտի համտեսենք,- ըսի խնդալով ու պատմեցինք թէ ինչ զոհողութիւններով Տիգրանակերտէն մեզի հետ բերինք այդ հրաշք պտուղը, առանց գլխուն փորձանք մը բերելու:

Բոլորը մեր ուղեւորութեան նկարագրականը ապշահար մտիկ կ’ընէին, երբ գիշերային զանգը մեզմէ դժուարութեամբ հեռացուց սրտի մօտիկ մեր նոր ընկերները:

Ճեմարանը իր նոր տարեշրջանը բացած էր արդէն եւ մէկ քննութեամբ կարելի եղաւ մեր դասարանները որոշել:

Հայերէն նիւթերուն մէջ գերազանց բերելուս համար զիս բաժնեցին իմ ընկերներէս ու ես երրորդ դասարանի աշակերտ նշանակուեցայ, Պետրոսն ու Թորոսը՝ երկրորդ, իսկ Անդրանիկը՝ առաջին. Վահրամը մեզմէ մէկ կամ երկու տարի մեծ ըլլալուն համար բ. լսարան անցած էր: Ու այս ձեւով սկսած էր ուսման բարձրագոյն ջահին հասնելու մեր պայքարը, ուր միայն լրջութիւն, զոհողութիւն եւ համբերատար աշխատանք կը պահանջուէր մեզմէ, արդիւնքի հասնելու համար, իսկ մենք պատրաստ էինք այդ հսկայ ովկիանին մէջ լողալու եւ խաղաղութեամբ հասնելու ծովափ:

Տէր Յովհաննէս Քհնյ. Մարուքեան՝ արժանաւոր տեսուչը հայրական հոգածութեամբ կը վարուէր բոլորիս հետ ու այդ սիրալիր ու բարձր վերաբերմունքը անդորրութիւն ցանած էր մեր բոլորին հոգիներուն մէջ:

Անձրեւոտ օր մը սեղանատունէն սրահ բարձրացանք հանգիստի, սակայն այդ օր, տեղատարափ անձրեւուն պատճառաւ մեզի հանգիստ չվիճակուեցաւ, կարծես անձրեւուն յարուցած ջրվիժային աղմուկը արգելք կը հանդիսանար, այնպէս որ մահճակալիս վրայ նստած հայոց պատմութեան դասագիրքը կը թերթատէի, երբ վարէն մուկի նման թրջուած ուսանող մը սրահ մտաւ եւ դառնալով բոլորիս բարձրաձայն ըսաւ.

– Տղա՛ք, մեծ բանաստեղծ՝ Յովհաննէս Շիրազը Վեհափառին այցի եկած է, երանի օդը նպաստաւոր ըլլար, որ բոլորս իջնէինք ու դիմաւորէինք մեր մեծ բանաստեղծը:

– Աստուծոյ օրը չի մեռնիր, ուրիշ առիթով կը տեսնենք.- սրահի խորքէն եկաւ թաւ ձայն մը, իսկ ես թաւ ձայնին գաղափարը անհեթեթ նկատելով, մրմնջելով վազեցի վար:

– Աստուծոյ օրերը չեն մեռնիր, բայց ես կրնամ մեռնիլ, Շիրազը կրնայ մեռնիլ,- ըսելս ու տեղատարափ անձրեւուն տակ վազելս մէկ եղաւ:

Անմիջապէս գացի, Տրդատի Դրան տակ կեցայ ու սկսայ անյագ կարօտի աչքերով Շիրազը փնտռել ու յամառօրէն սպասել:

Ո՛չ ցուրտը, ո՛չ անձրեւը, ո՛չ փոթորիկը կը խանգարեն, նոյնիսկ եթէ Տրդատ ինք անձամբ գայ՝ ես այստեղէն չեմ շարժիր, մինչեւ որ չտեսնեմ «Հայոց Տանդէականը»ի զիս օրերով յուզած, գերած, «Յուշարձան Մայրիկիս»ի գրիչը, Արարատի պահապան, պաշտպան հրեշտակը. պէտք է, պէտք է անպայման տեսնէի հայրենասիրութեան խորհրդանիշ այս մեծ մարդը:

