ԲԱԶՄԵՐԱՆԳ ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ

19496185_745337515648250_2115452391_o

ՇԱՌԻ ՔԱՐԱՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Փետուրէ բաճկոնիս մէջ փաթթուած, ծանր պայուսակս ուսիս, տաքցած, տկարացած, դիմումին հարցումներուն վրայէն թեթեւ ձեռքով, արագ կը պատասխանեմ՝ «այո», «ոչ»։ Ընթացքս յանկարծ կը դադրի։ Կը կենամ վերջին հարցումին առջեւ՝«Ի՞նչ է ձեր մայրենի լեզուն»։ Մատիտը մատներուս մէջ կ’ոլորեմ։ Անվստահ ու տարտամ, անոր առջեւ ալ նշան կը գծեմ։

Դուրսը սաստիկ ցուրտը երեսս կը հարուածէ։ Կը քալեմ դէպի հանրակառքի կանգառը եւ կը կայնիմ ճամբորդներուն շարքին վերջը։ Հարցումը միտքս կու գայ նորէն։ Արդեօք տուած պատասխանս ճի՞շդ էր։ Անցեալէն՝ պատճառաբանող ու վիճաբանող ձայներ ականջիս մէջ կը հնչեն՝ «Մայրենի լեզուն այն լեզուն է, որով մարդ կը հաշուէ…», «Չէ՜, որով կը հայհոյես…», «Բոլորդ ալ կը սխալիք, ձեր երազներուն մէջ խօսած լեզուն՝ այդ մէկը միայն պիտ’ ըլլայ»։

Կիսափակ աչքերով մտածումներու մէջ կը կորսուիմ։ Ցուրտին կայնած, օճախի մը ջերմութեան կը կարօտիմ։ Տաք, հանգստաւէտ թէյ մը եւ երաժշտութեան քնքուշ վայելքը կը պատկերացնեմ արդէն։ Անգիտակցաբար միտքս կու գայ Օմ Քալսումէն մեղեդի մը։ Որեւէ ուրիշ օր շատ բնական պիտի համարէի արաբական երգի հանդէպ հակումս, նոյնիսկ պիտի չնկատէի զայն, սակայն քիչ առաջ հանդիպած մայրենի լեզուի հարցը ուշադրութիւնս կ’արթնցնէ եւ կը սկսիմ մտածել…

«Ճոռ էլ խայթ»… «լա եամօ»… թէեւ բոլորովին օտար եւ անհասկնալի, սակայն ականջիս շատ ծանօթ ու մտերիմ, ասորական բարբառի հնչիւնները՝ իբրեւ ինքնութեանս զարմանալիօրէն զուտ արտայայտութիւն, կը յիշեցնեն հին աշխարհ մը, հին ժողովուրդ մը, պատկանելիութեան զգացումի հաւաստիքը։ Մեծ մօրս շրթներէն եկած Մարտին ու Միտիաթ անունները կ’ակնարկեն շօշափելի տեղերու, առանց սակայն բերելու այնպիսի գիտակցութիւն մը, որ զիս մղէր դէպի քարտէս մը, անոնց իսկական տեղը գտնելու նպատակով։ Կարծես մոռացութեան դատապարտուած այժմու երեսը ժխտելու համար ան դարձած էր հայրենիքի յիշատակ, երազ։

Ասորական բարբառի մնացուքը մօրս ու մեծ մօրս միջեւ հաղորդակցութեան գաղտնի լեզուն էր, որ կը լսուէր, անմիջապէս որ խոհանոց ոտք կոխէինք…։ Խօսակցութեան նիւթը իսկոյն կը փոխուէր եւ լուրջ-լուրջ, մայրական կերպարները կը դառնային ճաշի պատրաստութեան գործին՝ Մարտինի աւանդական կերակուրներուն, որոնք տարիներով, մինչեւ Թուրքիա այցելելս, զուտ արաբական կը կարծէի։

