ՆԱՄԱԿՆԵՐ Յ․ Յ․ ԱՍԱՏՈՒՐԵԱՆԷՆ ԵՒ Ժ․Ս․ ՅԱԿՈԲԵԱՆԷՆ

30850478_896257027222964_972906996_o.jpgՅակոբ Յ․ Ասատուրեան (1903-2003)

 

Յակոբ Ասատուրեան գրողը եղաւ դարը կամրջող՝ 20րդը 21րդին յանձնող Նահապետը, իր ՀԱՐԻՒՐԵՐՈՐԴ տարեդարձը տօնելով 2003, Կիրակի, 2 Մարտին:

Ծնած է Արգէոս լերան փէշերուն ապրող Մաժակ գաւառի հայախօս Չոմախլու գիւղին մէջ: Յակոբ կը ծնի Բարեկենդանին օրը, իր տուեալով՝ 3 Մարտին: Սակայն, տարիներ ետք, քոյրը՝ Աղաւնին, որ Հարաւային Ամերիկա կը գտնուի, ըսաւ, թէ ան ծնած էր 5 Մարտին: Իսկ մենք տօնեցինք 2 Մարտին…:

Յովհաննէս եւ Հանըմ Ասատուրեաններու տոհմին անունը կորուստէ փրկելու վիճակուած, հինգ աղջիկ զաւակէ ետք աշխարհ եկած մինուճար Յակոբ գահաժառանգին գահը հողն ու դաշտն էր… ու… «ոսկեզօծ արտերը ծփուն ցորեաններուն»:

Ո՜վ իմանար, որ ճակատագիրը զինք «ծփուն ցորեաններէն» շատ հեռուները պիտի տանէր, ինչ-ինչ երկինքներու տակ լուսնալու վիճակուած կեանք մը ապրելու: 39 օր հետիոտն քալելէ ետք հասնիլ Հալէպ, ապա քշուիլ անապատները, շունչ առնելու համար ՀԲԸՄի Երուսաղէմի որբանոցին մէջ: Մէկ դար ետք իսկ իր հոգիին մէջ անմոռանալի ու գամուած մնացեր էր 12 օր բան մը չուտող, սակայն երկինք նայող մօր պատկերը, որ նուաղկոտ թելադրած էր իրեն․«Տղա՛ս, դուն պիտի՛ ապրի՛ս, ապրի՜ս…»։

29 Հոկտեմբեր 1920ին ան կը հասնի Մ․ Նահանգներ, կը հետեւի Գոլոմպիա Համալսարանի գիշերային դասընթացքներուն: Այդ ալ կ’ընդհատուի 1929ին, երկիրը ցնցող տնտեսական մեծ տագնապին պատճառաւ:

Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզիի մէջ կը յաջողի զարգացնել գորգագործութեան իր վաճառատունը… եւ իրիկնային լուռ պահերուն, ինչպէս ինք գրած է, «մէկ ոտքը մխրճած պահանջկոտ առօրեային մէջ եւ միւսը՝ գրականութեան ու արուեստի», իր մէջ անթեղուած աննկարագրելի պահերը պատանեկան պայծառ յիշողութեամբ եւ յստակութեամբ արձանագրելով աշխարհին կը յանձնէ։

Ասատուրեան իր մօր փափաքները մասամբ մը գործադրած կ’ըլլայ 1965ին Հայաստան-Ծիծեռնակաբերդ ուխտի երթալով: 1969ին կը հրաւիրուի Կոմիտասի ծննդեան 100ամեակին: Կոմիտասի երգերու բացառիկ մեկնաբան մըն ալ ինք էր, առանց երաժշտական կրթութիւն ստացած ըլլալու: Բառի ու խազի միաձուլուող տրոփը զգացող Ասատուրեան հոգիի աչքերով դիտած է կեանքը եւ խորապէս զգացած է, թէ ինչ ըսել է «անտիրական ու փողոցներու քար անտարբերութեան դէմ ստիպուիլ մուրալ՝ հացի չափ կարեւոր պճեղ մը մայրական տաքուկ սիրտ: Այդպիսի ընկճուած վիճակ մը պէ՞տք ունի բառերու երբ հոգին է որ կու լայ»:

