ԲԱՆԱԼԻԻՆ ԾԱԿԸ

%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d5%ab%d5%b6-%d5%ae%d5%a1%d5%af%d5%a8

ԵՈԱԽԻՄ ՌԻՆԿԵԼՆԱՑ

Բանալիին ծակը, որ նստած էր մայր դրան մէջ,
Գիշերով ինքն իրեն կատակ մը արտօնեց։
Ուսանողներ կը մօտենային
Բանալի ի ձեռին։
Եւ բանալիին ծակը մտածեց դաւադիր՝
«Պիտի պահուըտիմ,
Ծիծաղիմ վրանին»։
Ու իսկապէս սողաց քիչ մ’անդին։
Եւ իսկոյն ուսանողներն կը շօշափէին,
Փնտռելով,
Անիծելով,
Ձեռքերնին
Պատին։
Եւ որովհետեւ չգտան՝ հեռացան, գացին։
Բանալիին ծակն խնդաց զուարթագին։

(Պարոններն չհասան իրենց սենեակներն երբեք։
Հարցը շատ աւելի գէշ էր իրականութեան մէջ։
Ուսանողներուն հետ էի անձամբ ես,
Բայց եկէք սա նիւթը ա՛լ չշարունակենք)։

 

Գերմաներէնէ թարգմանեց՝
ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

ԱՌԱԿՆԵՐ

%d5%a1%d5%ac%d5%a5%d5%b0%d5%a5%d6%80-%d5%b1%d5%ab%d5%b6

Յ. ՀԵԼՎԱՃԵԱՆ

ԱԼԵՀԵՐ ՁԻՆ

Մեծ անտառի ալեհեր ձին հիւանդացաւ,
տկարացաւ, նուաղեցաւ,
կարծես կեանքը պիտ’ աւարտէր:
Ան գործի լծեց ագռաւը ծեր.

– Մօտիկներուս, ծանօթներուս գնա՛,
պատմէ շուտ բոլորին,
թէ անտառի ձին՝ մեծ իշխան
մնաք բարով կ’ուզէ ըսել ձեր ամէնքին:

Այս լրատար ագռաւը խեւ
արդէն սխալ լուր տարածեց
եւ անտառը իսկոյն յուզեց:
Եօթը օր սուգ որոշուեցաւ,
երգ ու նուագ արգիլուեցաւ,
նոյնիսկ օրը՝ մէկ անգամ ճաշ արտօնուեցաւ:

Երբ ընձուղտը գոյժը լսեց,
նշանաւոր, երկար վիզը իսկոյն ծռեց
ու աչքերէն հեղեղի պէս արցունք վազեց.
շուտով հսկայ բանակ կազմեց,
դէպի պալատ սգաւորներ առաջնորդեց:
Շատ շատեր շարան-շարան
եկան նեղուած, լուռ նստեցան
ու բոլորը յուզուած լացին,
մազ փետտեցին ու ողբացին:

– Մեզ որբ ձգեց մեր իշխան ձին.
ան սուր մխեց մեր հէգ սրտին:
Ինչպէ՞ս մոռնանք մեր խոր ցաւը,
ինչպէ՞ս թաղենք մեծ իշխանը:
Մարդի՛կ, հասէք, մեզի օգնեցէք,
մեր խոր վշտին դարման գտէք:

Կրկին լացին, հեկեկացին, աղմկեցին:
Մեր իշխանը չդիմացաւ այս աղմուկին,
ոտքի ելաւ ու մօտեցաւ պատուհանին
ի տես լացողներուն՝ զարմացագին:
Ու ձեռքն առաւ բարձրախօսը
շուտ համադրեց կարգախօսը:

– Իմ սիրելի՛ բարեկամներ, լաւ ընկերներ, ազգականներ,
մեր անտառի բնակիչներ․
կը զարմանամ ողբ ու կոծին բոլորին ձեր,
դեռ չեմ մեռած. ինչո՞ւ կու լաք,
աղի արցունք դուք դուրս կու տաք:
Կը հրամայեմ՝ դադրիք լալէ, զուր ողբալէ:
Գացէք, ինծի կարմիր գինի շուտով բերէք,
խմեմ այդպէս աչքս փակեմ,
չզգամ թէ կը մեռնիմ երբեք:

Գացին, բերին ինչ որ ուզեց:
Մեր իշխան ձին խմեց, կանչեց,
երգեց, պարեց, ուրախացաւ.
եւ, ո՛վ հրաշք, առողջացաւ:

Մեր իշխան ձին պալատին մէջ
ուրախ կ’երգէ ու կը ցատկռտէ.
մինչ դուրսը սգաւորներ
աղի արցունք կը թափեն դեռ:

 

ԿԵԱՆՔԻ ՃԱՄՊՐՈՒԿՆԵՐԸ

Հրամանաւն Աստուծոյ, մանուկ մը երբ ծնի, հրեշտակները երկինքէն երկու ճամպրուկ կը բերեն ու մանուկին տալով կ’ըսեն.