– Վարպե՛տ , թոյլ կու տա՞ս Յովհաննէսին, Շիրազին ձեռքը համբուրելու:

Խնդաց ու դուրս եկաւ ինքնաշարժէն մասիսակերտ հսկան. անմիջապէս խոնհարեցայ ու համբուրեցի իր աջը, իսկ ինք մասիսաբոյր շրթունքով օծեց իմ ճակատս:

– Լսէ՛,- ըսաւ ,- հայորդի հետեւորդ մեծ Քրիստոսի՝ մեր Ստեղծիչին հետ նաեւ Մասիսը պաշտէ,- թելադրեց ու ճամբան շարունակեց: Բանաստեղծին այդ նայուածքը իմ յիշողութենէն չի ջնջուիր:

Մօրս լուրջ հիւանդութիւնը պատճառ եղաւ որ կիսատ ձգեմ ճեմարանի ուսման ընթացքը ու մեծ առիթ մը կորսնցնելով վերադառնամ Լիբանան: Վերադարձաւ նաեւ Անդրանիկը:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ միաբան հայր Վարդան վրդ. Տէմիրճեանի հոգածութեան յանձնուեցանք ու վերադարձանք Յորդանան։ Հայր սուրբը Լիբանանէն Միւռոնօրհնէքի ներկայ ըլլալու համար եկած էր:

Յորդանանէն եկանք Դամասկոս: Դամասկոսէն վարիչը մեզ հասցուց Այնճարի հայաւանը, որպէսզի յարմար առիթով իջնէինք Պէյրութ մեր հարազատներուն միանալու:

Մեզ Էջմիածին առաջնորդող հայր Գէորգ վրդ.Կարպիսեանը անակնկալի եկաւ եւ անշուշտ շատ նեղուեցաւ իր երկու սաներուն վերադարձին համար:

Պետրոսը մնաց, բայց յետագային Երուսաղէմ անցնելով վարդապետ ձեռնադրուեցաւ: Թորոսը հեռաւոր Քանատայի մէջ քահանայ ձեռնադրուած է ու այդ գաղութին կը ծառայէ մինչեւ օրս: Իսկ Վահրամը Տ. Յովնան Արք. Տէրտէրեանն է՝ Առաջնորդ հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմին:

Բոլորը դարձան մեծեր, իսկ ես ծնողքիս երազը ձգեցի որ մնայ երազ ու այդ երազով նախ մայրս՝ երիտասարդ, ապա՝ հայրս, երկուքն ալ մեկնեցան անդենական աշխարհ:

Թէեւ հօրս, մօրս երազած մեծը չդարձայ, բայց ես Էջմիածնէն վերադարձայ հարուստ:

Ես հարուստ եմ Մծբինը, Տիգրանակերտը, Վանայ ծովը, Առաքելոց վանքը, Սիփանն ու Նեմրութը տեսած ըլլալուս համար: Ես հարուստ եմ Կարսը, Արաքսը, Անին եւ Ախուրեանը տեսած ըլլալուս համար: Ս.Էջմիածինը, Ս. Հռիփսիմեանցը, Ս. Գայիանէն, Ս. Շողակաթը, Զուարթնոցը տեսած ըլլալուս համար: Օշականը, Մեսրոպ Մաշտոցի լուսեղէն գերեզմանը տեսած ըլլալուս համար: Ես հարուստ եմ Գեղարդը, Ծիծեռնակաբերդը, Սարդարապատը տեսած ըլլալուս համար: Ես հարուստ եմ, շա՛տ հարուստ Արարատը եւ Արարատի երկրպագու Շիրազը տեսած ըլլալուս համար:

Այս սրբազան ուղեւորութեան եւ իմ հարստացման համար նախ երախտագէտ եմ Էջմիածնին ու նաեւ մեզ առաջնորդող հայր սուրբին:

 

Վերջ

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s