Ա․ ԵՐԿԱԹ, Ն. ՊԷՇԻԿԹԱՇԼԵԱՆ, ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

ՆԱՄԱԿԱՆԵՐ ԵՒ ՊԱՏԱՌԻԿՆԵՐ

21585797_781160142065987_1522565528_o1968ի աշուն, Մոնթրէալ, «Համազգային»ի գրասէրներու խմբակը հաւաքուած է Արսէն Երկաթի տան մէջ, զինք պատուելու համար։ Իր մէկ կողքին՝ կինը՝ տիկին Ծաղիկը, միւս կողքին՝ Հ. Սուրէն վրդ. Գաթարոյեանը, որ Սուրբ Յակոբի հովիւն էր։ Վրէժ-Արմէն նստած է Արսէն Երկաթին առջեւ, քովը՝ իր կողակիցը՝ Նազիկը։ Նկարին մէջ ամենէն աջին՝ Գալուստ Պապեանն է (ՎԱ)։

 

Ստորեւ կը հրատարակենք Վրէժ-Արմէնի արխիւէն նամակներու եւ պատառիկներու փունջ մը։ Բանաստեղծ Արսէն Երկաթ (1893-1969) եւ երգիծագիր Նշան Պէշիկթաշլեան (1898-1972) ծանօթ գրական դէմքեր են։ Երկուքին յարաբերութեան մէկ էջը բացող նամակ մը (թիւ 3), Նշան Պէշիկթաշլեանի կողմէ Եգիպտոսի «Յուսաբեր» օրաթերթի երիտասարդ աշխատակից Վրէժ-Արմէնին  յղուած երկու նամակ (թիւ 1, 2), Վրէժ-Արմէնէն Պէշիկթաշլեանին գրուած կարճ նամակ մը (թիւ 4), Արսէն Երկաթէն Վրէժ-Արմէնին գրուած երկտող մը (թիւ 5) եւ Արսէն Երկաթէն երկու արխիւային պատառիկ (թիւ 6,7) կը կազմեն շարքին ամբողջութիւնը։ Բոլորն ալ կը կարդացուին հետաքրքրութեամբ, յաւելեալ տեղեկութիւն տալով ոչ միայն իրենց կեանքին ու գրական աշխատանքին այս կամ այն մանրամասնութեան մասին։

Ծանօթագրութիւնները պատրաստած է Իշխան Չիֆթճեան, Վրէժ-Արմէնի յաւելումներով։ Գրաշարումը կատարած է Անի Բրդոյեան-Ղազարեան։ Կը մնայ շնորհակալութիւն յայտնել Վրէժ-Արմէնին։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

 

ԱՐԱԳ ՆՇՈՒՄՆԵՐ

Պէշիկթաշլեանին անձամբ չեմ հանդիպած, հետը լուսանկար չունիմ։

Արսէն Երկաթէն այդ մէկ փոքր նոթը ստացած եմ [թիւ 5]։ Բայց ունէի նաեւ իր գրածը իմ ինքնագիրներու (autoghraphes) ալպոմին մէջ [թիւ 7]. թուականը չէ դրած, 1955-1956 տարիներուն պիտի ըլլայ։

Վերջապէս նաեւ կայ ուրիշ նշխար մը իրմէ՝ իր խօսքը [թիւ 6], որ ինք Համաստեղին ուղղեր էր այս վերջինին մահէն քիչ առաջ, Մոնթրէալի մէջ Համազգայինի կողմէ կազմակերպուած անոր յոբելեանին առթիւ, 19 Նոյեմբեր 1966ին, Սուրբ Յակոբ Եկեղեցւոյ Սէնթ-Զոթիք փողոցի շէնքին ներքնասրահին մէջ։ Ձեռագիրը պահուեր է արխիւիս մէջ, որովհետեւ հաւանաբար այդ օրուան թղթակցութիւնը գրելու համար իրմէ խնդրեր էի ունենալ զայն։

Գալով Պէշիկթաշլեանին, որ այս նամականիին մէջ առընչութիւն մը ունի նաեւ Արսէն Երկաթին հետ, իրմէ ալ կայ նամակ մը այս վերջինին ուղղուած [թիւ 3], որ իմ ձեռագրով արտագրուած է, չեմ գիտեր՝ ինչո՞ւ. թերեւս իմ հասցէիս ուղղած էր զայն, ու փորձանք մը պատահած է բնագրին (արդեօք սո՞ւրճ թափած է վրան), ու ես ստիպուած զայն ընդօրինակեր եմ, պատճէնն ալ պահելով։

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

21584195_781160542065947_799009452_o.jpg

 

21640218_781160605399274_1648202211_o.jpg

 

1

N. Béchiktachlian
23, rue St. Charles
Villemomble[1]
Seine, France

12 Նոյ. 1963

Սիրելի երիտասարդ հարցաքննիչ՝

Վրէժ-Արմէն,

Քանի մը օր առաջ, ընդունեցի նամակդ, հարցումներու հեղեղով լի:[2]

