ԼԵԶՈՒ

25624849_826630717518929_1737001431_o

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Կան մարդիկ, որոնք կը թափառին մայրենի լեզուին հարուստ, զգլխիչ ոլորտներուն մէջ, կան նաեւ մարդիկ, որոնք քովէն կ’անցնին անոնց առանց բան մը տեսած կամ զգացած ըլլալու: Ես առաջիններէն եմ, նոյնիսկ կը խոստովանիմ, որ կոյրզկուրայն կը շրջիմ այն ոլորտներուն մէջ:

Ո՞րն է մայրենի լեզուն հայ մարդուն համար, եթէ ոչ իր ապրած երկրին լեզուն:

Ո՞րն է արդեօք հայ մարդուն համար ամենադիւրին լեզուն, եթէ ոչ իր ապրած տեղւոյն լեզուն:

Շա՜տ բան յուսալով մտեր եմ հոն ու կը զբաղիմ այն առարկային հետ, որ է հայերէն լեզուն: Սակայն ան իր փայլը կորսնցուցած է այլեւս, ինչու որ մարդիկ ամէն բանը նիւթապէս կը կշռեն այս ատեն: Ուստի լեզուն մարդուն համար բան մը չի նշանակեր, ոչ շահաբեր զբաղում մըն է, ոչ ապագային հասնելիք բարձրացման կէտ մը, նշաւակ մը եւ ոչ այլ երկրի մը մէջ ընդունելի առարկայ մը:

Խօսքս յաճախ արեւմտահայերէնի մասին է:

Ա՜խ, հայերէնը. հեռու այլեւս այն մարդուն համար, որ իր կեանքը հաստատած է Սփիւռքի երկիրներէն մէկուն մէջ եւ արդէն պատրաստ է գործածել այն պետութեան լեզուն, որ ո՛չ իրն է, ոչ ալ այն երկրին: Պարագան այնպէս է նոյնիսկ, որ արեւմտահայերէնը ընդունելի չէ հայրենիքի մէջ. գրեթէ ո՛չ մէկ գործնական տեղ ունի ան Հայաստանի մէջ եւ կամ ունի՞ ու ես չեմ գիտեր կամ չհանդիպեցայ:

Քանիցս գտնուեր եմ հոն: Սակայն այս վերջին անգամ ինծի այնպէս թուեցաւ, որ հասարակութեան կարծես պատուիրուած է, որ արեւմտահայերէնը չհասկնայ: Լա՛ւ, թող չհասկնայ արեւմտահայերէնը, սակայն հասկնալի է պարսկերէնը, ֆրանսերէնը, անգլերէնը եւ նոյնիսկ չինարէնը. հապա իմ լեզո՞ւս, հայերէ՞նը:

Պանդոկին մէջ ինկեր եմ անկողինէն – մի՛ խնդաք, ո՛չ թէ քնանալու պահուն, այլ՝ եզերքը նստելու. եւ արդէն անկողին ալ չէր, թերեւս մէջքը անհանգիստ մարդուն հրամցուած տախտակի վրայ հանգչելու դրութիւն մըն էր․ երբ առտու արթննաս, արդէն ինկած ես ձիէն եւ անդամալոյծ դարձած – խնդիրս, ցաւս, անհանգստութիւնս եւ չեմ գիտեր ինչս, հասկցնել կը ջանամ պատասխանատուին, որ ինծի կը պատասխանէ.

– Ախր, տիկին, չեմ հասկանում…

Վա՜յ, մամա ճան… չե՞ս հասկանում…

– Բա՛, հայերէն եմ խօսում, ասում եմ, թէ ինկել եմ պանդոկին անկողինէն, ո՞նց չես հասկանում:

Եւ մէկ ձայն կը գոռամ.

– Պիտի գանգատիմ ձեզի համաշխարհային զբօսաշրջկութեան կեդրոն – ո՞րն է ատիկա եւ ո՞ւր է՝ ես ալ չեմ գիտեր: Ես ախոռէն չեկայ. եկո՛ւր ու տե՛ս, թէ ապրած տեղիս բնակիչը օտարը, զբօսաշրջիկը գոհ ձգելու համար ինչպէ՞ս կը վարուի…:

Յաջորդ օր ինծի կը տրամադրուի հանգիստ սենեակ մը ու յաղթանակը տարած ըլլալու գոհունակութեամբ կը հարցնեմ պաշտօնեային.