Ասատուրեանին հարիւրամեակը տօնախմբող հանդիսութիւնը իր փափաքով վստահուեցաւ ինծի, հովանաւորութեամբը Թէքէեան Մշակութային Միութեան (Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզի): Ամիսներ առաջ հայկական մամուլին՝ հայերէն եւ անգլերէն բոլոր թերթերուն յայտարարութիւն ղրկեցի, որ սերնդակից եւ նոր օրերու գրողներն ու զինք յարգողները գրաւոր արտայայտուէին: Խոստում կար, որ այդ բոլորը պիտի ամփոփուէին յոբելենական գրքոյկի մը մէջ, որ աւաղ չիրականացաւ: Նոյն տարուան Օգոստոսին ան որոշեց իր երկրային կեանքէն հեռանալ՝ միանալու համար անմահներու փաղանգին: Ուրախ եմ, որ այս առթիւ բոլոր նամակներն ու շնորհաւորագրերը ամփոփելով խոշոր թղթապանակ մը պատրաստած ու յանձնած էի իրեն: Կրկնօրինակներով կազմուած թղթապանակ մըն ալ ես ունիմ օրուան հետ կապ ունեցող այլազան մանրամասնութիւններով:

Ուրախ եմ որ օրին կարելիս ըրած էի բաժինս բերելու այս հանդիսութեան, մանաւանդ հպարտ եմ, որ Նահապետը ինծի վստահած էր օրուան կազմակերպչական աշխատանքին համադրութիւնը:

ԶԱՐՄԻՆԷ ՊՕՂՈՍԵԱՆ

 

1

30944342_896257250556275_2037738485_o


9 Օգոստ. 1993
Սբրինկ Լէյք

Սիրելիներ Միսաք եւ Զարմինէ,

Երէկ իրիկուն կանչեցի շնորհակալութիւնս յայտնելու ձեր ո՛չ միայն իմ անձիս ու գործիս գեղարուեստական ներկայացմանը՝ այլ նաեւ յայտագրի նախաձեռնութեանը համար։ Ապտօ[յ]ին[1] հետ խօսելու առիթ չեմ ունեցած, բայց ենթադրութիւնս այն էր առաջին իսկ հերթին, որ մտածումը ձերն է։

Դժբախտաբար, ըստ սովորութեան, մենք հոս րատիոն բացինք 3-ին, մինչդեռ ամառը 2-ին կ[’]ըսկսի եղեր։ Առաջին բաժինը չիմացանք։ Սակայն Սիլվան ժապաւինագրած է և կրկին լսելու առիթ կ[’]ունենամ։ Բարեկամներու տպաւորութիւնը այն էր թէ շատ լաւ ներկայացուած է։ Կրկին շնորհակալութիւն ձեր ազնիւ ու անկեղծ բարեացակամութեանը համար։

Ձեզի հետ խօսելու առիթ չեղաւ՝ բայց կերպով մը ուրախ էի… որ ձեր զաւկին հետ մաքուր հայերէնով զրուցելու հաճոյքն ունեցայ։ Ապրի՛, ուսուցիչի և հայու զաւակ ըլլալը արժեցո՛ւց։

Սիրալիր զգացումներով իմ և տիկնոջս կողմէ
Անկեղծօրէն՝ Յ. Ասատուրեան

 

2

Սիրելիներ Միսաք, Զարմինէ և Անահիտ երրորդութիւն,

Կիրակի օր, հայկական ձայնասփիւռի ժամուն, երեքդ միասին փառլամիշ կ[’]ընէիք[2] մեծ խանդով ու խանդավառութեամբ։ Մտիկ ընելով ձեզի, յանկարծ ես ա՛լ կազդուրուեցայ։ Շա՛տ ապրիք, և հայ կեանքէն թող միշտ անպակաս ըլլայ ձեր ներկայութիւնը, ձեր շո՛ւնչը մանաւանդ… հայկական րատիօժամէն։

