ԳՐԳՌԵԼՈՎ ԹԻՒԵՐԸ…

numbers-jpg1

ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

Մարդկութիւնը կ’ապրի աննախընթաց այնպիսի ցնցումներ, որոնց ի տես իւրաքանչիւր մարդ արարած ի զուր կը փորձէ յաւերժականացնել ակնթարթը եւ մշտատեւ ականատեսը դառնալ գլխապտոյտ վերիվայրումներուն:

Խորխէ Լուիս Պորխէսի իմաստասիրական մտքի յղացմամբ, «ապագայէն կը շարժինք դէպի անցեալ, կամ անցեալէն դէպի ապագայ», սակայն եւ «մեզի տրուած չէ՛ կանգնեցնել ժամանակը»:

«Եթէ յօդուածը գրել ես երէկ, այսօր պիտի յետ գրութիւն կցես»,- իրաւամբ կը յայտնէ Ելենա Պոննէրը: «Այդպիսի ժամանակ է: Իրադարձութիւնները մեր վրայ են խուժում լոյսի արագութեամբ»:

Երբ կատարենք ապագայէն դէպի անցեալ ուղեւորութիւն մը՝ կը հանդիպինք Պիւթակորասի «ամբողջը թիւ է» ընդհանրական յայտնումին կամ Պղատոնի «Իրերը նման են թիւերու» իմաստասիրութեան:

Արդեօք կարելի չէ՞ զուգահեռական մը գծել անցեալի «իմաստուն եօթը մարդոց» եւ այսօրուան աշխարհի ամենահարուստ եւ ամենատէր եօթը երկիրներու «Խմբակ Եօթնեակ»ի միջեւ:

Բայց պիւթակորասեաններու «ամբողջը թիւ է» ընդհանրական յայտնումը, ուսողական (մաթեմաթիքական) արտայայտութենէ աւելի՝ կը բխի իմաստասիրական ակունքէ:

«Իմաստուն եօթը մարդոց» հետեւողութեամբ՝ երրորդութենէ մը ծնունդ կ’առնէր իմաստասիրութիւնը:

Ո՞րն էր այդ երրորդութիւնը: Սերտողութիւն, ուսուցանող եւ ուսանող: Սերտողութիւնը իմաստասիրութիւնն էր, ուսուցանողը իմաստունն էր, իսկ ուսանողը՝ իմաստութիւն սիրողը:

Եթէ համարձակինք կրօնքներն ալ նկատել իմաստասիրական հոգեւոր արտայայտութիւններ, կրնանք որոշակի զուգահեռականներ գծել հին ու նոր դաւանանքներու միջեւ՝ ապաւինելով սրբազան երրորդութիւններու հետեւողական առկայութեան:

Սկսելով եգիպտական եռադէմ միաստուածութեամբ՝ յիշենք Օզիրիսը, Իզիսն ու Հօրուսը: Անցնինք յունական դիցաբանութեան եւ յիշենք Զեւսը, Խթոնիէն եւ Քրոնոսը: Յիշենք քրիստոնէութեան Սուրբ Երրորդութիւնը: Չերկարելու համար հասնինք միայն մահմետականութեան եւ յիշենք Ալլահը, Մարգարէն եւ Խալիֆան:

«Իրերը նման են թիւերու»:

Ինչպէ՞ս բացատրել հին Եգիպտոսէն մինչեւ մահմետականութիւն երկարող այս սրբազան երրորդութեան առկայութիւնը:

Եգիպտոսի պարագային՝

Օզիրիսը արու-աստուածն է, Իզիսը էգ-աստուածն է, իսկ Հօրուսը՝ զաւակ-աստուածը:

Ուրկէ՞ կեանքի այս իմաստութիւնը: Նոյնի՛նքն կեանքէն: Հին եգիպտացիները կը տեսնէին, թէ ինչպէ՛ս Նեղոս գետը (Հայրը) ջուր կը հայթայթէր հողին (Մօր)՝ ծլարձակելով բուսականութիւն (Զաւակ կամ զաւակներ): Ցարդ Նեղոսը կը համարուի Եգիպտոսի երկնային պարգեւը: Շատ ժողովուրդներ իրենց հողը կը նկատեն էգ կամ մայր (Մայր Հայաստան):

Յունական դիցաբանութեան պարագային՝

Զեւսը եթերն է (ներգործական), Խթոնիէն հողն է (կրաւորական), իսկ Քրոնոսը՝ ժամանակը (սկզբունքը):

