ՍՓԻՒՌՔԻ ԱՊԱԳԱՆ

diaspora

ՎԻԳԷՆ ՉԸԹԸՐԵԱՆ

Կայ աճող յոռետեսութիւն հայկական Սփիւռքի ապագային նկատմամբ: «Այն ապագայ չունի»՝ մենք յաճախ կը լսենք: «Հայ մարդը չի կրնար գոյատեւել հեռու իր հայրենիքէն»՝ յաճախ կը կրկնուի: «Ի վերջոյ ձուլուելու են». կայ այդ մեծ վախը: Պատասխանը առաջարկել է, որ սփիւռքահայերը «վերադարձնենք» հայրենիք, Հայաստան: Թէ ոչ՝ անոնք կը ձուլուին, ի վերջոյ զիրենք պիտի «կորցնենք». եթէ ոչ մէկ, ապա երկու կամ երեք սերունդ ետք:

Հայ Սփիւռքը կ’անցնի վերափոխման խոշոր ընթացքէ, կանգնած է աննախադէպ մարտահրաւէրներու առաջ: Նախ, ժողովրդագրական կշիռը Սփիւռքի անցած է աւանդական մերձաւորարեւելեան երկիրներէ, ուր ցեղասպանութիւնը վերապրածներ ստեղծեցին նոր համայնքներ 1920ական թուականներուն: Անկայունութիւն եւ անվտանգութեան պակասը Եգիպտոսի 1950ականներուն, Լիբանանի պատերազմը (1975-1990), Իրանի իսլամական յեղափոխութիւնը (1979), Իրաքի երկար պատերազմներու շարքը եւ անկայունութեան տարիները Սատտամ Հիւսէյնի իշխանութեան անկումէն ի վեր: Այսօր նոյնը տեղի կ’ունենայ Սուրիոյ մէջ, ուր Հալէպի հայաբնակ թաղամասերը եւ հայկական Քեսապ գիւղաքաղաքը վերածուած են պատերազմի դաշտի:

Այս մշտական անկայունութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի պետութիւններուն, որոնք յառաջացած են Օսմանեան Կայսրութեան անկումէն ետք, հայկական համայնքները հեռու կը մղեն տարածաշրջանէն, ուր մենք կ’ապրէինք հազարամեակներ, դէպի նոր հորիզոններ: Նոյնը կը կատարուի Հայաստանի բնակչութեան հետ. ղարաբաղեան պատերազմի եւ տնտեսական դժուարութիւններու հետեւանքով տեղի կ’ունենայ բնակչութեան զանգուածային տեղաշարժ: Հեռաւոր Գալիֆորնիա կամ Մոսկուա եւ իր արուարձանները այսօր ունին շատ աւելի մեծաթիւ հայ բնակչութիւն քան Պէյրութը կամ Գիւմրին:

Ժողովրդագրական տեղաշարժը արագացուց այդ զարգացումները, որոնք արդէն կային: Երկու հիմնական ինքնութեան յատկանիշներ, որոնք տարիներ սահմանած են հայկական ինքնութիւնը, այսօր այլեւս կը կորսնցնեն իրենց ազդեցութիւնը: Պատկանելիութիւնը Հայ Եկեղեցւոյ (կամ հայկական յարանուանութիւններէն մէկուն) դարեր շարունակ եղած է առաջին յատկանիշը հայկականութեան: Սակայն, աշխարհականացման գործընթացը արդէն 19րդ դարուն, ինչպէս քաղաքական կուսակցութիւններու իրողութիւնը, կրթութեան համակարգի աճը, հրատարակչութիւնները, եւ այլն, այս բոլորը յառաջ բերին եկեղեցւոյ կարեւորութեան նուազում մը: Հայ լեզուն փոխարինեց գոյութիւն ունեցող բացը, շարք մը սփիւռքահայ հաստատութիւններու զարգացման միջոցաւ՝ դպրոցներու, թերթերու, գրասէր ակումբներու, բարեգործական միութիւններու: Այս զարգացումը իւրայատուկ չէ միայն հայերուն: Շատ ազգեր անցան այս ուղիէն մեզմէ առաջ կամ ետք: 20րդ դարուն լեզուն դարձաւ առաջնային յատկանիշը հայկական ինքնութեան, ինչպէս կը գրէ բանաստեղծ Սիլվա Կապուտիկեան. «Ու տես, որդի՛ս, ուր էլ լինես / Այս լուսնի տակ ուր էլ գնաս, / Թէ մօրդ անգամ մտքից հանես / Քո մայր լեզուն չմոռանաս»: Սակայն, վերջին տարիներուն մենք ականատես ենք արեւմտահայերէնի կտրուկ անկման, այն աստիճան, որ ԵՈՒՆԵՍՔՕն դրաւ զայն վտանգուած լեզուներու իր ցանկին վրայ:

Ժողովրդագրական տեղափոխումը Սփիւռքի համայնքներուն, եկեղեցիին կարեւորութեան անկումը, արեւմտահայերէն խօսողներու նուազումը լուրջ մարտահրաւէրներ են: Բայց այս բոլորը աննախադէպ չեն, եթէ մէկը նկատի առնէ հայոց պատմութիւնը: Ընդհակառակը, այդ մարտահրաւէրները եւ իրենց նմանները միշտ ալ եղեր են մեզի հետ, գոնէ վերջին հազարամեակի ընթացքին. Անիի անկման յաջորդող սելճուքեան արշաւանքները, 13րդ դարուն տեղի ունեցած երկրաշարժը, որ քանդեց Անին ու մղեց գաղթականներու ալիքները դէպի հիւսիս եւ արեւմուտք. Շահ Աբասի՝ Ջուղայի տեղահանումը դէպի իր մայրաքաղաքը՝ Իսֆահան: Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին, պէտք չկայ յիշեցնելու սպառնալիքները հայութեան գոյութեան դէմ, որոնք սկսեր էին Ապտիւլ Համիտ Բ.ի օրով եւ շարունակուեցան Թալէաթի եւ Էնվերի մութ ժամանակաշրջանին:

Հայերու գոյութիւնը երբեք ապահով չէ եղած: Տարբեր համայնքներ ստիպուած եղած են գաղթել անընդհատ: Իւրաքանչիւր գաղթ իրենց ստիպած է վերիմաստաւորել իրենց գոյութիւնը: Ինչպէ՞ս գտնել նոր տնտեսական գործառոյթ՝ նոր երկրի պայմաններուն մէջ եւ նոր ճանապարհ՝ կապող հին երկրին հետ: Այս իրավիճակը նոր չէ հայ Սփիւռքի համայնքներուն համար:

Հետեւաբար, այս նոր յոռետեսութեան ալիքը Սփիւռքի հանդէպ ունի այլ պատճառ: Հազարամեակի մը ընթացքին հայկական ինքնութեան, մշակոյթի, այլեւ տնտեսական զարգացումն ու քաղաքական կշիռը հիմնուած են Սփիւռքի համայնքներուն մէջ: Հեռաւոր քաղաքները դարձած են կեդրոններ հայկական կեանքի՝ Կոստանդնուպոլիսը, Իսֆահանը, Վենետիկը, Մատրասը, Թիֆլիսը, Պէյրութը եւ ուրիշներ, որոնք արդէն Սփիւռքի մայրաքաղաքներու համբաւ ունեցած են: Այն ինչ որ նոր է՝ հայկական պետականութեան յառաջացումն է: Խորհրդային Միութեան փլուզումէն յետոյ (1991) Հայաստանի Հանրապետութեան երեւոյթը բերած է հիմնարար փոփոխութիւն հայկական տիեզերքի ներքին կառուցուածքի շրջանակներուն մէջ: Փոխանակ ունենալու համայնքներու ցանց մը, 1991էն ի վեր մենք ունինք հզօր կեդրոն՝ ՀՀ կառավարութիւնը, որ հայաշխարհի նախկին ուժական յարաբերութիւնները խախտեց: Երեւանի մէջ այսօր կայ կեդրոն մը հայկական կեանքի, խորհրդանշական եւ նիւթական իմաստներով: Ան Արարատեան դաշտավայրին մէջ կը մարմնաւորէ ինքնին հայկական կեանքը: Տարածք մը, ուր կը խօսուի հայերէն լեզուն, ուր հայկական մշակոյթը կը զարգանայ: 1991էն ետք հայ համայնքներու ուշադրութիւնը շրջեցաւ դէպի Երեւան, փոխանցելով սուղ նիւթական միջոցներ, օգնելու երիտասարդ հանրապետութեան, յաղթահարելու բազմաթիւ դժուարութիւններ՝ աջակցութիւն 1988ի աւերիչ երկրաշարժի զոհերուն, օգնութիւն ղարաբաղեան պատերազմի ջանքին եւ մարդասիրական օգնութիւն՝ շարունակուող ատրպէճանա-թրքական շրջափակումը մեղմացնելու նպատակով: Հայաստանի օգնութեան զանգուածային այս ճիգը ունեցաւ իր գինը՝ թուլացնել սփիւռքահայ հաստատութիւնները, որոնցմէ դրամական աղբիւրները (ռեսուրս) վերցուեցան, յանուն Հայաստանի պետութեան օգնութեան:

Իւրաքանչիւր հայ որ կ’ապրի Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, դիմացը ունի երկու-երեք հայ, որոնք կ’ապրին Սփիւռքի մէջ: Հայաստանէն արտահոսքը կը գերազանցէ հայրենադարձութեան՝ ներգաղթի դանդաղ շարժումը: Այլ կերպ ասած, անոնք որոնք կը պնդեն ու հայ ինքնութիւնը Հայաստանի հողին հետ կը կապեն՝ այս ուժեղ իրողութեան հետ դէմ յանդիման կը գտնուին եւ չեն կրնար անտեսել զայն:

Կայ եւս մէկ, հիմնարար խնդիր, այն ենթադրութիւնը, թէ հայերը կարող են ապրիլ միայն «ազգ-պետութիւն» (nation-state) ձեւաչափով: Հայ ժողովուրդը դարեր ապրած է քաղաքական համակարգերու մէջ, որոնք չեն եղած ազգ-պետութիւններ: Հայկական ապագան իբրեւ ազգ-պետութիւն տեսնելը շատ աղքատ տարբերակ է, եթէ զայն դիտենք մեր պատմութեան դիտանկիւնէն: Փոստ-մոտեռնի (յետ-արդիականութեան) ժամանակաշրջանին հայկական Սփիւռքը արդէն միջազգային, կլոպալ ցանց մըն է: Աւելին, ազգ-պետութիւնը քաղաքական նմոյշ մըն է յետ խորհրդային ժամանակաշրջանէն: Այսօր տարածքային խարիսխը ինքնին ոչ անհրաժեշտ կամ բաւարար տուեալ է ընկերային խումբի մը գոյատեւման համար: Կլոպալիզմի դարաշրջանին միջազգային ցանցերը փոխարինած են հին ազգ-պետութեան տարբերակը: Չէ՞ որ հայկական Սփիւռքը նման ցանցային կառոյց մըն է՝ կոփուած հազարամեակներու միջոցաւ:

Սակայն, Սփիւռքը չի գոյատեւելու երկար, եթէ մենք շարունակենք անտեսել իր կարիքները: Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնները պէտք է արդիականացման աշխատանք տանին, որպէսզի կարողանանք ծառայել մեր ապագային, եւ ոչ թէ մեր անցեալին: Մենք պէտք է զարգացնենք նոր հաստատութիւններ, որոնք կարող են ոգեշնչել նոր սերունդները իրենց նոր կարիքներուն մէջ, որով անոնք կարող կ’ըլլան գտնելու դրական արժէքներ հայկական ինքնութեան մէջ: Անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան յառաջացումէն քառորդ դար յետոյ ժամանակն է, որ Սփիւռքի գոյատեւումը դառնայ մեր բոլորին մտահոգութեան կեդրոն եւ հայթայթենք միջոցները իր գոյատեւման:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s