ՔԱՅԼԵՐՈՒՍ ՀԵՏ

36875960_945574018957931_6740326833151016960_n (1)

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Այլեւս վճռական որոշում մը պէտք էր առնէի, որովհետեւ Երկուշաբթի օրերը, խոստումիս համեմատ, ոչ ռեժիմի կը սկսէի, ոչ ալ կը մտածէի քիչ մը ձերբազատուիլ աւելորդ քիլօներէս, որոնք առողջութեանս կը վնասէին:

Ժամադրուած ժամուն բժիշկին էի: երբ ուզեց կշիռքին վրայ նայիլ, թէ ո՛ւր հասած են կուտակուած ճարպերը, քիչ մնաց կշիռքը պիտի պայթէր, եւ կամ ինծի այդպէս  թուեցաւ։ Յաճախ բարեձեւ մարմնի տէր եղած եմ, եւ հիմա, շատ չուտելով հանդերձ,– եւ կամ ես ինքզինքս այդպէս կը համոզէի, առաւել՝ ստամոքսս աղբապարկի նմանցնելով,– կուլ կու տայի ամէն վայրկեան ինչ որ գտնէի խոհանոցի այդ «սառնարան» կոչուած հրէշին գրպանը՝ տեսակաւոր ուտելիք։ Թերեւս ալ սովորութիւն դարձած էր ասիկա, երբ ալ տուն վերադառնալով քեզի ձայն տուող չկայ, միայն պատերն ու ամայութիւնը քեզ կը դիմաւորեն, հետդ ալ չեն խօսիր, քու լեզուդ չհասկնալնուն պատճառաւ, մինչեւ, երեկոյեան, գործէն յոգնած ամուսինիդ տուն վերադարձը:

Ըստ բժիշկին, ուտելէն աւելի, օրական քալելը կարեւոր է, եւ այսպիսով, այս առաւօտ կանուխ փողոց իջայ յաղթական զգացումով մը, վճռական, համոզուած, որ կամքս  պիտի յաղթէ այս դժուարութեան ալ:

Առաւօտեան ժամը եօթն էր․ մեր թաղին վերի անկիւնը խումբ մը կանգնած էր, դպրոցին դիմաց․ այո՛, այսօր առաջին օրն էր տասներկրորդ դասարանի աշակերտներու պետական եւ ճակատագրակա՛ն քննութիւններուն։ Ըստ այս երկրի օրէնքին, պաքալորիայի աւարտին, գումարած նիշերովդ ապագադ կ’որոշուի՝ սիրած ճիւղդ կրնաս ուսանիլ կամ ոչ. նոյնիսկ եթէ տարիներով ուշիմ եւ աշխատասէր եղած ես, բայց պէտք եղած ուսուցիչները չունիս եւ դասերը կուլ տուող չես, պաքալորիայի բառարանին «պասմաճեան» չես եւ անհանգստութեան մը պատճառաւ ալ լաւ դիմում չկատարես՝ չես յաջողիր։ Ճակատագիրդ որոշողը անշուշտ ամավերջի պետական քննութեան արդիւնքը կ’ըլլայ։ Ըստ նիշի պիտի դիմես համալսարան, սիրես կամ ոչ, եթէ ոչ՝ կրկին պիտի մասնակցիս այս տաժանագին, խտացուած եւ ոչ շատ լաւ սերտուած քննութեան հեւքին։ Մէկ լաւութիւն միայն կայ այս վերջին տարիներուն, կրթութեան նախարարութեան նոր որոշումով․ եթէ աշակերտը երեք նիւթ լաւ չդիմէ կամ ձախողի, աւելի բարձր նիշ ապահովելու նպատակով կրնայ մի քանի շաբաթ ետք կրկին դիմել։ Իսկ եթէ պայմաններդ կը ներեն, դուրս ճամբորդելով թէ աւելի բարձր մակարդակի համալսարան կը մտնես, թէ ալ նախասիրածդ կ’ուսանիս:

Խեղճ ծնողներ ընտանեօք եկած են իրենց զաւակներուն հետ, որպէս քաջալերանք, եւ աւելի մեծ անհամբերութեամբ կը սպասեն այդ «արկածախնդրական վիրաբուժութեան», որ մահու կենաց հարց է․ իրենց զաւակին բերնէն պիտի լսեն, որ լաւ դիմած է կամ մէկ նիշ կորսնցուցած եւ կամ չէ կրցած լաւ գրել․ Աստուած մի՛ արասցէ, եթէ այդպիսի բան մը ըլլայ, շատ պատահած է, որ թեկնածուները առաջին օրէն իսկ կը քաշուին եւ յաջորդ տարուան կը յետաձգեն ամբողջ այդ արարողութիւնն ու վիրաբուժութիւնը, որովհետեւ ձախողութեան լուրը ալ աւելի վատ կը թուի:

Շատեր ալ յաճախ կը կարգադրեն այնպիսի բաներ, որոնց մասին վերջերս լսեցի․ օրինակ, սրահ կը վարձեն, որպէսզի հոն կեցող ուսուցիչները օգտակար դառնան եւ իրենց քովի շիփ-շիտակ պատասխաններով տուեալ աշակերտին օգնեն։ Մինչեւ իսկ պատահած է, որ բարձր նիշերով յաջողութիւններ ըլլան, բայց այս մէկը անօրինական է եւ վտանգաւոր․ երբ քննիչը հանդիպի, կրնան եւ այդ աշակերտը եւ ուսուցիչը արտաքսուիլ։

Քայլերս կը նետեմ կամաց-կամաց։ Գետինը նետուած են թուղթէ թաշկինակներ, պատռուած տետրակներու էջեր, ծխախոտի մնացորդներ, ծամօններ, եւ չեմ-գիտեր- ինչեր։ Քալած ատենս, միշտ ուշադիր, այդ աղբերէն խուսափելով, մաքուր տեղեր կոխելով, մէյ մը աջ, մէյ մը ձախ, քիչ մը մայթին վրայէն, ետ վար, ետ վեր, քայլ առաջ եւ այսպէս, ուղիղ ճամբայ մը չունիմ, քիչ մըն ալ յոգնեցուցիչ է այս ամբողջը։ Հօրս խօսքը կը յիշեմ, որ միշտ կը կրկնէր՝ «Կռնակդ՝ շիտակ, ճակատդ՝ բաց եւ բարձր․ ոչ մէկ ամչնալիք կէտ ունիս»։ Ինք մարզիկ եղած էր, եւ այսպիսի բաներ իրեն համար կարեւոր էին:

Հետս քալող չկայ, որպէսզի կարենամ զրուցել հետը եւ չզգամ մինակութիւնս: Միայն ինծի նման խենթ մը այս ժամերուն կրնար քալելու ելլել հոս՝ Լաթաքիա։ Այս քաղաքը քաղաքիս՝ ծննդավայրիս չի նմանիր, հակառակ նոյն երկրին մէջ ըլլալուն։ Ժողովուրդին ապրելակերպը, սովորութիւնները, վարքուբարքը տարբեր են։ Չեմ ըսեր, որ մերը աւելի լաւ էր, քանի յարգելի է ամէն մէկուն որդեգրած կենսաձեւը, բայց օրինակ մը տամ․ երբ իմ ծննդավայրիս մէջ, նոյն այս ժամերուն, տարիներ առաջ, քալելով պետական քննութեան կ’երթայի, արդէն մաքրող պաշտօնեաներուն կը հանդիպէի, որոնք, թէեւ ոչ բծախնդիր, գէթ մեծ աղբերը կը հաւաքէին փողոցներէն, խոշոր, փայտեայ գաւազանով մը, ծայրը՝ բարակ ճիւղերէ պատրաստուած աւել․ այդ աղբերը տեղ-տեղ կոյտերու կը վերածէին եւ հաւաքելով կը լեցնէին իրարու փակած մետաղեայ զոյգ տակառներուն մէջ։ Կառքը հոս-հոն հրելով կը կրկնէին իրենց արարքը: Նոյնիսկ վերջերս, պատերազմի այս վիճակին մէջ, երբ տուն կը վերադառնայինք, մեր տան թաղը մաս-մաքուր մեզի կը սպասէր: Տակաւին չեմ խօսիր այն մասին, թէ երբ տարիներ առաջ, պատերազմին պատճառաւ Աթէնք հաստատուեցանք, իբրեւ թէ ամիս մը մնալու,– եւ այդ ամիսը վերածուեցաւ ամիսներու, հոն, պատուհանէս կը նշմարուէր ամբողջ Գասոմուլիի թաղը, մինչեւ իսկ հեռուն գտնուող բարձր բլուրը, որու վրայ հանգչած էր հնութեան էջերուն պատկանող տաճար մը,– մաքրութիւն կը բուրէր գետնէն մինչեւ երկինք: Առաւօտեան ժամը չորսէն կը սկսէր հնչել թրամուայի երկաթուղիի ձայնը, կանուխէն ՝ ժամը 6:00ին։

