ՏԱՃԱՏ ԹԷՐԼԷՄԷԶԵԱՆ – ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

Հայ ազատագրական շարժման հերոսներէն Տաճատ Թէրլէմէզեանի հետ անմիջական առընչութիւնս եղած է այս մէկական նամակի փոխանակութեամբ։

Երբ 1966ին Գանատա կու գայինք, մեզմէ առաջ մեծ սնտուկով մը ճամբեցինք մեր կահ-կարասին, հագուստեղէնն ու մանաւանդ հազարաւոր գիրքերը, որոնց մէջ կար նաեւ «Հայրենիք» ամսագրի ամբողջ ժողովածոն, մինչեւ այդ թուականը։ Մեր չար բախտէն այդ ամսագրերը պարունակող տուփերէն մէկը դրան մը ետեւ մնալով, չէր մեկնած միւսներուն հետ։ Տարիներու ընթացքին մեր խնամիները այլ գաղթողներու հետ հատոր առ հատոր մեզի ուղարկեցին հոն մնացածները։ Բայց եւ այնպէս մէկ կազմուած հատոր (ամսագրի չորս թիւերով) չհասաւ մեզի։ Այդ թիւերը գտնելու համար «Հայրենիք» օրաթերթին մէջ ազդ մը հրատարակեցինք։ Ընկ. Տաճատ այդ ազդին պատասխանելով է, որ մեզի ուղարկեց այդ երեք թիւերը։ Ի վերջոյ չորրորդն ալ ստացանք, չեմ յիշեր ի՞ր, թէ՞ ուրիշի մը կողմէ։ Հիմա այդ հաւաքածոն, առաջին թիւէն մինչեւ վերջինը, կը գտնուի Մոնթրէալի «Հորիզոն» շաբաթաթերթի խմբագրատունը։

Տաճատ Թէրլէմէզեան (1888-1982)՝ Վան-Վասպուրականի հերոսամարտի ականաւոր գործիչներէն եւ անուանի նկարիչ Փանոս Թէրլէմէզեանի (1865-1941) եղբայրը, ծնած էր Վան (Այգեստան): Պատանի տարիքէն անդամագրուած էր Հ. Յ. Դաշնակցութեան, գլխաւորաբար աշխատելով զէնք-զինամթերքի հայթայթման, պահեստաւորման ու բնակչութեան զինման աշխատանքներով։

Տ․ Թէրլէմէզեան մեր ազատագրական շարժման պատմութեան մէջ հռչակ ունեցաւ 1904ին՝ 16 տարեկանին ահաբեկման ենթարկելով իր քեռին՝ դաւաճան Դաւօն, որ անձնական նկատումներով թուրքերուն մատնեց ի գին մեծ զոհողութիւններու հաւաքուած զինամթերքի պահեստներու տեղերը։ Դաւոյի կերպարը նիւթ հայթայթած է Ա․ Ահարոնեանին, որ իր «Արիւնոտ Թթխմորը» պատմուածքին մէջ կ’անդրադառնայ անոր։

Ան մաս կը կազմէ հայ կամաւորական գունդերուն ու 1915ին կը մասնակցի Վանի պաշտպանութեան։

Հայաստանի Հանրապետութեան կազմաւորման օրերուն եւս գործունեայ դերակատար էր, Ղարաքիլիսայի շրջանին մէջ։ Այնտեղ կ’ամուսնանայ Արփինէի հետ, կ’ունենան հինգ զաւակ։

Անկախութեան անկումէն ետք կը տեղափոխուի ԱՄՆ՝ Նիւ Ճըրզի, ուր նոյնպէս մաս կը կազմէ հասարակական կեանքին։ Իր իսկ խնայած գումարներով ու վանեցիներու հանգանակութեամբ հաւաքուած գումարը 1967ին կը տանի Սովետական Հայաստան՝ Վան-Վասպուրականի հերոսամարտի նուիրուած յուշարձանի մը կառուցման համար։ 1980ին, խոր ծերութեան մէջ, ներկայ կ’ըլլայ անոր բացման, իսկ իր մահէն ետք, իր փափաքին համաձայն, իր աճիւնները կը տարուին ու կը զետեղուին յուշարձանի պատին մէջ։

 

1

Սիրելի Վրէժ-Արմէն։

Թղթերդ՝ գիրքերուդ պատմութ[իւն]ը Հայրենիքի[1] մէջ ինձ համար նորութիւն չէր և շատ մեծ հետաքրքրութեամբ կարդացի. վստահ եմ որ ընկեր ես[,] ոչ թէ համակիր: Եգիպտոսէն Քանատա Գրքերդ և Ամսագիրները հետևէդ պտըտցնելու պատմութ[իւն]ը ինձ համար նորութ[իւն] չէ[,] ես ալ այդ գլխացաւանքը ունեցել եմ[։] Թերևս ինձ հեռուէ հեռու ծանօթացած ես: Քեզ կ[’]ուղարկեմ ամսագրի միայն 3 թիւերը որոնք կրցայ գտնել: Յունիսի[2] թիւը եթէ ձեռքս իյնայ կ[’]ուղարկեմ: Ես 7 ամիսէն 90 տարիքս կը լրացնեմ եթէ ապրիմ: Իմ նամակներս 1909էն կ[’]սկսին. ծնողացս մօտէն[,] ազգականներէ, ընկերներէ, հեռաւորներէ: Չեմ ուզեր բաժնուիլ անոնցմէ: Հազուագիւտ՝ շատ կարևո[ր]ներ գտնուի մէջերնին: Կարեւորները ղրկած եմ մեր արխիւին: Ամսագիրները Ա թւէն մինչև վերջինը ունիմ և ինքս եմ կազմած: Երկիր գաղտնի գիրքերը թղթակազմ կուգային գաղտնիօրէն: Ես ուսուցիչէս կազմել սորուեցի[3] և կը կազմէի չոչնչանալու համար: որով ամսագիրները 2 և 3 ամսուանները միասին կազմած ունիմ: Ահագին ալ գիրքեր, հայրենիքէն և արտասահմանեան: Շփոթել եմ[,] ի՞նչ անելս չը գիտեմ, կ[’]ուզեմ լաւ հիմնարկի մը թողուլ [.] ընտրութի[ւ]ն չեմ կարող անել և բաժանուելէ քէշ[4] կ[’]զգամ: Դուն թերթին մէջ գեղեցիկ և անկեղծօրէն գրած լինելուդ համար Ձեզ առանց մօտէն ծանօթի կը գրեմ ցաւս, գիտնալով որ դուն ալ /էջ 2/ գիրքի համար ինձ պէս խենդ ես:

Ամսագիրներու մէջ հետ կ[’]ուղարկեմ կարճ յուշագրութ[իւն] մը իմ կեանքէս: Ես Արամ Մանուկեանի հետ գործակցած եմ մինչև իր մահը: Անոր յիշատակին համար միջամուխ եղայ իր անունին նւիրւած խորհրդանշանական նկարներ տպել տուինք մեր մարմինի կողմէն[.] շատ գեղեցիկ են: Թերևս «Հայրենիք»ի մէջ յանդիպած[5] ես յայտարարութիւններէն: Եթէ հնար ունիս և կրնաս սպառել 25 հատ ուղարկեմ քեզ հատը միայն 1 տոլար արժէ: Տեղէդ մի քանիսը եկած էին Atlantic City հայկական շաբթունան[6] և գնեցին, թերևս տեսած ունիս: Ըրածս ծառայութեան համար [է,]փոխարինութեան համար չէ: Հետաքրքրական ազգային գեղարուեստական գործ մըն է և օգուտը կ[’]երթայ Հայ Դատին: Յուսամ ձանձրացուցիչ չեղայ: Հասցէդ Հայրենիքէն ուզեցի և ըսի[,] Մինաս Թէօլէլեան[7] ղրկեց ինձ:

անկեղծ բարևներով

Տաճատ Թէրլէմէզեան

Ապրիլ 16, 1978

 

DAJAD  TERLEMEZIAN
77  FRANKLIN  TURNPIKE
WALDWICK. N. J.  U.S.A  07463

Յ. Գ. ծրարը նամակիս հետ տուի թղթատարին:

Նոյն

 

2

17 Մայիս 1978
Մոնթրէալ
Սիրելի ընկ. Տաճատ,

Այսօր ստացայ ծրարը որ կը պարունակէր 3 թիւ Հայրենիք ամսագիր և «Դաւոյի դաւաճանութիւնը»:[8] Մեծապէս շնորհակալ եմ, ոչ միայն պակսող թիւեր վերագտնելուս համար, այլ յատկապէս ձեզմէ՛ զանոնք ստանալուս համար: Ձեր նամակը կ’աւելնայ ունեցած նշխարներուս վրայ: Ի դէպ, այդ նամակը իր ատենին եկած էր, բայց ծրարը մաքսատունը մնալով ուշացեր էր:

Յուզումով կարդացի ձեր տողերը: Շատ լաւ կը հասկնամ ձեր ցաւը: Պիտի թելադրէի որ «Հ.» ամսագրին ժողովածուն յատկացնէք Մոնթրէալի Համազգայինի գրադարանին: Այդ մասին խօսեցայ միութեան ընդհ. ժողովին, և բոլորն ալ բաժնեցին փափաքս: Ընկեր մըն ալ պատրաստ է գալու և իր ինքնաշարժով փոխադրելու գրքերը:

Գալով Արամ Մանուկեանի նկարին, կրնաք իմ հասցէին ուղարկել 25 հատ. ես ատոնք կը յանձնեմ Համազգայինի գրատարածին, որ վստահօրէն կը սպառէ զանոնք: Թերևս անկէ ետք աւելի ալ ուզեն:

Սիրելի ընկ. Տաճատ,

Շիտակը կը նախանձիմ ձեզմէ, թէև տակաւին ձեր ապրածին կէսն ալ չկամ. ես ալ պիտի ուզէի 90 տարեկանիս ձեզի չափ պայծառամիտ ըլլալ, գրիչը բռնել կարենալ, ու հետևելով մեր առօրեայ կեանքին՝ տրամադրութիւն ունենալ անծանօթ երիտասարդի մը խնդրանքին ընդառաջելու:

Գալով այդ անծանօթ ըլլալու հարցին, ի հարկէ եթէ դուք ինծի միայն թերթին մէջ հանդիպած էք, ես պատմութեան գրքերէ՛ն ծանօթ եմ ձեր քաջ անուան, և ատիկա՝ մանկութեանս-պատանեկութեանս օրերէն:

Քաջառողջութիւն կը մաղթեմ ձեզի, և 100րդ տարեդարձը տօնելու բախտը:

Ընկերական ջերմ բարևներով

և կրկին անգամ շնորհակալութեամբ՝

Վրէժ-Արմէն

VREJ-ARMEN  ARTINIAN
2005, Dutrisac, #301, St. Laurent

QUE., CANADA H4L 4K8

 

[1] Վ․Ա․, «Թուղթե՜րս» (Ոստայն վերտառութեամբ), «Հայրենիք» օրաթերթ, 21 Մարտ 1978:
[2] Նախ գրուած է «Մայիսի», ապա՝ սրբագրուած։
[3] Իմա՝ սորվեցի։
[4] Իմա՝ գէշ։
[5] Իմա՝ հանդիպած։
[6] Իմա՝ շաբթուան։
[7] Մ. Թէօլօէլեան (1913-1997), ուսուցիչ եւ գրականագէտ։
[8] THE END OF DAVO THE TRAITOR an episode of the Armenian Revolution, by Dajad Terlemezian, published at The Hairenik Association, Boston, Massachusetts, 1975, 56 pp. Այս գրքոյկը, որուն 36րդ էջին դիմաց փակցուած է յաւելեալ թերթ մը՝ «Տաճատ Թէրլէմէզեան» վերնագրուած չափածոյ կտորով մը՝ Մարտիրոս Գազանճեանի ստորագրութեամբ (նոյնին անգլերէնը՝ նոյն այդ դիմացի էջին վրայ), երկլեզու ու պատկերազարդ հրատարակութիւն մըն է։ Սկիզբը դրուած է թարգմանիչին (անանուն) նախաբանը, ապա յուշերուն անգլերէն թարգմանութիւնը, որ նաեւ գրքին տիտղոսը կը հանդիսանայ, ապա էջ 37էն մինչեւ էջ 52 ներառեալ այդ յուշերն են՝ ԴԱՒՕԻ ԴԱՒԱՃԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԻՆՉՊԷՍ ՍՊԱՆՆԵՑԻ ԶԻՆՔԸ վերնագրուած, ու վերջաւորութեան նշուած է՝ Ապրիլ 20, 1942, Նիւ Ճըրզի։ Կը յաջորդեն երկու այլ չափածոներ, հայերէն ու անգլերէն՝ Ազգին Մարտիրոսեանի ու Սիրուն Պազիկեանի կողմէ գրուած։  Գրքոյկի առաջին էջին ձեռագիր աւելցուած է. «Յուշերուս այս պատառիկը մեծ ուրախութեամբ կը նուիրեմ Վրէժ-Արմէնի այն յոյսով որ եթէ կարդայ յետոյ չկորսուի իր բազմաթիւ թղթերի ու գրքերի մէջ։ Սիրով Տաճատ Թէրլէմէզեան, Ապրիլ 16, 1978», իսկ այս ձօնին ձախ լուսանցքին արձանագրած է «Հ.Հ. 28 Մայիս 1918»։

DajadT-VAA.1

DajadT-VAA.2

001
Տաճատ Թէրլէմէզեան, 1975

002Դաւոյի ահաբեկումէն ամիսներ ետք ձերբակալուածներուն շարքին Տաճատը թիւ երկուքն է՝ Արամ Մանուկեանի կողքին։

 

Թէրլէմէզեանի յուշերէն հատուած մը, ուր կը պատմէ ահաբեկութեան մասին

003

004

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s