ԻԲՐ ԹԷ ԱՆԲԱՂԴԱՏԵԼԻ ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ ԲԱՂԴԱՏԵԼ

ՀԵՐՎԷ ԺԷՕՐԺԸԼԷՆ

Բարեկամբար՝ Anne Le Gall-Գազազեանի

Այստեղն ալ քարոտ է: Ծայրայեղ քարոտ է: Տուֆ չէ տեղական քարը, բայց քարը քար է: Միայն մասնագէտները ասոր մասին պիտի վիճաբանէին: Կրանիտը կարծր քար է: Տուֆէն կարծր է:

Տուֆ չէ, բայց ժամանակին այս քարով ալ անթիւ եկեղեցիներ, մատուռներ, խաչեր եւ շէնքեր կը շինէին: Ճարտարապետութիւնը հոս հարուստ է: Վստահաբար գաւառը համեմատաբար աւելի հարուստ էր, ժամանակին, կամ հոս հարուստներ կային, որոնք իրենց հարստութիւնը կ’ուզէին քարով արտայայտել:

Այստեղն ալ առանց քրիստոնէութեան գոյութիւն պիտի չունենար: Աներեւակայելի է պարզապէս: Անով հանդերձ կեդրոնական պետութիւնը էական դեր կը կատարէ քանի մը դարերէ ի վեր: Համեմատաբար քիչ դարերէ ի վեր: Գաւառը իր պետականութիւնը 1532ին կորսնցուցած է ֆրանսական գաւառ մը դառնալով: Նոր վիճակը ամուսնութեան եւ ուժերու յարաբերութեանց արդիւնք էր:

Այստեղն ալ ամայի գիւղերով լեցուն է: Ցեղասպանութիւն կամ այլ հալածանք տեղի չեն ունեցած: Պէտք չէ եղած: Հոս ալ մեռեալները կարեւոր դիրք կը պահանջեն: Հօրս գիւղին մէջ ամենէն կենդանի տեղը գերեզմանատունն է: Չափազանցութիւն չէ: Կը նախընտրէի որ ըլլար: Երկրին ամէն կողմէն կու գան գերեզմանները այցելելու: Ճիշդ է․ հոս գերեզմաններ կ’ունենանք: Հայերը միշտ այսքան բախտաւոր չեն ըլլար: Մեծ մայրս իր ընտանեկան գերեզմանը կը պաշտէ: Ատոր մէջ իր ամբողջ աշխարհը դրած է՝ իր մայրը, իր երկու ամուսինները եւ իր անդրանիկ մանչը՝  հայրս, այսինքն: Գերեզմանը միշտ մաքուր կը պահուի: Տարին մէկ անգամ մէկը կու գայ օճառով լուալու: Անգամ մըն ալ լրջօրէն նորոգուած է: Վստահ չեմ, որ ապրողներուն հանդէպ նոյն գուրգուրանքը կը ցուցուի: Գիտեմ, որ անհամբեր մեծ մայրս ալ հոն կ’ուզէ պառկիլ: Մահուան այս մօտիկութիւնը իմ սերունդիս համար անհասկնալի է: Մօտիկութի՞ւն է միայն կամ անտանելի փափաք: Հարիւր տարեկանի կը մօտենայ: Ալ պիտի չուշանայ:

Հոս ալ լեզու մը կը մեռնի: Անցեալ ամառ այս լեզուով խօսակցութիւն մը լսեցի: Սխալմամբ եկեղեցի մը մտած էի թաղումի մը ատեն: Երկու տարիքոտ էրիկ մարդիկ այս լեզուով կը խօսէին՝ կէս-հպարտ, կէս-ամչկոտ: Կամ ալ պարզապէս որովհետեւ իրենցն էր: Պարզ պարագայ մը չէ: Պարզը յաճախ պարզ չէ: Երկար ատեն հանրային տեղեր արգիլուած էր: Լեզուն դպրոցներուն մէջ ոչ միայն պզտիկներուն, բայց նաեւ չափահասներուն հեգնանք ու ծեծ կը պատճառէր:  Կոպիտ ու արդի կեանքին անյարմար կը համարուէր: Հանրապետութիւնը տարբերութիւններու չէր հանդուրժեր: Ամբողջ մարդկութեան առաջին ու միակ լեզուն պետականը պէտք էր ըլլար կամ շուտով դառնար: Յաջող էր այս քաղաքականութիւնը: Առանց աղմուկի լեզուն կը մեռնի կամ արդէն մեռած է: Ճշգրիտ մահուան թուականը չկայ: Ընտանիքիս մէջ միայն հայրս որոշ չափով գիտէր: Իր եղբայրները գրեթէ բան չեն գիտեր: Կորո՞ւստ է: Իսկական կորո՞ւստ է: Որո՞ւն համար: Ո՞վ պիտի որոշէ: Այս կորուստը ազատութեանս մասնակի պայմանն էր արդեօ՞ք: Այս կորուստը բազմաթիւ հետաքրքրութիւններս կը բացատրէ արդեօ՞ք:

Այսօր, անտրամաբանականօրէն, տեղանունները յաճախ երկու լեզուով գրուած են: Խօսողները անհետացած են, բայց հիմա հին լեզուն chic կը համարուի: Շինծու եւ մակերեսային տայվըրսիթին հոս ալ ազդեցիկ է: Այսքան յետ մահու յարգանք կ’արժէ: Այսօր ձայնասփիւռի ծրագիրներ կան այս լեզուով: Հոս եղած ատեն մտիկ կ’ընեմ: Գիտցած չորս-հինգ բառս չի բաւեր: Հարկաւ չի բաւեր: Արդէն չորս-հինգ բառ սորված ըլլալը հրաշք է: Փոխանցել ուզողներու բացակայութեան սորվիլը հրաշք է: Իսկական կեանքէն դուրս է այս լեզուն: Տեղեակ եմ, որ կեանքէն դուրս դրուած է: Այսքանը գիտնալը վիճակը չի փոխեր: Այս լեզուով մամուլ բնաւ չեմ տեսած: Երբեմն „Ouest-France“  օրաթերթին մէջ այս լեզուով կարճ յօդուածներ լոյս կը տեսնեն: Ըստ իս, լեզուն իր անհետացումէն վերջ կծու կատակի համ ունի: Գիտեմ որ պարբերաթերթեր կան կամ կային միայն սակաւ եւ հմուտ ընթերցողներու համար: Ընտանիքս այս շրջանակին չէր պատկաներ եւ չի պատկանիր: Միայն մեծ մայրս այս լեզուով ալ քիչ մը կարդալ սորված է: Կաթողիկէ եկեղեցին հին լեզուին համատարիմ էր: Մեծ մօրս գիտութիւնը քիչ ըլլալու է: Կրկնութեան վրայ հիմնուած է: Աղօթքներ եւ Սուրբ Գիրքի կտորներ գոց սորված ըլլալու է: Խօսած ատեն ինչպէ՞ս կ’արտայայտուի, չեմ կրնար գիտնալ: Գիտեմ, որ մեծ հայրս, իբր լաւ ֆրանսերէն գիտցող, մեծ համբաւ ունէր: Մարդուն երեսը դժբախտաբար բնաւ չեմ տեսած: Հայրս տաս տարեկան էր, երբ իր հայրը մահացաւ: Հոս ալ հայրեր անարդարօրէն կրնան անհետանալ:

Գիտեմ, որ այս լեզուին տարօրինակ մէկ բարբառը կը խօսին կամ կը խօսէին իմիններս: Կը խօսէին աւելի ճիշդ ժամանակն է: Պզտիկութեանս ագարակներուն մէջ ծեր ազգականներուն հետ խօսակցութեան միակ կարելիութիւնն էր ան: Լսած եմ կելտական հնչիւնները եւ լեզուին խիստ տարբեր մեղեդին: Լսածս կը բաւէ, որ անդրադառնամ, թէ այսօրուայ ձայնասփիւռէն խօսողները հին լեզուն յաճախ ֆրանսերէնի պէս կը խօսին: Գիտեմ, որ մեծ մօրս պարագային ճիշդ հակառակն է: Իր ֆրանսերէնը ոչ միայն արտասովոր, բայց ուղղակի սխալ, այսինքն բոլորովին օտար ձայներով, խօսելու ձեւերով եւ կառուցուածքով լեցուն է: Չեմ ուզեր ջանք թափողները անգթօրէն դատել: Նոյնիսկ դպրոցական ցանց մը հիմնած եմ: Ատոր անունը Տիուան (Diwan) է: Ծիլ ըսել է եղեր: Քիչ երեխաներ հոն կ’երթան: Դպրոցները առանց կեդրոնական պետական օգնութեան պիտի չդիմանան: Խնդալիք փարատոքս չէ՞: Մեծցած տեղս՝ այս գաւառէն հեռու, պարզապէս անիմաստ էր այս նիւթին մասին մտածել: Կելտախօս դպրոց երթալ կամ դասեր գտնել մեր մտքէն չէր անցներ:

Համաշխարհային երկորդ պատերազմին գերմանական իշխանութիւնները փափաքած էին այս լեզուին նպաստել: Նպատակն էր Ֆրանսան օր մը փոքրացնել եւ իբր նոր, անկախ պետութիւն մը անջատել: Անշուշտ կելտական լեզուն խօսողներուն մեծամասութիւնը տեղեակ չէր այս ծրագրին կամ ատելի կը գտնէր զայն: Այլուր եւ ուրիշ մարդոց կողմէ ամէն ինչ կ’որոշուէր: Այսպիսի նախաձեռնութիւններ լեզուի մահը միայն արագացուցած են: Ֆրանսայի ազատագրութենէն վերջ նացիական անցեալը մահապատիժի պէս բանեցաւ: Պատերազմէն յետոյ անհետացումը միակ բանական եւ նոյնիսկ բարոյական հեռանկարն էր: Գաւառին քաղաքները արդէն ֆրանսախօս էին: Տեղի պուրժուական դասակարգը հին լեզուն միշտ արհամարհած էր: Մեծ մայրս ալ քաղաք մը տեղափոխուեցաւ:

Ժողովուրդը դրամ շահելու վրայ կեդրոնացաւ: Քիչ մը տնտեսական կայունութեան հասնիլ կ’ուզէր: Հին լեզուին, անոր բարբառներուն մասին մտածելու ժամանակ, ախորժակ կամ ալ կարողութիւն չունէր: Կեանքը արագ կը փոխուէր: Հին լեզուն չփոխանցնելն ալ կը թուէր արագ յառաջադիմութեան մաս կազմել: Այս երեւոյթին մասին ո՞վ պիտի մտածէր:

Քիչ օրեր գտնուած այս տեղս, չխօսած այս լեզուս, այս անբնակ գիւղերը եւ լքուած-փլած ագարակները Մերձաւոր Արեւելքի մէջ չեն գտնուիր: Անհետացած լեզուն, որուն մասին խօսք եղաւ, արեւմտահայերէնը չէ: Զարմանալի՝ այս լեզուով Ար Մէն՝ քարը ըսել է: Իբր թէ անբաղդատելի պարագաներ իրարու հետ բաղդատելը ես շատ տեղին կը գտնեմ: Սիրտերը կը թեթեւցնէ: Մտքերը կ’առողջացնէ: Այս գաւառին անունը երկրորդական է: Չեմ գրած, բայց հետաքրքիր ընթերցողը դիւրաւ պիտի գտնէ: Միակ պարագան չէ երկրիս մէջ, ցամաքամասիս մէջ, մեր աշխարհին մէջ:

Մի՛ կարծէք, որ կորուստներ եւ անհետացումներ որեւէ տեղի առանձնաշնորհումն են:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s