Կը ներփակեմ երկու տոմսակի փոխարժէքը Հոկտ. 15-ի երգահանդէս-յուշահանդէսին։

Աստուած վարձայատոյց[3] ըլլայ ձեր նուիրումի ջանքերուն։

Սիրով
Յ. Ասատուրեան

25 Սեպտմ. 2000

 

3

zarmine

Սիրելի Զարմինէ,

Գործը դուք ըրիք՝ ե՛ս է, որ յոգնեցայ։ Վերջին պահուն ինծի նիւթառատ ալպոմ մըն ալ յանձնեցիր, կազմուած ու դասաւորուած այնքան ճաշակաւոր կերպով, և լի գովական պարունակութեամբ, որը զիս աւելի՛ յոգնեցուց։[4] Լա՛ւ կը հասկնամ, որ ասանկ առիթով մարդիկ, պատշաճութեան սահմանին մէջ մնալով, լաւ բաներ ըսեն միայն։ Սակայն անկեղծօրէն խոստովանիմ, որ «լաւ բաները» ակնկալածէս շա՛տ աւելին էին, և ես ի սրտէ շնորհակալ եմ բոլորին ու խորապէս շնորհակալ քեզի՝ որ հոգիով ու սրտով ընթացք տուիր այս բոլորին։

Անկեղծօրէն ըսեմ, որ հեռաձայնով քեզի յայտնած իմ շնորհակալական խօսքերը, որքան ալ սրտագին ու անկեղծ, չբաւարարեցին զիս։ Օդին յանձնուած ձայնէն աւելի պահանջ զգացի զգացումներս գոնէ քանի մը տողով սա թուղթին յանձնել ու վստահ ըլլալ, որ յանձնեցի… եւ աւելցնել հոս… լա՛ւ որ տեսչութեան գործդ[5] ժամանակին ձգեցիր, և առատ ժամանակ ունեցար Պոլիսէն Երեւան ու Սուրիա ու Ամերիկայ՝ մեղուին փեթակը խառնելու[6]… Շատ ապրիս, սիրելիս։

Այս նամակով արտայայտուած զգացումները կ[’]ուղղուին նո՛յնքան եւ Միսաքին ու Անահիտին։[7] Վարձքերնիդ կատար։ Օր մը երբ ժամանակ ըլլայ, կ[’]ուզեմ ձեզ Երուսաղէմ տանիլ ու հաճի ընել…

Համբոյրներով ու սիրալիր զգացումներով բոլորիդ՝
Յ. Ասատուրեան

Ափսոս որ ալպիւմէդ դուրս մնաց Ճորճ և Լորա Պուշերու շնորհաւորական քարդը որ շաբթուան մէջ ստացայ։

 

4

Յարգելի Պր. Լեւոն Անանեան,[8]
Նախագահ Հայաստանի Գրողներու Միութեան Վարչութեան,
Երեւան.
Սիրելի նախագահ եւ ազնիւ գրչակից բարեկամներ
Գրողներու Միութեան

Իմ ծննդեան հարիւրամեակի հանդիսութեան նախօրեակին, Թէքէեան Մշակութային Միութեան ղրկուած գրութիւններէն ձեր Մարտ 1 թուակիր նամակը առաջիններէն էր, որ ինծի յանձնեցին։ Խորապէս զգածուած եմ ձեր գնահատական տողերուն և առողջութեան սրտաբուխ մաղթանքներուն համար։