Պիտի պատասխանեմ հարցումներուդ, թէեւ ո՛չ անմիջապէս:[3]

Սակայն, ունիմ պայման մը. պատասխաններս հրատարակուելու են եղածին պէս: Այս պայմանս բացարձակ է:

Հիմա թէ՛ հիւանդ եմ, թէ՛ հիւանդ ունիմ,[4] տակաւին ունիմ բազմատեսակ տաղտուկներ ու տագնապներ, մին քան զմիւսը անտանելի: Կը հասնիմ հազիւ՝ աշխատակցած թերթերուս եւ հանդէսներուս:

Ուրեմն հաճէ համբերել մինչեւ գալ տարի: Կը յուսամ հասցնել պատասխաններս –  եթէ Տէրը կամենայ – կատուներու ամիսէն առաջ: Կախում ունի առողջական վիճակէս եւ տրամադրութենէս:

Մինչ այդ, հարցումներուդ տեղատարափին տակ առ ուրիշ մը. օրինակ Արսէն Երկաթը,[5] չմոռնալով հարցնել՝ թէ ինչո՞ւ միշտ կը գրէ մահուան մասին: Կեանքի ու արուեստի մէջ կան կրկնութիւններ՝ որոնք կը դադրին տպաւորելէ: Մահը իմ ալ մտքիս մէջ է, բայց հոգիէս կը վանեմ զայն: Կեանքս ալ /էջ 2/ մահէն տարբեր բան մը չէ, բայց յաճախ յարութիւն կ’առնեմ:

Հաղորդէ իրեն եղբայրական ողջոյններս, նաեւ իր ազնիւ տիկնոջ: Չգրելուս համար թո՛ղ ըլլայ ներողամիտ քրիստոնէաբար: Թո՛ղ գիտնայ որ աւելի քան տարի մըն է, որ վեց պաշտօնատուններու հետ խնդիրներ ունիմ կամայ ակամայ, իսկ ինծի պէս անիշխանականին համար, մէկ պաշտօնատունի հետ անգամ գործ ունենալը խրտչեցուցիչ է ու թունաւորող:[6]

Առիթը օգտագործելով՝ կու տամ քանի մը տաղտուկներ ալ, յայտնելով կանխայայտ շնորհակալութիւններս:

Եթէ օր մը, առիթը ներկայանայ, հանդիպէիր գրասէր բարեկամիս, ատամնաբոյժ Տքթ. Հրանդ Թէրզեանին,[7] եւ հաղորդելով սիրալիր բարեւներս, հարցնէիր թէ ինչո՞ւ չէ պատասխանած երկու նամակներուս:

Վստահաբար, յաճախ կը տեսնես հայերէնի ոստիկանական նախարար Բ. Թաշեանը,[8] քանի որ կ’աշխատակցիս «Յուսաբեր»ին: Մասնաւոր բարեւներ: Չի՞ կրնար արդեօք կարգադրութիւն մը ընել «Յ.»ի գրատան հետ, ինծի ղրկելու համար հինգ օրինակ «Յիսուսի դիմանկարը»,[9] հինգ օրինակ ալ «Սադայէլին պոչին տակ…»,[10] փոխանակութեամբ։ Կը ղրկեմ տասը օրինակ «Մոմիաներ»:[11]

Գանք մեզի. Շնորհաւոր Նոր Տարի, որ ինծի համար հսկայ հարցում մըն է, իսկ քեզի համար կը մաղթեմ որ ըլլայ բարի պատասխաններ, սիրալիր «այո՛»ներով լի:

Ուշադրութիւն նոր հասցէիս: Նամակդ ղրկած էիր հին հասցէիս, ու ես գրաւոր չախ մը ընդունեցի թղթատարութենէն:

շատ սիրով

Նշան Պէշիկթաշլեան

 

2

Վիլմոմպլը, 29 Դեկտ. 1963

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Հաճոյքով ընդունեցի պատկերազարդ քարդդ, որ կը ներկայացնէր նորատի ուղտապան մը եւ ծեր ուղտ մը: Այսինքն դուն եւ ես: Մէկը միւսէն տարբեր վիճակի մէջ, ինչպէս միշտ առհասարակ:

Տոքթ. Հրանդ Թէրզեանէն նամակ ընդունեցի ու պատասխանեցի: Մեր կապը վերանորոգեցիր: Շնորհակալութիւն:

Հայերէնի Ոստիկանական Նախարար Բ. Թաշեանին բարեւներ ու բարեմաղթութիւններ: Քանի որ հետաքրքրուած եւ հարցուցած է, պատասխանեմ: Անցայ բժիշկի մը ու մասնագէտի մը քննութիւններէն: Ապա, հաստատելու համար իրենց կատարած ախտաճանաչումը, անցուցին զիս քարտիոկրամէ, ռատիոներէ ու արեան քննութենէ: Գտան սիրտ մը կանոնաւոր ու բարի, որմէ չի վախցուիր (գոնէ առայժմ)[,] որ անսրտութիւն մը ընէ: Գտան արիւնս մաքրամաքուր, ինչպէս կ’ըլլան հարազատ հայերունը: Բայց, աւա՜ղ, ջիկեարներս վնասուած: Այդ պատճառով է որ դժուար կը շնչեմ, մանաւանդ երբ ճիգ մը կ’ընեմ. – կը քալեմ կամ սանդուխէ մը կ’ելլեմ: Մէկ /էջ 2/ յարկ բարձրանալու համար, առնուազն երեք անգամ կը կենամ, ու դարձեալ մեռեալի պէս կը հասնիմ երրորդ կամ չորրորդ յարկ: Բանտարկուած եմ բնակարանիս մէջ: Ըսին թէ վիճակս լուրջ է, բայց յուսահատական չէ, եթէ մէկ տարի գործածեմ ինծի յանձնարարուած դեղերը, որոնք կրակի գինէն սուղ են աւելի: Իսկ ես արդէն խրուած ու խեղդուած եմ պարտքերու մէջ:[12] Հապա սառուցեալ ձմեռը… եւ այս պայմաններուն մէջ պէտք է երգիծել: Կը նմանիմ մարդու մը որ անդադար ծեծ կ’ուտէ, ու ծեծուած ատենը պարտաւոր է խնդացնել շուրջինները. վաղուց վաթսունը անցուցած վաստակաւոր մը ըլլալ եւ դեղերու դրամի մասին մտածել: Ա՛լ ո՞վ կը հետեւի հայագիտութեան կամ հայ գրականութեան: Այս մասին խմբագրական մը թո՛ղ գրէ մեր ոստիկանական Նախարարը:

Շատ շատոնց է որ «Յուսաբեր» կը ղրկուի նոր հասցէիս: Ո՛վ որ քեզի հին հասցէս է տուած, իր յիշողութիւնը յուսաբեր չէ:

Սա միջոցիս, աւելի քան շաբաթէ մը ի վեր, օրական 15-20 նամակի կը պատասխանեմ: Տօներու առթիւ, տեղատարափ մը կայ բարեմաղթութիւններու, որոնցմէ եթէ հարիւրին մէկը իրականանայ, աշխարհի ամէնէն երանելի ուղտը կ’ըլլամ:

Պիտի չուշանամ պատասխանելու հարցումներուդ: Բիւր բարեմաղթութիւններով Նշան Պէշիկթաշլեան

Ներփակ գիրը բարեհաճէ յանձնել «Յ.»ի պատ. վարչութեան, երբ որ հոն երթաս: Աճապարելու հարկ չկայ:[13]

 

3

Սիրելիդ իմ Արսէն Երկաթ

Ո՜վ եօթանասնամեայ գրչեղբայրս, քու անցեալ տարի, դեկտ. 29ին գրած նամակդ ընդունեցի այս տարի, 14 Յունուարին:

Ամէն բանէ առաջ ըսեմ որ չարաչար կը սխալիս, եթէ կը կարծես թէ կամովին հրաժարած եմ նամակագրութենէ: Շատոնց է որ շատերու գրելէ դադրած եմ: Պատճա՞ռ. սիրելիս, չիք տրամադրութիւն, չիք ժամանակ, չիք նամակագրութեան եղանակ: Ունիմ խնդիրներ՝ բազմաթիւ պաշտօնատուններու հետ:[14] Ինծի համար նախընտրելի է դժոխքի մասնաճիւղերու հետ գործ ունենալ քան պաշտօնատուններու հետ, որոնք հարցեր կը բարդացնեն, որպէսզի լուծումը դանդաղեցնեն, որպէսզի մարդիկը պահեն յուզումի մէջ: Տարի ու կէս է որ կը տեւեն այդ հարցերը, որոնցմէ երկուքը, ամենէն կարևորները, տակաւին չեն հասած լուծումի:

Եւ այս չէ բոլորը. – տագնապներ անտանելի, ինչպէս նաև Շաքէին ու իմ հիւանդութիւնները: Ամբողջ տարի մը յարատևօրէն պէտք է 3 տեսակ դեղ առնեմ, երեքն ալ գայթակղեցուցիչ գիներով: Ընկերային ապահովութիւն չունիմ, ազատարուխտեան[15] մը (հայ գրող) ըլլալուս: Աս ալ ուրիշ մէկ վնասը հայ գիրին ծառայելուս: Վնասուած են թոքերս: Անցայ քարտիոկրամէ, ռատիոներէ, արեան քննութենէ: Բանտարկուած եմ տանը մէջ: Միայն մեղմ օդերու իրաւունք ունիմ դուրս ելլելու և ճեմելու իբրև փիլիսոփայ: Բայց մեղմ օդը ո՞ւր է: Թերևս ունենանք վեց ամիսէն: Երկու տարի է որ ձմեռը սաստիկ է, անողորմ ըլլալու աստիճան: Անընդունակ դարձած եմ որևէ գործի: Քանի քանի անգամ դուրսը կամ ներսը վար ինկայ, և եթէ օգնութեան հասնող մը /էջ 2/ չըլլայ, անկարող եմ մինակս կանգնելու: Ա՛լ ծունկերս ու սրունքներս ուժաքամ եղած են: Իսկ դուն կը թեւես դէպի եօթանասուն ու հաւանաբար հասնիս հարիւրին:

Շաբաթը քանի մը գրութիւն հազիւ կը գրեմ: Ես որ շաբաթական տասը յօդուած կը գրէի դիւրութեամբ, հիմակ նամակ մը գրելը փոխուած է տաժանքի. կ’ուզեմ նամակ գրել տրամադրութեամբ, զուարթախոհութիւնով:

Քեզի չգրելուս պատճառը ո՛չ պաղառութիւնն է, ոչ ալ հեռաւորութիւնը: Ատեն կայ երբ մարդ չի կրնար գրել, տագնապներ կան՝ որոնց մասին գրելը անյարմար է: Անշուշտ եթէ այստեղ ըլլայիր, հարցը կը փոխուէր. կու գայի մօտդ կամ կու գայիր մօտս, ու կը պարպուէի ամպերէս, կը պարպուէիր նաև դուն: Եւ մեր հոգեկան հորիզոնները կը պարզուէին, կը պայծառանային պահ մը գէթ: Խնդիրներ կան՝ որոնք նամակով չեն հաղորդուիր, այլ կը պահանջեն զրոյց կենդանի:

Ամէն բառ քեզի պարզելու համար, պէտք էր վէպ մը գրէի: Իսկ ես ժամանակ ու տրամադրութիւն չունիմ, ինչպէս նաև՝ անխղճութիւն գլուխդ չարչարելու համար: Անելի մը մէջ եմ դարձեալ ու քիչեր գիտեն վիճակս:

Այս առթիւ ըսեմ որ փոխադրուած ենք Villemomble: Այս ալ ուրիշ վէպ մըն է, որ պէտք է պատմուի բերանացի, բայց դեռ հանգիստ հոգիով չենք վայելած մեր յարկաբաժինը, զանազան պատճառներով[,] անշուշտ տխուր ու մանաւանդ անսպասելի:[16]

Դուն ալ փոխած ես հասցէ: Եթէ քանի մը շաբաթ առաջ գիտնայի, այդ պարագան կ’աւելցնէի Վահէ /էջ 3/ Պահատրեանին գրած նամակիս մէջ: Ո՜վ գիտէ մէյ մըն ալ ե՞րբ պիտի գրեմ:

Անցած ըլլայ քեզի: Մէկ-երկու ամիս դուրս չելլելը բան մը չէ: Օրերը շուտ կ’անցնին, կը բաւէ որ ունիս արև, որմէ կը դժգոհիս, փնտռելու աստիճան Փարիզի մ մուխն ու մառախուղը և միքրոպները: Կը զարմանամ[,] թէեւ ճաշակները ըլլան անվիճելի: Սիրելիս, քաղաք մը որ արև չունի, ծով չունի, ինչ առաւելութիւններ ալ ունենայ, ատիկա քաղաք չէ, այլ քաոս: Ծնած եւ ապրած եմ ծովեզերեայ քաղաքներու մէջ, մինչեւ Փարիզ իյնալս:[17] Կեանքիս կէսը կոր[ս]ուած է առանց արևի ու ծովու: Գոնէ երկուքէն մէկը ունենայի, ինչպէս ունիս դուն: Ամառները յաճախ կ’ունենաս երկուքն ալ, մեկնելով Պէյրութ կամ Աղեքսանդրիա: Ես մեր նախահայրերուն պէս, ձմեռը բանտարկուած եմ բնակարանի մէջ, իսկ ամառը վիճակահանութիւն մըն է, որմէ յաճախ չ’ելլեր արեգակին մեծ պարգևը կամ պարգևները ջերմութեան:

Ծառուկ ծռուկին[18] խօսքը ըրած էիր: Երբ մէկը կը հրաժարի իր կուսակցութենէն,[19] որմէ անչափ բարիք տեսած է ու աններեէլի ներողամտութիւն, և անկէ ետքն ալ դէմ կ’ելլէ այդ կուսակցութեան, ատանկ մէկը բարոյապէս մեռած է ու մեծ խաչ մը քաշէ վրայէն: Խաչ մը անջնջելի: Այդ մարդը գրող ըլլալէ աւելի՝ փաստաբան է, անշուշտ աննկարագիր: Ծնած է գողնալու և աղտոտելու համար: Այս է իր կոչումը: Սրբութենէ զուրկ է: Չի կրնար գործ մը սկսիլ ու վերջացնել մաքրօրէն: Եթէ /էջ 4/ չաղտոտէ՝ կը մեռնի: Այս բոլորը գիտնալո՛վ գացի Պէյրութ[,][20] նոյնիսկ երկրորդ անգամ կողոպտուիլը աչք առնելով: Մեկնելէ առաջ, քանի մը հոգիի յայտնեցի մտածումներս: Աստուած խելք շնորհէ Էջմիածնայ «Ամենայն հայոց»ին[,][21] որ իրեն գործակալ ընտրած է Ծառուկը:[22] Մարդը զղջաց ու մխաց մախանքէն՝ տեսնելով Լիբանանի ու Սուրիոյ մէջ վայելած ժողովրդականութիւնս:[23] Ընդամէնը մէկ հանդէս սարքեց իր կազմած յանձնախումբը: Միւս բոլոր հանդէսները սարքուեցան տարբեր մարմիններու և միութիւններու կողմէ:

Դուն յանցաւոր ես որ զինքը զուր տեղը հրաւիրած ես Պրումմանա:[24] Նաև Գահիրէ սպասած ես որ ինքը քեզի գայ: Շատ բարեմիտ ես: Անոր մէջ ոչինչ կայ տևական․ ներողութիւն. կայ մէկ բան տևական. իր աղտոտութիւնը: Այսքան: Ես զինքը կ’անուանէի «սադայէլ». ատ բառին իսկ չէ արժանի:

Քանատա մեկնելէ առաջ պիտի չհանդիպի՞ս Փարիզ:[25]

Շամլեանները[26] մօտերս մեզի պիտի այցելեն եւ անշուշտ երկարօրէն պիտի խօսինք ձեր մասին: Մանրամասն տեղեկութիւններ կը ստանանք իրենցմէ:

Մենէ ազնիւ տիկին Ծաղիկին շատ սիրալիր բարևներ ու երկուքիդ ալ բարեմաղթութիւններ ջերմագին:

Եթէ ինձմէ նամակ չընդունիս, մի՛ հայհոյեր, այլ աղօթէ:

Եղբայրական համբոյրով

Նշան Պէշիկթաշլեան

24 – 1 – 64․

 

4

Գահիրէ 13 փետր. 1964

Սիրելի պրն. Ն. Պէշիկթաշլեան,

Ստացած եմ ձեր զոյգ նամակները. խորին շնորհակալութիւն, ոչ միայն իմ կողմէս[,] այլ Յուսաբերի բոլոր ընթերցողներուն ալ կողմէ։

Արսէն Երկաթին նամակը ձգեցի իր նամակատուփին մէջ։ Ձեր բարևները հաղորդեցի ընկ. Բ. Թաշեանին. առաջարկած էիք որ խմբագրական մը գրէ… ըսաւ, հաղորդէ իրեն (ձեզի)[,] թէ ամենայն հայոց ոստիկանապետը հրաժարած է իր գործէն (կը յիշեմ, վերջին անգամ հոկտ. 1ին հրաժարած էր)։[27] Խմբագիրը ընկ. Բեգլար Նաւասարդեանն[28] է այժմ։

Խորապէս կը ցաւիմ ձեր ունեցած տաղտուկներուն եւ անհանգստութիւններուն համար։ Չեմ գիտեր թէ ինչ ձեւով կրնամ ձեզի օգտակար ըլլալ. կարծեմ ճիշտ տեղն է հիմա պահանջել մեր ղեկավարներէն[,] որ հայ գրական միութիւն մը կազմեն հայ գրողներն /էջ 2/ու հայ գրքերը պահել, պաշտպանելու համար։ Ըստ իս, հայ գրողը պէտք է «պետական» պաշտօնեայ ըլլայ (մեր պարագային՝ «ազգային»), և կանոնաւոր կերպով լաւ թոշակ մը ստանայ[,] որով կարենայ գրել առանց առօրեայ մտահոգութիւններու։

Կը կարծէ՞ք թէ ասանկ առաջարկ մը՝ ընդունուի (ո՛վ կ’ուզէ ըլլայ ընդունողը)։

Առ այժմ կ’աղօթեմ որ ամենէն շատ ժամանակամիջոցին մէջ ապաքինիք և ազատիք ձեր թանկագին ժամանակը խլող նեղութիւններէն։

Մեր զրոյցը լոյս տեսաւ 7-8-10 փետրուարի թիւերուն մէջ, անփոփոխ, ինչպէս ուզած էիք։

Կրկին ու կրկին շնորհակալութեամբ՝

Վրէժ-Արմէն

 

5

Սիրելի պարոն

Վ. Արմէն Արթինեան

Կը խնդրեմ քեզմէ որ ինծի բերես Ն. Պէշիկթաշլեանի հասցէն, բայց նամակատուփին մէջ մի՛ ձգեր զայն, որպէսզի հաճոյքը ունենամ քեզ ընդունելու տանս մէջ: Արդէն գրեթէ բանտարկեալի մը, անմեղ բանտարկեալի մը կեանքը կ’ապրիմ երեք ամիսէ ի վեր:

Ուրեմն, կը սպասեմ:

Սիրալիր զգացումներով՝

Արսէն Երկաթ

  1. 2. 64

 

6

[ԽՕՍՔ ՀԱՄԱՍՏԵՂԻ ՅՈԲԵԼԵԱՆԻՆ ԱՌԹԻՒ]

Մենք դարեր առաջ կորսնցուցինք մեր թագաւորութիւնը. Հայոց Աշխարհը բաժան բաժան եղաւ: Խաւարով ծածկուեցաւ անոր երկինքը. և իբրև լուսաշող ճառագայթ՝ մենք ունեցանք միայն մթին կամարներու և խոր գմբեթներու տակ պլպլացող կանթեղներու և կերոններու լոյսը:

Բայց մեր ցեղին ճակատագրական խորհուրդն էր ապրիլ, Աստուածները, ըլլան անոնք հին թէ նոր, մեր յաւերժութեան անյեղլի պատգամն էին դրոշմած ժամանակին մէջ:

Չլռեցին մեր զանգակները երբեք, մրրկասաստ գիշերներուն մէջ անոնց արձագանգը մինչեւ հեռատարած հորիզոնները հասաւ:

Ժայռերուն կառչեցանք մոլեգին հաւատքով, բայց մեր ձեռքերը ծածկուեցան արիւնալից վէրքերով:

Ուզեցինք ընթանալ լուսագնաց ուղիներէ, բայց մեր ոտքերը բզքտուեցան մացառներէ:

Մեր գերագոյն նպատակն էր կորուսեալ թագաւորութեան փոխարէն նոր թագաւորութիւն մը հիմնել:

/Էջ 2/Մեր մատենագիրները հիմնեցին այդ յաւերժական թագաւորութիւնը՝ որուն [շուրջ?] այսօր մենք խմբուած ենք այս սրահին մէջ, պատուելու իշխանաւորներէն մէկը: Լոյսի այդ մեծասքանչ տիրապետութեան ամենէն հարազատ և շնորհալի զինուորեալն է Համաստեղ:

Անուն մը՝ որ ոչ թէ ձեր յիշողութեան մէջ միայն պէտք է հնչէ, այլ ձեր հոգիին, ձեր արիւնին հպարտութիւնն ու ջերմութիւնը պէտք է ըլլայ միանգամայն: Պիտի ուզէի վստահ ըլլալ ասոր, սիրելի հայ քոյրեր եւ եղբայրներ:

Մենք այնքան կը հարստանանք, որքան երբ ունենանք գիտակցութիւնը ճանչնալու մեր գրականութեան մշակները. մեր փառապանծ իշխանները՝ որոնք իրենց ամրոցներէն իջած են ժողովուրդին սրտին մէջ, ո՛չ թէ զինակոչի համար, այլ մատեան մը իրենց ձեռքը՝ լոյսի անթառամ ծաղիկներ սփռելու հայրենի ճամբաներ[ու] վրայ:

Համաստեղ.

Ձեր երիտասարդութեան եւ ձեր ալևոյթի մեծահանդէս խրախճանքը չեղա՞ւ ան, երբ միտքը կարօտ էր արբեցութեան. երբ դուք անօթի էիք գիրի ցորեանին՝ որ աստղերուն մէջ կը կապէ իր ոսկի հասկերը:

Համաստեղ.

Չեղա՞ւ ան լուսադէմ և խոնարհ մատռուակը՝ որ ձեր բաժակները լեցուց յորդազեղ՝ գիւղին արևազօծ /էջ 3/ որթատունկէն՝ որ մարմարեայ սիւն մըն էր գրկած տարփայոյզ գեղեցկութեամբ:

Համաստեղ.

Անոր երգած անձրեւը չմատնահարե՞ց քաղցրամրմունջ նկարազարդ ապակին տաճարներու՝ որոնց մէջ իրարու ողջոյն կու տային սուրբերն աղօթասաց շրթներով:

Համաստեղ.

Ահա՛ անդնդախոր ձորերն ի վեր կը սլանայ մոլեգնասաստ Սպիտակ Ձիաւորը: Երիվարին պայտերը կայծակնաշող կը փարատեն թանձր խաւարը՝ որ գեղեցկավառ արշալոյսի խոստումն է միշտ:

Համաստեղ.

Թող դրոշմուի ձեր հոգիին մէջ անունը գրագէտին՝ որ յիսուն տարիէ ի վեր բազմած է մեր նոր թագաւորութեան ամրակուռ և անխորտակելի գահին վրայ:

Սորվեցուցէ՛ք զայն ձեր զաւակներուն, կարդացէ՛ք անոնց սքանչելի Գիւղը և Անձրևը, որպէսզի անոնք հպարտ ըլլան իրենց հայութեամբ:

Մենք, ինչպէս նախապէս ըսածներովս արտայայտեցի, դպրութեան այնպիսի հարստութիւն մը ունինք, դարերու մէջէն մեզի հասած և այսօրուան ժամանակներուն ալ շքեղութիւն տուող, որ չենք վարանիր դասելու /էջ 4/մեր ժողովուրդը մշակոյթով պանծալի ազգերու կարգին:

Ասիկա մեծապէս կը պարտինք մեր բանաստեղծներուն և գրագէտներուն, այսօրուան մեր յոբելեար Համաստեղին:

Սիրելի Համաստեղ, քեզ կը տեսնեմ այս պահուս՝ պատուանդանի մը վրայ: Դուն չէ որ բարձրացած ես հոդ, այլ քու ժողովուրդդ ուզած է քեզ պատուել արժանաւորապէս:

Սիրելի Համաստեղ, ինծի համար սրտայոյզ բերկրանք մը եղաւ այս քանի մը խօսքերը արտասանել յոբելեանիդ առթիւ: Կը մաղթեմ որ դեռ շատ երկարի կեանքիդ կախարդահիւս թելը, որպէսզի նոր մատեաններով քիչ մը ևս հարստացնես հայ գրական անդաստանը՝ ուր քու ճամբուդ վրայ յաւիտենական գարուն մը կը ծաղկի:

Արսէն Երկաթ

Նոյեմբեր 1966[29]

 

7

[ԱՐՍԷՆ ԵՐԿԱԹԻ ՄԱՂԹԱՆՔԸ

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆԻ ԻՆՔՆԱԳՐԵՐՈՒ ՄԱՏԵԱՆԻՆ ՄԷՋ][30]

Անշուշտ որ նուիրական պարտականութիւն մըն է ամէնքիս համար սովրիլ մեր մայրենի լեզուն, բայց միևնոյն ատեն ցեղային արժանապատուութեան հարց մըն է ասիկա:

Ո՛չ միայն սովրիլ զայն, այլ խորապէս գիտակցիլ այն բոլոր գանձերուն՝ որոնք անոր լուսաճաճանչ գեղեցկութիւնը կը կազմեն:

Գոհարագէտի մը պէս՝ որ կրնայ զուտ ոսկին զանազանել կեղծ մետաղէն և թանկագին գոհարներուն գաղտնիքին է տիրացած, մենք պէտք է հասնինք, բառերուն դարաւոր բիւրեղացումին ընդմէջէն, այն վսեմ ճշմարտութեան՝ որուն ամենէն լուսահեղ պսակումն է հայերէն լեզուն, ոսկեհունչ հազարաթել քնար՝ որուն վրայ մեր բանաստեղծները անմահական երգեր հիւսեցին:

Արսէն Երկաթ

 

[1] Փարիզէն 12 քմ․ դէպի արեւելք գտնուող արուարձան։

[2] Այդ օրերուն Վրէժ-Արմէն սկսած էր հարցազրոյցներու շարք մը հրատարակել «Յուսաբեր»ի մէջ՝ մեծ մասամբ Սփիւռքի ծանօթ գրողներուն կամ արուեստագէտներուն հետ։ Ոմանք, ինչպէս այս պարագային Պէշիկթաշլեանը, հեռուէ հեռու՝ գրաւո՛ր կը պատասխանէին իրենց ուղղուած հարցումներուն (ՎԱ)։

[3] Հարցազրոյցը հրատարակուած է «Յուսաբեր»ի 1964 Փետրուար 7ի, 8ի, 9ի եւ 10ի թիւերուն մէջ (ՎԱ)։

[4] Շատ հաւանաբար իրեն հետ կինն է հիւանդը, ինչպէս ան կը գրէ 2 Սեպտեմբեր 1963ին, այսինքն այս նամակէն երկու ամիս առաջ գրուած նամակի մը մէջ (տես Մարուշ Երամեան, «Նամակներ Նշան Պէշիկթաշլեանէն Յարութիւն Հաճեանին», նամակ թիւ 2, «Հասկ» Հայագիտական Տարեգիրք, նոր շրջան, Է․-Ը․ տարի, 1995-1996, Անթիլիաս, 1997, էջ 480-482): «Շաքէն լրջօրէն հիւանդ է։ Ես ալ դժուար կը շնչեմ։ Սաստիկ ձմեռէ ետքը պաղ ամառ մը ունեցանք։ Օգոստոսի մէջ ենք [թէեւ նամակը Սեպտեմբեր թուագրուած է] ու կը մսինք։ Դժբախտաբար գէշ օդերը կը շարունակուին» (տես անդ, էջ 482):

[5] Ամասիոյ ծնունդ (1893) Արսէն Երկաթ բանաստեղծը տասնչորս տարեկանին Գահիրէ մեկնած է (1907) եւ յաճախած Գալուստեան վարժարանը, ապա՝ տեղւոյն ֆրանսական դպրոցը։  Ան իր կեանքին մեծ մասը ապրած է Եգիպտոս։

[6] Նոյն տարուան 30 Սեպտեմբեր թուակիր, Յարութիւն Հաճեանին ուղղուած նամակի մը մէջ, Պէշիկթաշլեան կը պատմէ, թէ դրամական պարտքերու տակ է։ Օր մը ամերիկահայ բարեկամ մը այցելած է իրենց ու տեսնելով բնակարանը, առաջարկած է նոր մը գնել, նիւթապէս օժանդակելով իրեն եւ այլ բարեկամներէ ալ գումարներ հաւաքելով։ Սակայն գումարին ամբողջանալէն առաջ այս անձը սրտի կաթուած ունեցած ու մահացած է, զինք յակամայս պարտքի տակ ձգելով։ Իսկ Պէշիկթաշլեան ալ այս պարագան փաստաբանի մը յանձնած է։ Կ’երեւի այդ պատճառով ալ տարբեր պաշտօնատուներու հետ խնդիրներ ունի (հմմտ․ Մարուշ Երամեան, «Նամակներ Նշան Պէշիկթաշլեանէն Յարութիւն Հաճեանին», նամակ թիւ 3, անդ, էջ 482-483):