Քրիստոնէութեան պարագային՝

Աստուած հայրն է, Մարիամը մայրն է, իսկ Քրիստոսը՝ զաւակը:

Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ հաւատամքով՝ աշխարհի առաջին քրիստոնեայ ազգը մէկ Աստուծոյ մէջ կը դաւանի երեք անձ, իսկ երեք անձի մէջ՝ մէկ Աստուած:

Հայկական (եւ ոչ միայն հայկական) այս երրորդութեամբ՝

Հայրը արեգակն է (հայ Արեւորդիներու ազդեցութեամբ), Որդին արեգակի լոյսն է, իսկ Սուրբ Հոգին՝ արեգակի ջերմութիւնը:

Մահմետականութեան պարագային՝

Ալլահը արարիչն է, Մարգարէն պատուիրակն է, իսկ Խալիֆան՝ մշտանորոգ ջահակիրը:

Հետաքրքրականօրէն, մահմետականները այնքա՜ն միաստուածապաշտ՝ ունին իննսուն եւ ինը (99) բազմանուններ, որոնք կը նշանակեն Ալլահ (Աստուած): Այս երեւոյթը, արաբական հոմանիշներու հարստութիւնը ցոյց տալէ աւելի՝ կը պարփակէ սեմական եւ արաբական աստուածներու հին անունները:

***

Մարդկութիւնը կը յառաջդիմէ ժամանակի հանդէպ գիտակցութեամբ: Իսկ այս գիտակցութիւնը կամաց-կամաց կը քակէ մարդ արարածը շրջապատող բնութեան գաղտնիքները: Եւ գաղտնիքներու կծիկի թուլացմամբ՝ ի յայտ կու գան ժամանակը խորհրդանշող թուանշաններ, թուախորհուրդներ, թուապատմութիւններ:

Կեցութիւնը կ’որոշէ գիտակցութիւնը: Կամ՝ գիտակցութիւնը կ’որոշէ կեցութիւնը: Եւ այսպէս, ի յայտ եկող թիւերը կ’ընկերանան բնութեան (արեգակ, լուսին, մոլորակներ), հողամշակութեան (ծառ ու ծաղիկ), անասնաբուծութեան (ցուլ, հորթ):

Երբ Փիթըր Միտաուորը ապրող էակներու ամբողջ յեղաշրջումը կը խտացնէ տիեզերական ժամանակի մէկ տարուան մէջ՝ կը նկատէ թէ մարդ արարածի յեղաշրջումը կը գրաւէ այդ տարուան միայն մէկ օրը եւ կ’եզրակացնէ թէ «տիեզերական միայն քառորդ ժամուան մէջ արձանագրուած է յաջողութիւն»:

Տիեզերական այս քառորդ ժամուան մէջ է, որ, հաւանաբար, մարդկութիւնը յաջողած է գիտակցիլ, թէ շաբաթը կը բաղկանայ եօթը (7) օրէ, թէ տարին կը բաղկանայ տասներկու (12) ամիսէ, թէ օրը կը բաղկանայ տասներկու առաւել տասներկու (12+12) ժամէ, թէ ժամը կը բաղկանայ տասներկու անգամ հինգ (12×5) վայրկեանէ:

Այսպէս եւ յատկապէ՛ս եօթն (7) ու տասներկուքը (12) եւ երբեմն այլ թիւեր (6-13-40) ըստ ժողովրդական հաւատալիքներու կամ նախապաշարումներու՝ կը դառնան սրբազան թիւեր (7), դժբախտ թիւեր (13), կամ սատանայական թիւեր (6 կամ 666):

Եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք հայկական այբուբենի եօթներորդ տառը (Է), որ միաժամանակ կը խորհրդանշէ յաւիտենականութիւն (Աստուած, Արարիչ) եւ որմէ կը բխի Էութիւնը (Աստուածութիւնը, Արարչութիւնը): Յիշենք հայարիական Եօթնեակը, որ կը բաղկանայ Արեգակէն, Լուսինէն եւ մինչ այդ ծանօթ հինգ մոլորակներէն (Արեգօր, Լուսնօր, Հրատօր, Փայլածօր, Լուսնթաքօր, Արուսեակօր, Երեւակօր):

Մնալով եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք հրէական Մենորան կամ եօթ-ճիւղանի մոմակալը: Յիշենք հին Հռոմի կամ հին Ամմանի եօթը բլուրները: Յիշենք Յովհաննէսի Հռոմէական Ասիոյ եօթը եկեղեցիները: Յիշենք յունական դիցաբանութեան եօթը ախոյեանները: Յիշենք աշխարհի եօթը հրաշալիքները:

Հետաքրքրական է հինտուներու եօթ-լեզուանի եւ եօթ-թեւանի ԱԳՆի կրակէ աստուածը, որ երբեմն ռիկվետա քաղաքակրթութեան մէջ հանդէս կու գայ իբր ՌուՏՐԱ (հայերէն ԱՏՐ, ԱՏՈՒՐ, ԱՏՐուշան): ԱԳՆի (ՎահԱԳՆ) սասնսկրիտ լեզուով կը նշանակէ կրակ (բԱԳիՆ, ՎահԱԳՆ): Իսկ Հնդկաստան ներխուժած արիացիներու վետական կրօնքի մէջ կը հանդիպինք ԱՀՈՒՐաՄազտա (ՀՈՒՐ) աստուծոյ:

Մերձաւոր Արեւելքի կիներ եօթն (7) անգամ կը ցօղուեն պնակեղէնները կամ եօթն անգամ կը ցայեն լաթեղէնները, որպէսզի գոհացում տան իրենց ծայրայեղ մաքրասիրութեան:

Հայկական աւանդական խստութեամբ՝ ամուսնութեան նախապայման կը նկատուի եօթը պորտի հեռաւորութիւնը:

Նոյնիսկ աւելի արեւելք, ճաբոնական դիցաբանութեան մէջ իրենց իւրայատուկ տեղն ունին Բախտի Եօթը Աստուածները (Shichi-Fuku-Jin):

Մնալով եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք յոյն պատմահայր Քսենոֆոնի աշխարհահռչակ Անապազիսը, որ այսօր կը բաղկանայ եօթը հատորներէ: Յիշենք մահմետական Շիի յարանուանութեան Իսմայիլի աղանդը, որ աւելի ծանօթ է իբր Եօթներու Աղանդ (արաբերէնով՝ Ալ-Սապի՛ա): Ըստ Իսմայիլիներուն՝ Իսմայիլը եօթներորդ եւ վերջին իմամն է, որուն որդին աշխարհի վերջաւորութեան պիտի վերադառնայ իբր Մահտի, որ կը նկատուի «Ժամանակի Տիրակալ»ը:

***

Գալով ժամանակի հասկացութեան, մինչ հին եգիպտացիները անցեալը կը նկատեն չափանիշ՝ միաստուածապաշտները ապագան կը նկատեն չափանիշ:

Եթէ շիիներու համար Մահտին «Ժամանակի Տիրակալ»ն է՝ յոյներու համար Քրոնոսը (եւ թերեւս Խրոնոսը) «Ժամանակի Հայր»ն է:

Հետաքրքրական է ժամանակ հասկացութեան ծագումն ու ճիւղաւորումը:

Հետաքրքրական է բաղդատել աքքատերէն հին լեզուի ԴԱՐՈՒ կամ ՏԱՐՈՒ բառը (DARU) եւ հայերէն ԴԱՐ ու ՏԱՐԻ բառերը:

Աքքատերէնի մէջ DARU բառը միաժամանակ ունի թէ՛ ժամանակի եւ թէ՛ տարածութեան (վայրի) հասկացութիւն:

Շատ հաւանաբար ԴԱՐ եւ ՏԱՐԻ բառերու հետ է կապուած ՕՐ բառը (ԱՒՐ, ԱՒՈՒՐ):

Հետաքրքրական է բաղդատել հայերէն ՕՐ բառը եւ յունարէն ՕՐԱ (ώρα) բառը, որ կը նշանակէ ժամ (անգլերէնով hour, ֆրանսերէնով heure, սպաներէնով hora): Յունարէնի ώρα բառի յոգնակիէն ունինք ραι-ը, որոնք յունական դիցաբանութեան մէջ կը խորհրդանշեն ժամերու կամ եղանակներու աստուածները եւ կը հանդիսանան Զեւսի դուստրերը: Ի դէպ՝ սպանախօսներու համար ORAR-ը աղօթել բայն է:

Հետաքրքրական է բաղդատել աքքատերէնի DARU, հայերէնի ՏԱՐԻ, հին իրաներէնի JARE եւ այսօրուան անգլերէնի YEAR բառերը:

***

Վերադառնալով թիւերուն՝ ժամանակին, եղանակները եւս հասած են եօթի (7): Երբեմն եղած են նուազ քան չորս, իսկ ճաբոնցիներու պարագային՝ հինգ: Նոյնսիկ այսօրուան Ճաբոնի մէջ, հինգերորդ եղանակը ունի ինքնատիպ ջերմութիւն՝ իւրայատուկ ճաբոնական կղզիի միջավայրին:

Հին եգիպտացիները ունեցած են երեք (3) եղանակ, իսկ տարին բաժնած են տասներկու (12) ամիսներու: Իւրաքանչիւր եղանակին տուած են չորս ամիս՝ միաժամանակ իւրաքանչիւր ամսուան տալով երեսուն օր: Յաւելեալ հինգ օր աւելցնելով՝ տարին հասցուցած են այսօրուան օրացոյցի տարուան երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ օրուան (365):

Ժամանակագրութեան արձանագրութեան մէջ եգիպտացիներու նուաճած յաջողութիւնը կը վերագրուի երկնային պարգեւ Նեղոս գետի կախարդական ճշգրտութեան: Ըստ գիտնականներու՝ Նեղոս գետի յիսուն տարուան գրաւոր հետեւողական ուսումնասիրութիւն մը բաւ է, որ մարդ արարած եզրայանգի, թէ ինչպէ՛ս գետին յորդումներուն միջանկեալ ժամանակի միջին տեւողութիւնը կ’ընէ երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ օր (365):

Շումերները, ամէնքէն առաջ, իրե՛նք կը նախաձեռնեն օրը բաժնելու տիւ ու գիշերուան տասներկու առաւել տասներկու (12+12) ժամուան: Աւելին՝ կը հնարեն ջրային թէ աւազային ժամացոյցներ:

Սեմական ցեղերը (քենաաններ, արաբներ, հրեաներ) ունեցած են չորս եղանակ, սակայն իւրաքանչիւր եղանակին տուած են երեքական ամիս (Երեքական Հորթ):

Նոյնիսկ Արարատ լերան կատարին հանգչած Նոյի Տապանը կը կառուցուի տասներկու (12) չափի հիման վրայ:

Իսահակի որդի Յակոբը կամ Իսրայէլը կ’ունենայ տասներկու զաւակներ, որոնք կը խորհրդանշեն հրեաներու տասներկու ցեղերը:

Քրիստոս բծախնդրութեամբ կ’ընտրէ միայն տասներկու (12) աշակերտ: Յուդայի դաւաճանութենէն ետք՝ կ’առնուին յատուկ քայլեր, որ նորի մը ընտրութեամբ՝ աշակերտներուն թիւը դարձեալ հասնի տասներկուքի (12):

***

Նոյնքան հետաքրքրական է ե՛ւ քառասուն (40) թիւը:

Հայկական օրացոյցի Արաց ամսուան մէջ ունինք Տրընդէզ տօնը (կամ քրիստոնէացած Տեառնընդառաջը):

Հետաքրքրականօրէն, երկուքն ալ (Տրընդէզն ու Տեառնընդառաջը) կապուած են քառասուն (40) թիւին եւ կրակապաշտութեան:

Տրընդէզը 40րդ օրն է նախքան Հայկական Ամանորը կամ Վահագնի Ծնունդը, որ կը զուգադիպի Հայկազեան օրացոյցի Արեգ ամսուան 1ին կամ այսօրուան օրացոյցի Մարտ ամսուան 21ին:

Իսկ Տեառնընդառաջը կ’առընչուի Քրիստոսի՝ ծննդեան օրուընէն 40 օր ետք տաճար մտնելու տօնակատարութեան:

Յատկանշականօրէն, երկու քառասունքներուն (40) ալ տեղի կ’ունենան խարուկահանդէսներ:

Մինչ քրիստոնեաները մահացեալի մը հոգեհանգստեան արարողութիւնը կը կատարեն քառասուներորդ օրը (40)՝ մահմետականները կը հաւատան մահացեալի մը հոգւոյն քառասունօրեայ (40) ներկայութեան տան մէջ:

Հրեաները քառասուն տարի (40) կը թափառին անապատի մէջ, իսկ երբ Մովսէսի առաջնորդութեամբ կը խուժեն Քենաանի երկիրը (Պաղեստին)՝ տասներկու (12) քար կը նետեն Յորդանան գետ:

*****

Թիւե՜ր:
Թիւեր՝ սրբազան:
Թիւեր՝ բարեբախտութեան:
Թիւեր՝ դժբախտութեան:
Թիւեր՝ սատանայական:
Թիւեր՝ խորհրդանշական:
Թիւե՜ր ու թիւե՜ր:
«Իրերը նման են թիւերու»:
Այնպէս չէ՞:
Կարելի է չհաւատալ:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s