Մենութեանս պահերուն երբեմն կը զարմանամ թէ ի՛նչպէս հարիւրը թեւակոխեցի։ Կարմիր Սուլթանի՝ արիւնարբու Ապտիւլ Համիտի շրջանին ճամբայ ելլելէ և 1915-1918 թուականները դիմագրաւելէ յետոյ, ի՛նչպէս կրցայ 21րդ դար՝ այս օրին հասնիլ։ Ու արժանանալ հայրենաբնակ ու տարասփիւռ մեր մտաւորականութեան ու ժողովուրդին համակրանքին ու սրտաբուխ մաղթանքներուն։

Ապրեցայ, ես, դա՛ր մը փոթորկալի։ Միաժամանակ, նաեւ, դա՛ր մը պանծալի։ Ուր, թէ՛ արիւնեցանք ազգովին և թէ՛ վեց հարիւր տարիներու գերութեան լուծէն շղթայազերծ՝ կրցանք մեր մթագնած պատմութեան էջերը վերածաղկել երեք յաջորդական հանրապետութիւններով ու Արցախով։ Քի՞չ բան է այս բոլորին կենդանի վկան ըլլալը։ Քի՞չ երջանկութիւն է փոքր չափով մըն ալ այդ ճիգերուն ու երթին մասնակից ըլլալը սուրբ Մեսրոպի այբէնգիմին միջնորդու/էջ 2/թեամբը։

Սիրելի՛ նուիրեալներ այդ նո՛յն այբէնգիմի ուխտին, որ կառչած ափ մը մայր հողին, կը շարունակէք մեր ժողովուրդին չորս-հինգ հազարամեայ երթը դէպի ապագան։ Որ ժառանգորդն էք այդ հողին։

Մաղթանքս է, բռնագաղթած մարդու իմ սրտագի՜ն մաղթանքս է, որ այդ երթը երբե՛ք, բայց երբե՜ք չտանի ձեզմէ ոեւէ մէկը դէպի արմատախիլ պանդխտութիւն…

Հայրական սիրով համբուրելով ձեր բոլորին ճակատները,
Յ. Ասատուրեան

Մարտ 22, 2003
Թէնըֆլայ, Ն.Ճ. ԱՄՆ.

 

5

Սիրելի Լեւոն Միրիջանեան,[9]

Ծննդեանս հարիւրամեակ հանդիսութեան առիթով գրած Մարտ 1 թուակիր նամակիդ համար խորապէս շնորհակալ եմ։ Ախր, ինչպէս կ[’]ըսէք Երեւանցիներդ, շուրջ 10 տողերու մէջ Վանեցիական վարպետութեամբ խտացուցեր ես շա՛տ աւելին՝ քան ոմանք պիտի չկրնային տալ ամբողջ էջերով։

Մէկ բան սակայն կ[’]ուզէի ճշդել ապագայ թիւրիմացութիւններ կանխելու համար։

«Կոմիտասեան աշակերտներից ողջ մնացած միակը» ես չեմ դժբախտաբար։[10] Մեծագոյն երջանկութիւն մը պիտի ըլլար անոր «աշակերտ» ըլլալը։ Կոմիտասի երեսն անգամ չեմ տեսած։ Միհրան Թումաճանի[11] եւ Ֆրանսա բնակող Վարդան Սարգսեանի[12] հոգեկցութիւնն էր, որ Կոմիտասի մասին իմ գրականութենէս խանդավառ, 1969-ի Կոմիտասեան Փառատօնին առիթով ուզեցին զիս տեղաւորել, այդ շրջանին մահացած իրենց ընկերոջ՝ Բարսեղ Կանաչեանի[13] տեղը։ Այդքան։

Դասական ուղղագրութեան մասին «Յառաջ»էն արտատպուած յօդուածներդ կը կարդամ հաճոյքով։ Ու կը հիանամ յամառ յարատեւութեանդ վրայ։ Դժբախտաբար «մարգարէները» իրենց տեղէն շարժելիք չունին։ Ո՛չ ալ, կ’երեւի՝ «լեռը»․․․