– Այս երկու ճամպրուկները չար ու բարի գործերուդ գանձանակն են, ով մանուկ:

Եւ անոնք զանգեր կը հնչեցնեն, որպէսզի մանուկը զգոյշ կեանք մը ապրի:

Մանուկը կը մեծնայ, կը հասուննայ, մէկ ճամպրուկը չար գործերով կը լեցուի, կը ծանրանայ:

Ամենակալը բաւական համբերելէ ետք, զինք կանուխ իր քով կը կանչէ:

Մայրը՝ մտահոգ, զաւկին դատաստանին համար իսկոյն ելք մը կը մտածէ՝գէշ գործերը շուտով կը պարպէ, միւս ճամպրուկին մէջ կը զետեղէ ու զաւկին հետ վեր կը ճամբէ:

Ձեռքը զոյգ ճամպրուկներով, մեր մարդուկը վախ սրտով, կը բախէ դուռն Աստուծոյ:

– Քիչ մը պիտի սպասես, երբ կարգդ գայ՝ կը մտնես,- կ’ըսեն անոր հրեշտակները:

Մարդը մութին մէջ կեցած մտահոգուիլ կը սկսի, կը մտածէ թէ ի՛նչ ընէ, որպէսզի դրախտ մտնէ:

Պէտք է զեղծարարութիւն:

Ճամպրուկներուն պիտակը մէկը միւսին կը տեղադրէ եւ քրտինքն ալ արագ սրբելով ու դողալով անդենականին դուռը կը զարնէ:

Հրեշտակները զինք շուտով ներս կ’ընդունին: Ճամպրուկները երբ կը բանան՝ հրեշտակները վախցած իսկոյն զԱստուած կը կանչեն:

– Այս որքան վատ գործ գործեր ես, մարդիկը շատ չարչարեր ես:

Աստուած շատ խիստ կը բարկանայ մեր մարդուն երեսն ի վեր.

– Ծանր ճամպրուկդ շալկէ, դժոխք մտիր, կորսուէ՛:

Մահկանացուն՝ զարմացած, ճամպրուկները դիտելով դժոխք կը մտնէ ապուշցած:

 

ՔՐՏԻՆՔԸ` ՀԵՂԵՂ

Խոզը օր մը իր խորթ էշ եղբօր քով գնաց:
– Բարի օր քեզ, իմ էշ եղբայր,
գիտե՞ս՝ ունինք ոչ հայր ոչ մայր,
նոյնիսկ չունինք մէկ օգնական,
իրար ձեռք տանք, մենք զօրանանք,
օգնենք իրարու ու շինենք պալատ.
երբ աշխատինք տասը տարի,
մեր պալատը հեշտ կը շինուի:
Եկուր, այսօր մենք որոշենք,
լուռ աշխատինք գիշեր-ցերեկ,
պալատ շինենք, հանգստանանք:

Էշն սկսաւ աշխատանքի,
խոզը գնաց երգ ու պարի:
Երբ լրացաւ տասը տարին
խոզը եկաւ էշ եղբայրին,
ոսկիները ձեռքէն առաւ,
պալատին մէջ բնակեցաւ:
Էշը մնաց թափառական:

Իսկ պալատին մէջ խոզին
կեանքը դարձաւ դժոխագին,
դարձաւ հիւանդ, անբուժելի.
պալատէն ներս՝ կեանք ահռելի:

Եւ օր մըն ալ իշուն քիրտը հեղեղ դարձաւ
եւ խոզը անոր մէջ խեղդուեցաւ:
Չարին վերջն ալ այսպէս եղաւ:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՔԵՐԹՈՒԱԾՆԵՐ

%d5%a1%d6%80%d5%b1%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Ո՞ՒՐ ԵՍ
Գիշերուընէ իջած է մութը.
Պատուհան-վարագոյր բաց մնացած՝
լոյսին արծաթափայլ շողով
Լուսնին:
Բոյրդ կը պարուրէ:
Չկարծես որ միայն շրթունքներդ են վաւաշոտ:
Պիտի համբուրէ կուշտ ու կուռ՝ կարօտով
որ բոյրդ լեցնէ:
Կ’ուզե՞ս այս գիշերը քովդ անցընեմ
եւ փարի՞մ.
տաք եւ միաձուլուած
թեւերուս մէջ կորսուիս:
Կ’ուզե՞ս գիշերը լուսցնենք,
Քրտնինք եւ ըմպենք թացը
մինչեւ լոյս:
Լուռ է հիմա չորսդին:
Շունչ մը կը դեգերի
որ պիտի գայ լոյս գիշեր
եւ պարապ անկողինի մը մէջ
թեւերուն մէջ թափուր ձեռքերով
պիտի գրկէ քեզ. սիրելի՛ս:
Պիտի սիրեմ քեզ. պիտի սիրեմ
առանց դուն ըլլալու:

 