Ասորականը եգիպտականին կը խառնուէր, – Արեւմուտք հասնելէ առաջ, մերիններուն ճանապարհը շրջան մը կանգ առած էր հոն՝  համաշխարհաքաղաք Գահիրէի մէջ, – Եգիպտոսի շարժանկարի ոսկեդարը, երգն ու պարը, արգիլուած սիրոյ հեքիաթային պատմութիւնները, թատերականը, ողբերգականը, զուարճալին, ամէնքն ալ կը թափանցէին մեր տունէն ներս, մինչեւ անգամ արքայական մուլուխիյյէն։ Ամառը, քեռիիս պարտէզին մէջ, ծունկի բարձրութեան հասած մուլուխիյյէի բոյսերը կը նմանէին ցորենի դաշտերու։ Հունձքը կը տեղաւորուէր պատշգամին վրայ՝ հսկայական դէզ մը, որու շուրջ հաւաքուած հինգ մանուկ, փոքր մատներով, տերեւները մէկ-մէկ կը քաղէինք։ Տարիներ ետք, չափահաս զարմիկներ, երեկոյ մը, գարեջրատան սեղանի մը շուրջ, կը յիշէինք քեռիին կողմէ սահմանուած մեր պատիժը։ Յանկարծ լուռ, տխրած, հին օրերը կարօտցած, զմայլելի տեսարաններ կը վերյիշէինք՝ թրջած մուլուխիյյէն արեւուն շողերուն տակ գետինը սփռած, անոր կանաչ ապուրը՝ հոտաւէտ փիլաւին վրայ…։ Մեր մէջի ծաղրածուն կը սկսէր Էտտի Մըրֆիի, Ռոպին Վիլլիամզի տողերը յիշել։ Մելամաղձոտութիւնը կ’անհետանար, կատակներն ու խնդուքը կը սկսէին, եւ կը կորսուէինք հին ամերիկեան կատակերգութիւններուն մէջ, որոնցմով կ’անցընէինք Շաբաթ երեկոները, եւ Երկուշաբթի առտու հազիւ դպրոց հասած, դասընկերներուն հետ արդէն գոց սորվուած խօսքերով դերասանները կը ծաղրէինք։

Ճիշդ այդ Երկուշաբթի առտուներուն նման առտու մըն էր, երբ աչքերս հանդիպեցան տղու մը աչքերուն, եւ առաջին անգամ զգացի այդ հրեղէն ճառագայթը, որ կը թափանցէ սիրտէն ներս եւ յանկարծ կը ծագեցնէ տակաւին պատանի աղջկան մէջ կանացիութեան զգացումը։ Խնդուքի աղմուկին մէջ հասարակ ընկերութիւնը դարձաւ սէր։ Կատակ մը, ծաղր մը, ձեւացում մը, վայրկենական առիթ մը ու հարուած մը, «Դրիզ Գամբանի»ի Ճաքին անընդհատ աջ ու ձախ սայթաքումները, անճարակ ձեւերը ծաղրելով, յանկարծ վրաս ինկաւ ան։ Բոլորը խնդալէն ճաթեցան։ Ես ալ, ապշած, կը նայէի իրեն ու ինք՝ ինծի։ Այդ դէպքին յիշատակը մեր միջեւ երկար տարիներ մնացած էր խնդուքի պատճառ, կամ նեղութեան պահերուն՝ հաշտութեան։

Մեր ազգային դպրոցէն ներս, կատակաբանութեան ու զուարճութեան լեզուն՝ անգլերէնը ամերիկեան, թարմ, արագ, աշխոյժ, թեթեւ, կտրուկ, սրամիտ, հոլիվուտեան անգլերէնն էր, որ մեր զրոյցները կը կէտադրէր՝ «եու նօո՞ւ»ներով, իսկ մահացած հօրս մայրենի լեզուով կ’երգէինք ու կը բացագանչէինք հայկական ոգին, հայրենիքի կարօտը, կ’երազէինք այն օրը, երբ մեր աչքերով պիտի տեսնէինք ամպածրար Արարատը։

