ՊՃՂՈՎԻՆ

Peach tree with fruits

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Պռոշեանի վրայ եմ ու կը շտապեմ տուն: Սիրահարներու այգիէն դէպի Այգեձոր տանող այդ փողոցի մայթին վրայ, բաց տուփերու մէջ պտուղներ շարած պտղավաճառը անցնող-դարձողին «ի՞նչով կարամ օգնեմ», կ’ըսէ:

Դեղձը աչքիս կը զարնէ: Կը մօտենամ, որ գինը հարցնեմ: Երկու տեսակի դեղձ դրուած է, իւրաքանչիւրը՝ առանձին տուփի մէջ:

– Վերցրէ՛ք, է՛ս լաւն ա:

– Ի՞նչ է տարբերութիւնը:

– Էս մէկը պճղովի ա, էս մէկը՝ ոչ:

– Պճղովի ի՞նչ է:

– Այսինքն, որ մէջտեղէն կիսում ես ձեռով՝ բացւում է հեշտութեամբ:

Անմիջապէս քովս կեցող կին մը, որ մինչ այդ մեր խօսակցութիւնը մտիկ կ’ընէր, կը սկսի բարձրաձայն վիճաբանիլ:

– Ո՛չ, սխալ ես ասում: Պճղովին դա չի: Պճղել կ’ասենք մատը խոթելով միջուկը քաշելով հանելու գործողութեան: Դուն որ մատդ խոթելով քիթիդ աղտը դուրս ես հանում՝ այ, պճղում ես,- ու ռուսերէն համարժէք բառը տալով կը հաստատէ իր միտքը:

– Չէ՜, մեր գիւղում, մենք դրան էլ ենք ասում:

Վիճաբանութիւնը կ’երկարի, յետոյ լեզուն ինքնաբերաբար ռուսերէնի կը փոխուի, իսկ ես ո՛չ պճղովին կը գնեմ, ո՛չ անպճղովին: Կ’աճապարեմ դէպի տուն եւ բառարանին կը դիմեմ: Սկիզբը կը շուարիմ, թէ մարդուն արտասանած պճղովին բ-ո՞վ, թէ պ-ով պիտի գրեմ, անմիջապէս միտքս կու գայ պճեղ բառը ու երբ պ-ով կը գրեմ՝ կը յստականայ, որ պճղել բայը քիչ առաջուան վիճողներուն երկու իմաստներն ալ ունի:

– Պտուղը պճեղներու բաժնել, պճեղներն իրարմէ զատել.

– Ձմերուկը, սեխը եւ այլն երկու մաս ընել՝ կիսել.

– Մատներով պտուղը կամ պատիճը պատռել, միջուկը հանելու համար.

Իսկ Աղայեանի բառարանին մէջ ճիշդ գիւղացի մարդուն տուած բացատրութիւնը կը գտնեմ. «Կորիզը պտղամսին չկպած դեղձի մի տեսակ, որ հեշտութեամբ երկու պճեղի է բաժանւում», (Էդուարդ Բագրատի Աղայեան, «Արդի հայերէնի բացատրական բառարան, Հատոր 2, Երեւան, 1976, էջ 1220) ու կը զարմանամ այդ կնոջ յաւակնոտութեան ու անիմաստ պնդումին. «Դու չգիտես, սխալ ես ասում»:

Այս բայը որպէս հոմանիշ ունի պճեղել, պճղոտել, պճղուիլ (ճեղքուիլ), պճղտել (կտոր- կտոր ընել) ձեւերը:

Պճեղը սխտորին համար կը գործածեմ, որ սխտորին ընդհանուր գլուխին մէկ շերտին իմաստը ունի: Կարդացած եմ նաեւ Շահան Շահնուրի մօր զգացական աշխարհը բացայայտող «Պճեղ մը անուշ սիրտ» գեղեցիկ պատմուածքը: Ու հետաքրքրական կը գտնեմ, ահա, հայերէնի բառամթերքին մէջ գոյութիւն ունեցող բառիմաստներու նմանութիւնն ու զանազանութիւնը. ունինք, օրինակ, պճեղ մը սխտոր, պուտ մը ջուր եւ պատառ մը հաց, այսինքն՝ պ-երով բառեր, որոնք տարբեր նրբութիւններով մաս արտայայտող բառեր են եւ բառացի շերտի, կաթիլի եւ կտորի իմաստները ունին: Ու կը մտմտամ հիմա. Շահնուր կտոր մը անուշ սիրտին համար ինչո՞ւ պճեղ բառը գործածած էր եւ ոչ թէ պուտ մը կամ պատառ մը, օրինակ, եւ կ’ենթադրեմ, որ բառի ընտրութիւնը այդպէս եղած էր, որովհետեւ մօր սիրտը կը պճղուէր (կը ճեղքուէր) օտարութեան մէջ իւրաքանչիւր գաղթական հայու պայքարն ու տառապանքը տեսնելով ու ան իր մայրական խնամքէն, գուրգուրանքէն չէր կրնար բաժին չհանել իր զաւակները համարուող հայ երիտասարդներուն համար:

Պճեղ ոտքի մատին ալ կ’ըսեն, եւ ոտքի մատներու հիւանդութեան ալ՝ պճեղախտ: Նաեւ՝ կենդանիներու կճղակին: Այս գիտնալով, անմիջապէս Յովհաննէս Թումանեանի «Գառնիկ Ախպեր» հեքիաթը միտքս կու գայ․ երկու որբեր՝ քոյր ու եղբայր, երբ երկար ճամբայ կը կտրեն՝ փոքրիկ եղբայրը կը ծարաւնայ ու ամէն անգամ, երբ կենդանիներու պճղին (ոտնահետքին) տեղը ջուր հաւաքուած կը տեսնէ՝ աղերսագին ձայնով կը հարցնէ քրոջը.

– Էս պճղիցը մի քիչ ջուր չխմե՞մ:

Պճեղը գիւղական դասակարգերու չորրորդը կը համարուի: Որոշ գիւղերու մէջ չորս դասակարգեր կան: Համփայ՝ որ ամենաշատ հողատարածք ունեցողին կ’ըսուի, կիսահամփայ որ մեծ չափի կէսն ունի, Չորեքը՝ քառորդը, իսկ պճեղը այն դասակարգն էր, որ ընդամէնը՝ 1/8 մասն ունի: (Հայոց բառ ու բան, Սահակ Վրդ Ամատունի, Էջմիածին, 1912, էջ 561)։

Բարբառներու մէջ հարուստ գործածութիւն ունեցող բառ է պճեղը, ժողովուրդը կ’ըսէ. «Ոտքիս պճեղը (կրունկը) չարժող մարդ է», այսինքն անարժէք է: Իսկ նորածինին համար երբ կ’ըսուի «Պճեղը պինդ է», ըսել կ’ուզուի, թէ մանուկը առողջ է:

Դեղձին պճղովի ըլլալը այսպիսով սորվեցանք, սակայն խեղճ պտղավաճառին մեղքը ի՞նչ էր, որ անունը մեր տան մէջ այդպէս մնաց՝ չեմ գիտեր. ու ամէն անգամ երբ պտուղ բերեմ, տղաս կը հարցնէ. «Մա՛մ, պճղովիի՞ն քովէն է...»:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

One thought on “ՊՃՂՈՎԻՆ

  1. Very informative. You encourage me to become a linguist. I wonder why the woman is exhibitting her knowledge of Russian to the vendor. Perhaps she wants to teach him and get a free peach. Nice story!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s