ԱՐՁԱՆ
Արձաններ քաղաքին մէջ կը սպասեն
բազում թիւով զանազան դէմքեր
անխօս եւ լուռ կը նային
ոսպնեակին.
կանգնած են լուսանկարուելու համար
ձեւեր առած մարդիկ
արձանացած:
Ժպիտ, համբոյր եւ պչրանք
մէկ-երկու-երեք…
Արձանը խոժոռադէմ կամ սառած
պաղին, ցուրտին-բուքին, տաքուն ճաթած
իր թաքուն՝ առինքնող կարողութեամբ
արձանացած:
Կը խնդայ կողքինը, չ’ուզեր գիտնալ, թէ
ո՞վ եւ ի՞նչ. ըրածին-չըրածին հոգ չկայ:
Արձաններ կան քաղաքը
բազում թիւով, սպասման մէջ
արձանացած:
Քարեր ու քարեր
Իրենցմէ լուտանք տեղացնող
փառքի օրերու, եւ սուգի եւ ցաւի:
Ժպտէ՛, որ գեղեցիկ ըլլայ լուսանկարը.
այն ժպիտն է. արձանն ալ կը ժպտի
մէկ-երկու-երեք…
արձանացած:

 

ԵՐԳԻՉԻՆ ՄԱՀԸ
Ծե՜ր, շատ ծեր երգ մըն է, որ կը հնչէ
սրահի մը մէջ, դաշնակի մը ստեղնաշարերէն:
Երգիչը կը թրթռացնէ գաւաթները:
Ծե՜ր, ծեր լոյս մը կը շողայ սրահին մէջ
ճառագայթներ կը տեղան անոր գլխուն՝
մութ ճառագայթներ…
Հին մեղեդի են այլեւս ձայնանիշերը:
Կը պատմեն ու կը պարեն գլխուն վերեւ:
Ծե՜ր, շատ ծեր է գիշերը, որ թեթեւօրէն
Կ’իջնէ վար՝ մութը:
Եւ ոչ ոք։
Անցորդներ լքեր են սրահը:
Ան իր խոր ձայնով կ’երգէ դեռ երգը ծեր:
Առանձին են.
եւ ձայնը եւ ձայնանիշերը՝
եւ երգը եւ գիշերը:
Ծերացեր են անոր հետ,
եւ մինչեւ լոյս կախուեր,
եւ օդին մէջ մնացեր.
ու լոյսին գալուստով հոն մահացեր…
Ծեր երգիչը՝ առանց ծափահարութեան:

 

ԼԱՑ
Դադրեր էր գրելէ, որ մեծ պակաս էր:
Ինչպէս նուագը կը լռէ,
մինչեւ որ դպչին թելին:
Գրիչ մը ձեռքը
սպասեց ու
թուղթին վրայ դրաւ նշանը:
Թրթռացին գոյնզգոյն թիթեռներ,
միջատներ գունագեղ.
գրիչին ծայրէն թափեցան գիրեր:
Տառեր՝ զերթ շղթաներ
Վերածուեցան բառերու:
Սպիտակ թուղթի մը վրայ,
գրիչը երբեք այսքան չէր դադրեր:
Հիմա անվերջ կը պարէր.
ձախէն աջ, աջէն ձախ
իր լռած օրերը կու լար:

 

ԿԵՂԾ
Հարիւր տարուան քունէն արթնցայ։
Փողոց ելայ թափառելու
ամէնուրեք փոփոխուած էր։
Պատրաստ չեմ:
Չեմ ուզեր լքել անցեալը, ուր դեռ կան
շա՜տ նորութիւններ:
Դեռ անոնք չլուծած կը հիննայ ամէն բան:
Կեղծ են բոլոր իրականութիւնները:
Փողոցներ, շէնքեր…
Հետզհետէ փոփոխուեր:
Ժամանակը արագօրէն սահեր է:
Կեղծ են սլաքներն ալ ժամացոյցին:
Կը տեսնուի՞, թէ ուր են
եւ որ դարձեր են վայրկենական:
Կեղծ են իրականութիւնները,
ի՜նչ մնաց հարազատներէն,
ոչ բարեկամներ եւ ոչ ալ ծանօթներ կան,
կեղծաւորութիւնը լափեց բոլորն ալ:
Ժպիտները կեղծ,
աչքերուն նայուածքը կեղծ
իսկ խօսքերը…
ամենացաւալին:
Իսկ իրակա՞նը
Ո՞ւր է ինքը:
Ան ալ կեղծ.
պահուըտեր է անոր ետեւ
ու կը ժպտի կեղծաւոր:
Հարիւր տարի քնացեր եմ։
Կեղծ է:

 

ՆԵՐԲԱՆՆԵՐԸ

Զոյգ մը ներբան
կը մաշեցնէ պողոտային
սալայատակը:
Թէեւ քարերը ցեխոտ
թէեւ քարերը չոր,
եւ կամ թրջած առտուան ցօղէն
եւ կամ մշուշապատ օդին խոնաւութենէն:
Զոյգ մը ներբան կը ծեծէ
պողոտային մաշած քարերը:

Զոյգ մը ներբան
ցեխերու թաթխուած
փոշիին մէջ սրճագոյն
մոխրացած
կ’ապրի:
Ու մարմինէն թափած
փոշին, որ է ապրիլ,
ասդին-անդին կը տանի
մաշած քարերուն վրայ,
հոգին ելած
զոյգ մը ներբան
կ’ապրի:

 