Սիրալիր զգացումներով,
Յ. Յ․ Ասատուրեան

Մարտ 24, 2003
Թէնըֆլայ, Ն.Ճ ԱՄՆ․

 

6

Ապրիլ 8, 2003
Փասատինա
Սիրելի Տիկ. Զարմինէ Պօղոսեան,

Ձեր հասցէին պատճառաւ, զոր կորսնցուցեր էի, ակամայ կ’ուշացնեմ սոյն մաղթագիրս։

Ես ինծի պիտի չներէի լռութիւն, որ կրնար թիւրիմացաբար անտարբերութիւն թարգմանուիլ, հանդէպ «ամբողջ դարաշրջան մը մարմնաւորող Հայոց Նահապետ»ին։

Ուրեմն, «ուշ լինի՝ անուշ լինի»ի հիման վրայ, սրտագինս կը շնորհաւորեմ մեր օրերու գրականութեան նահապետը իր ծննդեան դարադարձին բարեբաստիկ առիթով, և կը մաղթեմ, քաջառողջ երկարակեցութեան մը կողքին, մանաւանդ այն երկնային յաւիտենակեցութիւնը, որ ձեռք կը ձգուի ընդունելով աստուածորդին Յիսուս՝ որպէս անձնական փրկիչ ու տէր։

Սիրով՝ Ժագ Ս․ Յակոբեան

 

[1] Հայկական ռատիօժամի տնօրէնը՝ Վարդան Ապտօ, հին սաղիմահայ։ Ռատիoժամը ցարդ կը ձայնասփռուի Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզի, ամէն Կիրակի, կ.ե. ժամը 2:00-4:00։

[2] Թրքերէն՝ փայլեցնել։

[3] Պէտք է ըլլայ՝ վարձահատոյց։

[4] Խօսքը կը վերաբերի իր տարեդարձին առթիւ արտայայտուած կարծիքներէ բաղկացած ծրարին։

[5] Զարմինէ Պօղոսեան տեսչուհին եղած է Նիւ Եորքի Նահատակաց Վարժարանին։

[6] Խօսքը կը վերաբերի հեղինակին դարադարձին առթիւ տարբեր հեղինակներէ կարծիք հաւաքելուն։

[7] Անահիտը Միսաքին քոյրն է, որ յաճախած է Երեւանի Կոմիտասի անուան երաժշտանոցը։

[8] Լեւոն Անանեան (1946-2013), լրագրող, հրապարակախօս, թարգմանիչ, բանաստեղծ, Հայաստանի Գրողների Միութեան նախագահ (2001-2013)։

[9] Լեւոն Միրիջանեան (1933-2004), բանաստեղծ, խմբագիր, մշակութային գործիչ։ Ասատուրեան-Միրիջանեան կապը շատ հաւանաբար երկուքին հետաքրքրութիւնն է Կոմիտասով։ 1969 թուականին, Կոմիտասի ծննդեան 100ամեակին առթիւ Միրիջանեան «Երգի հովիւը» խորագրով քերթուած մը գրած է, որ Պէյրութի Թէքէեան Մշակութային Միութեան կազմակերպած մրցանակաբաշխութեան ժամանակ արժանացած է Վահան Թէքէեանի առաջին կարգի մրցանակին։

[10] Ասատուրեան հրատարակած է «Կոմիտաս Վարդապետ եւ հայ երգը» մենագրութիւնը (Նիւ Եորք, 1962)։ Մ․ Նահանգներու մէջ ան նաեւ իբրեւ երգիչ ներկայացուցած է Կոմիտասի, Կանաչեանի, Ա․ Յովհաննէսի եւ այլոց երգերը, ձայնապնակներ ալ հրապարակելով։

[11] Միհրան Թումաճան (1890-1973), երաժիշտ, երգահան, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

[12] Վարդան Սարգսեան (1892-1978), երաժիշտ, խմբավար, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

[13] Բարսեղ Կանաչեան (1885-1967), երաժիշտ եւ խմբավար, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s