Կոկիկ տիկիններ, մաքուր հագուած եւ մազերնին նոյնիսկ շինուած, ձեռքերնին՝ ձեռնոց, գետինները կը մաքրէին: Որքան հաճելի տեսարան եւ քաղաքը մաքուր պահելու կերպ էր։ Հոն բնակիչները շատ աղբ չէին թափեր, բայց ամէն երկու կամ երեք ընտանիքէն մէկուն շունը բաւարար էր այդ ճամբաները աղտոտելու:

Կը յիշեմ մայթերու վրայի թթենիները, նարնջենիները, հոտաւէտ ծաղիկները այնքան անուշ կը բուրէին, երբ քալելու կ’ելլէի Գասոմուլիէն անցնելով Նիոս Գոսմոս, թրամուայի գիծին զուգահեռ մինչեւ ծովեզերք, կը հանգչէի, եւ քիչ մըն ալ ծովը կը դիտէի եւ կը զրուցէի ներաշխարհիս հետ:

Մարզանքի այս արարողութիւնը կը կատարէի կէսօրէ ետքերը, արեւէն խուսափելու եւ քիչ մըն ալ խճողուած տունէն փախուստ տալու համար: Հետաքրքրական էր, երբ ամենէն տաք օրերուն, շուքին կանգ կ’առնէի, շատ զով հով մը կը գինովցնէր, կարծես բնական, ելեկտրականութեամբ չաշխատող զովացուցիչ ըլլար: Ճամբուն երկու կողմերը այնքան գեղեցիկ խանութներ կային․ դժբախտաբար անոնցմէ մաս մը մէկիկ-մէկիկ փակուեցաւ վերջնականապէս, ծախու դրուած ըլլալով: Յաճախ պատշգամները դիտելով կը յիշէի Հալէպի բնակարանս, ուր իմ ալ պատշգամս մեծ եւ գեղեցիկ էր, օժտուած սեղան-աթոռներով եւ գեղեցիկ ծաղկանոցով մը։ Աթէնք տուն մը վարձած էինք, երկու ընտանիքով կը բնակէինք, թէեւ սիրով եւ համաձայնութեամբ, ամէն օր մէկս՝ Անին կամ ես, ճաշը պատրաստելու պարտականութիւնը յանձն կ’առնէինք, իսկ միւսին կը մնար տան մաքրութիւնը: Շատ ուրախ ժամեր կ’անցընէինք այդ փոքրիկ տան մէջ, ուր համերաշխութիւն եւ սէր կը բուրէր:

Գոց գիտէինք թրամուային անցնելու ժամերը, շատ հաճելի կը թուէր այդ մէկը, քանի մեր քաղաքը տարիներ առաջ անոր հին տեսակը ունեցած է, Թիլէլի մայր գիծին վրայ․ վերջին տարիներուն ալ այդ երկաթեայ գիծը, որ որպէս հետք մնացած էր, հանեցին:  Սենեակիս այդ պատուհանէն զեփիւռը ներս գալով կը գգուէր կարօտախտէ թառամած երեսս եւ կը զովացնէր այրող սիրտս օտարութիւն կոչուող այս երկրին մէջ, որուն ոչ լեզուն ծանօթ էր, ոչ ալ մարդոց ապրելակերպը, թէեւ քիչ մը նման էր մեր ապրելակերպին: Բարեբախտաբար Հալէպէն մի քանի ծանօթ ընկերուհիներու, նաեւ սրտի մօտիկ Տէր Հօր ներկայութիւնը հարազատութիւն բուրող ազդակներ էին:

Հոս՝ Լաթաքիա ալ, ունեցայ շատ լաւ շրջանակ մը՝ եկեղեցի, դպրոց, ակումբ․ բոլորին ծանօթ եմ, մինչեւ թաղի խանութպաններուն, նոյնիսկ ոչ-հայերուն, որոնք զիս «ճարըթնէ» կը կոչեն եւ շատ կը յարգեն, գիտեն, որ հալէպցի եմ եւ հայերուն դպրոցը կը ծառայեմ, անշուշտ առանց գիտնալու մանրամասնութիւնները: Ունիմ նաեւ լաւ դրացիներ, հայ թէ յոյն, բոլորը կը փորձեն ամէն ճիգ թափել, ինծի օգտակար դառնալու համար:

Կը հասնիմ լատիններու եկեղեցին, միտքս կու գայ մեր Ազիզիէի տան դիմաց գտնուող լատինաց եկեղեցին։ Երբ առտուան ժամը եօթին զանգակներու ղօղանջը հազիւ լսուէր, տինկ-տինկ… մինչեւ եօթներորդը, տղոցս կը բացագանչէի՝ «Արագ-արագ, քառորդ ժամէն օդօքարը կու գայ», եւ դպրոց երթալու վազքը կը սկսէր, որովհետեւ մէկ ժամ առաջ դասերը վերաքաղ պէտք էր ըլլային։ Ախ, այդ օրերը, երբ հայերէնի գրաւոր ըլլար եւ կամ քննութիւն, մինչեւ վար հասնիլնին կրկին կը հարցնէի՝ «Այս բառը է-ո՞վ թէ եչ-ով․ չմոռնա՛ս, տղա՛ս»:

Որքան գեղեցիկ եւ համով օրեր էին:

Քայլերս կ’արագացնեմ, վրաս խանդավառութիւն մը կայ, բաւական ճամբայ կտրած եմ, երկինքը կը դիտեմ, ամպերը, բամպականման ամպերը, որոնցմէ ամէն մէկը ձեւ մը ունի, մանկութեան օրերս կը յիշեմ, երբ քրոջս եւ եղբօրս հետ երկինք նայելով ամէն մէկը բանի մը կը նմանցնէինք․ նոյնը ըրած եմ նաեւ զաւակներուս, կամ ոեւէ պզտիկի մը, որ ինծի կը վստահուէր:

Կաս-կապոյտ երկինքը զիս տարաւ Քեսապ՝ մեր ամառնային ընտանեկան տունը, տեսակ մը full house: Հոն նորէն քալելու կ’ելլէի իմ շատ սիրելի դրացուհիիս՝ Ծովիկին հետ․ տաժանագին արարողութիւն մըն էր, ամբողջ զառիվեր մը հեւալով կը բարձրանայինք, բայց այնքան գեղեցիկ եւ դալար բնութիւնը մեր թոքերը կը մաքրէր եւ կայտառ մարզիկներու նման, քիչ մը խօսելով, քիչ մը խնդալով, քիչ մըն ալ մորմենի քաղելով, կը հասնէինք շիփ-շիտակ ճամբայ մը, որ կը կոչուէր Բենելէք։ Հոն թեւերս բանալով արծիւի նման կը սկսէի վազել աջ ու ձախ․ այդ ժամերուն քիչ երթեւեկ կ’ըլլար. օգտուելով ամայութենէն, եւ դէմը, դէպի ծով երեւցող, մղոններ հեռու այդ հրաշագեղ տեսարանէն խանդավառուած եւ գինովցած կը սկսէի պոռալ եւ մէջս կուտակուած բոլոր հանգոյցները քակել։ Տարիներով պատերազմէն հեռու գտնուիլս, թափառական վիճակնիս, զաւակներէս եւ հարազատներէս հեռու ըլլալս, անորոշութիւնը եւ տան բազմանդամ ըլլաը փոխադարձ յարգանք եւ զոհողութիւն կը պահանջէին։ Այս բոլորը մէկիկ-մէկիկ կը քակուէին, մաքուր շունչով կը լեցնէի թոքերս եւ հոգեկանս․ միայն Ծովիկին խնդուքի ձայնը կը լսուէր, բայց հաճելի կը թուէր ինծի․ ան ազնիւ ընկերուհիս էր:

Եւ այսպէս կը վերադառնայինք տուն, սուրճ խմելու եւ քիչ մը լեռնէն-ձորէն խօսելու: Կէսօրէ ետքերը, թոնիրին հոտը կու գար, Սօսին նոր հաց թխած կ’ըլլար եւ կը հիւրասիրէր բոլորս․ մեր տունէն կ’երթային խմորեղէններու եւ բլիթներու ուրիշ տեսակներ, իրենցմէ կու գային գետնախնձորով պատրաստուած կոլոլակներ, Քեսապի համեմներով: Յաճախ, առաւօտ կանուխ, երբ դուռը բանայինք, կողովներով կամ սակառներով պտուղներ դրուած կ’ըլլային, եւ կամ խոշոր, շատ խոշոր կաղամբ մը։ Մէկ խօսքով, մեր աննման դրացիները իրենց պարտէզի լաւագոյն հունձքը մեզի կը նուիրէին, որպէս սիրոյ եւ յարգանքի նշան: Անշուշտ յարգանքը փոխադարձ էր: Եւ թաղի բոլոր բնակիչները, մէկ ընտանիքի նման, շատ հաճելի պահեր կ’ապրէին միասնաբար: Իսկ մեր տան աջին գտնուող Էքիզօլուխի այդ հռչակաւոր ակէն զուլալ եւ համով ջուրը կը վայելէինք նախ միայն ամառները, ապա նաեւ ձմեռուան սառնամանիքին: Յատկապէս ջուր կրելու եւ մատակարարելու գործողութիւնը, իսկ օրական վերի սենեակները ելլելն ու իջնելը արդէն մարզանք կը համարուէին:

Կը հասնիմ արդէն Օղարիթին շուկան․ քիչ մը դադար առնելու համար գնումներ պիտի ընեմ, շուկան շատ աղտոտ է, բայց կանաչեղէններն ու պտուղները զգլխիչ, մաքուր եւ թարմ, մաքուր ջուրով ջրուած եւ աճած են։ Ծախողէ ծախող կը տարբերին անոնք։ Կ’ընտրեմ կոկիկ եւ մաքուր վաճառողները, արդէն զիս ալ գոց սորված են եւ լաւագոյնը կու տան:

Ետքը առարկաները ձեռքս կը ծանրանան․ ոչ ինքնաշարժս քովս է, ոչ ալ Հալէպի նման, պզտիկ տղաք կան, որ ձեռքէդ առնելով, շալկելով տուն հանեն, եւ վերջն ալ, երբ իրենց ջնջին գումարով մը վարձատրես, «Ալլահ Եըրզըէք խալէ», ըսեն, եւ ոչ ալ Աթէնքի նման, ուր հանրակառքը մինչեւ տանդ դիմացը կը հասցնէ քեզ, եւ կամ Քեսապի նման, ուր նպարավաճառը իր անձնական վանովը ապրանքը կը ղրկէ մինչեւ տունդ։ Ստիպուած՝ թաքսի մը առնելով կը հասնիմ տուն, ելեկտրականութիւնը չանջատուած կը փորձեմ վերելակով բարձրանալ չորրորդ յարկ եւ ոչ թէ Հալէպի տանս նման առաջին յարկ, ուր նոյնիսկ չէի սպասեր վերելակին:

Եւ յաղթական, առաջին օրը, աշխոյժ գործի լծուեցայ: Պատրաստ էի յաջորդ օրուան եւ աւելի քալելու, նաեւ մտորումներս գրի պիտի առնէի, օրը օրին:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s