ՍՐԲԱԶԱՆԸ ԻՐ ԴԱՄԲԱՐԱՆԸ Կ’ԱՊՍՊՐԷ Ս․ՊՐԱԿՍԷՏԻ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅՆ ՄԷՋ ՀՌՈՄ, 15- (1845)

եկեղեցի

ՌՈՊԸՐԹ ՊՐԱՈՒՆԻՆԿ

Ունայնութի՛ւն, կղերն ըսաւ, ունայնութի՛ւն:
Խմբուեցէք սնարիս շուրջ.Անսելմն հո՞ս է:
Եղբօ՞ր որդիք, որդի՞ք… Աստուած իմ, ի՞նչ գիտնամ…
Ան անցեալին կրնար ձեր մայրն եղած ըլլալ,
Կանտոլֆ կը նախանձէ՜ր, այնքան էր գեղանի՜:
Ինչ որ եղաւ՝ եղաւ, եւ դեռ՝ մեռած ալ է,
Մեռած՝ շատոնց, ես ալ եպիսկոպոս՝ ատկէ ի վեր,
Եւ ինչպէս ան մեռաւ, մենք ալ պէտք է մեռնինք,
Կը նշմարէք անկից որ երազ մ’է աշխարհ:
Կեանքն ինչպէ՞ս է եւ ի՞նչ: Մինչ կը պառկիմ այստեղ
Շքեղ սրահիս մէջ՝ դանդա՜ղ մահանալով
Ժամեր, երկար ժամեր անվերջ գիշերուան մէջ,
Կը հարցնեմ՝ ո՞ղջ եմ արդեօք: Խաղաղութի՜ւն:
Խաղաղութեան եկեղեցին է Սուրբ Պրակսէտն:
Ուրեմն գանք դամբարանիս: Ակռաժանիք
Ես կռուեցայ իմ որմնախորշն ունենալու:
Թէեւ զգոյշ, սակայն խաբուեցա՜յ Կանտոլֆէն
Ինչպէ՜ս ճանկե՛ց հարաւային անկիւնն, իր լէշն
Այնտեղ պանծացնելու: Անիծէ՜ զինք Աստուած:
Բայց իմ որմնախորշն ալ այնքան նեղանձուկ չէ,
Ամպիոնը կ’երեւնայ ընթերցուածքին կողմէն,
Եւ մաս մըն ալ դպրաց դասէն՝ լուռ աթոռներ,
Եւ վեր՝ գմբեթն եթերային, ուր հրեշտակներ
Կը բնակին, եւ ուր շող մ’ալ կը պահուըտի:
Եւ զետեղեմ պիտի պազալթասալս այնտեղ,
Եւ արդ հանգչիմ աղօթատանըս տակ,
Ինը սիւներն երկու կողմերս, երկու երկու,
Վերջինը ոտքիս մօտ, ուր Անսելմն է կանգնած:
Դեղձածաղիկ մարմար, անստգիւտ ու հասուն,
Ինչպէս ուժեղատրո՛փ թարմավարա՜ր գինի,
Հա հա, Կանտոլֆն իր խղճալի սոխաքարով
Դրաւ զիս ո՛ւր կարենայի նայիլ իրեն:
Դեղձ անթերի, վարդգոյն, արժա՜ն եմ պարգեւին:
Ահ մօտեցէք, եկեղեցւոյս մէջ այդ հրդեհն…
Ի՞նչ պակսեցաւ երբ այդքան բան ազատեցաւ…:
Որդի՛ք, ի՞նչ է՝ մա՞հս պիտի ըլլաք, գացէ՛ք
Ու փորեցէ՛ք այգիս, հոն ուր ձիթահանն էր
Կանգնած, կաթեցուցէ՛ք ջուրը մեղմիւ մինչեւ
Հողն ընկղմի, եւ թէ գտնէք… Աստուած իմ, ո՜հ,
Պահուած թզենիի փտուն տերեւի մէջ,
Ամուր ալ պարանուած ձիթենիի ճիւղով,
Աստուած իմ, զանգուած մը Լապիս Լազուլայի,
Մե՜ծ ինչպէս ծոծրակէն հատած հրեայի գլուխ,
Կապո՜յտ ինչպէս երակն Աստուածածնի ծիծին…
Որդիք, ձեզի եմ կտակած ի՛նչ որ ունիմ,
Ֆրասկատիի ամառանոցն՝ իր բաղնիքով,
Արդ, ծունկերուս մէջտեղ դրէք կապոյտ լազուարթն,
Երկրագունտին նման՝ ափին Հայր Աստուծոյ,
Զոր կը պաշտէք Եկեղեցւոյն մէջ Յիսուսի,
Տեսնէ՜ Կանտոլֆ ու նախանձէն ճաթռտկի:
Արագ են տարիներն՝ զերթ ջուլհակի կկոց,
Մարդուն վախճանն է գերեզման, եւ ո՞ւր է ան:
Պազա՞լթ ըսի, որդիք, որ շիրմաքարս ըլլայ,
Սեւ, այո, սեւ, հնաւանդ սեւ պէտք է ըլլայ,
Որ հակադրէք իր ներքեւի քանդակներուն,
Ձեր խոստացած հարթաքանդակը պըրոնզէ,
Պաներ, յաւերժահարսք, գուցէ նաեւ
Եռոտանի, սափոր, նիզակը Բաքոսի,
Փրկիչն իր քարոզին՝ լերան վրայ,
Սուրբ Պրակսէտն իր փառքով, Պաներէն մին պատրաստ
Հաւերժհարսին վերջին ծածկոյթը խլելու,
Մովսէսն իր տախտակով… սակայն գիտեմ՝ դուք չէք
Մտիկ ըներ: Անսելմ, պտուղն որովայնիս,
Ինչե՜ր քեզի կը փսփսան: Կը յուսաք, ա՜հ,
Շուայտանալ մենատանս մէջ, թող խեղդուի՜մ
Ես ալ մուրացիկի մգլոտ կիր-քարին մէջ,
Կանտոլֆն իր դամբանէն ծաղրէ ու ծիծաղի՜:
Ոչ, որդիք իմ, կը սիրէք զիս, յասպի՛ս ամէնն,
Յասպիս ինձ խոստացէք, կ’ուզէ՞ք որ կսկծամ,
– Բաղնիքըս, մե՜ղք, արտօնուած չէ հետըս տանիլ,-
Միակտոր, մաքուր կանանչ՝ պիստակի՜ պէս,
Յասպիս շատ կայ աշխարհի մէջ որեւէ տեղ,
Ականջները չունի՞մ Սուրբ Պրակսէտի, որ տայ
Ձեզի ձիեր, յունական մուգ մագաղաթներ,
Եւ աղջիկներ ողորկ, սահուն անդամներով:
Անշուշտ եթէ ճշդիւ տապանագիրս ըլլայ
Ընտիր լատիներէն, Տուլիէն ամէն բառ,
Եւ ոչ պճնոտ ինչպէս Կանտոլֆի երկրորդ տողն:
Տուլի՞, որդիք: Ուլպեանն ալ կը բաւէ:
Եւ յետոյ ես ինչպէ՞ս պիտի պառկիմ դարեր,
Լսեմ պատարագի մռմռուքներն օրհնեալ,
Ընդմիշտ տեսնեմ ինչպէս Աստուած կ’ըլլայ կ’ուտուի,
Զգամ բոցը մոմին ու ճաշակեմ խունկին
Ինչ լա՜ւ ու թա՛նձր, զօրեղ ծուխը շշմեցընող:
Մինչ պառկած եմ այստեղ, ժամե՜ր գիշերն ամբողջ
Մահանալով շքեղ բայց եւ այնքան դանդաղ,
Ձեռքերս ծալլելով անգոյ մականիս վրայ,
Ոտքերս մեկնելով ուղիղ, քարի նման,
Թոյլ տալով որ սաւանն իբրեւ մահակտաւ
Իյնայ լայն ծալքերով՝ քանդակի մը հանգոյն,
Ու մինչ մոմեր կը մարմրին, խելառ մտքեր
Կ’աճին ունկերուս մէջ շատ յստակ բզզիւնով՝
Ապրած կեանքիս մասին այս մէկ կեանքէն առաջ,
Եւ այս կեանքին՝ պապեր, կարտինալներ, հայրեր,
Սուրբ Պրակսէտն իր քարոզին՝ լերան վրայ,
Մայրդ երկար տժգոյն՝ խօսուն իր աչքերով,
Եւ ակաթէ ալ սափորներ՝ օրուան պէս թարմ,
Ու մարմարեայ լեզու, զուտ ու զգօն լատին,
Ահա՛, ՃԱՌԱԳԱՅԹՈ՞ՒՄ մեր բարեկամն ասէ,
Ո՛չ՝ Տուլի ըսի ես, այլ լաւագոյն Ուլպեան:
Չար ու հակիրճ եղաւ ուխտագնացութիւնն իմ:
Լազուա՛րթ ամէնն, որդիք, թէ ոչ Պապին կու տամ
Մենատուներս, ի՞նչ է, սի՞րտս պիտի լափէք:
Աչքերդ արագ էին մողէզի աչքին պէս,
Մօրդ աչքերն ալ պսպղացին հոգւոյս համար:
Կամ ալ աղքատ հարթաքանդակս ճոխացուցէք,
Սոված գիծերը դուրս բերէք, անօթըս լեցուցէք
Ողկոյզներով, աւելցուցէք դիմակ, տիտղոս,
Եռոտանւոյն, այո, լուսան մը կապեցէք,
Ազատելու ճիգով նիզակը նետէ վար,
Որ սփոփուիմ ես ալ վերնայարկիս վրայ,
Ուր հարկ է որ պառկիմ մինչեւ որ հարցնեմ՝
«Մեռա՞ծ եմ, դեռ կ’ապրի՞մ»: Գացէ՜ք, ձգեցէ՛ք զիս,
Երախտամոռութեամբ դաշունահարեցիք,
Այո, կը փափաքիք, մահըս կը փափաքիք:
Խճաքար՝ փշրուող: Կպչուն ու քրտնող,
Կարծես ներսի դիակն է որ դուրս կը մզի:
Այլեւս ո՛չ լազուարթ, որ աշխարհը բերկրէ՜ր:
Լաւ, գացէք, կ’օրհնեմ ձեզ: Աւելի նուազ մոմեր,
Բայց շարք կազմեն: Գացէ՛ք կռնակ տալով,
Նման ա՛լ հեռացող խորանապետերու,
Ձգեցէ՛ք զիս այստեղ՝ խաղա՜ղ եկեղեցին,
Որ անհապճեպ դիտեմ նայուածքը զազրելի՝
Սոխաքարէն ինծի՝ ոխակալ Կանտոլֆին,
Որ դեռ կը նախանձի, զի գեղանի՜ էր ան:

 

Անգլերէնէ թարգմանութիւն՝ Ոյժ
Յուլիս 2016

Robert Browning
The Bishop Orders his Tomb at St. Praxed’s. Rome. 15- (1845)

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

Advertisements

ՀԱԼԷՊԻ ՀԻՒՂԱՒԱՆՆԵՐԸ

Հիւղաւան

Հայ վերապրողներ, Հալէպ, 1918
Աղբիւր՝ https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/Armenian_refugees_camps_Aleppo_1918_main_Ottoman_barracks.jpg

ԹԱԳՈՒՀԻ ԱԹՈՔԵԱՆ

Օսմանեան իշխանութեան գործադրած հայոց ցեղասպանութենէն վերապրած հայերը ցրուեցան աշխարհի չորս կողմերը, յատկապէս արաբական աշխարհին մէջ: Հայութեան մեծ զանգուածը ապաստանեցաւ սահմանամերձ Հալէպ քաղաքին մէջ: Անոնք բնակութիւն  հաստատեցին հիւղաւաններու մէջ: Գլխաւոր հիւղաւանը հաստատուած էր Սուլէյմանիէի թաղամասը: Դժուար էր կեանքը հիւղաւանի տախտակաշէն խրճիթներուն մէջ, սակայն կամքի ոյժով անոնք տոկացին ամէն դժուարութեանց: Ուստի տարուէ տարի ժրաջան աշխատանքով բարելաւեցին իրենց վիճակը եւ սկսան հետզհետէ դուրս գալ հիւղաւանէն: Անոնք հաստատուեցան Նոր Գիւղ կոչուած ընդարձակ շրջանի՝ իրենց բազուկներով կառուցած բնակարաններուն մէջ: Մինչեւ 1934 կառուցումները աւարտած էին: Ընդհանրապէս տան փողոցի դրան կամ կողքի պատին վրայ փորագրուած կը տեսնէինք կառուցման թուականը՝ 1934: Բնակչութիւնը մեծ մասով հայ էր Նոր Գիւղի մէջ: Ան ունեցաւ դպրոցներ, ակումբներ եւ եկեղեցիներ:

Վարկած կայ, որ այս շրջանը «Նոր Գիւղ» կոչուած է, օսմանեան իշխանութեան օրօք Արեւմտահայաստանի մէջ հայերով բնակուած Նոր Գիւղ կոչուած շրջանի մը անունով:

Սիս քաղաքէն ժամանած հայեր հաստատուեցան հին Հալէպի Ճտէտիէի շրջանի նեղ թաղերէն մէկուն մէջ, որ սիսեցիներու անունով կոչուեցաւ Հարէթ Սիսի: Հարէթ Սիսիի տուներուն մեծ մասը ընդարձակ են եւ պետական հնութեանց ցանկին մաս կը կազեն, կառուցուած են 1200 թուականին, բիւզանդական իշխանութեան շրջանին: Այս տուները անցած են բիւզանդական,  օսմանեան եւ արաբական իշխանութիւններու ժամանակաշրջաններէն: Եղած են փաշաներու եւ մեծահարուստներու տուները:

1921ին, Հարէթ Սիսի թաղին մէջ, օգտագործելով հին ընդարձակ տուներէն երկուքը, սիսեցիները հիմնեցին նախնական կրթութեան երկու վարժարաններ՝ աղջկանց եւ տղոց անջատ բաժիններով, որոնք կոչուեցան Կիլիկեան վարժարան, երկրամասին անունով: Հետագային երկրին նոր օրէնքին հիման վրայ դպրոցները երկսեռ դարձան, ուստի նախակրթարաններէն տղոց բաժինը վերածուեցաւ ճեմարանի՝ միջնակարգ եւ երկրորդական բաժիններով եւ կոչուեցաւ Կիլիկեան Ճեմարան: Պատմական այս վարժարաններուն մէջ ես բախտ ունեցայ պաշտօնավարելու տասներեք տարի:

Հայապահպանման օճախ՝ կրթական այս հաստատութիւնները դարձան թիրախ չարաղէտ պատերազմի հրթիռակոծումներուն: Այսօր սիրտս կը ճմլուի տեսնելով այս հաստատութիւններուն փլատակ, քարուքանդ վիճակը:

Կիւրիւն քաղաքի վերապրող հայերը հաստատուեցան Հալէպի Համիտիէ շրջանի տախտակաշէն հիւղաւանի մը մէջ, որ կոչուեցաւ Կիւրիւնցիներու գէմբ: Եօթանասունական թուականներուն էր, առաւօտ մը, երբ դպրոց հասայ, իմացայ որ գէմբի տուներէն մէկը անուշադրութեան մը պատճառով կրակ առած է: Կրակը վերածուած էր հրդեհի եւ լափած էր գրեթէ ամբողջ գէմբին տուները: Հարկ էր հասնիլ օգնութեան: Կազմեցինք յանձնախումբ մը եւ շաբաթ մը ամբողջ ամէնօրեայ մեր այցելութեան առարկան դարձուցինք գէմբի բնակիչները, որոնք մեծամասնութեամբ դարձած էին տնանկ եւ նստած իրենց այրած գոյքերուն վրայ շփոթ վիճակի մէջ: Մեծ ջանքով կրցանք հասցնել իրենց անհրաժեշտ պիտոյք եւ կարելի չափով ապահովել նիւթական օգնութիւն: Հաւանաբար այս աղէտը պատճառ դարձաւ որ վերջ գտնէ բնակութիւնը այս գէմբին մԷջ:

Վերապրողներէն ոմանք հաստատուեցան Զէյթուն Խանի մէջ, որ կ’իյնայ Նոր Գիւղ շրջանի, անցեալի Նոր Գիւղի Կիլիկեան վարժարանին դիմաց: Օսմանեան իշխանութեան շրջանին, Զէյթուն Խանը եղած է փաշայի մը բնակարանը, որ երկու յարկէ բաղկացած պալատանման շէնք մըն էր, կառուցուած բլուրի մը ստորոտը: Վարկած կայ որ պալատը ատենին շրջապատուած է ձիթապտուղի (զէյթուն) ծառերով, այդ պատճառով կոչուած է Զէյթուն Խան: Այլ վարկածի մը հիման վրայ այնտեղ բնակած են զէյթունցիներ եւ այդ պատճառով վայրը կոչուած է Զէյթուն Խան: Բայց Զէյթուն Խանի մէջ բնակած են աւելի խարբերդցիներ քան զէյթունցիներ: Հետագային երբ օսմանցիները հեռացած են սուրիական հողերէն, պալատին շրջակայքը հայ ընտանիքներ պատած են հողաշէն տուներ եւ այնտեղ բնակութիւն հաստատած:

Նախնական ուսումս ստացած եմ Նոր Գիւղի Կիլիկեան վարժարանին մէջ: Ունէի դասընկերուհիներ, որոնք կը բնակէին Զէյթուն Խանի պալատին մէջ: Յաճախ կ’այցելէի դասընկերուհիներուս: Ընկերուհիներով միասին, պալատին սրահին ճակատի ներքին աստիճաններէն կը բարձրանայինք բլուրին գագաթը, ուր կը կազմակերպէինք մեր մանկական հաւաքական խաղերը: Զէյթուն Խանը ունէր երեք դռներ: Արտաքին փոքր դռնէն դարձեալ կարելի էր բարձրանալ բլուրին գագաթը: Հայկական տօնական օրերուն՝ Բարեկենդանին, Համբարձումին քաղաքին բոլոր կողմերէն հայ ընտանիքներ, երիտասարդներ եւ երիտասարդուհիներ կը հաւաքուէին այս բլուրին վրայ եւ կը կազմակերպէին հայկական հաւաքական խաղեր, երգեր, պարեր, ըստ մեր աւանդական սովորութիւններուն: Ընդհանրապէս տղաներ եւ աղջիկներ իրարու հետ կը ծանօթանային խաղի ընթացքին, կը պատահէին սիրահարութիւններ, երիտասարդներ տեղւոյն վրայ կ’որոշէին իրենց ապագայ թեկնածուն եւ այս բոլորը որպէս շարունակութիւն Արեւմտահայաստանի մէջ կազմակերպուած հայկական խաղերուն, վառ պահելով մեր ազգային աւանդութիւնները:

Հալէպ, 19 Յուլիս 2016

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՕՐԵՐ․ 1948 ԹՈՒԱԿԱՆ

Լեռ կամ Սար

Վերի շարք, ձախէն աջ՝ Օֆելիա հարսը, Նորա դուստրը, Նաթան որդին,
Վարի շարք, ձախէն աջ՝ կինը՝ Իսկուհին, Լեռ Կամսարը՝ գիրկը Վանիկ ու
Վանուհի թոռները եւ Աշոտ որդին։
Աղբիւր՝ դիմատետր.- Լեռ Կամսար Ler Kamsar January 29 2016

ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ

Երգիծագիր Լեռ Կամսարի, բուն անունով՝ Արամ Թովմաղեան (1888-1965), անտիպ երկերու հրատարակութիւնը թափ ստացած է 1990ական թուականներէն ի վեր, հոգածութեամբ անոր նուիրեալ թոռնուհիին՝ Տիկին Վանուհի Թովմասեանի։ Վերջինս է որ մեր տրամադրութեան տակ դրած է հետեւեալ օրագրային անտիպ կտորը։ Իրեն կը յայտնենք մեր խոր շնորհակալութիւնը։

Լեռկամսարի օրագրային հրատարակութիւններէն այստեղ կը յիշենք՝ «Կարմիր Օրեր» (Նայիրի հրատ, Երեւան, 2000) «Մահապուրծ Օրագիր»  (Լուսաբաց հրատ, Երեւան, 2008), որ 1925-1935 տասնամեակի օրագիրն է, Վանուհի Թովմասեանի յառաջաբանով կայ նաեւ «Բանտիս Օրագիրը» (Ամարաս հրատ,Երեւան, 2010)։

Անոր գրիչին ճկունութիւնն ու առօրեան երգիծանքով վերհանելու հմտութիւնը զինք արժանաւորապէս կը դասեն հայ գրականութեան սակաւաթիւ երգիծագիրներուն շարքին, մանաւանդ այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, ուր երգիծանքը իր բուժիչ եւ ուղղիչ դերը ունէր խաղալու նախ հարկաւ հեղինակին իսկ համար, ապա նաեւ ընթերցողին, որ սակայն ուշացումով առիթ ունի ձեռք առնելու հատորները։

Լեռ Կամսարի մասին հանգամանաւոր ուսումնասիրութիւն մը կատարած է Յարութիւն Քիւրքճեան՝ «Մարդը՝ գործին մէջէն», «Վէմ» համահայկական հանդէս, Գ (Թ) տարի, թիւ 4 (36), Հոկտեմբեր-Դեկտեմբեր, 2011, էջ 57-92:

Հայերէն blog

Փետրուար

Չորեքշաբթի 12.- Սովետական կարգերը կարելի է քննադատել աշխարհումս երկու տեղ միայն՝ արտասահմանում եւ մեր գժանոցում։ Ու որովհետեւ արտասահմանի դուռները փակ են՝ մէկը եթէ անդիմադրելի կարիք զգայ հայհոյելու այս կարգերը՝  խենթութիւն կեղծելով, քանի մը ամիս կամ տարի (նայած բարկութեանը), գժատուն կը մտնէ սիրտը աղուոր մը կը թափէ հոն ու դուրս կ’ելլէ։

Ուստի թող զարմանալի չթուայ, եթէ Չեկան իր ագենտուրան հաստատէ նաեւ գժանոցում։

Իր կոչմանը բարձրութեան վրայ կանգնած, անաչառ խելագար մը իր կառավարութեանը հրամցուցած կեղտէն մատ մըն ալ ինքը պարտի ճաշակել։ Այլապէս ագենտին իրաւացի կասկածը կը հրաւիրէ իր վրայ և անմիջապէս Չեկա կ’առաջնորդուի խելօքանալու։

Այս տարուայ Ստալինի ծննդեան տօնին, երբ Երեւանի գժանոցում միտինգ էր գումարուած, ճառախօսին «կեցցէ՛ Ստալին» վերջաբանին վրայ հանուր խելագարութիւնը ծափահարեց։ Ծափ չտուաւ միայն մարդ մը, որուն անմիջապէս Չեկան քննութեան կանչեց։

Երբ հարցուեց իրեն, թէ ինչո՞ւ բոլորը ծափահարեցին, իսկ ինքը՝ ոչ, մարդուն թուքը բերնին մէջ չորցաւ։

