ՀԱՅԵՐԷՆ ԻԲՐ ՕՏԱՐ ԼԵԶՈՒ ՍՈՐՎԻԼ, ՕՐ ՄԸ ԽՕՍԻԼ ԵՒ ՅԱՋՈՐԴ ՕՐԸ ԳՐԵԼ՝ ԱՆԻՄԱ՞ՍՏ ԶԲԱՂՈՒՄ

հերվէ 1       Հերվէ 2

ՀԵՐՎԷ ԺՕՐԺԸԼԷՆ

Պարզապէս սկսաւ: Երիտասարդ էի: Միամիտ ու լաւատես էի: Առիթ եղաւ: Ես այս մարդոց յարգանքով մօտեցայ: Կարծեցի ինծի բան մը պիտի տային, եթէ իրենց լեզուով յարաբերէի, զիս մարդու տեղ պիտի դնէին: Ուրեմն, բաւական բնական ձեւով հայերէնին մօտեցայ, առանց գիտնալու որ 20րդ դարու վերջին երկու տասնամեակներուն ընթացքին ատիկա հազուագիւտ առարկայական վիճակ, հոգեբանական եւ գաղափարախօսական տրամադրութիւն էր եւ որոշ տեսանկիւնէ մը՝ նոյնիսկ առանձնաշնորհում մը: Մարդու հետ հանդիպման մասին աւելորդ մանրամասնութիւններ պիտի չտամ, ընթերցողը չձանձրացնելու համար: Թերեւս ան ալ ամէն հանդիպման նման պէտք էր վերջանար:

Այս հանդիպումը, այնպէս ինչպէս ես զինք ունեցայ, այս լեզո՛ւն, ուրեմն, իբր ժառանգ կը ձգէր ինծի: Պէտք էր որոշէի թէ ատով ի՞նչ պիտի ընէի: Իրեն արժէք պիտի տայի՞, զայն իբր հարստութի՞ւն պիտի նկատէի կամ պարզապէս՝ ժամանակի կորուստ պիտի համարէի: Ընդունիլ որ ժամանակը լրիւ անիմաստ անցած է՝ դժուար, տհաճ եւ յաճախ անարդար եզրակացութիւն է: Ուրեմն, որոշեցի հակառակ ճամբան ընտրել: Բայց ճշգրիտ պատճառի մը պէտք ունէի: Չէի ուզեր պարզապէս ինքզինքս խաբել:

Պէտք է ըսեմ որ հայերէնով առօրեայ խօսակցութեան կրնամ մասնակցիլ, բայց չեմ կարծեր որ աս պատճառ պիտի ըլլար հայերէնի կամ որեւէ լեզուի հաւատարիմ մնալուս: Կրնայի ըսել որ քանի մը պատմագիտական ուսումնասիրութեանց համար հայերէնը օգտակար եղաւ, ոմանք իբրեւ աղբիւր կարդալու համար: Զոր օրինակ, Զմիւռնիոյ հայերուն մասին գրելու համար թերեւս ճիշդ էր հայերէն որոշ չափով գիտնալ: Բայց ատ ալ բաւարար պիտի չըլլար հայերէնին տեղ մը ընծայելու համար ներքին կեանքիս մէջ:

Եթէ լաւ մտածեմ՝ իսկական զգացական սեմի մը հասայ հայերէնի վերաբերեալ, երբոր Արամ Անտոմեանի «Այն Սեւ Օրերուն…»ը սկսայ ֆրանսերէնի թարգմանել: Արտաքին պատճառ չկար, այսինքն մէկը ինծի այս գործը չէր ապսպրած: Այս գործին համար բնաւ չեմ վճարուած: Թարգմանական աշխատանքին սկիզբը նոյնիսկ հրատարակութեան մասին բնաւ չէի խորհեր: Վստահ էի որ գործը կ’արժէր, որ թարգմանական ճիգը ինքը իմաստ ունէր: Հայերուն մասին կարդալ կամ գրել, զիրենք յաճախ դուրսէն դիտելով՝ նոյն ուղղակի ու սաստիկ ուժգնութիւնը չունէր, որքան այս ընթերցումը եւ թարգմանութեան փորձս: Սիրային վէպ չէ: Եփելու չափերու՝ խոհանոցային գիրք ալ չէ: Պարապ ազգայնամոլ քարոզ ալ չէ: Գիրքին նիւթը հայկական փայլուն եւ հեռաւոր անցեալ մը չէ: Հեղինակը թէ կը ստեղծէ պատում մը, թէ ալ վկայութիւն  կու տայ: Անորոշ է գիրքին բնոյթը: Գիրքին հմայքը մութ է եւ զարմանալի ուժգին: Պատմուածքերու շարք մըն է: Իւրաքանչիւրը սուրիական անապատէն պատկեր մը ցոյց կու տայ, մեզի կը պարտադրէ դիտել՝ աւելի ճիշդ ըսելու համար: Վստահ եմ որ պատմուածքներու ժամանակը մօտաւորապէս արդէն գուշակեցիք, Անտոնեանի գիրքը կարդացած ըլլաք կամ ոչ:

Սարասափելի պատմուածքներու շարք մըն է: Դէպքերը վերապրողներու միջեւ տեղի կ’ունենան: «Վերապրող» բառը գրեթէ մեղմաբանութիւն է, քանի որ մահը միշտ կեդրոնական դեր կը կատարէ: Թուրքեր կամ արաբներ անշուշտ մեղաւոր են, անշուշտ ոճրագործ են: Բայց Անտոնեանի նիւթը չէ աս: Պիտի արժէ՞ր այս մասին լուրջ գրականութիւն գրել: Յստակ չէ պատասխանը: Հեղինակը աւելի քաջ է: Աւելի համարձակ է: Ներքին հայկական դժոխքը զինք կը հետաքրքրէ: Առանց վախնալու հոգեկան հաւաքական բեկուածութիւնը կը նկարագրէ: Անդիմանալիի սահմանին ոչ միայն կը մօտենայ, այլ կ’անցնի զայն:

Հեղինակին քաջութիւնը զիս տպաւորած էր: Հրաշքը ատ էր, որ հայ մը զոհերը միայն իբր զոհ չէր նկատեր: Կը տեսնէ եւ կը ցցնէ. ինչպէս ազգը՝ ինքն ալ կը մասնակցի իր զուլումին: Անշուշտ դժոխային վիճակն է որ վերապրողները դէպի այս ուղղութիւնը կը մղէ, այսինքն հեղինակը չի դատապարտեր զոհերը, որոնք յաճախ կողքի զոհերուն համար դահիճ կը դառնան: Բայց ան նաեւ չի լռեր: Նիւթը ինծի կարեւոր կը թուի, քանի որ այսպիսի անկում մը դիւրաւ չի կրնար նուաճուիլ, մանաւանդ եթէ բնաւ խօսակցութեան կամ գոնէ մտածման նիւթ չի դառնար: Եւ այս քաջութիւնը հազուագիւտ է: Ոչ միայն հայերու պարագային, բայց հայերուն պարագային ալ: Ատոր համար կը կարծեմ որ այս վեց պատմուածքները արժէքաւոր են եւ շատերը կրնան հետաքրքրել: Հայ ազգին բուժումը լուրջի պէտք էր առնուէր: Լուրջի առնուեցա՞ւ երբեք, թէ ամէն մարդ փորձեց կեանքը շարունակել իբր թէ լուրջ բան մը տեղի ունեցած չէր: Հարց մը ուրանալ․ ներքին հարցի մասին է խօսքս․ անշուշտ բուժումը  վերջնական լուծում չէր կրնար բերել:

Իսկ Արեւմուտքի մէջ հայը ուզեց ամէն գինով յարմարուիլ, այնքան որ հաւանաբար միայն քանի մը սեւ կէտեր հոգիներուն մէջ մնացին: Այս բոլորը թէ հայերու կը վերաբերին, թէ ալ՝ ոչ-հայերու: Այս խնդիրները տիեզերական տարողութիւն ունին: Առողջ եւ բարի նկատուիլ դիւրին գործ չէ: Անտոնեան չի վախնար այս ճշմարտութենէն: Նաեւ այս հեղինակին շնորհիւ հայերէնը կը դարդի քարոզի լեզու ըլլալէն եւ աւելի թանկագին աշխարհ մը կը բանայ: Աս աշխարհը իմս ալ կ’ուզեմ որ ըլլայ:

Աշխատանքիս երկրորդ եւ ըստ երեւոյթին վճռական փուլը Զաւէն Պիպէռեանի գիրքերը գտնել եւ կարդալն էր: Այս հեղինակին մասին բախտով լսած էի: Իբր թէ «Մրջիւններու Վերջալոյսը» շատ հետաքրքրական վէպ մըն էր: Նորէն պոլսեցի էր հեղինակը, բայց Անտոնեանէն տարիքով պզտիկ: Թուրքիոյ Հանրապետութեան ատենի նշանաւոր հայ գրողներէն մէկն էր: Զարմանալի էր ինծի համար որ նոյնիսկ այսօրուան Թուրքիոյ մէջ տեսակ մը գրական ժառանգ մը կար: Քաղաքները միշտ նոր գաղափարներու, նոր տեսանկիւններու կը նպաստեն: Որքան մեծ ըլլայ քաղաքը՝ այնքան նպաստաւոր կրնայ ըլլալ ան, որովհետեւ բնակիչ բազմութիւնը դժուարաւ կը տիրապետուի, կը քննուի: Միշտ պզտիկ անկիւն մը, փոքրիկ միջավայր մը կը գտնուի, որպէսզի նոր արտայայտութեան ձեւեր, նոյնիսկ դասական նիւթերու մասին նոր կարծիքներ երեւան գան:

Ահաւասիկ Պիպէռեանի հետ հանդիպումս: Քաղաքական տուեալ կացութեան մէջ ապրող, հզօր արեւմտահայերէնի մը տիրապետող հեղինակ մը 1940-1950ականներու մասին կը գրէ: Հայերէն կը խօսուի իր ընտանիքին մէջ: Հայկական նախակրթարան կը յաճախէ: Իր զինուորութեան ատեն հայերէնի իր գիտութիւնը կը բարելաւէ առանձինն ուսումնասիրելով զայն: Յետոյ հայ մամլոյ համար կ’աշխատի: Փակ շրջանակի մը մէջ չէ ապրած: Ֆրանսախօս կաթողիկէ դպրոց ալ գացած է, նաեւ՝ թրքական առեւտրական դպրոց մը: Հայրը Աւստրիա ուսանած էր եւ Գերմանիոյ հետ առեւտրական կապեր ունէր: Ֆրանսերէնի հանդէպ մեծ սէր կը զգար եւ ինչ որ այս լեզուով ձեռքը կ’անցնէր՝ կը կարդար: Այլամերժ չէր Պիպէռեան եւ նոյն ատեն՝ հայ մշակութային, կոստանդնուպոլսական մշակութային կեանքին հետ էապէս կապուած:

Անտոնեանի պէս Պիպէռեան ալ իսկական, ինքնաբուխ, խօսակցական հայերէնը չի մերժեր: Պիպէռեանի գիրքերը երկխօսութիւններով լեցուն են: Ընտանեկան, բարեկամական, ամէնօրեայ, ընկերական կամ սիրային խօսքերը իր գրականութեան մէջ կը դնէ: Տիպարներու ներքին աշխարհն ալ կը ներկայացնէ: Իր ժամանակ ոմանք կրնային աւելի դասական, աւելի հմուտ հայերէն գործածել, իրենց ենթակայական աշխարհը ներկայացնելու համար: Իսկ հեղինակը երբեմն ուղղակի կը միջամտէ: Այս պարագային ալ աւելի բարդ հայերէն մը կ’երեւի գրութեան ընթացքին: Պիպէռեանի գրական լեզուն ամէն մակարդակները կը յարգէ: Չի մերժեր որոշ տարրեր: Ամէն տեսակի ու խաւի հայերէնը հետաքրքրական, տեղին եւ ճիշդ կրնայ ըլլալ: Ոչ պարզուկ հեղինակ է, ոչ ալ ամուլ մաքրամոլ: Այսպէս, հզօր, կենդանի գրական լեզու կը ստեղծէ: Այժմու արեւմտեան շատ մը հեղինակներուն նման, համը կու տայ վերաշինուած իրականութեան, որ ինքնին ծիծաղելի կամ տհաճ կրնար ըլլալ: Պիպէռեանն ալ քաջ անձ մըն է: Գեղեցիկ մակերեւոյթով չի գոհանար:

«Մրջիւններու վերջալոյսը» իբր ընտանեկան պատմութիւն կը սկսի: Պարետ, կեդրոնական տիպարը, զինուորութենէն տուն կը վերադառնայ: Բայց երբեմն վերադարձը անկարելի կը դառնայ: Կամաց-կամաց ընթերցողը կը հասկնայ, որ Պարետի հին, տաքուկ աշխարհը մահացած է: Կը զգայ որ տղան միս-մինակ է Պոլսոյ մէջ, որ՝ թրքական բանակին մէջ երբեք չէ ծառայած եւ ծառայութենէն վերադարձողները չի կրնար, նոյնիսկ չ’ուզեր հասկնալ: Մերթ ընդ մերթ ընթերցողը տեղեակ կ’ըլլայ, որ նորէն հայերը սոսկալի տուժած են: Պարետին ընտանիքը իր նախկին տնտեսական փայլը կորսնցուցած է: Պարետը անհաւատալի դժուարութիւններու մէջ պէտք էր ապրէր իր ծառայութեան ընթացքին: Այս բոլորը Պիպէռեանի վէպին մէջ ներկայ են:

Բայց կեդրոնական նիւթը ատիկա չէ: Նորէն, հակառակ պատումի ժամանակներուն միջեւ եղած տարբերութիւններուն, գիրքը ինքնաքննական նկարագիր ունի: Արտաքին աշխարհին անգթութիւնը նոր բան չէ: Խնդիրն ան էր, որ ինչպէ՞ս կը դիմանային պոլսահայերը այս նորէն աւերուած վիճակին: Ինչպէ՞ս ներքնապէս պիտի առողջանային կամ ոչ: Պարետի ընտանիքը ընկերային եւ տնտեսական կորուստներուն չի դիմանար: Մանկութեան յիշատակները իբր պատրանք կը յայտնուին: Իսկ կեանքի կանոնները չեն վերականգներ զինք: Կացութիւնը փոխուած էր եւ Պարետ պէտք էր յարմարէր կացութեան: Պիտի չկարենայ: Ու պիտի մեկնի: Անատոլուն զարմանալի կերպով ներկայ է այս պոլսական վէպին մէջ: Պիպէռեան իր ծառայութեան ատեն փորձառութիւն շահած էր: Այս անծանօթ տեղերը իրեն ընտանի էին: Գիտէր որ հոն ապրած էին արեւմտահայերը, ինչ որ շատ մը պոլսեցիներ հետաքրքրական չէին գտներ: Տեղեակ ալ էր որ Անատոլու նոյնիսկ ցեղասպանութենէն յետոյ միայն թրքական եւ սիւննի բնակչութիւն չունէր: Այս մասին մեզի դաս չի տար, այլ պատումին մէջ կը ներառէ զայն: Մեզ յուզող գիտութիւն եւ սէր ունի հեղինակը իսկական երկրին հանդէպ:

Պարետն ալ սխալներ պիտի գործէ: Ինքն ալ իր մէջ գէշ կողմեր պիտի գտնէ: Պիպէռեանի վէպին վերջը յստակօրէն չի հասկցուիր: Միայն թէ հաճելի անցեալին հանդէպ սուգը կը լմննայ: Ձեւով մը Պարետ, որ 1955ին հանգիստ 40ի հասած է, կ’ազատի ի վերջոյ: Բայց գիտակցութեան իր նոր վիճակով ի՞նչ պիտի սկսի: Վէպը բաց կը մնայ, կեանքին նման: Ուշ է, – հեղինակը Պարետը իբր կանուխ ծերացած անձ կը նկարագրէ, – բայց՝ չափազա՞նց ուշ:

Այս երկու գրական օրինակներով յուսամ որ ձեզ եւ ինքզինքս կրցայ համոզել, որ հայերէնով զբաղիլս պարապ ժամանակի զբաղմունք չէր: Թերեւս առօրեայ հայկական կեանքը փայլուն չէ: Մշակութային մակարդակը ցած է: Ամէն տեղի պէս՝ Պէյրութ, Պոլիս, Լոս Անճելըս (քանդուած Հալէպի մասին խօսք չեմ ուզեր իսկ բանալ) միայն ապրուստ շահելու մասին կը մտածեն: Ամէն մարդ անիմաստ վազքի մէջ է: Բայց Եղեռնէն ետք արեւմտահայերու պատկերը լման պիտի չըլլար, եթէ այս տարօրինակ մարդոց մասին չմտածէինք, որոնք ճիգ թափեցին խորհրդանշական մակարդակի հասնելու, իրենց անհատական եւ հաւաքական կեանքին իմաստ տալու:

Կենդանի մշակոյթ մը մեքենաբար չ’ապրիր: Անսպասելի տեսանկիւնի փոփոխութիւններ պէտք է արտադրէ ան, որպէսզի աշխոյժ մարդիկ իրմէ վերջնականօրէն չհեռանան: Ատոր համար այս գրողներուն եւ իրենց լեզուին մօտեցայ: Իմ ոչ-հայկական աշխարհիս մէջ տեղ մը գրաւեցին անոնք: Որեւէ միտքի համար տեղին ձայներ են: Յուսամ որ այսպէս աւելի լաւ մարդ, աւելի գիտակից էակ, ներքնապէս աւելի հարուստ անձ դարձած եմ:

Արամ Անտոնեանի «Այն Սեւ Օրերուն…»ը «Վերածնունդ»ի մէջ իբրեւ թերթօն լոյս տեսած է (Փարիզ, 1919): Պէյրութ իբր առանձին գիրք վերատպուեցաւ Ցեղասպանութեան յոբելեանի մը առթիւ: Թարգմանութիւնս հետեւեալն է.- En ces sombres jours…, Ժընեւ, MētisPresses, 2007.

Զաւէն Պիպէռեանի «Մրջիւններու Վերջալոյսը» «Ժամանակ» օրաթերթի իբր թերթօն լոյս տեսած է Պոլիս, 1970ականներուն: Առաջին հրատարակութիւնը 1984ին լոյս տեսած է: Սրբագրուած նոր հրատարակուեցաւ Պոլիս, Արաս Հրատարակչութիւն, 2007ին: Թարգմանութիւնս՝ Le crépuscule des fourmis, Ժընեւ, MētisPresses, 2012.

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s