ՊԱՐԿ ԵՒ ՔԱՐՈԶ՝ ԵՐԿՈՒ ԱՌԱՋԱՐԿ ՀՈԳԵՒՈՐԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

ՎԱԶՐԻԿ ԲԱԶԻԼ

Հայկական համայնքներում յաճախ խօսւում է «հայկական զգացուﬕ» մասին, որ նա պակսում է երիտասարդութեան մէջ, որ առանց այդ զգացուﬕ հիւծւում է «հայկական ինքնութիւնը», որ համայնքների առաջնահերթ պարտականութիւնն է «մատաղ սերնդին» փոխանցել այդ զգացումը։ Հակիրճ ասած՝ «հայապահպանութիւնը» զգացական հարց է։

Ի հարկէ ես դեռեւս չեմ հասկացել, թէ ի՞նչ է նշանակում «հայկական զգացում» կամ որո՞նք են այդ զգացուﬕ տարրերն ու նշանները։ Սակայն կռահելով ասածի եւ համոզուածի միջուկը, պիտի «զգացում» բառը փոխարինէի «զգայարանք» բառով եւ վերոյիշեալ ամփոփումը՝ հետեւեալով՝ «հայապահպանութիւնը» զգայական հարց է։

Զգայարանքները հայ մշակոյթի մէջ որբակեաց են, կարծես թէ երկրորդական լինեն, թերագնահատելի՝ նոյնիսկ մեղք, մինչ հոգեկանը ծնողանում է եւ դառնում ճշմարտութեան, բարութեան ու գեղեցկութեան ակունք։ Հաւանաբար քրիստոնէութեան թիւրըմբռնումն է, որ սատարում է նման նախապաշարումների տարածմանը։ Ճիշդ է, որ քրիստոնէութեան մէջ արմատացած է մարմնի ու զգայարանքների հանդէպ թերագնահատանքն ու արհամարանքը այն աստիճան, որ Աստծուն մօտենալու եւ միանալու համար անհրաժեշտ է համարւում «սպանել» մարմինը եւ չէզոքացնել զգայարանքները։ Պղոտինը (205 Ք. յ.) նոյնիսկ ամաչում էր, որ մարմին ունէր։ Սակայն սա քրիստոնէական հայեցակէտ չէ, որովհետեւ նախ մարմինը Աստծոյ արարչագործութեան մաս է կազմում ու «բարի» է, եւ ապա կենդանի մարմինը հոգեկանի եւ զգայականի անքակտելի ամբողջութիւնն է։ Թոյլն ու չարն ու մեղքը սերում են այդ ամբողջութիւնից եւ ոչ թէ միայն մարմնականից կամ զգայականից։

Սակայն անկախ աստուածաբանական այս մտքերից մարդաբանութիւնը մեզ ուսուցանում է, որ ճանաչողութեան հիմքը զգայարանքներն են։ Թովմաս Ագուինացիի (1225-1274) նշանաւոր ասոյթը հանրածանօթ է՝ „Nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu“, որը նշանակում է՝ «Իմացութեան մէջ ոչինչ կայ, եթէ նախօրօք զգայարանքների մէջ չի եղել»։ Լայպնիցը (1646-1716) լրացնում է այս գաղափարը շարունակելով՝ „nisi intellectus ipse“, «բացի ինքը իմացութիւնը»։ Այն ինչ որ ինձ այստեղ հետաքրքրում է ոչ այնքան ճանաչողութեան էութեան հարցն է, այլ գործնական այն հետեւումը, որ նոր սերնդին «հայկականութիւնը» փոխանցելու համար պէտք է զգայարանքներից սկսել իմացութեան հասնելու համար։ Զգայարանքները այսօր կրկին թերագնահատւում են, բայց լրիւ տարբեր պատճառով։ Այսօր թուայնացումն է, որ եռածաւալ իրական աշխարհը սեղմում է համակարգիչի երկածաւալ աշխարհում, մարդը սակայն եռածաւալ էակ է եւ երեխաների կազմաւորման համար հոտոտելիքը, շօշափելիքն ու ճաշակելիքը նոյնքան կարեւոր են, ինչքան համակարգիչի միջոցով տեսնելն ու լսելը։ Նոյնիսկ այս պարագային էլ իրական ձայներ ու գոյներ լսելն ու տեսնելը տարբեր են, եւ այս տարբերութիւնը նկատելն էլ կոփում է երեխաների նկարագիրը։ Ինքնութիւնն էլ, թէ անհատականը եւ թէ հաւաքականը, online չէ, այլ offline, ոչ թէ երկծաւալ, այլ եռածաւալ։