-Ես… Ընկեր,- ըսաւ,- գիժ չեմ, ես ծառայող եմ գժանոցում…

———-

Ինչպէս երկնքում կան անշարժ աստղեր ու մոլորակներ, անանկ ալ մեզանում կային անշարժ առեւտրականներ ու շրջիկներ։

Կառավարութիւնն ջնջեց անշարժներ ու տեղները աղ ու պղպեղ ցանեց, իսկ շրջիկները տակաւին կը վազեն փողոցները ու սարսափահար մէկը «պոպո՜կ» կը պոռայ, միւսը՝ «կաթ», «մածուն» եւ այլն։ Այս սոսկալի կանչերէն թաղին բոլոր ջղային հիւանդները ցունց կ’ելլեն պառկած տեղը։ Քաղաքապետութիւնն բնակչութեանն աղէտէ զերծ պահելու համար պարտի կամ արգելել շրջիկ առուտուրն, կամ ձայնանիշներով որոշէ, թէ ո՞վ քանի աստիճան իրաւունք ունի պոռալու եւ քանի քայլ անգամ մը պիտի բանայ բերանը։

———-

Եթէ ճիշտ ըլլար այն լուրը, որ Ստալինը հիւանդ է՝ այժմ բոլոր բոլշեւիկեան վերնախաւը պիտի տնքար։ Մինչդեռ այդպիսի բան մը չեմ տեսներ։

Հինգշաբթի 13.- Այսօր զինուորական դրութիւն յայտարարուեց երաժշտական ասպարէզում։ Գիշերուայ ժամի տասներկուսից յետոյ ոչ մի երգ չպիտի դուրս գայ իր բերնից։ Եւ մինչեւ հիմա ինչ որ երգուած է, անգամ Ստալինի մրցանակի արժանացածները պիտի վերագնահատուեն ու յանցաւոր երաժիշտները պատժուեն։ Մինչեւ հիմա երգուած երգերն մարդկութեանը չեն եղել տանելիս դէպի սոցիալիզմ, սխալմամբ ուրիշ տեղեր են տարել…

Ձեզանից շատերը գուցէ զարմանան, թէ եղանակն ինչպէս կարող է մարդուն դէպի սոցիալիզմ տանել, կամ ի՞նչ ձայն պիտի հանես, որ դէպի սոցիալիզմ չերթաս։

Երաժշտութիւնը՝ դա դո, րէ, մի, ֆա, սոլ, լա, սի, դո է։ Իսկ հակառակը՝ դո, սի, լա, սոլ, ֆա, մի, րէ, դո։ Ուրիշ ձայնանիշ կա՞յ։

Այս հարցի շուրջ լոյս սփռող, թոյլ տուէք հետեւեալ պատմութիւնն անեմ։

Ասում են հնում, միամիտ եւ յիմար Ղարաբաղի մի լերան լանջին գիւղացիք քաղ են անում։ Տեսնում են ամպերն սարը շուռ տալով դէպի իրենց են արշաւում սրընթաց։ Իրենց կեանքում առաջին անգամ ամպ տեսած քաղուորները իրար անցած պատրաստւում են պաշտպանուել այս անսպասելի թշնամուց։ Վերցնում են ով ինչ կարող է՝ բահ, թիակ,փոցխ, մանգաղ, գերանդի, կոպալ, շիշ, խաչերկաթ եւ այլն։ Գիւղի տէրտէրի ձեռքն էլ եզան լուծն է ընկնում՝ ու բոլորը միասին ամպերին սկսում են հարուածել, նրանց յաղթական երթն արգելելու համար։ Անողոք կռիւը տեւում է մինչեւ կէսօր, երբ ամպերն ոչ միայն չեն նահանջել, այլ ձիուց վար իջած բռնել են ողջ երկիրն։ Այստեղ պարտուած ղարաբաղցիք զինուորական խորհուրդ են գումարում գտնելու «պատերազմի յանցագործին»։ Երբ սկսում են քննել ռազմիկների ձեռքի զէնքերը, տեսնում են, որ քահանայի ձեռքի լուծը… ծա՜կ է։

Ահա՛, ուրեմն, այս ծակից են ամպերը մեր երկիր անցել, ձայնում են համագիւղացիք եւ վրայ թափուելով մահամերձ ծեծում են խեղճ տէր հօրը…

Հիմա մեր սոցիալիզմն է․կառավարութիւնը պահանջում է, որ անպատճառ տեսնես դէպի մեզ չեկող, գոյութիւն չունեցող սոցիալիզմն։ Ու կարծելով, թէ երաժիշտները իրենց «լուծի» մէջ ծակ չեն թողել, որ սոցիալիզմն ներս մտնի՝ բռնել ծեծում են։

Այսպէս ծեծեց բոլոր գրողներին, բոլոր նկարիչներին, որի հետեւանքով էլ այսօր գեղարուեստի «ծակը» ի սպառ փակուեց սովետական երկրում։

———-

Այսօր մենք հաց ունենք, բայց ոչինչ չունենք մէջը թաթախելու։ Ես վերցրի ջուր, բայց կինս ասաց՝ սպասիր սուպ եմ եփում։ Այս լսելով, ես հացս սկսեցի անխնայ կերպով ջրի մէջ թրջել, հաստատ իմանալով, որ իր եփած սուպը ջրից էլ լոկ պիտի լինէր։

Որովհետեւ տանն ոչ իւղ ունենք, ոչ ձաւար…

Ուրբաթ 14․- Ուղիղ տասներեք տարի է՝ սովետական կառավարութիւնն գրիչս պինդ բռնել, չի թողնում, որ շարժեմ։

Մի տասն անգամ կայ՝ դիմել եմ, թէ մի խանգարեր, ձեռներդ դէն տար գրեմ, չէ՝ ասում է։

Համարեա տարին մէկ անգամ դիմում եմ։ Ասում եմ, ո՞վ գիտէ, գուցէ յիշի, որ ինքն էլ մարդ է, ճշմարտութեան պէտք ունի։ Մարդ դառնալու համար մի տարին քիչ ժամանակ չէ։ Գիւղում այդ տարիքի հորթերն ծծից կտրում են արդէն եւ սկսում են կարգին արածել։

Առանձին-առանձին, որ կուսակցականի մօտ գնում եմ՝ սրտանց ցաւում են ինձ համար, դրուատում են իմ գրական շնորհքս, հիանում իմ այս կամ այն գրուածքովս, ուզում են, որ գրեմ, բայց չեն կարող թոյլ տալ, որովհետեւ «ընկերները» համաձայն չեն։ Ուրեմն, եթէ ընդամէնը տասն «ընկեր» կայ, դրանք առանձին համաձայն են, բայց բոլորն միասին՝ անհամաձայն։ Այդ նշանակում է, թէ թուաբանութեան մէջ մէկ մէկ էլ չի անում երկուս, որովհետեւ տաս դրական կարծիքներ գումարեցինք այստեղ, եւ գումարը բացասական դուրս եկաւ։ Այնպէս որ մտածում եմ մի օր այս տասն «ընկերներին» միասին բռնել՝ տեսնենք խմբական երգելիս ի՞նչ ձայն կը հանեն՝ դրակա՞ն, թէ՞ բացասական։

Մի օր էլ մի յօդուած խմբագրին տարայ։ Խմբագիրն կարդաց, հաւանեց ու այնքան ծիծաղեց, որ աչքերից արտասուք իջաւ։ Ասաց՝ տանեմ «ընկերների» հաւանութիւնն առնեմ տպագրելու համար։ Տարաւ ու փոխանակ «հաւանութիւն» առնելու, նրանց չհաւանութիւնն առած բերեց։ Ու յօդուածիս երկրորդ ընթերցում է կատարում՝ այս անգամ չհաւանելու համար։