Վիպականը, զգացականը, քմոյշը գտայ գրական լեզուին մէջ, օր մը, երբ  տարին զիս առաջին անգամ մեր թաղի գրադարանի մեծերու բաժինը։ Գիրքերու դրախտ մը՝ անսահման, իրարու փակցուած, ետեւ ետեւի շարուած, ամէն մէկուն մէջ պարունակուած ամբողջ աշխարհ մը, ուր ես, ամէն առտու, ամէն իրիկուն, դպրոցական հանրակառքի մանուկներու աղմկոտ խաղերուն կամ գիշերուան լռութեան մէջ, պատուհանի մը քով կծկտած, կամ ծածկոցիս տակ, լոյսին քով թաքնուած, կը գողնայի օրուան ազատ ժամերը ու կը դառնայի Հայտին՝ զուիցերիական Ալպերուն վրայ, կամ ալ Լորա Ինկալզը՝ մարգագետնի մեկուսի փոքրիկ տնակին մէջ եւ կ’ապրէի անմեղ աղջկայ մը գիւղական կեանքը։

Տարիներ ետք, հրապուրուած Գոլէթի եւ Ֆլօպերի կատարեալ տողերով, պատկերներով, դարձուածքներով, այնպիսի ներդաշնակ բառերու շարուածքով, որոնք գրականութեան պատմութեան մէջ չէին տեսնուած, ֆրանսական մշակոյթի մէջ թաթաւուած, ներշնչուած այլափոխութենէն, սադրանքէն, նոյնիսկ գայթակղութեան եռանդէն, ես ալ դարձայ Գոլէթ մը՝ քմայքի, հաճոյքի, զգայասիրութեան թագուհի։ Իգական բազմապատիկ երեսներ ընդգրկելով, մինչեւ անգամ խենթութիւնը, մոլուցքը՝ մարմնաւորած քեպեքցի երգչուհի Տիան Տիւֆրէնի կողմէ, որու կերպարը ժամանակ առ ժամանակ ինծի համար անհրաժեշտութիւն մըն էր։ Լսելով զինք՝ մէջս բան մը կը յագենար, որու սակայն անունն անգամ չէի գիտեր։

Սէրը՝ քնքուշ ալիքը, որ կամացուկ կը բարձրանայ, մինչեւ որ ողողէ ամբողջ էութինը, որ ուրիշին աչքերուն, անոր հոգիին մէջ կը ցոլացնէ նոյնիսկ իրենը, այդ կատարեալ, իտէալ սէրը, ծագեցաւ մէջս Գլոտ Լելուշի «Տղամարդ եւ կին» ֆիլմը դիտած պահուս։ Ֆիլմին սկսելէն առաջ, քովս նստած երիտասարդ տղան, շարժանկարչութեան ուսանող, արուեստագէտ, փիլիսոփայ, բանաստեղծ տղան, որ ուզեց ծանօթացնել ինծի իր սիրած գեղարուեստական գործերը, ընկերս, դասընկերս, աչքերուս հասարակ թուող այն տղան, երկու ժամ վերջ յանկարծ դարձած էր իղձ, հոգիի պահանջք, շրթներէն ելածը նուագի նման հոգիիս կը խօսէր, մտաւորական անհրաժեշտութիւն՝ Ֆուգօ, Տեռիտա, կառուցողապաշտութիւն, յետկառուցողապաշտութիւն։

Մեր պատմութիւնը տեւեց տարիներ, ընթացաւ մեր կեանքի փորձառութիւններով՝ ուսանողական, սիրոյ յաջողութիւններով եւ ձախողութիւններով, մինչեւ որ հասաւ ողբերգական վերջին՝ «Oublie-moi, c’est fini, je ne suis pas pour toi»։ Վիշտս ու տառապանքս ալ տեւեցին տարիներ, եւ երբ այդ եղանակին առաջին հնչիւնը հազիւ ականջիս գար՝ «լա՜ լա՜ լալալալալա՛, լալալալալա՛, լա՜լա՜լա՜ լալալալալա՛ լալալալալա՛…»՝ սիրտս կը բաբախէր, թէ տխրութեան, թէ երջանկութեան զգացումներով, եւ մնաց մինչեւ այսօր՝ երկարաձգուող շարժումի մը պէս։