Համայնքները փորձում են ամէն գնով առինքնել երիտասարդութիւնը, իրենց ներգրաւել համայնքային աշխատանքների մէջ, որպէսզի երբ հին սերունդը հրապարակից քաշուի, նոր սերունդը ստանձնի եւ շարունակի համայնքային կամ գաղութային աշխատանքները։

Այս ջանքերում համայնքներն ու հովիւները կեդրոնանում են երիտասարդների վրայ եւ յաճախ մոռանում են մանուկներն եւ մանուկների ծնողները։ Մինչ բարդ է թափանցել երիտասարդների գիտակցութեան ու ներաշխարհի մէջ եւ աւելի ժամանակատար՝ եթէ նրանք արբունքի տարիքի մէջ են, աւելի դիւրընթաց է հասնել մանուկների անգիտակցին՝ զգայարանքների միջոցով։ Հինգ զգայարանքների միջոցով կարելի է մանուկներին ընտելացնել, մտերմացնել հայ մշակոյթի հետ եւ յուսալ, որ աւելի ուշ, երբ երեխաները մեծանան, այդ մտերմութիւնը հանգի հարազատութեան։ Սակայն այս բոլոր նկրտումները ապարդիւն կը մնան, եթէ ծնողները չգործակցեն եւ ամբողջ պարտականութիւնը բեռնեն համայնքների եւ հոգեւորականների ուսերին։ Մինչ երիտասարդների պարագային ծնողների դերը սահմանափակ է, մանուկների պարագային դա էական է։

Այս ներածականից յետոյ ահաւասիկ իմ երկու առաջարկները։

Ա․) Պարկ

Ամէն հոգևորական թող երեխաներ մկրտելուց յետոյ ծնողներին մի պարկ նուիրի։ Այդ պարկը թող հինգ զգայարանքները սնող հինգ առարկաներ պարունակի՝ բոլորն էլ հայկական յղումներով, ինչպէս ներոյիշեալ ցանկում։ Այս ցանկը ոչ սպառիչ է, ոչ վերջնական, ոչ էլ հարկադրական։ Կարեւորը սկզբունքն է, իսկ օրինակները փոխարինելի են։

Տեսողական Այբուբենը՝ ամէն գիր տպուած, գծագրուած կամ լուսանկարուած առանձին թուղթի վրայ
Լսողական Կոմիտասի որեւէ մի մանրասկաւառակ
Ճաշակելիք Նուռ
Շօշափելիք Տեսանելիքի նման
Հոտոտելիք Խունկ կամ Papier d’Armenie

Երբ երեխան չոչում կամ խաղում է, թող գրերը երեխայի շրջապատում լինեն՝ յատակի կամ գորգի վրայ, որպէսզի ինքը խաղալու ժամանակ այդ գրերը անընդհատ տեսնի։ Երեխաների աչքն ու ձեռքը պիտի տեսնեն, շօշափեն, ակռկեն այս առարկաներին, առանց որ ծնողները երկար-բարակ այբուբենի կամ հայերէն լեզուի մասին խօսեն կամ այդ գրերը դիտումնաւոր երեխաների ուշադրութեանը յանձնեն։ Իրենց առկայութիւնը երեխաների շրջապատում բաւարար է։

Նոյն անուղղակի կերպով թող երեխան խաղալու ժամանակ ենթախորքում Կոմիտասի երաժշտութիւնը լսի՝ օրը գոնէ մէկ ժամ։ Այսպիսով մանուկները կամաց- կամաց կը մտերմանան հայկական երաժշտութեան եւ հայկական դասական երաժշտութեան հետ, առանց ծնողների առընթեր բացատրութիւնների կամ մեկնութիւնների։ Նոյն սկզբունքը կարելի է կիրառել միւս առարկաների պարագային։ Նուռի օշարակ եւ խունկի կամ Papier d’Armenie-ի բոյր։

Հոգեւորականները թող այս պարկը մկրտութիւնից յետոյ յանձնեն ծնողներին եւ իրենց հակիրճ բացատրեն այս միջոցառման նպատակն ու սկզբունքը։ Սա առաջին քայլն է։ Իսկ երկրորդը, նոյնքան կարեւոր, այն է, որ մկրտող հոգեւորականները պարբերաբար, տարին երկու անգամ, հանդիպեն ծնողներին եւ տեղեկանան, թէ արդեօ՞ք իրենք գործադրում են այս առաջարկը եւ որո՞նք են իրենց փորձառութիւնները։ Այս խօսակցութիւնն ու պարբերական յիշեցումը անհրաժեշտ է, որովհետեւ ծնողները նոյնքան ուղեցոյցի պէտք ունեն, ինչքան մանուկները։

Բ․) Քարոզ

Այս կիրառական կէտին ուզում եմ աւելացնել վարդապետական մի կէտ՝ պատարագիչների քարոզների բովանդակութիւնը։

Ինչքան լաւ կը լինէր, եթէ հոգեւորականները նաեւ այն հարցի մասին քարոզէին, որ զգայարանքներն էլ կրթութեան ու կրթանքի կարօտ են, որ թուայնացած այս ժամանակում հաղորդակցութեան նոր միջոցները պէտք է գիտակցաբար ու վերապահութեամբ գործածուեն, որ ծնողները պէտք է իրենց ընտանեկան կեանքում ժամեր վերապահեն՝ մանաւանդ երեխաների ներկայութեամբ, որոնց ընթացքին իրենք ոչ բջիջային հեռաձայնը գործածեն, ոչ համացանցում դեգերեն եւ ոչ հեռատեսիլ նայեն, այլ երեխաների հետ խաղան, երգեն, պարեն, արտասանեն, այսինքն բոլոր զգայարանքները բանեցնեն։

Հաղորդակցութեան այս նոր միջոցները մեզ նոյնիսկ անասնացնում են։ Անասունը իր հակազդեցութիւնների մէջ անմիջական է, որովհետեւ իր բնազդը անխաթար է, մինչդեռ ասունը, այսինքն մարդը, թոյլ եւ անորոշ բնազդ ունի եւ մշակոյթ է ստեղծում զսպելով իր կիրքերը, զգացումներն ու ձգտումները։ Անասունը չի կարող ինքն իրեն զսպել եւ հետեւում է իր բնազդին։ Հաղորդակցութեան նոր միջոցները մեզ ստիպում են SMS-ին, Facebook-ին, twitter-ին եւ այլն անմիջապէս պատասխանել, անմիջական ներկայութիւն ցուցաբերել, անմիջապէս կարծիք յայտնել՝ համաձայնել, հակառակել, հաւանել։ Այս անմիջականութիւնը անասնական է, ոչ ասնական, մարդկային։ Այսօրուայ գոնէ Եւրոպայում տիրող հանրային դիւրագրգռութիւնն ու յարձակողականութիւնը այս անմիջականութեան հետեւանքներն են։

Ինչքան լաւ կը լինէր, եթէ հոգեւորականները նաեւ այն հարցի մասին քարոզէին, որ երեխաների կեանքը կշռոյթի պէտք ունի՝ ամէնօրեայ կանոնաւոր կրկնութեան։ Այս առօրեայ կշռոյթը կոչւում է ծէս։ Ծէսը եւ ծիսակատարութիւնը միայն կրօնական երեւոյթներ չեն, այլ ընդհանուր մարդկային։ Ընտանիքներն էլ պէտք է մշակեն իրենց ծէսերը, որոնք երեխաներին վստահութիւն են ներշնչում եւ ինքնավստահութիւն տալիս։ Ծէսն էլ կրթութեան ու կրթանքի մաս է կազմում։

Եւ ինչքան լաւ կը լինէր, եթէ հոգեւորականները նաեւ այն հարցի մասին քարոզէին, որ խօսելուց բացի լռելն էլ առաքինութիւն է։ Յովհաննէս Մանդակունի կաթողիկոսը (410-490) «լռութիւնը» դասում է, «խոնարհութիւնից» առաջ, կարեւոր առաքինութիւնների շարքին։

Բեռլինի Յիսուսեան գիշերօթիկ մի վարժարանում տնօրէնը ամէն առաւօտեան աշակերտների հետ նախաճաշից առաջ մատուռ է գնում ոչ թէ առաւօտեան պաշտամունքը կատարելու, այլ երեք վայրկեան միասնաբար լռելու համար։ Հայերէնում «լռել» եւ «լսել» բառերը նոյն ակունքը ունեն։ Լսելու համար լռել է պէտք։ Նաեւ եկեղեցում։ Ինքնամփոփուելու ու կեդրոնանալու յատկութիւնները զօրացնում են երեխայի անհատականութիւնը եւ նպաստում իր առօրեայ յաջողութեանը։ Դասական հռետորութիւնը ուսուցանում է ոչ միայն լաւ խօսելու արուեստը՝ ars bene dicendi այլ նաեւ լռելու արուեստը՝ ars tacendi, որը չի հակադրւում խօսելուն, այլ ամբողջացնում է խօսելու արարքը։ Լռելու ունակութիւնն էլ կրթութեան ու կրթանքի մաս է կազմում։

Երբ հոգեւորականները այս հարցերի մասին քարոզեն, կ’օգնեն ընտանիքներին, կը նպաստեն երեխաների կրթութեանը, իրենց կ’ընտելացնեն հայ մշակոյթի հետ եւ կ’ուսուցանեն, որ աղօթել ոչ թէ միայն խօսել է նշանակում, այլ նաեւ լռել՝ լսելու համար։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s