Ինչքան աշխատում է չհաւանել, չի կարողանում՝ միշտ լացն ծիծաղի է փոխւում։

– Հրաշալի յօդուած է,- ասում է,- բայց ափսոս որ մի քիչ… վատն է։

Թերթի խմբագիրն այն վագրի վիճակում է գտնւում, որի առջեւ տարիներ շարունակ որպէս սնունդ՝ խոտ ու յարդ է  փռուած եղել, հիմա յանկարծ մսի կտոր է ընկել ձեռքը. ուզում է ուտել՝ դէ՜, ասում են «ընկերները» հրացանն իրեն ուղղելով։

Մի հրացան, որի գնդակով այսօր ընկած եմ ես որպէս հեղինակ, դիմացինս՝ որպէս խմբագիր եւ ժողովուրդն՝ որպէս ընթերցող։

Յետոյ էլ ասում են մի գնդակով երկու ճնճղուկ չի կարելի խփել…

———-

Հասած տղայ ունեմ, նրան հարսնացու գտել եմ, ամէն բան պատրաստ է՝ միայն երկուստեք սիրելու տրամադրութիւնն է պակասում։ Տղիս, որ նայէք, կարծէք Յիսուսն է Գեթսեմանի պարտէզում՝ այնքան տխուր է, այնքան անտրամադիր։

Բայց այնումենայնիւ, ես մտադիր եմ հարսանիք անել։ Կեր ու խում մեռելի տանն էլ են սարքում, այդ չի խանգարի, իսկ գալով ամուսնացողների տրամադրութեանը՝ խոմ ամէն ամուսնացողներ չե՞ն ամուսնանում ուրախ եւ երջանիկ ապրելու համար․կարելի է ամուսնանալ իրար վշտակցելու, իրար ցաւերը միասին լալու, եւ վերջապէս, միասին… մեռնելու համար։

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

ՍՐԲԱԶԱՆ ՈՒՂԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ Բ. մաս

Էջմիածին

Յ․ ՀԵԼՎԱՃԵԱՆ

Անդրանիկը ձգելով Պալ հիւրանոցին մէջ, հայր սուրբը, Վահրամը, Թորոսը եւ ես եւրոպական տիպի ինքնաշարժով ճամբորդեցինք դէպի Անի՝ հազար ու մէկ եկեղեցիներու օրրանը: Ախուրեանը աչքերով պիտի տեսնէինք. նաեւ կիսաքանդ մայր եկեղեցին, պիտի տեսնէինք անգմբէթն եկեղեցիներ եւ եկեղեցիներ առանց խորանի:

Կը հասնինք: Մեզի նախ կ’արգիլեն լուսանկարչական գործիքներով մուտք գործել, սակայն արտօնագիրները ստուգելէ ետք կը բանան պարիսպին դռները ու ներս կ’առաջնորդեն զինուորի մը ընկերակցութեամբ:

Աշտարակի մը վրայ բարձրանալով կը դիտենք հեռուները, հորիզոնը ու անհամար քանդուած եկեղեցիները, վեհավայրերը, վանքերը:

Կը վերլուծեմ ցաւով՝ երանի մեր նախնիները այս տարածութիւններուն մէջ եկեղեցիներուն կողքին կառուցէին հսկայ զօրանոցներ, մարզէին, պահէին բանակներ. տարածէինք մեր ուժերը Արեւմտահայաստանի ամբողջ տարածքին, որպէսզի պահէինք մեր սրբութիւնները ու պաշտպանէինք մեր ժողովուրդը. այն ատեն պիտի չգտնուէր մէկը, որ համարձակէր արգիլել Անդրանիկններուն Անին տեսնել:

Հայութեամբ աւելի տոգորուած եւ ուժեղացած կը վերադառնանք Կարս ու մեր Անդրանիկին հետ կը շարունակենք մեր ուղեւորութիւնը դէպի Կիւմրի՝ Արդի Հայաստանի կարեւոր քաղաքներէն մէկը, որ հետագային բնութեան հարուածը կրեց՝ խլելով տասնեակ հազարաւոր հայորդիներու կեանքը:

Կիւմրիէն գիշերով կը շարունակենք դէպի Երեւան՝ լոյսերու, գիտուններու, աստուածային շնորհներով օժտուած մտաւորականներու, արուեստագէտներու մայրաքաղաքը. ալեհեր, 2750 տարեկան Էրեբունին, որ արթուն նստած կը սպասէ իր հարազատներուն դարձին դէպի տուն:

Գիշերային այս ճամբորդութեան մէջ մեր աչքերը կը փնտռէին հայոց սրբութիւններուն սրբոցը՝ մեր աչքերուն, մեր սրտերուն, մեր էութենէն ներս քանդակուած, մեր ծնունդով ծնած ու հայ ժողովուրդի յաւերժութեան մէջ յաւերժացած Արարատը:

Մեզ փոխադրող հանրակառքին մէջ տեղի ունեցաւ ահռելի «պայթում» մը, բոլորս միաբերան ու հայու յատուկ ձայնով գոչեցինք. «Արարա՜տը»:

Մեր հոգիէն խլուած Արարատը տեսնելով, մեր սրտերը կը ցնցուին, ու մեր արցունքները մեր սրտերուն մէջէն դուրս կը ժայթքեն, ու բոլորս միաբերան կ’ուխտենք ու կ’երդնունք  ապրիլ ու շնչել հայու կեանքը իմաստաւորելով, հպարտանալ ու մեռնիլ Արարատով:

Կէս գիշերին կը հասնինք Երեւան։ Մեր հանրակառքը կանգ կ’առնէ փարթամ հիւրանոցի մը առջեւ. մուտքին անմիջապէս կը կարդանք՝ «Անի» հիւրանոց: Բոլորս, այս անգամ նաեւ Անդրանիկը… կը բարձրանանք 9րդ յարկ ու մեզի տրամադրուած սենեակին մէջ մեր հանգիստը կը գտնենք: Առաւօտեան մեզի կը ձայնեն, թէ իջնելու ենք վար՝ նախաճաշելու, ապա մեկնելու դէպի Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարան:

Կը հաւաքենք մեր իրերը։ Տիգրանակերտէն մեզի հետ բերուած ձմերուկը հանրակառքին մէջ տեղաւորելէ ետք, կը մտնենք նախաճաշի ու մեր պայուսակներով մուտք կը գործենք հանրակառք: Երեւանը շրջան ընելէ ետք, «Երեւան դարձած իմ Էրեբունի» հայոց ակունքներէն եւ Պարոյր Սեւակի հոգիէն բխած երգը երգելով կը թեքինք դէպի Էջմիածին տանող մայրուղին:

Ճամբան Արարատին ընկերակցութեամբ կը հասնինք Ս. Էջմիածին. բարապանը արդէն բացած է վանքին դարպասը, ու մենք հպարտ մուտք կը գործենք Տրդատի հրամանով ու Գրիգոր Լուսաւորչի ջանքով կառուցուած հայոց առաջին մայր տաճարէն ներս:

Ս. Էջմիածնի մէջ հին աւանդութիւն մը պահուած է․ մենք՝ նորեկ սաներս ալ մեզ առաջնորդող հայր սուրբին հետ կը մտնենք վեհարան՝ աջահամբոյրի ու մենք մեզ ծանօթացնելու Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին: Վեհափառին օրհնութիւնը առնելէ ետք մենք մեզ օրինաւոր վանքի ուսանող զգալով, լրջացած կը բաժնուինք ու կ’ուղղուինք մեզի յատկացուած ննջարանները՝ տեղաւորուելու ու մեզի անծանօթ եղբայրներուն հետ ծանօթութիւն հաստատելու:

Մեր հինգէն միայն Վահրամը առանձին սենեակ կ’ունենայ ու մեզմէ կը բաժնուի, իսկ մեր չորսը՝ այլ տեղ:

Մեր մահճակալները զետեղուած էին մեծ սրահի մը մէջ, մէկ շարք երկարութեամբ, քով քովի ու միագոյն հաստ ծածկոցներով: Անոնք իրենց յարակից ունէին փոքր պահարան մը, ուր մեր ամբողջ հարստութիւնը կրնայինք պահել: Իմ միակ հարստութիւնս ընտանիքիս խմբանկարն էր, զոր պահած էի բարձիս տակ, սրտիս ու մտքիս մօտ:

Այդ նկարը իմ ամէնօրեայ կապս էր ընտանիքիս հետ, կը կարծէի որ այդ նկարը մեղմացուցիչ, հանդարտեցուցիչ, կազդուրիչ դեր մը պիտի խաղար ներաշխարհէս ներս. սակայն դժբախտաբար հակառակ ազդեցութիւն գործեց մէջս ու ես ամէնօրեայ երազիս մէջ կռփամարտ կը խաղայի եղբօրս հետ ու թոյլ կու տայի որ ինք յաղթէր խաղը. իսկ մօրս արցունքոտ վերջին պատկերը ու հօրս տխուր դիմագիծը իմ ամէնօրեայ տխրութեան ու անտրամադրութեան պատճառ կ’ըլլային ու կ’ուզէի թեւեր առնել, թռչիլ ու վերադառնալ եւ վերագտնել ընտանիքս:

Երեկոյ մը, ընթրիքէն ետք, մեզի հրամցուեցաւ շատ համեղ ձմերուկ մը․ բոլորը այդ երեկոյ ձմերուկին մասին խօսեցան, թէ երբեք չէին համտեսած այդպիսի համեղ ձմերուկ մը։

– Երանի վաղն ալ հրամցնէին նոյն ձմերուկէն,- կ’ըսէր շիշկօ Պետիկը, բերնէն լորձունքը վազեցնելով:

– Հոգ մի ընէք, տղաք, Տիգրանակերտի վիթխարի ձմերուկը կարծեմ շաբաթ մը պիտի համտեսենք,- ըսի խնդալով ու պատմեցինք թէ ինչ զոհողութիւններով Տիգրանակերտէն մեզի հետ բերինք այդ հրաշք պտուղը, առանց գլխուն փորձանք մը բերելու:

Բոլորը մեր ուղեւորութեան նկարագրականը ապշահար մտիկ կ’ընէին, երբ գիշերային զանգը մեզմէ դժուարութեամբ հեռացուց սրտի մօտիկ մեր նոր ընկերները:

Ճեմարանը իր նոր տարեշրջանը բացած էր արդէն եւ մէկ քննութեամբ կարելի եղաւ մեր դասարանները որոշել:

Հայերէն նիւթերուն մէջ գերազանց բերելուս համար զիս բաժնեցին իմ ընկերներէս ու ես երրորդ դասարանի աշակերտ նշանակուեցայ, Պետրոսն ու Թորոսը՝ երկրորդ, իսկ Անդրանիկը՝ առաջին. Վահրամը մեզմէ մէկ կամ երկու տարի մեծ ըլլալուն համար բ. լսարան անցած էր: Ու այս ձեւով սկսած էր ուսման բարձրագոյն ջահին հասնելու մեր պայքարը, ուր միայն լրջութիւն, զոհողութիւն եւ համբերատար աշխատանք կը պահանջուէր մեզմէ, արդիւնքի հասնելու համար, իսկ մենք պատրաստ էինք այդ հսկայ ովկիանին մէջ լողալու եւ խաղաղութեամբ հասնելու ծովափ:

Տէր Յովհաննէս Քհնյ. Մարուքեան՝ արժանաւոր տեսուչը հայրական հոգածութեամբ կը վարուէր բոլորիս հետ ու այդ սիրալիր ու բարձր վերաբերմունքը անդորրութիւն ցանած էր մեր բոլորին հոգիներուն մէջ:

Անձրեւոտ օր մը սեղանատունէն սրահ բարձրացանք հանգիստի, սակայն այդ օր, տեղատարափ անձրեւուն պատճառաւ մեզի հանգիստ չվիճակուեցաւ, կարծես անձրեւուն յարուցած ջրվիժային աղմուկը արգելք կը հանդիսանար, այնպէս որ մահճակալիս վրայ նստած հայոց պատմութեան դասագիրքը կը թերթատէի, երբ վարէն մուկի նման թրջուած ուսանող մը սրահ մտաւ եւ դառնալով բոլորիս բարձրաձայն ըսաւ.

– Տղա՛ք, մեծ բանաստեղծ՝ Յովհաննէս Շիրազը Վեհափառին այցի եկած է, երանի օդը նպաստաւոր ըլլար, որ բոլորս իջնէինք ու դիմաւորէինք մեր մեծ բանաստեղծը:

– Աստուծոյ օրը չի մեռնիր, ուրիշ առիթով կը տեսնենք.- սրահի խորքէն եկաւ թաւ ձայն մը, իսկ ես թաւ ձայնին գաղափարը անհեթեթ նկատելով, մրմնջելով վազեցի վար:

– Աստուծոյ օրերը չեն մեռնիր, բայց ես կրնամ մեռնիլ, Շիրազը կրնայ մեռնիլ,- ըսելս ու տեղատարափ անձրեւուն տակ վազելս մէկ եղաւ:

Անմիջապէս գացի, Տրդատի Դրան տակ կեցայ ու սկսայ անյագ կարօտի աչքերով Շիրազը փնտռել ու յամառօրէն սպասել:

Ո՛չ ցուրտը, ո՛չ անձրեւը, ո՛չ փոթորիկը կը խանգարեն, նոյնիսկ եթէ Տրդատ ինք անձամբ գայ՝ ես այստեղէն չեմ շարժիր, մինչեւ որ չտեսնեմ «Հայոց Տանդէականը»ի զիս օրերով յուզած, գերած, «Յուշարձան Մայրիկիս»ի գրիչը, Արարատի պահապան, պաշտպան հրեշտակը. պէտք է, պէտք է անպայման տեսնէի հայրենասիրութեան խորհրդանիշ այս մեծ մարդը:

– Վարպե՛տ , թոյլ կու տա՞ս Յովհաննէսին, Շիրազին ձեռքը համբուրելու:

Խնդաց ու դուրս եկաւ ինքնաշարժէն մասիսակերտ հսկան. անմիջապէս խոնհարեցայ ու համբուրեցի իր աջը, իսկ ինք մասիսաբոյր շրթունքով օծեց իմ ճակատս:

– Լսէ՛,- ըսաւ ,- հայորդի հետեւորդ մեծ Քրիստոսի՝ մեր Ստեղծիչին հետ նաեւ Մասիսը պաշտէ,- թելադրեց ու ճամբան շարունակեց: Բանաստեղծին այդ նայուածքը իմ յիշողութենէն չի ջնջուիր:

Մօրս լուրջ հիւանդութիւնը պատճառ եղաւ որ կիսատ ձգեմ ճեմարանի ուսման ընթացքը ու մեծ առիթ մը կորսնցնելով վերադառնամ Լիբանան: Վերադարձաւ նաեւ Անդրանիկը:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ միաբան հայր Վարդան վրդ. Տէմիրճեանի հոգածութեան յանձնուեցանք ու վերադարձանք Յորդանան։ Հայր սուրբը Լիբանանէն Միւռոնօրհնէքի ներկայ ըլլալու համար եկած էր:

Յորդանանէն եկանք Դամասկոս: Դամասկոսէն վարիչը մեզ հասցուց Այնճարի հայաւանը, որպէսզի յարմար առիթով իջնէինք Պէյրութ մեր հարազատներուն միանալու:

Մեզ Էջմիածին առաջնորդող հայր Գէորգ վրդ.Կարպիսեանը անակնկալի եկաւ եւ անշուշտ շատ նեղուեցաւ իր երկու սաներուն վերադարձին համար:

Պետրոսը մնաց, բայց յետագային Երուսաղէմ անցնելով վարդապետ ձեռնադրուեցաւ: Թորոսը հեռաւոր Քանատայի մէջ քահանայ ձեռնադրուած է ու այդ գաղութին կը ծառայէ մինչեւ օրս: Իսկ Վահրամը Տ. Յովնան Արք. Տէրտէրեանն է՝ Առաջնորդ հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմին:

Բոլորը դարձան մեծեր, իսկ ես ծնողքիս երազը ձգեցի որ մնայ երազ ու այդ երազով նախ մայրս՝ երիտասարդ, ապա՝ հայրս, երկուքն ալ մեկնեցան անդենական աշխարհ:

Թէեւ հօրս, մօրս երազած մեծը չդարձայ, բայց ես Էջմիածնէն վերադարձայ հարուստ:

Ես հարուստ եմ Մծբինը, Տիգրանակերտը, Վանայ ծովը, Առաքելոց վանքը, Սիփանն ու Նեմրութը տեսած ըլլալուս համար: Ես հարուստ եմ Կարսը, Արաքսը, Անին եւ Ախուրեանը տեսած ըլլալուս համար: Ս.Էջմիածինը, Ս. Հռիփսիմեանցը, Ս. Գայիանէն, Ս. Շողակաթը, Զուարթնոցը տեսած ըլլալուս համար: Օշականը, Մեսրոպ Մաշտոցի լուսեղէն գերեզմանը տեսած ըլլալուս համար: Ես հարուստ եմ Գեղարդը, Ծիծեռնակաբերդը, Սարդարապատը տեսած ըլլալուս համար: Ես հարուստ եմ, շա՛տ հարուստ Արարատը եւ Արարատի երկրպագու Շիրազը տեսած ըլլալուս համար:

Այս սրբազան ուղեւորութեան եւ իմ հարստացման համար նախ երախտագէտ եմ Էջմիածնին ու նաեւ մեզ առաջնորդող հայր սուրբին:

 

Վերջ

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԵԾ ՈՒ ՊԶՏԻԿ

ծովափ

ԽԱՉԱՏՈՒՐ Ա. ՔՀՆՅ. ՊՕՂՈՍԵԱՆ

Մեծերը ﬔծերուն, պզտիկները պզտիկներուն քով կ’երթան, աղջիկները աղջիկներուն խաղերը կը խաղան, տղաքն ալ՝ տղոց։ Սա չգրուած օրէնք մըն է, բնութեան օրէնքն է։ Առածը կ’ըսէ՝ «Նման զնմանն գտանէ», աղաւնին՝ աղաւնիին, ճնճղուկը ճնճղուկին լեզուէն կը հասկնայ։

Թոռանս հետ ծովափ գացինք. տղաքը ոտնագնդակ կը խաղային աւազին վրայ. ﬔզի հետ գնդակ բերած էինք։ Թոռս ուզեց խաղալ տղոց հետ, բայց իրենց ծանօթ չէր. ինչպէ՞ս պիտի խաղար ֆրանսերէն խօսող տղոց հետ։

– Ձեզի հետ կրնա՞յ խաղալ, բայց անգլերէն կը խօսի, եթէ բան մը ուզէք ըսել ես կը թարգմանեմ։

Տղաքը ընդունեցին. Մանօն առանց որու ո՞վ ըլլալը գիտնալու, խաղին մէջ մտաւ եւ ուզեց բերդապահ ըլլալ, առանց նոյնիսկ ոտնագնդակ որսալու փորձառութեան. բերդին մէջ հանգիստ կը զգար, հոգը չէր որ ուժեղ հարուածները կ’ուղղուէին իր բերդը, եւ դժգոհ ընկերները կը նայէին իրեն․ հոգը չէր։ Կը նետուէր ու կը կասեցնէր գնդակները…:

Նկատեցի, որ իրենց մէջ ֆրանսերէն գիտցող, անգլերէն խօսող տղայ մը կար։ Երկուքը ընկերացան, խաղացին, քրտնեցան, ծով մտան ու ելան, ջրացայտքով զովացան ու տուն գացինք։

Յաջորդ օրը նորէն թոռս պնդեց, որ իրենց ըսեմ, թէ իրենց հետ խաղալ կ’ուզէ։

– Պէտք է սպասէ, ախոյեանութիւն է,- ըսին ﬔծերը։

– Եղած-չեղածը քանի՞ հոգի էք որ ախոյեան ըլլալ կ’ուզէք։

Անդին կեցած սպասող պզտիկները եկան ﬕջամտելու եւ ըսելու թէ այո՛, ախոյեանութիւն է, եւ իրենք յաղթական են ու կը սպասեն այս խաղի արդիւնքին…։

– Պէտք չէ որ պզտիկները խաղէն դուրս ձգէք,- ըսի ﬔծերուն,- դուք պզտիկ չէ՞ք եղած, եթէ պզտիկ ըլլայիք եւ ﬔծերը ձեզ խաղէն դուրս ձգէին՝ ինչպէ՞ս պիտի զգայիք…։

Գիտէին որ ըսածս ճիշդ էր, բայց իրենց հոգը չէր, հիմա իրենք ﬔծ էին եւ այս խաղը յաղթելէն ետք պզտիկներուն դէմ պիտի մրցէին։ Ախոյեանութիւն է։

Ինծի նման հայր մըն ալ կար, որ նեղուեր էր իր տղուն խաղէն դուրս ձգուած ըլլալուն համար, եկաւ ﬔծ տղոցը ըսելու, որ ձգեն որ տղան խաղայ։

Մտան։ Պզտիկները իրենց յատուկ ճարպիկութեամբ կը խաղային։ Մեծերուն ակնարկները ճանչցան ﬔզ ու հաշուի առին ﬔր ﬕջամտութիւնը։

Յաջորդ օրը բարեւեցին։

Հայրն ու զաւակները եկան, ու ան բարեւեց զիս, բաներ մըն ալ ըսաւ, չիմացայ. երաժշտութեան ընկալուչս հանեցի եւ հարցուցի թէ ի՞նչ կ’ըսէ։

– Բարեւ ձեզ, երէկ դուք լաւ ըրիք, լաւ է. այսպէս պէտք է որ երկուքս եւ ուրիշներ ալ ﬔծերուն հասկցնենք, որ պզտիկները խաղէն դուրս ձգելը լաւ բան մը չէ, կամաց-կամաց պիտի հասկնան, որ պզտիկներն ալ խաղալու իրաւունք եւ պաշտպան ունին…։

Գոհ էինք արդիւնքէն։

Քիչ ետք ﬔծահասակ մարդ մը գնդակովը դաշտ մտաւ իր զաւկին հետ ու երկուքով գրաւեցին դաշտին քառորդը. իրենց հոգը չէր, որ տղոց խաղը կը խանգարուէր։ Մեզի համար կարեւորն այն էր, որ ﬔծ ու պզտիկ տղաքը ﬕասին կը խաղային։ Աղջիկներն ալ դաշտ մտան ու իրենց գործիքներովը աւազը փորեցին, ջուր լեցուցին փոսերուն մէջ, տուն եւ դղեակ շինեցին։

Պզտիկներուն եւ իրենցմէ ﬔծ պատանիներուն խաղի կանոնները շատ նման են ﬔծ ու փոքր երկիրներու փոխյարաբերութեանց…։

Տան ճամբուն վրայ հացագործին մտանք։ Հայ տիկին մը բարեւեց ﬔզ, Նիսի ահաւոր ողբերգութեան մասին խօսեցանք եւ բաժնուեցանք. լաւ որ իր ֆրանսական հեռատեսիլի լրագրող աղջիկը հոս չէր այդ իրիկուն։ Այդ ի՞նչ բան էր որ եղաւ։

Քիչ ետք տիկինը եկաւ ﬔր ետեւէն եւ ուզեց, որ իրենց կառքը ելլենք.