ՆՌԱՆ
Կարմիր նռան գոյնը
հապա նռնենիին ծաղի՞կը,
ներկուեր են որդան կարմիրով:
Ի՞նչ նշանակութիւն.
Արի՞ւն, բողո՞ք, պաղատա՞նք:
Ձեւը՝ կլոր շրջանակ.
աշխարհի վրայ դարձի՛ր ու դարձիր:
Եթէ բաժնես երկուքի,
hատիկները որքա՜ն շատ
Բազմաթիւ, անհաշուելի:
Թափէ՛, թափէ՛, տարածուին չորսդին:
Սա թաւշագոյն նուռը
գոյնով, ձեւով, բազում հատիկներով
մենք ենք. մենք՝
հայերս,
որոնք արիւն, բողոք, լացուկոծ
եւ աճեցում եւ գոյութիւն.
պատմութեան գաղտնիք հրաշագործ:
Աստուած
նուռը ստեղծեր է անոր համար
որ ապրին անոնք եւ օրինակ՝
համայն աշխարհին:

 

ԴԱՄԲԱՆՆԵՐՈՒ ՄԻՋԵՒ
Կը բարձրանամ դամբանաքարերուն եզերքներէն,
ապրումներուն ձայները հեռուէն կը լսուին:
Փոխադրամիջոցներուն անիւներուն տակ կը ճզմուին
ժամերուն սահող վայրկեանները:
Զառիվեր մագլցիլ երբեք այսքան հանգիստ չէր եղած:
Հովը կը փչէ եւ օդը բաւական զով է:
Կը զգայ ոսկորներուդ ծուծը.
ահա՛, տարբերութիւնը այս է կենդանի:
Անդորրութեան ձայնն է որ կը հանգչի
հոն, հողին տակ:
Հողը ուռած է դեռ՝ քառասուն օրէն չ’իջներ.
նայինք ան ալ ե՞րբ հանգիստ կ’ընէ կամաց-կամաց:
Քահանայ եւ դպիր
Շարականներ-շարականներ, խունկ եւ աղօթք։
Ան ալ եղեր է քառասուն օրուան,
Մինչդեռ ապրեր է եօթանասուն եւ անց՝ ութսուն…
Եւ վերջ: Ու աղօթքը՝ «Հայր Մեր»ն ալ կը լրանայ:
Հոգիին համար ճաշակենք։
Խունկին ծուէնները արդէն փոխադրեցին երկինք:
Հողին յանձնուած մարմին
Եւ հանգիստ մինչեւ յաւիտեան:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՍԻՐՏՍ ԴԱՏԱՐԿ Է

%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%bf%d5%bd-%d5%a4%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%af-%d5%a7

ՔՐԻՍՏԻԱՆ ՄՕՐԿԸՆՇԹԵՐՆ

Սիրտս դատարկ է,
քեզ
ալ չեմ սիրեր։

Լիացուր զիս,
քեզ
Կը կանչեմ դառնօրէն։

Երազի մէջ
քեզ
յայտնէ ինծի,
ինծի մերձեցիր։

Լիացուր զիս
քեզմով
յաւիտեան։

Ալ չեմ տանիր,
քեզ
կը սիրեմ ահագին։

 

Գերմաներէնէ թարգմանեց՝
ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ԼԱ՞Լ ԹԷ ԽՆԴԱԼ

%d6%83%d5%a1%d5%b5%d5%bf%d5%a7-%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a9%d5%a7-%d5%ad%d5%b6%d5%a4%d5%a1%d5%ac

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Դիմակահանդէս է, զուարճալի տօն, ամէն կողմ տեսակ-տեսակ ծիծղուն դիմակներ: Բոլորը ժպտադէմ դիմակներ կը զատեն, պիտի խնդան, ծիծաղին այս աշխարհին վրայ, որովհետեւ որոշեր են «Ա՛լ վերջ լացին» կամ՝ «Բաւ է որքան աղի արցունք թափեցին»: «Աստուած լալ չտայ», կը մաղթէ մէկը, «Եթէ լալ՝ ուրեմն միայն երջանկութեան արցունքներ հոսին աչքերէդ», կը յորդորէ ուրիշ մը: «Ուրախ օրով խնդմնդաս», պիտի կրկնէր խարբերցի մը իր բարբառով, այսինքն «խնդլուն ըլլալ»՝ խիստ ուրախանալ, հրճուիլ, մէկ խօսքով՝ «խնդխնդալ»: Սակայն զգոյշ, այն աստիճան չխնդալ որ «խնդալէն մարիլ», կամ «խնդալէն ճաթիլ», կամ այնքան խնդալ որ լեզուն բռնուի ու այս անգամ «խնդլակապ ըլլալ» կամ ալ  ուրախութիւնը չկարենալ զսպելուն համար «խնդապատառ», նոյնիսկ՝ «խնդլոզ ըլլալ» այսինքն չափազանց ուրախութենէն սիրտը կենալ ու «խնդալէն մեռնիլ»:

Տիգրանակերտի բարբառին մէջ կայ «խնդլմանց» մակբայը, որ կը նշանակէ ուրախութեամբ. «Տղաքը մօր օր տեսան, խնդլմանց վազեցին ընկան գիրկը»[1]:

Այնքան հետաքրքրական է ժողովրդական բանահիւսութիւնը, որ մարդիկ իրենց երեւակայութիւնն ու միտքը օգտագործելով օրուան պահանջարկին համաձայն բառ ու բաներ կը յօրինեն: «Խնդխնդուկ» բառը, օրինակ, երեւակայական բոյս մըն է, որուն սերմը ուտողը իբրեւ թէ կը սկսի ծիծաղիլ. ժողովուրդը կ’ըսէ. «Խնդխնդուկի սերմ կերե՞ր ես, որ այսքան կը խնդաս»:

Հիմա, դիմակահանդէսին մարդիկ «խնդվտուն» դիմակը իրենց երեսին անցուցած կը ծիծաղին՝ հոգ չէ թէ տխուր ըլլան, կամ  դիմակին տակէն շիթ-շիթ արցունքներ հոսին, կարեւորը այն է, որ ոչ ոք կը նկատէ զայն. ի՞նչ է, միթէ լալը մե՞ղք է:

Վ. Թէքէեանի «Կ’անձրեւէ Տղաս» քերթուածին մէջ հայրը դուռ ու պատուհան գոցել կու տայ, որովհետեւ դուրսը անվստահելի է, ժխոր մը պարզապէս, մինչդեռ ներսը՝ տաքուկ ու հարազատ: Ու այդ հարազատութեան մէջ ազատ արտայայտուելու կը մղէ իր տղան. ան, որ կեանքի հարուածները կրելով սկսած է կեանքը ճանչնալ: Պիտի լա՞յ որ մեծնայ…

Լա՛ց անմեղութեան արցունքը անդարձ,
Լա՛ց չգիտնալով, խեղճ, անգէ՛տ տղաս,
Խե՜ղճ որսը կեանքին, ա՜հ, լա՛ց, որ մեծնաս…:

Այո՛, պիտի լայ ըստ հարկի: Պիտի լայ ու արտասուէ, առանց ամօթ զգալու, որովհետեւ արցունքին ընդմէջէն պիտի գիտակցի, արթննայ… մեծնայ: Հապա այդքան կուտակուած յուզում ինչպէ՞ս պիտի կարողանայ պահել իր ներսիդին: Լացը փրկութիւն է երբեմն:

«Լալկան Մինաս է», կը կանչէին դպրոցը՝ նիշ մը պակաս ստանալուն համար լացող աշակերտին վրայ խնդալով: Կ’երեւի Մինաս անունով լալկան մը շատ տպաւորած է իր շուրջինները, այն աստիճան որ թեւաւոր խօսքի վերածուած է այս արտայայտութիւնը:

«Չես գիտեր, լա՞ս թէ խնդաս», կ’ըսէ նաեւ ժողովուրդը ի տես ողբերգակատակերգական երեւոյթի մը. երգիծաբանութիւնն ու ծաղրը լաւագոյն միջոցներ են, այս իմաստով, այդ միտքը արտայայտելու: Տարիներ առաջ, 2000 թուականի ամառը, երբ հայերէնաւանդ ուսուցչուհիներու վերապատրաստման դասընթացքի համար Երեւան կը գտնուէի, առիթը ունեցած էի շրջապտոյտներու կողքին, մշակութային ձեռնարկներու ալ մասնակցելու: Թատրոն մըն էր՝ «Տէ՜ր, մի՛ թողներ մեզ Անտէր» խորագիրով, որուն ընթացքին վեր առնուեցան երկիրը յուզող հարցերը, անարժէքութեան, լքուածութեան ու աղքատութեան եզրին հասած մարդոց անելանելի վիճակը…: Բաւական լաւ բեմականացուած էր թատրոնը եւ՝ լաւագոյն դերասաններու կողմէ մատուցուած: Ամբողջ ժողովուրդը քահքահի մէջ էր, կը զարմանայի թէ ես ինչո՞ւ կու լամ: Ինչպէ՞ս կրնայ երեւոյթ մը, եթէ ծիծաղելի է, մէկուն քրքիջ պատճառել, միւսը լացնել: Ահա թէ ինչո՛ւ ողբերգակատակերգութիւն է ժանրին անունը. «Լա՞ս, թէ խնդաս»: Այդ ժամանակ հիւր էի, հիմա որ տան մէջ եմ արդէն, խորքը լաւապէս կը հասկնամ, առաւել եւս՝ կը զգամ եւ նմանատիպ երգիծանքներուն դիմաց, ճիշդ այդ նոյն քահքահէն ես ալ կը փրցնեմ, հարկաւ:

Սրահներու մէջ, երբեմն, իրենք զիրենք «ծանր» կարծողներ թեթեւութիւն կը համարեն ծիծաղիլն ու խնդալը: Առաջին կարգերը նստած են. պէտք է լուրջ դէմք ունենան, ծանրութեան նշան է ատիկա: Յետոյ ի՞նչ պիտի ըսեն մարդիկ. «Այս ի՞նչ թեթեւսոլիկութիւն է»: «Մենք լալկան ժողովուրդ ենք», կ’ըսենք յաճախ, ազգովին լալ շատ կը սիրենք ու կ’երգենք՝ «Հայի աչքեր, թախծոտ աչքեր…»: Յակոբ Պարոնեան իր «Հոսհոսի Ձեռատետր»ին մէջ այս մասին իր յստակ կողմնորոշումը կու տայ, երբ կ’ըսէ. «Թող ազգային բանաստեղծներ Եփրատն ու Տիգրիսը Հայաստանի երկու աչքեր ներկայացնեն ու լան, թո՜ղ պարոն Չուխաճեանին ալ եղանակներ յօրինել տան եւ եղանակով լան. ես պիտի ծիծաղիմ… թերութիւններուն վրայ լալն թերութիւններու մեծագոյնն է. խեղճութեան վրայ արտասուք թափելն ալ ապացուցանել է, թէ արիւն չունինք թափելու»:

Կարեկից մարդոց համար կ’ըսուի. «Խնդացողին հետ կը խնդայ, լացողին հետ՝ կու լայ»:

Հալէպի պատերազմի սկիզբի տարիներուն, հալէպահայ թատերախումբեր «Կեանքը կը շարունակուի», կամ «Հալէպ, խնդա՛» խորագիրներով ներկայացումներ կատարեցին, նպատակ ունենալով պատգամ փոխանցել հանդիսատեսին՝ գոյատեւելու եւ իր մղած գոյատեւման պայքարին մէջ դժուարութիւններուն հանդէպ թեթեւ աչքով նայելու, այսինքն՝ պարզապէս «խնդալու ու անցնելու»:

Միւս կողմէն, սակայն, «Չլացողին կաթ չկայ», կ’ըսէ ժողովուրդը. մինչեւ չպահանջես՝ իրաւունքդ անգամ չեն տար քեզի, ճիշդ մանուկի նման, որ լացով ազդանշան կ’ընէ, յիշեցնելով իր անօթութիւնը:

Լացը երբեմն առանց արցունքի ալ կ’ըլլայ, ներսը կու լայ մարդուս… կ’ալեկոծի, ասիկա ամէնէն գէշ լացն է: Զահրատ շատ գեղեցիկ կերպով կ’արտայայտէ այս միտքը իր «Դիմաստուեր» քերթուածին մէջ.

Պահ մը խորհէ թէ
Այդ
աչքերէն ներս
Ինչ
պատկերներ կան
Պահ
մը խորհէ թէ
Այդ
աչքերէն դուրս
Ինչ
իմաստներ կան
Պահ
մը խորհէ թէ
Այդ
ճակտին ետին
Ինչ
բաղձանքներ կան
Թէ
այդ ճակտին վրայ
Ինչ
խորշոմներ կան
Այդ
շրթներուն վրայ
Ինչ
ծարաւներ կան
Ու, ելիր գծէ

Դէմք մը՝ որ խնդայ:

Այս բոլորէն ետք, ջանանք պահպանել հաւասարակշռութիւնը լացի ու խնդուքի, որովհետեւ իսկապէս այս աշխարհի մէջ ամէն ինչ վաղանցուկ է ու անցողիկ, սակայն ամէնէն կարեւորը սանձ չդնենք մեր զգացումներուն եւ դիմակները մէկդի շպրտելով անկեղծօրէն արտայայտենք մեր ներսի ապրումները. եթէ լալ, երբեք՝ չընկճուիլ, իսկ երբ խնդալ՝ լիաթոք խնդալ, սակայն երբեք՝ «Մօրուքին խնդալ», «Վրան խնդալ» կամ «Քիթին խնդալ»:

 

[1] Հայոց լեզուի բարբառային բառարան, Հատոր 2, Երեւան, 2002, էջ 339

 

27 Փետրուար, 2017
Երեւան

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿՐԱՄՈՖՈՆԸ

%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b0%d5%a8

Յ. ՀԵԼՎԱՃԵԱՆ

«ԱԳԱՀԸ» թատերախաղին փորձերը աւարտած էինք: Կը մնար սրահ անցնիլ, բեմին վրայ «տեղադրել» թատերախաղը, բեմայարդարումը պատրաստել, լոյսերը շտկել եւ երաժշտութիւնն ու ձայնը փորձել, որպէսզի Ուրբաթ օրուան  առաջնախաղին կազմ ու պատրաստ ըլլայինք հանրութեան ներկայանալու:

Բեմին աջ կողմը որոշած էինք կրամոֆոն մը դնել, որպէսզի Արբակոնի տան հարստութիւնը ցոլացնէր: Շատերուն հարցուցինք, փնտռեցինք մեր ուզած կրամոֆոնը՝ չգտանք, ոչ ալ կրնայինք խաւաքարտով շինել զայն, որովհետեւ իսկական իրերու քով խաւաքարտէ կրամոֆոնը աղքատ պիտի երեւէր: Երբ խումբով նստած ելքի մը մասին կը մտածէինք, դերասաններէն մէկը առաջարկեց որ կրամոֆոնին տեղ հայելի մը դնենք, ուրիշ մը առաջարկեց՝ մեծ արձան մը, իսկ մեր հնարամիտ Յակոբը ճօճաթոռ դնել առաջարկեց:

– Մէկ հիւրասենեակի մէջ քանի՞ հատ ճօճաթոռ կը դրուի,- կ’ըսէ Արմէնը Յակոբին վրայ ծիծաղելով:

Ես ամէն գնով կրամոֆոնին կողմնակից էի:

Մեր վարձած սրահին սեփականատէրերէն մէկը՝ Պրն. Սարգիս կը մօտենայ ինծի եւ կը հարցնէ.