[7] Եթէ չեմ սխալիր Ուսումնական Խորհուրդի անդամ էր, ու այդ հանգամանքով ալ կ’այցելէր մեր վարժարանը (ՎԱ)։

[8] Բ․ Թաշեան (1896-1971), դասագիրքերու հեղինակ ու խմբագիր, 1923ին հաստատուած է Եգիպտոս, 1947-1960 խմբագրած է «Յուսաբեր» օրաթերթը (տես՝ Խմբ․, «Բենիամին Թաշեան (1896-1971)», «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս», Պէյրութ, Բ․ հատոր, 1971, էջ 324): Ըստ Վրէժ-Արմէնի հաղորդած տեղեկութեան, Բ. Թաշեան 1960էն ետք ալ վերստանձնած է խմբագրի պաշտօնը, ամէն անգամ որ խմբագիր մը հրաժարած է ու մեկնած երկրէն:

[9] Ն․Պ․, Յիսուսի Դիմանկարը (պատմական վէպ), հրատ․ Յուսաբերի, Գահիրէ, 1958:

[10] Ն․Պ․, Սադայէլին պոչին տակ ու շուքին (վէպ), Մատենաշար «Յուսաբեր», թիւ 61, հրատ․ «Յուսաբեր» Մշակութային Ընկերութեան, Գահիրէ, 1954:

[11] Ն․Պ․, Մոմիաներ նորագոյն ծաղրանկարներ, Փարիզ, 1954:

[12] Հմմտ․ ծան․ 6:

[13] Այս երկու տողերը գրուած են էջին ամենէն վերը, գլխիվայր։

[14] Հմմտ․ ծան․ 6:

[15] Հաւանաբար բառախաղ մը, գրելու «ազատ ուխտ» կատարած հայ գրողի իր ինքնութեան ակնարկող։

[16] Հմմտ․ ծան․ 6:

[17] Պէշիկթաշլեան ծնած է Կ․ Պոլիս, եղած է Յունաստան ու 1922ին հաստատուած է Փարիզ։

[18] Անդրանիկ Ծառուկեան (1913-1989):

[19] Խօսքը կը վերաբերի Ծառուկեանի կեանքի շրջադարձին, երբ, 1958 Փետրուար-Մարտ ամիսներուն ան Խորհրդային Հայաստան առաջին այցելութիւն կու տայ ու վերադարձին կը հրատարակէ իր տպաւորութիւնները ամփոփող հատորը՝ Հին Երազներ, Նոր Ճամբաներ (1960), հմմտ․ Լեւոն Շառոյեան, «Անդրանիկ Ծառուկեան. ծառ մը՝ նայիրեան մեր ապրումներուն մէջ (ծննդեան 100ամեակին առիթով)», http://armeniaca-haygagank.blogspot.de/2014/01/100.html

[20] Պէշիկթաշլեան 1961ին երեք ամիս Հալէպ հիւրընկալուած է եւ շատ հաւանաբար այդ տարի ալ անցած ըլլայ Պէյրութ (հմմտ․ Մարուշ Երամեան, նոյն, անդ, էջ 481):

[21] Վազգէն Ա․ Կաթողիկոս (1908-1994)։

[22] Ծանօթ է որ վեհափառին հրաւէրով Ծառուկեան մեկնած է Հայաստան 1958ին (հմմտ․ Լեւոն Շառոյեան, նոյն, անդ)։

[23] Հմմտ․ ծան․ 19:

[24] Լեռնալիբանանի մէջ գիւղ մը։

[25] Արսէն Երկաթ 1966ին Մոնթրէալ հաստատուած է։ Հաւանաբար այս ճամբորդութեան է ակնարկութիւնը։

[26] Արսէն Երկաթ Շամլեան էր, կրնան իր ազգականներէն ըլլալ (ՎԱ)։

[27] Խմբագիրի պաշտօնէն հրաժարած է, նուիրուելու համար գրական աշխատանքի։

[28] Բ. Նաւասարդեան՝ որդին ականաւոր գործիչ-խմբագիր Վահան Նաւասարդեանի (1886-1956): Ան 1963 Հոկտեմբերին ստանձնած էր «Յուսաբեր»ի խմբագիրի պաշտօնը՝ մինչեւ 1966 Մայիսի վերջերը, երբ Դաշնակցութենէն հրաժարեցաւ, ապա Սովետական Հայաստան մեկնեցաւ (ՎԱ)։

[29] Այս տողը յաւելում մըն է Վրէժ-Արմէնի կողմէ։

[30] Անթուակիր։ Պէտք է ըլլայ 1950ականներուն (ՎԱ)։


Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

One thought on “Ա․ ԵՐԿԱԹ, Ն. ՊԷՇԻԿԹԱՇԼԵԱՆ, ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s