– Ախր, տիկին, օրիորդ, ինչ ապուրս ես… հիմա հասկանո՞ւմ ես ինձ…:

Իմ մայրենի լեզուս հայերէնն է:

Մահմետական երկիրներու մէջ ի՞նչ բան կարելի է ըլլալ եւ ո՞ւր հասնիլ մայրենի լեզուով, քանի որ կրօնքը՝ քրիստոնէութիւնն ալ բաւական տարբեր երանգներով կը ներկայանայ այդ մարդոց, այդ երկիրներուն մէջ: Եթէ «համայնք» կոչուածն ալ կամաց-կամաց կը կորսնցնէ մայրենիին էական իմաստը, արժէքը եւ որպէս ինքնութեան առարկայ անոր անհրաժեշտութիւնը, հայ վարժարանին առաքելութիւնը. ա՛լ ի՞նչ ընել, ո՞ւր երթալ…:

Իմ մայրենի լեզուս հայերէնն է. թէեւ շատերուն համար մայրենին կրնայ ըլլալ երկրին տեղական լեզուն, բնականաբար: Շատ թերութիւններ ունեցաւ համայնքը այս գետնի վրայ. բացուածքին առաջքը առնել կարելի չեղաւ, որովհետեւ մենք՝ հայերս ունինք սովորութիւն մը, որ մեր հպատակած երկրին պայմանները կը կապկենք, կը զմայլինք այդ օտարով, տալով մեր ինքնութենէն, սովորոյթներէն եւ արժէքներէն:

Աշակերտութեանս շրջանին «Թանգարան»ը կ’օգտագործէինք որպէս դասագիրք եւ դեռ մինչեւ հիմա եւ նոյնիսկ դար մը առաջ ալ… «Թանգարա՛ն»…: Գիրքի նիւթերուն մէջ մխրճուիլ ինծի համար կը նշանակէր զանոնք գոց սորվիլ ու արտասանել բարձրաձայն կամ մտովի. գոց ընելը սորվելու միջոց մըն էր ինծի համար, որուն կը դիմէի: Ներկայ դարուն համար շատ սխալ կարելի է որակել այս ձեւը, սակայն որո՞ւն հոգը, ի վերջոյ ես իմ ըրածովս գոհ էի եւ բաւարարուած: Ատոր կը պարտիմ կարդալու, բառամթերքի ճոխութեան եւ ուղղագրութեան ըմբռնումս, որ արդէն զարմանալի տուեալներ չեն լեզուն գիտնալու համար: Նոր ստեղծուած դրութիւն մը չէ ասիկա:

Հարկաւ գիտական նիւթերը կրնան տարբեր ազդեցութիւններ ունենալ ուղեղին վրայ եւ ուղեղը զանոնք կը ջանայ ըմբռնել տեսնելով, փորձելով, վարկածներու կամ փաստերու վրայ յենլով, բայց չէ՞ որ հայերէնն ալ ունի իր լեզուագիտական նրբութիւնները: Հայերէնի լուսահոգի ուսուցչուհիս գրեթէ ամէն դասի կը կրկնէր. «Հայերէնը լոժիք լեզու է»: Այո՛, թէեւ լոժիք է, սակայն դժբախտաբար այդ սերունդները չմնացին, որ անոր մօտենան գիտականօրէն, որպէսզի հասկնան վտանգին լրջութիւնը:

Թուաբանութիւնը կամ բնագիտութիւնը եւ կամ տարրաբանութիւնը սորվելու համար անձը կը փորձէ, կը լուծէ, կը փաստէ եւ գիւտ մը կը կատարէ, իսկ լեզուն ալ կը գեղեցկացնէ, առաքինութիւններ կը շնորհէ եւ անոր ինքնութիւնը կը պահէ, որոնց ակը հայերէնն է հայ մարդուն համար:

Վերադառնամ դասագիրքին եւ իրականութեան մէջ շատ մը դասագիրքերու. ո՛չ միայն աշակերտական շրջանը, այլեւ ուսուցչական ասպարէզն ալ առիթներ շնորհեցին, որ գոց գիտնայի «Հայ Գեղջկուհին», հակառակ որ անգամ մը նոյնիսկ չէի տեսած հայ գեղջուկ կին մը կամ այր մարդ մը այն գիւղերուն մէջ, Կարսի, Կարինի, Վանի եւ կամ այլ նահանգներու կամ գիւղերու մէջ…: Տեսե՞ր էի անոր գեղջկական ապրելակերպը՝ քակորն ու աթարը պատրաստելու կերպը, անասունները կթելը եւ իր մանուկին համար պատրաստած օրօրոցը եւ արտասանած օրօրները. բայց այս նիւթերը գոց գիտէի:

Գոց արտասաներ էի Հրանտ Ասատուրի գրի առած «Ծերուկ Մալթըզ»ը. ընկերներս ափ ի բերան դիտեր էին, խորհելով որ պարտաւո՞ր էի արտասանել: Այո՛, սորվեր էի, բայց չէի ճանչցեր աշակերտութեանս եւ աւելի վերջ, Մալթըզին պէս, որ էր Ծերենցը, Տոքթ. Յովսէփ Շիշմանեանը կամ Հրանտ Ասատուրի նման պատկառելի անձնաւորութիւններ, որոնցէ ազդուէի ու կազմէի կեանքիս աշխարհահայեացքը: Ափսո՜ս, փշաքաղուեցայ պահ մը:

«Եղեւինները». չգտնուեցայ Մատթէոս Զարիֆեանի պտտած անտառներուն մէջ: Իրօք, այն անտառները, ուր եղեր էր վաղամեռիկ բանաստեղծը…

«Նարեկը եւ Նարեկացին» կը կարդայի, բայց տան մէջ չունէինք Նարեկ մը եւ նոյնիսկ եթէ ունեցած ըլլայինք, ո՛ր ծակին մէջ պահելու էինք, որ մէկու մը ձեռքը չանցնէր:

Ո՜հ, կոյրզկուրա՞յն կը պտտիմ հայերէն լեզուին հնչեղ, ոսկեղնիկ բառերով ճոխ մրգաստանին մէջ ու ամէն անգամ կը վառեմ այն կանթեղը, որ կը պատկանի Լուսաւորիչին, հաւատքս ամուր պահելու: Ի՜նչ տանջող կրակ է այս, Աստուա՜ծ իմ…: Ան կը մարի՞, ե՞րբ պիտի մարի, ե՞րբ յագեցում պիտի գտնեմ եթէ ոչ… ընթերցելո՞վ, գրելո՞վ, արտասանելո՞վ… եւ կամ միայն ողբալով:

Ըստ պատշաճի նորէն կ’օգտագործեմ «Թանգարան»ը աշակերտներուս համար, սակայն իւրաքանչիւր նոր նիւթին՝ պահանջք կը զգամ ըսելու, թէ ներկայիս չկայ «Գիշերապահը», «Գիւղիս Ճամբան», «Սրինգը»: Անոնք ալ նորէն ափ ի բերան եւ շշմած կը նային երեսս, ինչպէս կը նայէին դասընկերներս երբ կ’արտասանէի երկարաշունչ նիւթերը, ու աչքի պոչով կը քննեն, որ արդեօք նիւթերը կը կարդա՞մ, թէ կ’արտասանեմ եւ արդէն հարցումը շատ հեռուն չէր. «Դուք գո՞ց ըրիք: Ձեր գոցը ինչո՞ւ մենք կը կարդանք»:

Ե՞րբ պիտի նորոգուինք… ու հասկցնենք որ հայերէնը վտանգուած լեզուներու շարքին պէտք չէ ըլլայ… հայերէնը նոր սերունդին կողմէ անտեսուած լեզու պէտք չէ ըլլայ…:

Հայ գրականութիւնը միայն անցեալին չունէր իր ճոխ արտադրութիւնը, այսօր ալ կան շա՜տ արտադրութիւններ, որոնք կը հրամցուին Սփիւռքի մէջ սփռուած մարդոց կողմէ: Ո՞վ կը կարդայ եւ վառ պահել կը ջանայ հայ գրականութիւնը:

Վա՜հ մեզի, վա՛հ-վահ մեզի, որ ամէն բան կը նորոգուի, կը մշակուի, սակայն ոչ իմ ապրած երկրին մէջ հայերէնի դասագիրքերը յաճախ: Արդէն չպէտք է նորոգել, ինչու որ բացի հայերէն դասէն, միւս բոլոր դասերը կը դասաւանդուին երկրին տեղական լեզուով:

Կը կաղկանձեմ, կը հատնիմ, կը նուաղիմ, ուժասպառ կը զգամ այն պարագային,  որ մայրենի լեզուս հասած է այն կարմիր գծին եւ դատապարտուած է մոռացութեան:

Ներեցէ՛ք, ո՛վ Սուրբ Մեսրոպ, ո՜վ սուրբեր, ձեր գրիչէն ելած աղօթագիրքերը պիտի թաղուին ժամանակի կորուսեալ խաւերուն մէջ եւ անոնք միայն պիտի պահպանուին «Թանգարան»ներու մէջ, ո՛չ կենդանի արարածին բերանը:

Արդեօք մե՞ղք կը գործեմ, Տէր Աստուած, որ նման ժխտական գաղափարներու ազդեցութեամբ տարուած եմ: Կը փափաքիմ, որ յոյս ունենամ ու յոյսս չհատնի եւ վառ ըլլայ ան, որ զերծ մնամ ինքնութիւնը, մշակոյթը կորսնցնելու վտանգի մեղքերէ. վա՜յ ինձ, վայ ինձ, ո՞ր մէկը պատմեմ, ո՞ր մէկը խոստովանիմ…:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s