Սիրոյ համար ապրած եմ, նուիրուած եմ ֆրանսերէնին, անգլերէնին, եւ կամաց-կամաց սկսած եմ նուրբ եւրոպական լեզուով թէ՛ համրել, թէ՛ հայհոյել, թէ՛ ալ երազել՝ «Je t’aime, je t’aime, oui, je t’aime»

Սակայն աշխարհը կը շփոթեցնէր՝ այլազան ինքնութիւններով կարելի չէր ներկայանալ, ոչ ալ ընդունուիլ։ Ուստի, կը սորվէի ըլլալ այն ինչ որ չէի, աշխարհին ցուցնել միայն ծանօթ երես մը, այն մէկը, որ աշխարհը պիտի կարենար ճանչնալ։ Մէկ կողմէն՝ արեւմտեան, միւս կողմէն՝ արեւելեան։ Մէկ կողմէն՝ համեստ, պարկեշտ, ընտանիքի եւ զաւկի նուիրեալ, միւս կողմէն՝ անառակ, հրապուրելի, հրապուրիչ, դիւթիչ։

Սակայն աշխարհին աչքերուն՝ կէս, այլազան ըլլալով անկարելի էր անթերի ըլլալ։ Ամէն մէկը կը նկատէր զիս ուրիշ, օտար։ Եւրոպական գաղութատիրութեան հին օրերու ժառանգորդներ կ’արտայայտուէին խրախճանքներու մէջ՝ խնդուքի, ժպիտի, կատակի մը մէջ, փափկութեամբ, ծածուկ, առանց նուազագոյն կասկածն ունենալու, թէ ունկնդիրը կրնար անհանգստանալ, ու… ցեղային խտրականութիւնը կը յայտնուէր։ Չուզելով մթնոլորտը խանգարել՝ միւսներէն ընդունուելու համար, եւ կատարելապէս մարմնաւորելու՝ ըլլալո՛ւ տիպար մը՝ դիտողութիւններս կը զսպէի։ Ու այսպէս, միշտ, կարծես բնական օրէնքի մը համաձայն, ակնարկ մը կը բաւէր ինքնութիւնս յարմարցնելու համար՝ սովորութիւն մը, որ հակառակ մեր պզտիկ տարիքին, արդէն սորված էինք Ամերիկայի զարմիկներուն հետ ամրան արձակուրդներուն, յանուն թաղի տղոց քնքուշ ականջներուն՝ Րաֆֆին կը դառնար Ֆրէտի, Ռազմիկը՝ Ռենտի։ Խուսափողական պէտք էր ըլլայինք, բայց ճշգրիտ հարցումին՝ ճշգրիտ պատասխան՝ «Պզտիկ եղած ատենդ մայրդ արաբերէն կը խօսէ՞ր հետդ»։ «Այո, կը խօսէր»։ «Հայերէն կը խօսէի՞ք, երբ պզտիկ էիք»։ «Այո, կը խօսէինք»։

…Այդ օրուան հարցումը յիշելով, նեղութիւն կու գար վրաս։ Գիտնալով որ ֆրանսերէնի իմացութիւնը գերագոյն կարեւորութիւն մըն էր, ու այս լեզուի հմտութիւնս կը գերազանցէր բնիկ ֆրանսացիի գիտութիւնն անգամ, աշխատանքի այդ դիմումնագիրին մէջ իբրեւ գլխաւոր, մայրենի լեզու ընտրեցի ֆրանսերէնը։ Ուրիշ մը եթէ ընտրած ըլլայի, սխալ ենթադրութեան առիթ տուած պիտի ըլլայի՝ թերեւս ֆրանսերէնս այն միւս լեզուին չափ զարգացած չէր․ ան ալ ոչ միայն սխալ պիտի ըլլար, այլեւ ինծի վնաս էր։

Նեղութեանս պատճառը պատասխանս չէր այնքան, որքան այդ անհնար հարցումը, որ ամէն անգամ ամօթահար կ’ընէր զիս, ստիպելով ինքզինքիս դաւաճանելու։ Մէկ չէի՝ այլ երկու, երեք, եւ չորսը՝ մէկ։ Հայ-անգլ-ֆրանս-արաբերէն խօսող ազգ թէեւ գոյութիւն չունի, սակայն բնակչութիւնը կայ՝ քսաներորդ դարու անձ, ծնած ու մեծցած երկլեզու Գանատայի մէջ, մէկ ծնողը՝ արաբախօս, միւսը՝ հայ, մէկ ծնողը՝ ֆրանսական դպրոց յաճախած, «j’ai dit խալա՛ս»՝ ֆրանսերէնի եւ արաբերէնի խառնուրդ մը կը խօսուէր հայերէնին հետ փոխնիփոխ։ Յետոյ ամուսնացած ըլլալով պաղեստինցիի հետ, արաբերէնի բարբառներուն չյարմարելով, անգլիախօս դարձանք, եւ այսպէս, կեանքի փուլերուն համեմատ՝ չորս լեզուներէն մէկը կամ միւսը կը խօսուէր, մինչդեռ մնացածները, մի քանի տարի, ժամանակաւորապէս, կը մոռցուէին, մինչեւ անակնկալ դէպք մը, որ կը պարտադրէր նոր իրականութիւն, մոռացութենէն կ’արթնցնէր այս կամ այն լեզուն, որ երկար տարիներէ ի վեր արդէն կորսուած, մեռած էր։

Օտարութիւնը՝ կեանքի անբաղձալի բարեկամ, որ տարիներու ընթացքին անժխտելի հաճոյքներու պատճառն էր, սակայն, որքա՞ն՝ հոգիիս համար տառապող։ Օտարը եւ ընտանին իրարմէ զանազանելը դիւրին էր։ Սակայն մայրենի՜ն։ Մանկան առաջին արտասանած բառե՞րը։ Ի՞նչ տեսակ մայրենի լեզու պիտի ըլլայ, զոր կը խօսիմ, բայց որու այբուբենի առաջին տառին անգամ անգիտակ եմ՝ զոր կը կարդամ, բայց որով չեմ կրնար արտայայտել նուազագոյն բարդութեամբ զգացում կամ միտք, որով ամենազարգացած մտածութիւն կը գրեմ, որ սակայն բոլորովին անջատ է մանկութեանս յիշատակներէն։ Բնազդի՞ լեզու, թէ մտաւորականի։ Ամենալաւ գիտցա՞ծ լեզուդ կամ սրտի խօսող լեզուդ։ Առաջի՞ն լսուածը։ Ինքնութիւնը սահմանո՞ղը։ Իսկ ի՞նչ է այն պարագան, երբ ինքնութիւնը բաղկացած է զանազան, անջատ ինքնութիւններէ, օտար թուող, որ սակայն անկարելի է ջնջել նոյնիսկ զօրով։

Լեզուները մէջս ստեղծեցի՞ն ինքնութիւններ, թէ մէջտեղ բերին արդէն ձեւաւորուած ինքնութիւններ, – լեզուն գաղափարէն առա՞ջ, թէ հակառակը, –  չէի կրնար ըսել։ Լեզու եւ մշակոյթ միեւնոյնն են։ Մէկը միւսէն զանազանել, բաժնել անկարելի բան է։

Ընտրելու բռնադատելը՝ մէկէն կամ միւսէն հրաժարելու ստիպել է։ Հարցումին մէջ կար բռնութիւն։ Հարցում մը, որ արդէն կ’ենթադրէ, որ անձը ունի մէկ ինքնութիւն եւ համապատասխան լեզու։ Ընտրելու ստիպելն անարդար է, այնպէս ինչպէս հարցնել՝ թէ որո՞ւ հանդէպ սէրդ աւելի մեծ է՝ մօ՞րդ, հօ՞րդ, քրո՞ջդ, սիրահարի՞դ։ Բռնի եղած գործողութիւնը որքանո՞վ կրնար ըլլալ ճշմարիտ։ Հետաքրքրական չէ՞, թէ մայրենի լեզուի մասին հարցում մը լարուածութեան պատճառ կրնայ դառնալ։ Քսանմէկերորդ դարու ախտանի՞շ։

Սահմանուած երկիրներ, սահմանուած հողեր, սահմանուած ամբողջ աշխարհ մը, յատուկ ժողովուրդներով, մշակոյթներով, պատմութիւններով։

Այլազանը, բազմերեսայինը սահմաններուն մէկ կամ միւս կողմին չի պատկանիր․ արդեօք ո՞ւր է իր տեղը՝ սահմաններուն քո՞վ, տա՞կ, վրա՞յ… գիծերը քաշած ատեն տեղ մը նախատեսա՞ծ էին անոր համար։ Անոնք, որոնք կը հաւատան, թէ «Ի՞նչ է ձեր մայրենի լեզուն» հարցումին միայն մէկ, ճշգրիտ, պատասխան կայ, եւ այլազանը՝ իրենցմէ տարբեր ու թերակատար, կը պատկանի միւս կողմին, հակառակ կողմին, սխալ կողմին, թշնամի կողմին՝ չեն անդրադառնար, որ այն միւս կողմը՝ այլազանը կը մտածէ ճիշդ նոյն ձեւով, որովհետեւ սահմանուած, բաժնուած աշխարհը, որ հարցումին առջեւ չի վարանիր, որ միշտ ու միշտ մէկ ու միակ պատասխան պիտի ունենայ այդ անհնար հարցումին, «ուրիշին» դէմ յարատեւ պատերազմի մը մէջ կը գտնուի, այն ուրիշին, որու մայրենի լեզուն իրը չէ, որ գոյութիւն անգամ չունի, որ ստանձնուած դեր կը խաղայ շինծու պատերազմի մը մէջ։

…Հանրակառքին մէջ սովորական տեղս կ’առնեմ՝ առանձին նստարան մը, մէջտեղը, պատուհանին քով։ Ինքզինքիս կը նայիմ պատուհանին արտացոլումին մէջ։ Ձիւնը ծանր քարերու նման կը տեղայ։ Տեղալու ձեւէն արդէն գիտէի, թէ ինչպիսի գիշեր պիտի ըլլայ՝ սպիտակութեան պայծառութիւնը պիտի թափի պատուհաններէն ներս, լուսնի լոյսը պիտի շողայ ձիւնին վրայ։ Ամուսինս պիտի խնդրէր տաք բան մը՝ տարջինով քաղցր պաղեստինեան խմելիք, որ կը յիշէր իր մանկութենէն։ Մօրս պիտի հեռաձայնէի՝ «Բարեւ, մամ, comment vas-tu?»։ Եղբօրս զաւակներուն հետ պիտի խօսէի՝ «Հօքքուր, վաղը պիտի գա՞ս մեր տունը… «սնո ման» շինեցինք», յատուկ արմինկլէշով, որ որքան սրբագրէինք, կարծես այնքան ուժգին կը կենդանանար։

Մայրս պիտի գանգատէր իր օրուան ձանձրութենէն, եգիպտական բարբառի անթարգմանելի արտայայտութիւններով։ Այդ է մեր լեզուն՝ ոգեկոչելով բառ, երգ, համ, հոտ, յիշատակ, մեր հանգստութինը, սփոփանքը, մեր տեղը կը գտնենք աշխարհին մէջ։

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s