– Երկու ժամ է ինչի՞ մասին կը խօսիք, ըսէ՛ք տեսնեմ, թերեւս կրնամ օգնել ձեզի:

– Պրն. Սարգիս, այդ աջ անկիւնին համար կրամոֆոն մը կ’ուզենք. այդ մասին էր մեր նիւթը: Աշխարհ դարձանք՝ չգտանք ու չգտանք:

– Տիեզերքն ալ դառնաք, պիտի չգտնէք քանի ձեր փնտռածը իմ քովս է. հատէ՛, երկու տղաք թող ընկերանան ինծի, երթանք եւ բերենք կրամոֆոնը:

Խումբի բոլոր տղոց եւ աղջիկներուն դէմքերուն վրայ ժպիտ ուրուագծուեցաւ: Բոլորս Պրն. Սարգիսին վերադարձին կը սպասէինք: Մէյ մըն ալ սրահ մտան Պրն. Սարգիսն ու երկու տղաքը առանց կրամոֆոնի:

– Ո՞ւր է կրամոֆոնը,- կը հարցնեմ Պրն. Սարգիսին:

– Տունն է,- կը պատասխանէ Պրն. Սարգիս,- երեքով չկրցանք շալկել, երկու կտրիճ տղայ եւս պէտք է, փոխադրութիւնը դիւրացնելու համար:

Խումբէն երկու տղայ եւս կը միանան Պրն. Սարգիսին եւ կը մեկնին զայն սրահ բերելու:

Այդ երեկոյ միայն կրամոֆոնին հարցը լուծելու համար հաւաքուած էինք կարծես: Անդին նեղուած եւ սպասելէն յոգնած մեր գլխաւոր դերասանուհին համարձակ կը դիմէր ինծի.

– Պրն. Հելվաճեան, դուք շատ յամառ մարդ էք եղեր, կ’արժէ՞ փորձը զոհել այդ ապուշ կրամոֆոնին համար: Կրամոֆոն չկայ՝ գրասեղան մը դրէք, անպայման կրամոֆո՞ն պէտք է: Ի՛նչ, կը վախնաս որ Մոլիէռը գերեզմանէն գայ եւ կրամոֆո՞ն  պահանջէ մեզմէ. իրապէս զարմանալի մարդիկ էք եղեր:

Մէյ մըն ալ ուսամբարձ սրահ մուտք կը գործեն տղաքը կրամոֆոնին հետ: Բոլորս հիացմունքով կը դիտենք հին, շատ հին, բարձր կրամոֆոնը:

Խենթացնող գեղեցկութիւն ունէր մեզի հասած կրամոֆոնը: Բոլորս սիրահարուած էինք անոր:

Զիս մեղադրող դերասանուհին կամաց մը քովս կու գայ եւ ցած ձայնով կ’ըսէ.

– Պրն. Հելվաճեան, իրաւունք ունիք, կրամոֆոնը տարբեր գեղեցկութիւն տուաւ բեմին:

Շատեր նոյնիսկ զայն գնելու պատրաստուած էին։

– Հայրս գերեզմանէն գայ եւ ուզէ կրամոֆոնը՝ չեմ տար,- կ’ըսէր Պրն. Սարգիս հպարտօրէն դիտելով կրամոֆոնը:

Մոլիէռի «ԱԳԱՀԸ» թատերախաղին յաջողութեան նաեւ իր նպաստը բերած էր կրամոֆոնը:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ԿԸ ՍՊԱՍԵՆՔ ԿՈՏՈՅԻՆ

waiting-for-godot

ՎԱՀԷ ԱԲԷԼԵԱՆ

“Waiting for Godot” («Սպասելով Կոտոյին») թատերգութիւն մըն է, որ ոչ տեսած եմ, ոչ ալ կարդացած եմ, բայց թատերգութեան մասին կարդացած եմ, այլապէս պիտի չհամարձակէի այսպէս վերնագրել յօդուածս։ Գրական այս գործը կը նկատուի իրլանտացի Սամուէլ Պէքէթ (Samuel Becket) անունով թատերագիրի մը լաւագոյն գործը, ուր երկու, այսպէս ասած հերոսները՝ Vladimir եւ Estragon կը սպասեն մէկու մը կամ վիճակի մը, որ լուծումը պիտի ունենայ իրենց հարցերուն, բայց եւ սպասուածը չի գար։