– Վստա՞հ էք։

-Աման քա՛, անշուշտ վստահ եմ, Հայրապետին կառքը հոն է։

Ելանք կառքը…

– Ամա՛ն քա, ինչպէ՞ս կ’ըլլայ որ այս պզտիկ, աղուոր տղան հայերէն չի խօսիր։

– Որովհետեւ իր ապրած տեղը հայերէն խօսողներ չկան։

– Ամա՜ն, քա, ﬔղք չե՞ն ﬔր այս պզտիկները, որ հայերէն չեն խօսիր։

– Անշուշտ որ ﬔղք են, ﬔնք ալ ﬔղք ենք, կը ցաւինք, բայց, ի՞նչ ընենք, Սփիւռք կ’ապրինք. առաջ ան ﬔզի հետ հայերէն կը խօսէր, բայց ﬔր հոս գալէն ետք մոռցեր է։

– Է, լա՛ւ, եթէ հայերէն խօսիլ գիտէր, ուրեﬓ շուտ մը ետ կը սորվի խօսիլ։

– Այո, պզտիկները շուտ կը սորվին. ամէն բան շուտ կը սորվին պզտիկները։

Մեծը ﬔծին լեզուէն, հոգէն կը հասկնայ, հայը՝ հայուն, պզտիկը՝ պզտիկին, ճնճղուկը՝ ճնճղուկին։ Մեծ ու պզտիկ։

 

Նիս, 20 Յուլիս, 2016

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՇՂԹԱՆԵՐ

շղթայ 3

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Շղթաներ կան՝ բերնի կապ,
անտեսանելի:
Գերիներ, որոնք կը հպատակին
խօսքերուն:
Շղթաներ կան՝ ոտքի կապ.
Անհաւատալի թէեւ,
սակայն քալելու կարողութենէ
զրկող շղթաներ:

Կը լսենք ուզենք-չուզենք
Ու կը գերվարինք,
մեքենայական շարժումներով,
հրահանգներ կատարելու համար:

Խառնիճաղանճ մը
Պարզ եւ անգոյ.
հպատակելու համար
շղթաներուն անտեսանելի:
Ամենէն յարմարը կը թուի այն,
որ առանց մտածելու շարժինք:
Կարողութիւնը չնչուի:
Գոնէ ատիկա հասկնալ
չդժուարանանք:

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

 

 

 

ԵՐԱԶԻ ԼՈԼԻԿՆԵՐ

լոլիկ

ԾՈՎԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Առաջին քայլը որոշողը ընդհանրապէս ուղեղը կ’ըլլայ. երբ հասնինք ճամբուն կէսը, կը նշմարենք որ զգացումները տեղ առած են արդէն։ Այս երկու անբաժան բարեկամները կամ թշնամիները ձեռք ձեռքի բռնած կը շարունակեն ուղին կամ ալ՝ անդադար վիճելով….

Պասին մէջ տեղաւորուեցանք․ ես պատասխանատու էի վեց պզտիկներու․ դպրոցին տարեկան պտոյտն է։ Ինչ որ հասկցայ՝ այս առաջին փորձառութիւնն էր մանկապարտէզի չստիկներուն, շատ խանդավար էին, իսկ ես՝ պատնէշի վրայ, բացած էի աչքերս ու ուղեղս, չըլլայ թէ սխալ բան մը պատահի․ պասը չգալած մէյ մըն ալ ստուգել ուզեցի…. չորսը կային… երկուքը ո՞ւր են… Լուքան ու Շէնտրիկը չկան… Լուքան զուտ հոլանտացի է, իսկ Շէնտրիկը հարաւ-ամերիկացի, թխամորթ…

Կարծես տաք ջուր թափուած էր գլխէս ի վար, աճապարեցի, վարորդին ըսելով՝ «երկու վայրկեան հաճիս սպասէ», վազեցի դէպի դասարան՝ չկան․ բակ, լուացարան, խաղավայր… չկան…

Առաջին պասը քալեց, մենք երրորդն էինք, աճապարեցի դէպի երկրորդ պասը, դուռը գոց էր, զարկի, բացուեցաւ… գլուխս երկարելով կանչեցի իրենց անունները, հազար փառք՝ հոն էին․ բռնելով ձեռքերնէն վար առի պասէն, արագ-արագ քալեցինք դէպի մեր պասը, պասը ճամբայ ելած էր, տխմա՛ր վարորդ, չէ՞ որ ըսած էի ինծի սպասէ…. ցատկեցի պասին դիմաց ու կեցուցի պասը, բարձրացանք ու նստանք տեղերնիս․ այս ի՞նչ իրարանցում էր, Աստուած իմ, քրտինքներու մէջ էի… հապա՞ եթէ իրաւ կորսուէին… հարցուցի պզտիկներուն երթալնուն պատճառը․ Լուքան ըսաւ որ մայրը այդ պասին մէջ է եղեր, ազդարարեցի որ առանց ինձմէ խնդրելու այսպիսի քայլ մը չառնեն․ ու սկսաւ իրենց համար զուարճալի իսկ ինծի համար ջիղերու մարզանքի օրը:

Տակաւին չէի հանդարտած, քովս նստող ուսուցչուհին սկսաւ զրոյցի․

– Անցեալ Ուրբաթ կանուխ արձակուած էիր, Ամսթերտամ պիտի երթայիր, գացի՞ր։

Հոս ալ կիները նոյնն են, ամէն ինչէն լուր ունին, մտածեցի։

– Այո, գացի,- ըսի ու սկսայ Ամսթերտամի տեսարժան տեղերուն մասին խօսիլ՝ գեղեցկութեան, որքան հին քաղաք ըլլալուն, որքան բնակիչ ունենալուն, շատ գեղեցիկ կամուրջներ ու ջրանցքներ ունենալուն…

Էլիզը ապշած զիս մտիկ կ’ընէր, մէկ կողմէ պզտիկներուն կը հսկէի աչքով, միւս կողմէ կը շարունակէի հաւաքած գիտելիքներս, կարծես կ’ուզէի ըսել թէ «Քու երկիրդ է, բայց ես ալ բաւական բան գիտեմ քու մասիդ»:

Էլիզը ըսաւ․

– Ես Ամսթերտամ չեմ գացած։

Ապշեցայ… ինչպէ՞ս այսինքն։

Էլիզ մօտաւորապէս իմ տարիքիս կին մըն է, երկու զաւակի մայր, լաւ գործ ունի, ընդամէնը մէկ ժամ է շոգեկառքով Տեն Հակէն Ամսթերտամ․ աշխարհի գեղեցիկ մայրաքաղաքներէն մէկը քիթին ծայրն է, ու ինք չէ գացած…

Հարցուցի՝ «ինչո՞ւ»․ ըսաւ՝ «չեմ գիտեր, թերեւս ապագային երթամ», ու սկսաւ պատմել․

– Ես երբեք չէի ուզած ուսուցչութեան ասպարէզը, ծնողքս ստիպեց ինծի։

․․․Հա հոս ալ այդպիսի բաներ կան, մտածեցի։

– Ի՞նչ կ’ուզէիր ըլլալ,- հարցուցի։

– Հողագործ,- ըսաւ․ հետը բերած էր մէկ սնտուկ լոլիկ, որ առտուընէ ի վեր աչքիս կը զարնէր․ առնելով լոլիկ մը ինծի հրամցուց… անմիջապէս դառնալով նայեցայ պզտիկներուն ու աչքովս համրեցի, կարծես պասին պատուհանէն կրնային թռչիլ…

Լոլիկը խնձորի պէս սկսայ ուտել ու մտածել. այս լոլիկին մէջ Էլիզին երազը կար, որ չէր կրցած իրականացնել, սակայն իր ասպարէզին կողքին պահպանած էր երազը, ու մեզի հրամցնելու համար լոլիկները բերած էր այսօր:

Տրամաբանութիւնը մեզ կը հրէ, սակայն զգացականն ալ իր ներկայութիւնը կը պարտադրէ․ երկու անբաժաններ:

Վերջապէս խերով ու բարով վերջացաւ օրը, ինծի յանձնուած վեց պզտիկները ապահով հասան իրենց տուները:

 

 
Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: