ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐ

%d5%a9%d5%a1%d5%b7%d5%b3%d5%a5%d5%a1%d5%b6
Թաշճեան ընտանիք, Այնթապ, 1911

ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ

Լիբանանի մէջ հայ անհատին ինքնութիւնը միշտ ալ խնդրոյ առարկայ դարձած է, ծագումով հայուն կամ արաբին համար: Միշտ ալ հարցումներ կան՝ որքանո՞վ լիբանանցի ենք: Արաբները կը հարցնեն՝ հայ լիբանանցի՞ կամ լիբանանահա՞յ ենք, կամ միայն հա՞յ կամ ալ միայն լիբանանցի՞: Անշուշտ այս բոլորին մէջ քաղաքականութիւնը իր դերը ունի, սակայն, անհատի մը ազգային արմատը շատ աւելիով կ’որոշէ այս մէկը: Այս արմատը գոնէ Լիբանանի մէջ կու գայ երեք տուեալներէ՝ ընտանիք, թաղամաս եւ ակումբ:

Հայ ընտանիքը ինքնին փոքրիկ հայրենիք մըն է: Հայրենասէր կամ միութենական ընտանիքը կրնայ իր զաւակներուն փոխանցել պատմական Հայաստանի մէջ գտնուող ընտանեկան ժառանգը՝ պատմութիւնը. շատ անգամ հօրեղբայրս կամ մօրեղբայրս պատմած են Այնթապի մասին, որ մեծ հօրս ծննդավայրն էր, քաղաքին եկեղեցիներուն, դպրոցներուն եւ մեծ հօրս պարտէզին մասին, աւելին՝ մեծ հօրս դերակատարութեան՝ Այնթապի հերոսամարտին, երբ խումբ մը հնչակեան ֆետայիներու հետ միասին պայթեցուցած է գիւղին մզկիթը, որ թրքական զօրքը կ’օգտագործէր, ռմբակոծելու համար հայկական թաղամասերը: Այլ դրուագ, որ մինչեւ օրս կը յիշեմ, եւ որ հօրեղբայրս պատմած է ինծի երբ փոքր էի՝ թէ ինչպէս մեծ հայրս առտու կանուխ կ’արթննայ եւ կը տեսնէ, որ ոչ մէկ ֆրանսացի զինեալ մնացած էր Այնթապ եւ այս պատճառով ան միշտ կրկնած է՝ «Օտարէն մեզ ֆայտա չկայ»: Այս պատմութիւնները վստահաբար ոեւէ անհատի վրայ ազդեցութիւն պիտի ունենան: Այս պարագան առիթ ընծայեց ինծի ալ որ աւելի խորապէս կարդամ Այնթապի դէպքերուն մասին: Այնթապի պատմութիւնը դարձաւ գրեթէ միակ կամուրջը իմ եւ Կիլիկիոյ միջեւ եւ պարտաւորութիւնը զգացի անոր «դատը» պաշտպանելու:

Այս բոլորը զիս մղեցին որ գիտնամ պատմական դէմքերը, հետեւաբար կարեւոր էր նաեւ որ գիտնայի թուրք ուսանողին կամ մտաւորականին կարծիքը: Առաջին երկխօսութիւնը 2008ին էր, երբ ուսանող էի եւ դիմատետրի միջոցով կապուեցայ թուրք ուսանողի մը հետ. այս կապը շատ յաջող չէր: 2010ին առիթը ունեցայ որ այլեւս ես իմ անձնական ճամբաս կերտեմ համացանցի վրայ եւ պլոկ-ֆորում մը ունենամ, – New Eastern Politics-ը, ուր հրաւիրեցի թուրք եւ քիւրտ երիտասարդ ակադեմականներ, – եւ երկխօսութեան լծուիմ. բաւական անյաջողութիւններէ ետք այսօր կրնամ ըսել, որ հսկայ յաջողութիւն արձանագրեցի, եւ այսօր բազմաթիւ թուրքեր եւ քիւրտեր կան, որոնք ոչ թէ միայն կ’ընդունին Ցեղասպանութիւնը, այլ նաեւ կը մասնակցին Ցեղասպանութեան ձեռնարկներուն իրենց երկիրներուն մէջ, ներառեալ Թուրքիա: Շատերը արդէն իսկ այցելեցին Ծիծեռնակաբերդ: Այս մէկը առիթ դարձաւ որ Միջին Արեւելքի հայութեան տագնապները, մասնաւորապէս սուրիահայութեան հարցերը արծարծեմ տարբեր մտաւորականներու եւ ակադեմականներու հետ ֆորումին մէջ. հետեւողներու թիւը արդէն անցած է 4300ը: Անշուշտ հոս կան անհամաձայնութիւններ. շատերուն համար կարեւորութիւն չունի հայ համայնքին շահը, այլ իրենց պայքարը՝ շրջանային ուժերուն կապուած. հետեւաբար մտահոգիչ է որ հայ գաղութը Սուրիոյ եւ այլ շրջաններու մէջ քաղաքական զոհը ըլլայ համաշխարհային եւ շրջանային ուժերուն: Քեսապի տագնապը եւ անոր գրաւումը եւ ապա ազատագրումը յստակ ահազանգ մըն էին եւ շատ հաւանական էր որ մեր պատմական Կիլիկիոյ նոյնիսկ այս փոքրիկ շերտը մեր ձեռքէն կորսուէր. ապագան մշուշոտ է եւ լեցուն՝ սեւ ամպերով, սակայն ազգ մը, որ կրցաւ դիմագրաւել Ցեղասպանութեան հարուածները իր սահմանափակ միջոցներով (limited resources), վստահ եմ որ պիտի կարենայ դարձեալ առողջ դուրս ելլել այս մղձաւանջէն: Այսպիսով, ընտանիքիս դատը դարձաւ իմ հայկական ինքնութեան մասնիկներէն մէկը: Հայ Դատը չսահմանափակուեցաւ Ապրիլեան ոգեկոչումներով, այլ իմ անձնական ջանքերով այսօր համացանցի վրայ տարած աշխատանքս Հայ Դատի պայքարին մաս կը կազմէ. ընտանիքս եւ շրջանի հայութեան՝ Ցեղասպանութեան ժառանգորդներու ֆիզիքական պահպանումը մեծ տեղ ունի այս դատին մէջ:

Պէյրութի Հայաշէն թաղամասին մէջ բնակիլը հայկական ինքնութեանս կազմութեան մէջ բաւական դեր ունի: Վերջին 60 տարիներուն թաղին ժողովրդագրական պատկերը հսկայ փոփոխութիւն մը ունեցաւ, ուր ոչ թէ միայն հայերուն, այլ նաեւ քրիստոնեայ արաբներուն թիւը սկսաւ նուազիլ: Այս մէկը առիթ դարձաւ որ հայերը իրարու մօտենան: Թաղին մէջ արաբները զիս Էլի (Եղիային արաբերէնը) կը կանչեն, սակայն քանի որ շատ Էլիներ կան, շատ անգամ արաբ բարեկամներս կամ գործատեղիիս մէջ զիս կը կանչեն Էլի ալ արմանի այսինքն հայ Էլին: Այս մէկը արդէն ակամայ կը բացայայտէ, որ ոչ-հայը քեզ ոչ-արաբ՝ հայ կը տեսնէ: Այս պարագային անուղղակի, առանց յայտնաբերելու ինքնութիւնդ, արդէն իսկ արաբ բարեկամդ կամ դրացիդ քեզի հայկական ինքնութիւն կը հագցնէ: Այս մէկը նաեւ ունի իր ժխտական կողմը, որ կրնայ տանիլ ցեղային խտրականութեան: Հետեւաբար, հակառակ որ երբեք ինքզինքս իբրեւ փոքրամասնութեան անդամ չեմ նկատեր Հայաշէնի կամ ընդհանրապէս Լիբանանի մէջ, սակայն ժողովրդագրական պատկերով, հայերու թուային քանակի նուազումը, եւ արման (հայ) արտայայտութիւնը անուղղակի հայկական հագուստը հագցուցած է նոյնիսկ այն հայերուն, որոնք երբեք հայկական իրականութեան հետ շփում չեն ունեցած: Հետաքրքրական է որ երբ թաղին մէջ կռիւ մը պատահի եւ երբ թաղեցիները գիտնան որ հայ մը կայ հարցին մէջ, անմիջապէս կ’ըլլան հայուն կողմ եւ երբ փաստուի որ այդ հայը յանցաւոր էր, կը հարցնեն՝ «Ասիկա ինչպիսի՞ հայ է»: Միշտ ալ հայ անհատի նկարագիրը եւ կերպարը եղած է բարձր: Տեղացին միշտ ալ գոված է մեզ եւ շրջանի Ցեղասպանութեան ոգեկոչումներուն եւ քայլարշաւներուն միշտ եղած են բազմաթիւ արաբ քրիստոնեաներ եւ ասորիներ մեր կողքին: Անշուշտ այս մէկն ալ հունձքն է քաղաքական յարաբերութիւններուն, ուր քրիստոնեայ արաբը կը տեսնէ հայը որպէս իր պատմութեան մասը․ ըստ իրենց՝ երկու ժողովուրդները պէտք է պայքարին Լիբանանի քրիստոնեայ դիմագիծին համար: Այս մէկը նաեւ երբեմն ամբաստանութեան կը վերածուի մեզի հանդէպ, միշտ ալ եղած է, եւ ինծի հարցուցած են, թէ ինչո՞ւ հայերը քրիստոնեայ արաբին չմիացան Լիբանանի ներքին պատերազմին եւ «դրական չէզոքութիւն» որդեգրեցին: Այս մէկը արդէն յատկանշական է, որ թէեւ քրիստոնեայ, սակայն հայուն հեռատեսութիւնը եւ քաղաքական հաշիւները ամպայման նոյնը չեն, ինչպէս արաբ քրիստոնեայինը: Եւ ճիշդ ասոր համար, ոչ թէ միայն արաբ քրիստոնեան, այլ նաեւ իսլամը, երբ Լիբանանի համայնքներուն մասին պիտի խօսին, կ’ըսեն՝ «Քրիստոնեան, Իսլամը եւ Հայը» (հոս երբեմն կ’աւելնան Տիւրզիները եւս, հակառակ որ անոնք իսլամական աշխարհին մաս կը կազմեն), պարզապէս որովհետեւ արաբ քրիստոնեան մեզ 100 տոկոս քրիստոնեայ կամ միա՛յն քրիստոնեայ չի նկատեր եւ այդ ալ նաեւ Լիբանանի պատերազմին մեր կեցուածքին համար, իսկ իսլամը միշտ կ’ուզէ մեզ զատորոշել այլ քրիստոնեայ աջակողմեան ուժերէն: Ժամանակ մը եղած է որ իսկապէս հայ համայնքը կամուրջ մըն էր երկուքին միջեւ, սակայն երկրին քաղաքական տագնապը արգիլեց այս: Իսկ Հայաշէնի մէջ մինչեւ օրս արաբները հայրս «Պարոն» կը կանչեն, այս մէկը յաճախակի է այլ հայերու պարագային ալ, հետեւաբար հայ ըլլալը արդէն իսկ յատուկ բան մըն է Հայաշէնի մէջ:

Վերջապէս ակումբը, յատկապէս Լիբանանի ներքին պատերազմին ժամանակ, ակումբը եղած է այն վայրը, որ գծած է հայրենասէր եւ հայապաշտպան երիտասարդին կերպարը: Պատանի տարիքէս արդէն իսկ ծանօթացած եմ հայ յեղափոխական պատմութեան եւ ֆէտայական շարժման: Կը յիշեմ որ հոն առաջին անգամ Միացեալ Հայաստանի քարտէսը տեսայ եւ հօրս պատուիրեցի որ նոյն քարտէսէն բերէ իմ սենեակս: Այս բոլորը հայկական յեղափոխական ոգին արթնցուցին մէջս, երեւակայութեանս մէջ անհետացաւ Տէր Զօրի մէջ ջարդուած հայը եւ փոխարինուեցաւ Պանք Օթօմանի, Սուլուխի, Վանի հայերով՝ Արմէն Գարոյով, Գէորգ Չաւուշով եւ Արամ Մանուկեանով: Այս բոլորը հպարտութիւն էին եւ պատճառ դարձան որ օտարին առջեւ խեղճ հայ մը չըլլամ, այլ միշտ հպարտ եւ ապստամբ՝ անարդարութեան դէմ: Եթէ այսօր ինքզինքս հայրենասէր կը զգամ եւ հայ դատի աշխատանքով հետաքրքրուած եմ՝ այն ալ ակումբի դաստիարակութեանս կը պարտիմ: Կը յիշեմ մինչեւ օրս, երբ պատանի էի եւ միութեան վարիչս ամէն շաբաթ օր մեզի կը դասախօսէր հերոսական կռիւներու եւ ֆետայիներու մասին, բոլորս հաւաքուած հիացումով մտիկ կ’ընէինք վարիչին խօսքերուն, բան մը որ երբեք դպրոցին մէջ չէինք լսեր: Օր մըն ալ ինծի պարտականութիւնը տրուեցաւ որ դասախօսութիւն մը պատրաստեմ «Ո՞վ է Ֆէտային» նիւթով: Այդ պահը չեմ մոռնար, երբ վազեցի հօրաքրոջս տունը եւ պահանջեցի որ յեղափոխական գիրքեր կարդամ. 13 տարեկան էի եւ կարդացի Ռուբէն Տէր Մինասեանի «Հայ Յեղափոխականի մը Յուշերը» գործին հատորներէն մէկը եւ հասկցայ որ ֆէտային միայն կռուող չէր, այլ ծառայասէր, արի, ընկերային եւ անկեղծ զինուոր մըն էր: Իսկ երբ դպրոց կ’երթայի եւ հայոց պատմութեան պահը հասնէր, ինչ որ ալ ըլլար նիւթը, միշտ ալ կը տանէի յեղափոխական շարժման՝ Պանք Օթօմանի, Խանասորի արշաւանքի եւ Եըլտըզի մահափորձի դրուագներուն: Հետեւաբար ակումբ երթալս ըմբոստ հայու ոգին արթնցուց մէջս, եւ հինգ տարի ետք, երբ 2009ին Տէր Զօր գացի հայկական վարժարաններու աշակերտներուն հետ, թերեւս միակն էի, որուն աչքերը արցունքով չէին լեցուած, այլ հիացումով եւ հպարտութեամբ. այդ ինչ որ մենք չկրցանք՝ հազիւ երկու ժամ քալել անապատին մէջ, մեր նախահայրերը օրերով ու շաբաթներով ըրին: Այս է հայու ըմբոստ ոգին, որ դիմադրեց մահուն: Ակումբը ինծի այս մէկը սորվեցուց:

Այս բոլորը լիբանանահայ ինքնութեանս անբաժան մասերն են. հաւանաբար տարիներու ընթացքին որոշ փոփոխութիւն ունեցան կամ պիտի ունենան, սակայն միշտ ալ իրենց ազդեցութիւնը կը մնայ: Արաբին հետ շփումը եւ իր արտայայտութիւնը հայու մը հանդէպ, ընտանեկան պատմութիւնը, հայրենակցական պատկանելիութիւնը, ակումբի հայապահպանման առաքելութիւնը եւ ըմբոստութիւնը կերտած են ազգային ինքնութիւնս:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s