ԼՌՈՒԹԻՒՆ, ԲԱՌ, ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Բառը նախքան բառ ըլլալը լռութիւն է։ Ամէն մէկ բառի ետեւ լռութիւն մը կայ, իմաստ մը, նշան մը, որմէ ալ կը գոյանայ խօսքը։ Խօսելով է որ կը հասկնանք, որ բառը այլեւս դուրս եկաւ լռութենէն եւ այլեւս լռութեան չի պատկանիր, այլ մարդուն։ Հնչիւնը դուրս գալով կը դրուի ուրիշ բառերու դիմաց, որոնք դեռ լռութեան մէջ են եւ դուրս գալ կը տենչան։ Ու կը ծնի բայը-բանը, այսինքն՝ մարդկային խօսքը։ Եւ երբ ճշմարիտ է՝ աներկբայ է, իսկ երբ սուտ է՝ խաբեբայ, եւ երբ վէճի բռնուի՝ կը դառնայ բայբան[1], իսկ երբ պակաս խօսք ըսէ, կը նշանակէ թերաբայութիւն[2] կ՚ընէ, կամ «բառերը կը ծամծմէ»։[3]

Բառը պատասխանատուութիւն է, հայելի, մերկութիւն մտքի եւ ճանաչողութիւն․ ահա թէ ինչու շատեր խօսելէ առաջ «բառերը կը կշռեն»։ [4] Բայց երբեմն բառերը իրենց իմաստէն կը պարպուին եւ անիմաստ կ՚ըլլան։ Այս մէկը կը պատահի, երբ «բառերուն անընդհատ մեղր ու շաքար կ՚ընեն»,[5] այսինքն՝ շռայլօրէն դուրս կու տան այնպիսի բառեր, որոնք պէտք է հազուադէպ գործածուէին, միա՛յն ճիշդ տեղը, ճի՛շդ անձին, ճի՛շդ պահուն։

Գեղարուեստական գրողներուն արժէքը կը կայանայ «մաշուած բառեր» [6] չգործածելուն, այլ նոր պատկերներ ստեղծելուն եւ բառին երկդիմի իմաստներ տալուն մէջ։ Ահա թէ ինչո՛ւ երբեմն կ՚ըսենք, թէ պատկերը կամ խօսքը քլիշէ է, եւ կամ ինչո՞ւ Բան ստեղծող կը կոչենք բանաստեղծը։

Կան անոնք, որոնք բառերով կը նկարեն, այսինքն այնքան հարուստ պատկերներով կ՚արտայայտուին, որ կ՚ուզես «ամէն մէկ բառը լափել»[7]։

Սակայն բառերու կուտակումը միշտ ալ առանձինը չ՚օգներ իմաստի ճիշդ ընկալման համար։ Հնչերանգն ու արտասանութեան կերպը շատ կարեւոր գործօն են հոս։ «Այս խելօքին նայէ» նախադասութեան մէջ, օրինակ, ինչպէ՞ս հասկնալ, թէ ըսել ուզածը բառիս բուն իմաստով ըսուա՞ծն է, թէ հակառակը։ Ահա հոս է որ հնչերանգը իր դերը կը խաղայ եւ դուն կը հասկնաս, որ հոն հեգնանք կայ եւ ոչ թէ գովասանք։ Այս կը նշանակէ, որ մտածողութիւնը եւ լեզուական արտայայտութիւնը միշտ նոյնական չեն, որովհետեւ միշտ չէ, որ ինչ որ գրուած է՝ ճիշդն է։

Իւրաքանչիւր հնչերանգի համաձայն նախադասութեան տեսակը կը փոխուի նաեւ։ Նախադասութիւնը կրնայ ըլլալ պատմողական, բացագանչական, հարցական, ըղձական… եւ այլն.

Արա՜մը այսօր տուն պիտի երթայ։
Արա՞մը այսօր տուն պիտի երթայ։
Արամը այսօ՞ր տուն պիտի երթայ։
Արամը այսօր տո՛ւն պիտի երթայ։
Արամը այսօր տուն պիտի երթա՞յ։

«Սէր ըսելու հազար ձեւ կայ / միայն թէ բառ չպակսի»,[8] կ՚ըսէ Զահրատ։ Պէտք է հասկնալ, ուրեմն, որ լռութենէն ծնած բառին միջոցով սիրոյ տարբեր խոստովանութիւններ կարելի է ընել, ըստ բանաստեղծին։ Սակայն, պէտք է նկատել տալ, որ երբեմն նոյնիսկ բառի ալ պէտք չկայ, որովհետեւ երբ զրուցակիցները զիրար կը ճանչնան՝ մէկը «լէպ» կ՚ըսէ, միւսը արդէն իսկ «լէպլէպու»ն կը հասկնայ։ Հոս է որ ժողովուրդը կ՚ըսէ՝«Բառերն աւելորդ են»։ Այս կը նշանակէ, որ խօսակցական լեզուն աւելի բառերու սեղմումի եւ կրճատումի կ՚երթայ։

Լռութիւնը, բառը եւ հնչերանգը զիրար լրացնող գործօններ են՝ մեր ըսելիքը իր նպատակին հասցնելու ի խնդիր։ Բարբառենք ու բառբառենք, բայց երբեք չբամբասենք։


[1] Հ. Աճառեան, Հայերէն արմատական բառարան, Երեւան, 1926, էջ 384։
[2] Նոյն տեղը։
[3]Պետրոս Ս․ Բետիրեան, Հայերէնի դարձուածքների ընդարձակ բառարան, Երեւան, 2011, էջ 226։
[4]Նոյն տեղը։
[5]Նոյն տեղը։
[6]Նոյն տեղը։
[7]Նոյն տեղը։
[8]Զահրատ, Բանաստեղծութիւններ, հատոր Բ., Արաս հրատ., Սթանպուլ, 2006, էջ 103։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s