ԳԵՂԱԹՈՅՐ ՀԱՂՈՐԴԱԿԻՑՆԵՐՈՒ ՀԵՏ

Գործ՝ Սիրան Աւընեան Ամպարճեանի

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Կրկին ճամպրուկը լեցնելու արարողութեան ընթացքը․ շուարած եմ․ ինչպիսի՞ հագուստեղէն տեղադրեմ․ ամառնայի՞ն թէ ձմեռնային: Թերեւս մնանք մինչեւ Յունիս։ Ո՛չ, ո՛չ․ անկարելի է, ես պէտք է վերադառնամ Լաթաքիա, պարտաւորութիւններ ունիմ եւ խոստացած եմ: Հապա՞ եթէ ամուսինիս գործը երկարի Հալէպ… լուծում մը կը գտնուի․ հիմա դնեմ աս մի քանին ալ: Պահարանը ինչե՞ր ձգած եմ: Վեց ամիս առաջ հոն էի, բայց չէ՞ որ ծնողքիս քով մնացած էի, մօրս անհանգստութեան պատճառով։ Է՜հ, փառք Տիրոջ, լաւացաւ: Այս անգամ տունս-տեղս ինծի կը սպասեն անհամբեր: Վերջերս այս է վիճակս․ քիչ մը հոս, քիչ մը հոն, քիչ մը տղոցս քով, եւ կրկին հոս ու հոն: 

Այսքան պէտք չէր ուշանար Հալէպ երթալս, բայց կարգ մը պարտականութիւններ աշակերտի մը հոգեբանութեամբ կատարեցի, թէ ոչ այնքան յանցաւոր պիտի զգայի․ եւ միշտ մօրս խօսքը կը յիշեմ․ «Ֆի լազեմ, ֆի ալզամ»: Թէեւ արաբական առած է, բայց այսքան տարի կ’ապրինք այս ժողովուրդին հետ, անշուշտ իր սովորութիւններէն ու վարժութիւններէն առինք եւ մերիններէն ալ տուինք: Բայց ինչո՞ւ իրենք իրենց լեզուին մէջ չեն խառներ հայերէն բառեր, իսկ մենք կը խառնենք արաբերէն: Պարզապէս մենք հայերս արագ օտար լեզուի կը տիրապետենք․ չէ՞ որ մեր այբուբենը 38 տառերէ կը բաղկանայ, իսկ արաբերէնը ընդամէնը 28 տառ ունի․․․:

Այս այնգամ դպրոցին մէջ մայրերու նուիրուած ձեռնարկը մեզմէ շատերուն ժամանակը խլեց։ Դպրոցի ծնողաց խորհուրդին հետ լաւապէս յիշատակեցինք այդ նուիրական տօնը: Թէեւ նախապատուութիւնը կ’ուզէի, ինչպէս տարիներ շարունակ, ընտանիքիս տալ եւ ընտանիքիս անդամներով մեր զոյգ մայրերուն այցելել, պատկերազարդ բացիկի մը վրայ սրտի խօսքեր գրել, թաղար մը տանիլ, մի քանի տեսակ գարնանային ծաղիկներով, որոնք ամիս մը եւ աւելի այնքան գոյն եւ բոյր կու տային սենեակին: Եւ անշուշտ՝ նուէր մըն ալ: Որքան գեղեցիկ սովորութիւններ են, որոնք տեսնելով ու դիտելով սորված ենք:

Եւ կը սկսի ինքնաշարժը բեռնաւորելու արարողութիւնը: Կոկիկ ամուսինս այնքան օրինաւորապէս կը դասաւորէ: Եւ ճամբայ կ’ելլենք, առաւօտ կանուխ, գարնանային անձրեւուն կաթիլներուն բոյրովն ու նուագովը։ Իմ շատ սիրելի պտոյտներէս մէկը, որ յաճախ կը կատարէի անձրեւուն տակ․ ինքնաշարժով պտտիլ եւ նախասիրած երաժշտութիւնս ալ մտիկ ընել, անջատուիլ արտաքին աշխարհէն եւ խորասուզուիլ երեւակայական այդ շատ գեղեցիկ աշխարհը: Այդ վայրկեանին ինչեր տեղի կ’ունենան: Չես գիտեր ուրկէ՛ կը ծագին միտքեր, գաղափարներ, նոր ծրագիրներ, նայած այդ օր ի՛նչ նիւթի վրայ կեդրոնացած ես:

Եւ ճամբայ կ’ելլենք, անձրեւուն մեղմիկ կաթիլներն ալ մեզ հալածելով, մերթ ընդ մերթ ճամբայ բանալով, նազանի աղջիկներու նման մեր չորս կողմն են, այնքան չափաւոր կշռոյթով մը՝ ցնցուղէն իջած ջուրի հոսանքին նման: Մէկ կողմէ ալ ինքնաշարժի ապակիին վրայի սրբիչները հանդարտ, համահաւասար շարժումներով կը քալեն աջ-ձախ, աջ-ձախ, մեթրոնոմի գործիքը կապկելով: Ականջակալները դրած՝ ձեռնահեռաձայնիս մէջ ձայնագրուած երաժշտութիւնն ու երգերու հաւաքածոն մտիկ կ’ընեմ։ Սուրիոյ ծովեզերեայ շրջանէն կ’ընթանանք մինչեւ շեղում մը դէպի արեւելք, որմէ ետք՝ դէպի հիւսիս:

Նախկին երեք ժամնոց ճամբան պատերազմին եղած էր տասներեք ժամնոց ճամբայ եւ շատ վտանգաւոր, իսկ հիմա հինգ ժամէն կարելի է հասնիլ Հալէպ: 

Կը քալենք բաւական․ հիանալի կլիմայ, բնութիւն, բարձրահասակ ու խիտ տերեւներով բարտիներու շարաններ ճամբուն եզերքը, վերը մուգ ամպերը թէեւ խափանած են արեւուն գեղեցկութիւնը, բայց տեղ-տեղ անոր երեսին արտայայտութիւնները զգալի են: Որքան ալ խափանեն, արեւուն ներկայութիւնն ու գեղեցկութիւնը չ’աներեւութանար: Պարապի չէ որ բնութեան մասին բազմաթիւ չափածոյ գրութիւններ հիւսուած ու երգի վերածուած են եւ կամ գեղանկարներ ստեղծուած։

Իտալացի տպաւորապաշտ դաշնակահար Ճիովանի Մարատիի շատ ազդեցիկ նուագին հետ, արցունքոտ աչքերով, հիացած կը դիտեմ ու կը վայելեմ  երաժշտութեան հետ ներդաշնակ՝ նորածին բնութեան արթննալու պահը, երկինքն ալ այս գեղեցկութեան չդիմանալով ուրախութեան արցունք կը թափէ: 

Կը շարունակենք յառաջանալ։ Աջին կանգ առնելով, փոքրիկ կրպակէ մը, բոլոր այդ ճամբայէն գացող-եկողներուն սովորութեան համաձայն, մենք ալ խաւաքարտէ գաւաթով սուրճ եւ շիշ մը ջուր գնելով կը շարունակենք այդ շիտակ ճամբան: Տակաւին մի քանի ժամ կայ հասնելու․ ձանձրացուցիչ ու երկար է ճամբան դէպի Ասրիէ, որմէ ետք՝ «հռչակ» առած Խանասէրը եւ ապա՝ մեր սիրելի ծննդավայրը:

Կ’երթանք ու կ’երթանք։ Հեռուէն բամպակ ամպեր զիս կը հրապուրեն իրենց մաքրամաքուր սպիտակութեամբ, առաւել՝ չարաճճի արեւուն ճառագայթները։ Ճարպիկօրէն ամպերուն ճեղքերէն ցատկելով, յաղթականի ժպիտով մը, անձրեւ-մանձրեւ վտարած, արեւը ինքն իր ոսկեայ վրձինին մազերով թէ՛ ծովու հանդարտ ջուրերուն եւ թէ գունաւոր մարգագետիններուն վրայ լեռնէն-ձորէն գիծեր քաշելով կը գունաւորէ ու մութ գոյները կը պայծառացնէ: Որքա՛ն զարմանալի է, թէ՞ կախարդական. գլխերնուս վերեւ՝ ամպ ու մոխրագոյն, իսկ հեռուն՝ հակասութիւնը, եւ ես այնքան կը սիրեմ ներկելու ժամանակ գործածել այսպիսի հակասական գոյներ՝ շատ բացը եւ անոր շատ մութ երանգը:

Իսկ մեր վերեւ եղող մոխրագոյն երկինքը սքէչ մըն է կարծես, պատրաստութիւնը այդ գարնանային թէ ամառնային, գալիք, վառ ու պայծառ գոյներով ներկուած գեղանկարին:

Կրկին կանգ կ’առնենք: Թէեւ այսօրուան ճամբորդութեան նպատակակէտը Հալէպ է, բայց յատուկ ժամու մը հասնելու պարտաւորութիւնը չունինք, պտոյտ մըն է որ կ’ընենք:

Քով քովի շարուած սնտուկներ, ծովեզերքը, մէջը շարուած համեղ, քաղցրիկ ու թթուիկ պտուղներ: Ամենագրաւիչը ելակներն են, որոնք իրենց կաս-կարմիր շրթնաներկով կը կախարդեն անցորդները: Եթէ Սարեանը ըլլար, բոլոր պտուղները սնտուկներէն գետին թափելով պիտի ստեղծագործէր եւ ներկայացնէր արուեստի իւրայատուկ գործեր, իսկ սրամիտ վաճառականը ծախելու նպատակով նախ շարած է այդ հրապուրիչ ելակները, իսկ անոնց քով՝ նարինջներու շարան մը, ետքը կիտրոններն ու կրիֆոնները: Ամենածայրն ալ՝ թաւշականաչ ջաղալաները: 

Կրկին կը քալենք ու կը քալենք: Անձրեւուն կաթիլները անհետացած են այլեւս:  Գուշակութիւնս տեղին էր, այդ բամպականման ամպերը Լիբանանի ձիւնածածկ լեռներուն գագաթներն էին: Իսկ մենք ձախ շեղելով կ’ուղղուինք դէպի այդ երկար ու շատ երկար ճամբան:

Խիտ ու առատ, դեղին, ապրիլեան ծաղիկները կարծես բարտիներու հասակին նախանձելով անբնական հասակով բարձրացած էին, այնքան բարձրացած ու հպարտօրէն արեւածաղիկի հովեր առնելով գլուխնին դէպի երկինք ու դէպի ուշացած փոքրիկ արեւիկին անմեղունակ ժպիտը դարձուցած կը ծիծաղէին ու կը խաղային:

Այս տարուան առատ անձրեւուն արդիւնքն էր, որ կը վայելէինք: Տարիներ շարունակ այս խեղճ դաշտերը ինչե՞ր չտեսան․ սեւ օրեր էին, փամփուշտները մարախներու նման մեռցուցին ծառ ու ծաղիկ, խլելով դաշտերուն ուրախութիւնն ու կեանքը:

Եթէ խեղճ գիւղացին վախը չունենար այդ թաքնուած ականներուն, ո՞վ գիտէ ինչե՜ր  ցանած պիտի ըլլար: 

Ճամբու զինուորները նոյնիսկ ազդուած են գեղատեսիլ բնութեան ցուցահանդէսէն, տարբեր ուրախութեամբ կը դիմաւորեն կանգ առնողները:

Կը շարունակենք յառաջանալ, եւ կը սկսի վեր, վար, երկար, բարակ, անծայրածիր ճամբան, կ’երթաս ու կ’երթաս առանց կենալու: Այս վախազդու ճամբան շատ շատերու կեանքին վերջ տուած էր, շատ շատերու ճակատագիրը փոխած էր, իսկ հիմա կակաչապատ թէ մանուշակապատ եւ շփացած, բարձրահասակ դեղին ծաղիկներով լիառատ դաշտերով մեզ իր գիրկը կը հրաւիրէր: Բայց ո՞վ պիտի կենայ, տակաւին երեք ժամուայ ճամբայ ունինք: Ձեռնահեռաձայնով միայն ու միայն կը լուսանկարեմ, մէկ կողմէ ալ կը նշմարեմ ամուսինիս քիթին տակէն քմծիծաղը: 

Կակաչները կոկոն գլուխնին համահաւասար, կոկիկ, աչքով փոքրիկ Սիրանը կը կանչեն, որպէսզի քաղէ, բայց կրկին կը յիշեմ մօրս խօսքը այդ օրերուն իմ եւ քրոջս ուղղուած՝ «Մի՛ քաղէք կակաչները․ մինչեւ տուն հասնիլը ոչ մէկ թերթիկ պիտի մնայ: Կակաչները բնութեան կը պատկանին եւ ոչ ծաղկամանին»:

Կը սկսիմ վրձինով երեւակայութեանս կտաւին վրայ նախ դեղնորակ կանաչ մը ներկել, կապոյտ երկնքին տակն ու վրան փոքր վրձինով կէտեր կը շարեմ ուլունքի նման՝ կարմիր ու դեղին, մանուշակագոյն ու ճերմակ, տպաւորապաշտ գեղանկար մըն ալ գծելով կը նուիրեմ զայն բնութեան ցուցահանդէսին:

Ոստոստելով ինքնաշարժը կը շարունակէ իր արշաւը, եւ արդէն հասած ենք Հալէպի արուարձաններրը, քիչ ետք պիտի երեւի աղի նշանաւոր հանքը, նայիմ թէ ի՛նչ վիճակի մէջ է: 

Գիւղացիներ, տեղ-տեղ հողկիթ հաւաքելու գործին լծուած, գետին նայելով դաշտերուն մէջ կորսուած են: Այս առատ անձրեւներուն արդիւնքը, տեղ-տեղ, գետնին տակ պայթած էր։ Սեւ սունկերը սեւ ադամանդի հանքի վերածած էին մարգագետինները: 

Քիչ մըն ալ կը քալենք, եւ ահաւասիկ աշխարհի ամենատաքուկ քաղաքը գրկաբաց կը սպասէ իրմէ հեռացած հարազատներուն: Որքան ալ մութն ու խաւարը իշխած ըլլան այս երազային քաղաքին վրայ, ան հոգիիս, մտքիս ու սրտիս փայլք տուող միակ վայրն է․․․:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s