Կրնանք որոշ վստահութեամբ ըսել որ հանրութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը թատերգութիւնը, ինծի նման, ոչ տեսած է եւ ոչ ալ կարդացած, բայց հաւանաբար անոր խորագրին գործածութեան ծանօթ է որպէս ակնկալութեան, թէ բան մը պիտի պատահի կամ անձ մը պիտի գայ այս ներկայ վիճակէն ձերբազատելու համար, բայց այդ չ’իրականանար։

Ահաւասիկ այս յատկաբանութիւնը, անգլերէնով պիտի ըսէի՝ idiom-ը միտքս ինկաւ, երբ դիմատետրին վրայ կարդացի Վարուժան Բամպուքճեանի (Varujan Pambukhchyan) «Քւէն Արժէ՞ք է» յօդուածը, որ աղերս ունի Հայաստանի մէջ կայանալիք սահմանադրական նոր դրութեամբ հաստատուած նախարարական դրութեան ընտրապայքարին հետ։ Հասկնալի որ Հայաստանի մէջ կայանալիք ընտրութիւնը այս օրերուն մեր լրագրութեան կիզակէտներէն է։

Սրտցաւ յօդուած մըն է Վարուժանին գրութիւնը, ուր կը գրէ՝ «Վօղբէրգոթյոն է մէր ժօղօւրդի համար, ւօր հրապարակոմ չկա հոսալի մի ոժ, ւօրի օգտին կարէլի լինի սրտանց քւէարկէլ»: Ուղղագրական սխալները ինծի ենթադրել կու տան, որ յօդուածագիրը արհեստով լրագրող մը չէ, այլ պարզ հայ մը եւ իր սղագրած միտք բանին իսկապէս կը ներկայացնէ տիրող հոգեբանութիւնը, որ ժողովուրդին քով վստահութեան պակաս կայ։ Իր խօսքով՝«Այժմ բօլօր ոժէրը, ւօրօնք ձգտոմ էն ընտրոթյոննէրի միջօցօւ ինչ-ւօր բանի հասնէլ, անւէրջ խօսոմ էն իրէնց բացառիկ գաղափարնէրի, ժօղօւրդի շահէրին անսահման նւիրւածոթյան, իրէնց անցած փառաւօր ողինէրի մասին յէւ այլն: Բայց ամէնքն էլ պէտք է հասկանան, ւօր մէր ժօղօւորդը չի քւէարկոմ ընտրոթյանը մասնակցօղ ոժէրի գաղափարախօսոթյոննէրի, հայտարարւօղ նւիրւածոթյոննէրի, փառահէղ, թէկոզ՝ հարյորամյա, պատմոթյոննէրի օգտին, այլ կօնկրէտ անձանց ո նրանց կատարած գօրծէրի օգտին»։

Իսկապէս ողբերգական վիճակ մընէ է. իսկ ողբերգութիւնն ալ այն է որ հայաստաբնակ ժողովուրդը կը թուի կորսնցուցած ըլլալ իր վստահութիւնը։ Եթէ չես վստահիր, վստահելիներ չկան։

Բայց այս երեւոյթը յատուկ չէ միայն Հայաստանին․ թերեւս հոն աւելի շեշտուած եւ բացայայտ ըլլայ ան, հասկնալի պատմական հոլովոյթին հետեւանքով։ Քաղաքական տեսութիւնները կը թուին սպառած ըլլալ լուծելու 21րդ դարու ընկերային եւ տնտեսական վիճակները եւ այժմ կը փնտռուի գերանձ մը, որ ունենայ դարմանը բարդուող ընկերային եւ տնտեսական ընդհանրացող վիճակներուն եւ բերէ արագ լուծումներ։ Արդեօք բարձրացող պատերը  ազդանշաններ չե՞ն։ Նոյն այս ընդհանրացող հոգեբանութիւնը չէ՞ որ տեղ տուած է Էրտողանի, Ալիեւի եւ նոյնիսկ Թրամբի երեւոյթներուն։ Կը կասկածիմ որ սխալած պիտի ըլլամ ըսելով, թէ Յունուար 20էն ի վեր Մ.Նահանգներու քաղաքականութիւնը կը վարէ նորընտիր նախագահը գործադիր կանոնագիրներով (executive orders): Չմոռնանք որ երկրի նախագահական դրութիւնը, որուն յաճախ կ’ակնարկուի որպէս «կայսերական նախագահութիւն» (Imperial Presidency), նման իրաւասութիւն տուած է նախագահին:

Կոտոյի մը սպասման ժամը հասած կը թուի, այս անգամ ոչ թէ թատերաբեմին վրայ, այլ քաղաքական դրութեան մը գագաթը բազմած: իսկ Կոտոն ալ, շրջող եւ ապրող չաստուածի մը (god) տարբերակն է։ Պէտք չէ զարմանանք որ նոյն այս հոգեբանութիւնը տիրական է ներկայիս Հայաստանի մէջ ալ եւ ոչ մէկ դրութիւն, ըլլայ ան նախագահական, կամ ինչպէս ներկայիս՝ հանրապետական, պիտի անմիջապէս փարատէ այդ հոգեբանութիւնը, ընտրական վիճակներ ստեղծելով։

Ալ Աստուծմէ բարին։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: