ՔՕՌՕՆԱ

ԵՓՐԵՄ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ

Քորոնա
Գօռօնա
Կորոնա
Քոքոնա
Թաքաշահ
Ժահրաժահռ
Դաքաժահռ
Ժահրադաք
Պսակաժահռ
Պսակաժայռ
Պսակացէվ ժահռ
Պսակաւոր արուեստից ժահռ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԸՆԿՈՅԶԻՆ ԽՕՍՔԸ

ՍԻՒԶԱՆ ԲՌՆԱԼԵԱՆ

Ընկոյզ մը դիր ափերուդ մէջ,
Դանակով կտրէ մէջտեղէն.
Ոհ, մեղմանոյշ զգացի ցաւ,
Ձեռքերէս յարութիւն առաւ։

Գաղտնապահ մը չեմ ես հարկաւ,
Կեղծ կեղեւով ալ զարդարուած․
Բերանս կիսախուփ է միայն,
Լեզուս բռնուի, հիասթափ համ։

Սիրոյ հոսանքին հետեւի՛ր,
Տեսիլները կը յայտնուին․
Եւ թափանցեմ տապ կամուրջէն,
Ուր այրիլ տագնապալի չէ։

Հեռու չարասիրտ ջարդերէն,
Մոլորած մայր մը գտեր եմ․
Մարած մայթին վրայ ան է,
Մանրէներ կը դատապարտեն։

Եւ ընկոյզի կեղեւէն ներս,
Գառնուկին ալ մորթին ներքեւ
Դուն երկնային գիրկին մէջ ես,
Բարձունք կը հասնին փուչիկներ։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԻՄԱ՞ ՅԻՇԵՑԻՆՔ

ՄԱՐԻՆԱ ՊՈԶԵԱԳԱԼԵԱՆ ՊԱԶԱՐՊԱՇԵԱՆ

Ութ տարի է կը տռտռանք, կը գանգատինք մեր ապրած կեանքին եւ իրավիճակին համար, կ’աղօթենք որ Աստուած պահէ մեզ այս տագնապալից եւ պատերազմական շրջանէն։ Յաճախ վերլուծումներ կ’ընենք, իրադարձութիւնները կը վերագրենք մարդկութեան սխալներուն կամ պետութիւններու շահերուն եւ կամ թաքնուած խորհուրդներուն։ Այս բոլորին կողքին կը փորձենք շարունակել մեր առօրեայ կեանքը իր նորայայտ դժուարութիւններով մանաւանդ տնտեսական գետնի վրայ։ Առօրեայ հացը ապահովելու եւ մեր զաւակները քիչ մը լաւ պայմաններու մէջ պահելու ջանքերը որքան ալ մեզ խեղդեն տակաւին կը մաքառինք կեանքին դէմ։

Ամբողջ ութ տարուան պատերազմի շրջանին, օրէ օր աւելի խեղճացանք եւ զգացինք մարդուն անզօր ըլլալը։ Իւրաքանչիւր նոր տագնապի մը ի յայտ գալուն՝ միատեղ մեր վախերը սաստկացան եւ մեր աղօթքները համեմատաբար փոխուեցան, օրինակ՝ սկիզբը ելեկտրականութեան եւ ջուրի տագնապը կար, ետքը՝ հացի, պտուղի, կանաչեղէնի, որոնց յաջորդեցին անգործութիւնն ու տնտեսական տագնապը։ Ասոնց զուգահեռ՝ հրասանդները, պայթումները, զոհերը, գաղթերը, ընդդիմադիրներուն կողմէ քաղաքին շրջապատումը եւ որեւէ վայրկեան ներխուժելու վախը։

Այո, վախցանք, աղօթեցինք, ապահովութիւն եւ առօրեայ պէտքերը խնդրեցինք կամ գաղթի, փախուստներու եւ այլ միջոցներու ձեռնարկեցինք։

Բայց յանկարծ մեր վախերը գերադասող նոր վախ մը, համաճարակ մը յայտնուեցաւ եւ անդրադարձանք, որ ապահովութիւն փնտռելու համար ուր ալ փախչինք, պիտի չգտնենք զայն։ Միթէ վաղը դեռ աւելի վատը պիտի չգա՞յ։ Մեր դիմադրողականութիւնը որքա՞ն կրնայ տեւել։ Մենք անզօր եւ ուժասպառ ենք։

Գիտէինք որ միայն Աստուած կարող է մեզ փրկել, Իր հովանիին տակ մեզի ապահովութիւն պարգեւել, բայց այսօր երբ անզօր կը կանգնինք այս փորձանքներու տեղատարափին տակ, երբ մահը նախորդէն շատ աւելի մօտ է մեզի, հպումի մը չափ, կը զգանք եւ կը վերյիշենք որ լիովին Աստուծոյ պէտք է ապաւինինք, ուրիշ ճար չունինք։ Երբ փորձանքին կեդրոնը գտնուինք, կը կարծենք որ անկէ աւելի մեծ փորձանք չկայ, բայց տակաւին 2020ի երրորդ ամիսն ենք, եւ ապագային ինչե՞ր պիտի դիմագրաւենք՝ անտեղեակ ենք։ Վատին վատը կայ, երեք ամսուան մեր փորձառութիւնը այդ մէկը կը վկայէ։

Մեր անզօրութեան գիտակցութեան հետ միատեղ մեր մտածելակերպը, մեր յոյսերը, կարիքները, հոգերը եւ վերջապէս մեր աղօթքները նոր երանգ ստացան։ Այլեւս խաղաղութիւն, ապահովութիւն, ջուր, լոյս, ուտելիք, յաջողութիւն նոյնիսկ կամք ու զօրութիւն չենք խնդրեր, հապա միայն՝ փրկութիւն։

Հիմա՞ յիշեցինք որ միայն փրկութեան կարիքը ունինք, ոչ ուրիշ բանի։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԼԻՔ ԱՌ ԱԼԻՔ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Կ’այցելեմ Հայաստանի ազգային պատկերասրահը եւ Յովհաննէս Այվազովսկիի ստորագրած պաստառին առջեւ կը կանգնիմ: Լայն, տարածուն պաստառ մը, ուր Նոյ նահապետ կ’իջնէ Արարատէն: Խումբ մը մարդիկ Նոյ նահապետի ետին կը քալեն ճամբէն՝ սպիտակ ճամբէն, ու կ’երթան լուսաւոր սուրբ երկիր: Ափ մը գերիներ են, որոնք իրենց յոյսը դրած են լաւ օրերու: Գերիներ են անոնք կենսունակ, որպէսզի շարունակուի կեանքը: 

Բանտարկուած ենք մեր տուներուն մէջ: Իջնելիք, ելլելիք լեռ մը չկայ. քալելու ճամբայ մը, որ տանի մեզ աւելի մաքուր, աւելի ընդարձակ կանաչ բնութեան. հոն ըլլայ կոյս, դրախտային եւ զերծ ախտէ թէ՛ հոգեւոր, թէ մտաւոր:

Կը սեղմեմ կոճակը այն մեքենային՝ համակարգիչին եւ կը բացուին պատուհաններ, անհամար դռներ, ճամբաներ: Օրն ի բուն կը շրջիմ այն տեղերը, ուր ո՛չ անցագիր, ոչ տոմսակ կ’ուզեն: Ես ներկայ կ’ըլլամ քաղաքի մը մէջ, ուր չկայ օդի ապականութիւն, բազմութիւն եւ աւելին՝ ներկայ համաճարակը: Գերին եմ սա գործիքին: Երբ նեղուիմ, հոնկէ կ’անցնիմ ուրիշ շրջան մը եւ քայլ առ քայլ կը շարունակեմ ճանապարհը: Եթէ քիչ մըն ալ բանտարկուինք տունը եւ անցնին օրեր, կը զգամ, թէ պիտի մօտենանք սուրբ աշխարհի մը, այն աշխարհին, ուր Նոյ նահապետին հետեւած էր ժողովուրդը:

Մենք սուրբ աշխարհի մէջ ենք, սակայն ընդհանրապէս լուր չունինք: Չենք անդրադառնար, թէ ինչպիսի գեղեցկութիւններով շրջապատուած ենք: Ամէն գեղեցկութիւն պիտի ունենայ իր տգեղութիւնը, ամէն ցաւի ետեւէն պիտի հասնի անդորրութիւն, խաղաղութիւն, հանգիստ. ո՛չ վիշտը պիտի տեւէ մինչեւ յաւիտեան եւ ոչ՝ ուրախութիւնը, մէկուն պիտի յաջորդէ երջանկութիւն եւ միւսին՝ տխրութիւն: Մինչդեռ սուրբ երկիրը այն տեղն է, ուր կը թափառին ուրուականներ, ոգիներ, որոնք գերիներն են աղօթքի, հաւատքի: Վերափոխման այն աշխարհին մէջ պէտք չկայ դրամի, հագուստի, այլ պէտք է միայն այն սնունդը, որ է հոգեկան: Կը կարծեմ, որ հոն ո՛չ տարիքի սահմանում կայ, ոչ ալ դասակարգի տարբերութիւն: Օր մը բոլորս գերին պիտի ըլլանք այն հոգեւոր աշխարհին, ուր պիտի դադրին ցաւեր, մտահոգութիւններ, մրցակցութիւններ, խօսակցութիւններ, այն պայմանով որ ժամանակը գայ: Ո՞վ գիտէ: 

Հիմա ողջ-առողջ կը մտածեմ, Տէ՛ր իմ, եթէ պիտի հասնէին այս պահերը մտահոգութեան, չարչարանքի եւ մահուան, ուրեմն ինչո՞ւ ստեղծեցիր այն խնձորը, որ պիտի մտնէր Ադամին կոկորդը եւ ցցուէր ոսկորը կոկորդին:

Գերի ենք մենք իրարու. սակայն ուժեղ կապերով ոտքի կը մնանք. կը յարաբերինք եւ յոյսով մը կը պահպանենք բնութիւնը պայքարելու համար, որ ան նորէն ժպտի մարդոց: 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՈՐ ԶԽՈՐՀՈՒՐԴ

Կանոն աղուհացի վեցերորդ Կիրակիի
Օրհնութիւն ԲՁ

Ս․ ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ

Խորհուրդը քու այս գալուստիդ
Գուշակեցիր նախապէս իսկ․
Իսրայէլի մարգարէներն,
Զորս ընտրեցիր Մովսէսէն ետք,
Որ խօսեցան Սուրբ Հոգիով,
Բազմաթիւ օրինակներով․
Տուր մեզ, փըրկիչ, ողորմութիւն,
Իսկ մեղքերու ալ՝ թողութիւն։

Երբ մօտեցան ամերն վերջին,
Որ տեսանողներն յայտնեցին՝
Ժամանումը մեզ փըրկողիդ,
Ժամանակի վախճանումին․
Յայտնուեցար մարդերու մէջ,
ըԶգեցած ծառայական կերպ․
Տուր մեզ, փրկիչ, ողորմութիւն,
Իսկ մեղքերու ալ՝ թողութիւն։

Եւ վեցերորդ օրը Ադամն
ըՍտեղծեցիր՝ տիպ տիրական,
Որ պատուիրանը չըպահեց
Եւ մերկացաւ պատմուճանէն․
Իսկ նոր Ադամըդ դարուն վեց,
Կորսուածին այց կատարեց․
Տուր մեզ, փրկիչ, ողորմութիւն,
Իսկ մեղքերու ալ՝ թողութիւն։

Լոյսի տաճար անստուերին,
Եւ առագաստ անճառ բանին,
Որ Եւային՝ մեր մօր նախկին,
Վերցուցիր անէծքն տըրտմալի․
Միածին որդիէդ հայցէ՛,
Հօր հաշտութեանըդ միջնորդէն,
Որ վերցընէ խըռովութիւնն
Եւ տայ ոգւոց խաղաղութիւն։

Աւետումով մարգարէին
Փրկեալներուս արեամբ գառինդ,
Մենք ալ ցնծանք՝ ծառ անտառի,
Գալուստովըդ, Տէր, կըրկնակի,
Շնորհէ՛, մեզի, արդարին հետ՝
Քեզմէ տնկեալ ծառերուն հետ
Այժըմ յոյսով զուարճանալ,
Իսկ երկրորդին՝ հետըդ ցնծալ։

Ասոր նման աւետ կու տայ
Նոր Սիոնին՝ Զաքարիան․
Ուրախացի՛ր, քեզի կու գայ
Ահա խոնարհ եւ հեզ արքայ,
Իշու, աւանակի նըստած,
Ազգաց կրկին իբր օրինակ․
Նստողդ քերովբէաթոռին,
Նստէ՛ գութով մեր հոգիին։

Երեւումըդ ահեղ փառքի
Երկրորդ գալուդ ըլլայ պիտի․
Դաւիթը տեսաւ նախապէս,
Հոգւոյն ազդմամբ կանխաւ յայտնեց՝
Աստուած յայտնապէս գայ պիտի,
Առջեւը հուր պիտ’ բորբոքի․
Այն ատեն, Յիսուս, խընայէ՛,
Գըթա՛, Քրիստոս, եւ ողորմէ՛։

Աստուածածին անհարսնացած,
Երկրէ երկինք հարս ընծայուած,
Երբոր բազմիս լոյսի նըման,
Միածինիդ աջակողմեան,
Մեզի համար նոյնին մաղթէ,
Որ մեզ փրկէ ահեղ բոցէն․
Համադասուինք արդարներուն,
Փառք տանք հետն երկնայիններուն։

Գրաբարէ թարգմանեց՝
ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՁԲ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՊԺԱ․
Եկեեղի, կաթոոկոս, Ասուաաշունչ, հետաքրաական․․․ ասոնք զուտ հայերէն բառեր են, պաշտօնական աղբիւրներէ, մաքրամաքուր բերաններէ կրնաք լսել։ Սորվեցէ՛ք, պահեցէ՛ք, ահիւ եւ դողութեամբ, եւ փոխանցեցէ՛ք եկող սերունդներուն ի կիրարկումն ու վայելումն։

ՊԺԲ․
Հայ մամուլը գեղեցիկ վրէպներ կ’ունենայ յաճախ, որոնց գոյութեան ու զարգացման հարկ է նպաստել, արդէն յատուկ հիմնադրամ մըն ալ կայ, որ այդ գործին նուիրուած է։ Վերջերս քաքական ժողով գրուած էր տեղ մը, սխալմամբ անշուշտ, իրականութեան մէջ քաղաքական ժողովի մասին էր խօսքը, սակայն տուեալ յօդուածագիրը կամ գրաշարը վրիպում մը կատարած էր․ յուսանք որ անգիտակից վրիպում էր եղածը։

ՊԺԳ․
Քորոնայի այս սեւ օրերուն ամենապայծառ գաղափարներէն մէկը ունեցած են մեր քուէյթահայ քոյրերն ու եղբայրները։ Մարդու միտքէն չանցածը ըրած են։ Բայց պէտք է խոստովանինք, որ խելացի են։ Գաղութներուն խելացութեան առաջին մրցանակը կրնան ստանալ։ Ի վերջոյ ցեղասպանութիւն տեսած ու հոգեխոցուած ազգ մըն ենք։ Մարդիկը վախցեր են, որ հիմա Քուէյթի պետական իշխանութիւնները զիրենք իբրեւ վարակի ծնունդ եւ պատճառ դուրս կը քշեն երկրէն, եւ այս վախին ազդեցութեան տակ վիտէօ մը պատրաստած են, ուր նորածինէն մինչեւ ծերագոյնին բերանէն կը կրկնուի հետեւեալ նախադասութիւնը. «Իմ հայ ըլլալուս մի՛ նայիք, եթէ պէտք ըլլայ՝ ես սրտիս մէջ լման Քուէյթը կը բաւեցնեմ»։ Ու այսպէս, մեծով-պզտիկով, տակերնին քաքած, աշխարհը ժահրէն կը սարսափի, ասոնք՝ Քուէյթի աքսորէն։ Մեծ ու պզտիկ, քահանայ ու լահանայ, ատամնաբոյժ-մատամաբոյժ նոյն բանը կը կրկնեն, գոց սորված աշակերտներու պէս։ Դեռ կ’ըսէք որ հայը ստեղծագործ ժողովուրդ չէ։ Ասանկ գաղափար որո՞ւ միտքէն կ’անցնի։

ՊԺԴ․
Հիմա շատ չի գտնուիր թուալէթի թուղթ, հազուագիւտ դարձած է։ Բայց եթէ կտոր մը գտնէք՝ փորձ մը կրնաք ընել։ Այդ թուղթով սրբեցէ՛ք ձեր սրբանը եւ հետքերը ներկայացուցէ՛ք Կիւլկիւլեան հիմնարկութեան, իբրեւ դիմումնագիր, ըսելով որ այդ հետքերը արեւմտահայերէն են եւ անմիջապէս դրամական օժանդակութիւն կը ստանաք։ Ահա այսպէ՛ս միայն կարելի է արեւմտահայերէնը թարմ պահել թուղթին վրայ, որ չչորնայ։

ՊԺԵ․
«Կիւլպէնկեան ծնած է Սարգիս եւ Տիրուհի Կիւլպէնկեաններու ընտանիքէն ներս՝ Սկիւտար, Արեւմտեան Հայաստան»։

Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիան նաեւ նոր աշխարհագրութիւն գծելու համար շատ օգտակար աղբիւր մըն է։ Մարդիկը ոռերնին կը պատռեն եւ Հայ Դատ կը հետապնդեն տասնամեակներէ ի վեր, Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիային ըրածը դեռ չկրցան ընել․ «Հասնինք Սասուն, մտնինք Վան, Մուշ, Ալաշկերտ․․․ Սկիւտա՛ր»։

ՊԺԶ․
Ասոր կ’ըսեն Հայաստան․ քաղաքական գործիչը կեցած է մամլոյ ասուլիս կու տայ, «քորոնան սէնց, քորոնան նէնց»՝ կը ճառէ․ դիմացը հաւաքուած են լրագրողները, բերանակապով ու ձեռնոցներով, սակայն վրայ-վրայի ելած են, խռնուած՝ ինչպէս միշտ, թէեւ քաղաքական գործիչը սոցիալական դիստանցիայի մասին ալ կը խօսի ի միջի այլոց․․․

ՊԺԷ․
Դիմատետրի վրայ արածող վեթերաններ կան, որ աջ ու ձախ շռայլ գնահատականներ կը բաշխեն, ապրիսներ, պրաւօներ եւ նման բաներ կը սփռեն, որպէսզի ատոնց միջոցով իրենք գոյութեան կոչուին։ Բան մը ըրած չունին, ձեռքերնէն ալ բան մը չի գար արդէն պրաւոյելէն զատ, իրենք իրենց ալ հեղինակութիւն կու տան ու գին կը հատեն։

ՊԺԸ․
– Ասքան քննադատելու, միայն ժխտական, ժխտական բաներ մատնանշելու տեղ քիչ մը դրապաշտ եղէք, լաւ բաներն ալ տեսէք, խաւարը անիծելու տեղ մոմ մը վառեցէ՛ք։
– Դուք եթէ վառած մոմէն, դրականէն ու դրապաշտէն բան մը հասկնայիք, մինչեւ հիմա գոնէ մէկ հատ մը կը վառէիք կամ ալ մեր վառած մոմերուն առջեւ, որոնք եկեղեցիներ կրնան լեցնել, երկիւղածութեան զգացում կ’ունենայիք։ Մոմը կարելի է վառել միայն մէկ նպատակով․․․ ըսե՞նք այդ նպատակը։

ՊԺԹ․
Ոչ միայն ծունկի գալ ու ապաշխարել, նոյնիսկ եթէ մերկանաք, քուրջ հագնիք եւ մոխիրի վրայ ալ նստիք՝ կասկածելի է որ ձեր բարդած մեղանչումները հարթուին, որովհետեւ այդ զանցումները այնքան բազմաթիւ ու բազմաշերտ են, որ հաւանաբար Ապաշխարութեան Աստուածն ալ նոր մարտահրաւէրի առջեւ դնեն։

ՊԻ․
Ազգային մեծ մեծահարուստ պարոն Սնուպար Քաֆէեանը նուիրուած է քորոնայի պատուաստի գիւտին։ Ինչո՞ւ չէ։ Մարդը մարդկութեան սեւ ճակատագիրը պիտի ճերմկցնէ, փրկէ ի չարեաց եւ ի փորձութեանց։ Քիչ մըն ալ այդ բաներուն վրայ թող ծախսէ, ասանկ-անանկ ծախսել մը կայ արդէն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՏԷՄԻՐՃԻՊԱՇԵԱՆԻ ԴՐԱՊԱՇՏ ՊԱՐԲԵՐԱԹԵՐԹԸ՝ «ԳՐԱԿԱՆ ԵՒ ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ» (Ա․)

ՃԱՆ ԷՐԶՈՒՐՈՒՄԼՈՒՕՂԼՈՒ

«Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում»ը 1883-1888 թուականներուն հրատարակուած է Եղիա Տէմիրճիպաշեանի կողմէ, ուր ան կը քարոզէ իր դրապաշտ փիլիսոփայութիւնը: Պարբերաթերթին իւրաքանչիւր թիւը կ’ընդգրկէ 20-24 էջ եւ տպուած է Արամեան տպարանին մէջ, Պոլիս: Պարբերաթերթը փոքրածաւալ ըլլալով հանդերձ ճոխ բովանդակութիւն մը ունի եւ՝ հեղինակային կամ թարգմանական բնոյթ։ Հետեւեալ խորագիրները հետաքրքրական են եւ ցոյց կու տան, թէ որքան բազմազան են Տէմիրճիպաշեանի նախընտրած նիւթերը. Դրական իմաստասիրութիւն – դասախօսութիւն Հայկական Կրթարանին մէջ, Հայ իգական սեռն, Նիրվանա, Ընկերային բարեշրջութիւն, Կրթական շարժում ի Պէշիկթաշ, Գերեզմանք ի՞նչ կը պատմեն, Սկզբունք մանկավարժութեան, Նախնական կրթութիւնն ի Միացեալ Նահանգս, Եղեռնական մարդաբանութիւնն յամին 1885, Ժամանակակից պատմութիւն Անգլիոյ, Հրատ մոլորակն: Տէմիրճիպաշեանը գրած է նաեւ պատմուածքներ եւ բանաստեղծութիւններ:

Տէմիրճիպաշեանի յօդուածներուն մէջ յատկապէս ուշագրաւ է փիլիսոփայական նիւթեր արծարծող Հրահանգիչ խօսակցութիւնք յօդուածաշարքը, որ կը շարունակուի 5 թիւերու մէջ: Նաեւ 14 թիւերու մէջ շարունակուող Քաղաքական տնտեսութեան դասընթացքը եւ 19 թիւերու մէջ ալ՝Կատուի մը յիշագիրքը, որուն մէջ Տէմիրճիպաշեան օրակարգի մասին իր կարծիքը կը փոխանցէ իր կատուին միջոցաւ, ուշադրութեան արժանի են: Տէմիրճիպաշեան Խօսակցութիւնքի մէջ կ’ակնարկէ զանազան գիտական եւ փիլիսոփայական նիւթերու, ինչպէս՝ միջոցի, ժամանակի, նիւթի, հիւլէի եւ այլն: Կ’ընդգծէ գիտական մտքի կարեւորութիւնը.

«Միտքն առանց փորձարկութեան կը մոլորի: Փորձարկութեան հետ կը սկսի գիտութիւնն, եւ ամէնէն ճշմարիտ իմաստասիրութիւնը այն է, որ գիտութեանց վրայ հիմնուած է: Այո, բարեկամ, նոր իմաստասիրութեան համար նիւթ կայ միայն, եւ նիւթն է մի եւ կենդանի: Բնալուծութիւնը կը վերլուծէ մարմիններն եւ ամէնուրեք կը գտնէ նիւթն, ամէնուրեք կը գտնէ հիւլէն կամ ատոմն»։[1]

Ասոնք ընդհանրապէս մէջբերուած են Արեւմտեան գիտական փիլիսոփայութեան գիրքերէն, որոնց կը հետեւէր Տէմիրճիպաշեան: Եթէ նկատի առնենք  փիլիսոփայութեան յատկացուած անկախ յօդուածներու նուազութիւնը, այս խօսակցութիւնքի արժէքը աւելի յստակ կը դառնայ: Տէմիրճիպաշեանի դրապաշտ աշխարհայեացքին արձագանգող գաղափարները ընդհանրապէս ցրուած են տարբեր յօդուածներու մէջ: Տէմիրճիպաշեանի գրածները թէեւ ուրոյն չեն, բայց որպէս խմբագիր փիլիսոփայութիւնը տարածելու համար տարած ծանր աշխատանքը ողջունելի է:

Շարժումի մէջ կարեւոր տեղ տրամադրուած է նաեւ քաղաքական տնտեսութեան վերաբերեալ յօդուածներուն: Ասոնց ամենէն ուշագրաւը Հայկական Կրթարանի դասանիւթերէն բաղկացող եւ 14 թիւերու մէջ շարունակուող քաղաքական տնտեսութեան դասերն են: Տէմիրճիպաշեանի համաձայն «մեք կ’ապրինք մարդկութեան բուռն իմաստասիրական կամ դրական շրջանին մէջ» եւ յենլով Կառնիէի կը պնդէ, որ քաղաքական տնտեսութեան առարկան մասնաւորապէս «աշխատող ընկերութեան բնախօսութիւնն է»:[2] Տէմիրճիպաշեան այս յօդուածաշարքին մէջ Սմիթի, Սէն Սիմոնի, Մալթուսի պէս նշանաւոր տնտեսագէտներու ուսումնասիրութիւններուն մասին հակիրճ տեղեկութիւններ կու տայ եւ կը բացատրէ կարգ մը տնտեսագիտական յղացքներ:

Տէմիրճիպաշեանի ուսումնասիրութիւնները արժէքաւոր են այն առումով, որ նոյն ժամանակաշրջանին Օսմանեան Կայսրութեան սահմաններէն ներս փիլիսոփայական աշխատանքները սահմանափակ էին: Օսմանեան թուրքերու արեւմտեան փիլիսոփայութեան հանդէպ հետաքրքրութիւնը սկսած էր 19րդ դարու վերջերը,[3] իսկ փիլիսոփայական համարուող առաջին թերթը լոյս տեսաւ 1912 թուականին: Արեւմտեան փիլիսոփայութիւնը ընդհանրապէս անկրօնութիւն կը համարուէր: Տէմիրճիպաշեան այսպիսի մթնոլորտի մը մէջ գրած է փիլիսոփայական յօդուածներ եւ գրքոյկներ, դասաւանդած է փիլիսոփայութիւն հայկական վարժարաններու մէջ, ծանօթացուցած է դրապաշտ, բարեշրջական եւ նիւթապաշտ դպրոցներու փիլիսոփայութիւնը: Իր գործունէութեամբ դրապաշտ փիլիսոփայութեան ջահակիրներէն մէկը եղած է Օսմանեան Կայսրութեան մէջ:

[1] «Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում», 1887, էջ 61։

[2] «Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում», 1883, էջ 178

[3] «Օսմանեան կայսրութեան ժամանակաշրջանին արեւմտեան փիլիսոփայութեան հոսանքներու թափանցումը եւ տարածումը կը զուգադիպին յետբարեփոխումներու(թանզիմաթեան) շրջանին, երբ օսմանեան թուրք մտաւորականութիւնը ծանօթացաւ արեւմտեան գաղափարներուն, յատկապէս երբ սկսաւ հետաքրքրուիլ արեւմտեան լեզուներով, ինչ որ առիթ ընծայեց նաեւ փիլիսոփայական աշխատասիրութիւններու հանդէպ հետաքրքրութեան:

«Այս հետաքրքրութեան տուն տուող պատճառը այն համոզումն էր, որ կայսրութեան հասարակական եւ ռազմական խնդիրներուն լուծումը կարելի էր որոնել Եւրոպայի փիլիսոփայական մտածելակերպին ընդմէջէն:

«Թուրք փիլիսոփայութեան նշանաւոր պատմաբան Հիլմի Զիյա Իւլքենի համաձայն՝ «Մինչեւ այդ ժամանակ թանզիմաթեան մտաւորականները եւ նոր օսմանցիները հետաքրքրողը միայն քաղաքական միտքն էր: Արեւմտեան մտաւորական կեանքով կը հետաքրքրուէին այնքան որքան ատիկա սոյն նիւթին հետ կ’առընչուէր: Արդէն Ղազալի եւ Աւիցէննան բաւարար համարող այս սերունդը Եւրոպայի մէջ ուրիշ բան պիտի չփնտռէր, եթէ ոչ թեքնիքը եւ քաղաքական յեղափոխութեան ծառայելիք գաղափարները»։ (Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, Յունուար 2019, էջ 147)», «Եղիա Տէմիրճիպաշեանի փիլիսոփայական գործունէութեան արժեւորումը օսմանեան փիլիսոփայութեան պատմութեան մէջ», Ճան Էրզուրումլուօղլու, անտիպ զեկոյց, Հայագիտական Միջազգային Գիտաժողով նուիրուած՝ Սեն Արեւշատեանի Ծննդեան 90ամեակին, Երեւան, 2019։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (776-783)

ՈՅԺ

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կը գտնեմ ես զիս անգլիական բաժանմունքը, ինչպէ՞ս ալ չորրորդ յարկ հասեր եմ առանց հեւալու, եւ ինչո՞ւ, այլեւս չեն այստեղ աղջիկներն անցեալի՝ ընկերային ու հաճելի, կամ դասախօսուհին, զոր սիրած էի երեւակայել շոյանքներուս արձագանգող ու մարմնիս տակ…:

Դատարկ է վայրն…: Ու զարմանա՞մ որ թէյ ու սուրճ պատրաստելու խոհախորշէն դուրս կ’ելլէ այդ ժամանակ արդէն ծերութենէ խլխլած ֆարրաշը…: Մեռա՛ծ ալ էր այդ ժամանակ…: Այո՛, չէր եկած երբ, եւ խօսուած էր իր հիւանդութեան մասին, որոշած էին աղջիկներն այցելել իրեն, ու մերժած էի ես մասնակցիլ, դատելով թէ հարցն իրենց համար պտոյտ էր ու հետաքրքրութեան գոհացում: Ու պատմած էին յետոյ, թէ գռիհներ էին մտած, ժանտաջուրեր շրջանցած, յուսահատա՛ծ թէ պիտի կարողանային ապրած տեղը գտնել, եւ վերջապէս, գրեթէ բախտով… ի՜նչ աշխարհ էր ուրի՛շ…: Ուսանողներն, այո՛, թէյ ու սուրճի պատուէրներն անգլերէ՛ն կու տային, զի ծառայած էր ան անգլիացիներուն, օրե՜ր հպարտութեամբ ու ափսոսանքո՛վ յիշուած, ու երբուընէ՞ վերածուած յանկերգի՝ «Եղունգները կտրուած ու մաքուր, կօշիկները փայլուն, վայրկեանի՜ ուշացումը պատժելի, բծախնդիր աշխատանք ու արդար ամսական: Գացի՜ն անգլիացիները, կործանեցա՛ւ երկիրը՝ չե՛մ վախնար ըսելու»:

Յայտնուեր է ահա կրկին, դէմս է, սակայն ի՞նչ տարբեր բան կրնայ ըսել…: Այլ քառասուն տարիներու բաժանումն աննկատ պէտք է չանցնի, կ’ըսեմ. «Իսկ մե՛ր օրերը, հո՛ս»: «Ա՜հ, անգլիացի չկար, բայց տակաւին անգլերէ՛ն կար, պարո՛ն»: Այս մէկը կրկնելու պէտք չունի…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒԵՕԹՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Չեմ յիշեր բնորդ ըլլալս… ինչո՞ւ նստեր եմ այստեղ եւ նկարակալներու ետեւէն զիս կը դիտեն տղաք ու աղջիկներ…: Սովորական, պարզ զգեստներովս եմ եւ չեմ կարծեր որ մարմինս հետաքրքրէ զիրենք…: Ուրե՞մն…: Իմ նախընտրեալ անարտայայտ դէմքով կը շարունակեմ նայիլ…: Կ’աշխատին անոնք ու ժամանակն անշուշտ կ’անցնի…:

Պրկումն ահա կը քակուի, վրձիններէն կ’արձակուին, գոհունակ են աւարտով… այլ հարցական՝ ինծի…: Կտաւներուն վրայ միշտ ես եմ, դէ՛մքս է, տարբերագոյն մեկնումով սակայն՝ խոժոռ եմ հոս, խորազգաց՝ հոն, մեղմաբարոյ, չարախինդ, ծածկամիտ, ճակատաբաց, կամակոր, ապաշնորհ, հանճարազօծ, թոյլատու, տռփավարար…: Ասոնցմէ ո՞ր մէկն եմ, ո՛չ մէկն եմ, ոչ այսքան շե՛շտ… իրե՞նք են… կ’ուզեն գիտնալ… կը մօտենան, նկարներով կը տողանցեն ու շուրջս կը դառնան… եւ ինչպէ՞ս ես ալ… չզուարթանա՛մ…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒՈՒԹԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կատարուած է արժեւորումն ու արդիւնքն՝ յայտարարուած: Ամբողջովին անսպասելի: Արաբական Երգի Տիկինը ստորադաս համարուած է հին ու նոր քորանասաններու:

Կը յիշեմ որ անցեալին փափաքած էր ան Քորանը կարդալ ու ձայնագրել ու սկսած ալ, սակայն հաւատքի պաշտպաններուն կողմէ բացարձակապէս արգիլուած: Կնոջ ձայնը գայթակղեցուցիչ կը համարուի, ալ ո՞ւր մնաց Օմ Քալսումի կլկլոցն արբեցնող: Անշուշտ հեգնաբան մտքերու մօտ յստակ էր, թէ Արեւելքի Աստղին կատարումը հրապարակէ դուրս պիտի վանէր արհեստավարժ շէյխ ասաններն անխտիր ու տիրէր, պաշտուէ՛ր կուռք իբրեւ. عظمة على عظمة على عظمة، يا ست!

Յոխորտ Սոխակը բարկացած է ահռելիօրէն եւ – ինչպէս կ’ըսեն – բառեր չի գտներ իր ցասումն արտայայտելու: Մինչ ես կը ժպտիմ: Ուր որ է, ծաղրանքովը բախտին կամ սխալով ողջունելի՝ գերիվեր պիտի հռչակուիմ իր գեղգեղանքէն ու միւսներուն երերանքներէն:

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒԻՆՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Մարգարէին ծննդեան տօնն անցած է, բայց քաղցրեղէն յայտարարող գունազդները կը մնան, ինչպէս եւ՝ վաճառատուներուն մէջ ուշացած գնորդներու սպասող տակաւին յորդ պաշարները: Կը մտնեմ ու շրջան մը ընելէ ետք, կ’ուղղուիմ անշփոթելի բաժինը, ուր բազմատեսակ նմոյշներով ծածկուած սեղանի մը ետեւ նստած կը տեսնեմ շեշտաշպար, լեցունկեկ կին մը՝ մեծ ու ողորկ ծիծերը բաց եւ ոսկենախշ ապարօշին արծաթ ծոպերն ուսերուն: Կը հրաւիրէ անպայման համտեսել ասկէ ու անկէ: Ինչո՞ւ չէ… հը՜մ…: Բայց գիրքե՜ր կան անոնց տակ, ահա՛ الأعمال الكاملة – أحمد فؤاد نجم  ճի՛շդ ուզածս՝ ժողովրդական լեզուով գրող մշտըմբոստ բանաստեղծին ամբողջական գործերը: «Քանիի՞»: «Ծախու չէ»: «Կը վճարեմ»: «Ցուցադրութեան համար է միայն»: Կը մղուիմ արտասանելու յիշողութեանս կողմէ մասնատուած տողեր…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ

Հեռանալու փափաքն անդիմադրելի է, բայց կորսուելու վախէն կ’արգելակուի…: Իջեր եմ ուստի ստորերկրեայ մեթրոյին նորաբաց կայարանն ու արդէն մտեր՝ մաքրամաքուր ու զովահով կառքերէն մին: Պիտի երթամ մինչեւ ծայրածայրը գիծին ու պահե՜ր ելլելով կայարանէն դուրս՝ նոյն կամ այլ կառաշարով ապահով վերադառնամ: Կ’երթանք, կ’անցնինք լուսաւոր, նկարէն կայարաններէ, կ’ելլեն ու կը մտնեն գեղազգեստ, քաղաքակիրթ այրեր ու կանայք: Ցրուե՞ր եմ վայրկեաններ… փոփոխութիւն կայ… կը սաստկանայ… թափթփած են մարդիկ հիմա… ու գռեհիկ… հինցեր է, գունատեր՝ կառքն ամբողջ, կ’ընթանանք անապատային, մխացող գործարաններով ցանցուած վայրերէ, կիսաբաց, փոշոտած պատուհաններէն տաք օդ կը փչէ երեսնուս…: Բայց հասանք կ’երեւի, մարդ չմնաց, ու կ’ելլեմ նաեւ ես: Շուկա՜յ մըն է դուրսը, յարաշա՛րժ է ամբոխն ելեկտրական սարքերու կուտակումներու շուրջ, ամէն ինչ ծախու է հոս, աժա՜ն զարմանալիօրէն, ու անկարելի չէ կռահել՝ կեղծ ու խարդախեալ…: Ուժասպառ եմ, յուսաթափ, պտղահիւթի մաքրազուրկ եդեմին ինչպէ՞ս չապաւինիմ…: Սակայն անգործութենէն պարտադրաբար խլուած պատանին տակաւին կը փորձէ նարինջները քամել…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՒՄԷԿԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Տանս վարն եմ ու դիմացի մայթին վրայ կը տեսնեմ վերջերս փողոցներուն մէջ բազմացող շուներէն մին եւ երկու սպիտակ, գանգրահեր, ազնուազարմ շնիկներ: Շունը սիրաբանե՞լ կ’ուզէ, թէ պարզապէս նեղել շնիկներէն մին, չեմ գիտեր: Շնիկը կ’ընդդիմանայ եւ նոյնիսկ հակայարձակման կ’անցնի, ու միւս շնիկն իսկոյն կը զօրակցի: Շունը կ’ընկրկի դիմացի տան պատին, ու չկարողանալով դիմադրել կը ճողոպրի ու փողոցն անցնելով մեր մայթը կու գայ եւ իր փորձը պիտի կրկնէ քովս՝ ծառին տակ գտնուող կատուին հետ: Սակայն այս անգամ կը սաստեմ զինք ու կ’արգիլեմ:

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՒԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Վստահ եմ որ մէկը կը հետապնդէ զիս, բայց ո՞վ՝ հարիւրաւոր անցորդներէն: Կը քալեմ ու կը կանգնիմ ու շուրջս կը նայիմ, անկարելի է որոշել: Կը հրեմ ծաղարանին ապակեայ դուռն ու կը մտնեմ, տեսնեմ ո՞վ պիտի հետեւի: Չի գար մարդ, սակայն ներսը գտնուողներէն կը կասկածիմ: Կը հարցաքննեմ ես զիս․ «Ինչո՞ւ հոգալ»: Ինչո՞ւ արդարեւ: Ե՞րբ կարեւորութիւն տուեր եմ ուրիշներու կարծիքին…: Ուրիշ մը չէ ուրեմն… ուրեմն՝ ո՞վ…: Ե՛ս ալ չեմ… վրիպի թէեւ վկայութիւնս իմ մասին…: Մօտիկ անձ մըն է, շատ մօտիկ: Կ’ապաւինիմ օթեւանի սենեակիս առանձնութեան: Հո՛ս ալ է ան եւ ի՛նչ որ ըսեմ, ի՛նչ որ ընեմ՝ մեկնէ պիտի իրականութեան հակառակ… պահանջելով որ ճշմարտութիւնն ընդունիմ…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՒԵՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կ’առարկեմ․ «Աշխարհահայեացքս միակերպ հեգնական չէ եղած, խորհուրդի սէրս զիս տարած է բանաստեղծներու, միսթիքներու, փիլիսոփաներու, յամեցած եմ իրենց մօտ, բայց հիասթափած ալ միշտ: Որեւէ տեղ չեմ հանգրուանած ինքնահաստատ, անհերքելի իմաստի: Վերադարձած եմ գլխիկոր, կարծես ձախողութիւնն իմս ըլլար: Թերեւս ալ է, ո՞վ գիտէ»:

«Բայց դուն, դուն՝ քեզմով միայն, չե՞ս հասած որեւէ խորհուրդի, նախանշանի գոնէ, չե՞ս յայտնաբերած որեւէ իմաստ, ծուէն…»:

«Ցնդա՜ծ են սակայն իսկոյն, ինչպէս շա՜տ երազներ կը մոռցուին արթնացման հետ»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՄԱՅՈՒԹԻՒՆԸ

ՏԻՐՈՒԿ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Այս առաւօտ, նախորդ օրերուն պէս, ճամբուն անկիւնը կեցած, հանրակառքին կը սպասէի։ Մարդ-մարդասանք չկար։ Հինգ վայրկեան վերջ հանրակառքը եկաւ, վարորդին „Good morning“, ըսի ու տոմսս մօտեցուցի գործիքին, որուն մեղմ սուլոցը լսելուս պէս անցայ ու նստելու տեղ մը փնտռեցի։ 

Մինչեւ այսօր հանրակառքերուն մէջ նստելու տեղ կը փնտռէի ու գտնելու պարագային յաղթական դիրքով կը փակէի աթոռին եւ կամ տեղ չգտնելով ոտքի կ’աղօթէի, որ նստողներէն մէկը հասնէր իր ուզած կանգառը ու տեղը զիջէր ինծի։

Այսօ՞ր։ Այսօր հանրակառքը պաս-պարապ էր ու հակառակ պարապ ըլլալուն` նստելու յարմար տեղ մը փնտռեցի եւ մտածեցի. ի՛նչ զարմանալի է մարդ արարածը, որ ընտրութեան առիթ ունի, բայց որոշում կայացնելու մէջ դժուարութիւն կ’ունենայ։ Վստահ եմ, որ շատերս բազմաթիւ կարելիութիւններու միջեւ ընտրութիւն ընելու եւ որոշում կայացնելու ժամանակ կը տատամսինք եւ երբեմն ալ սխալ որոշում առնելով կը տուժենք, իսկ ընտրութեան առիթ չունենալու պարագային առանց շփոթելու կը գոհանանք ու «Կ’երեւի մեր բախտն է», կ’ըսենք համոզուած։ 

Վերջ ի վերջոյ տեղ մը նստեցայ։ Ես ու վարորդը միս-մինակ կը ճանապարհորդէինք։ Այո՛, մէկ ժամուան առօրեայ ճամբաս, ամայացած, տեսակ մը երկար ճանապարհորդութիւն կը թուէր։ Ժամանակը սառած էր կարծես։ Հոս ու հոն քանի մը ինքնաշարժ, մատներու վրայ հաշւուող անցորդներ, կայարանին մէջ․  «Ուշադիր եղէ՛ք ու վարակէն պաշտպանուեցէք», յայտարարութիւնը լսելով ինքզինքս սարսափազդու շարժապատկերի գլխաւոր հերոսը զգացի ու այն տպաւորութիւնը ունեցայ, որ հիմա որեւէ անկիւնէ ոճրագործ մը պիտի յայտնուի ու հետապնդէ քայլերս։ 

Օղակներէն կախուած, յաճախ լեցուն աղբի տոպրակները պարապ էին այսօր ու շոգեկառքի երթուդարձով յառաջացած հովին հետ աջ ու ձախ կը շարժէին ու կարծես ողորմութիւն խնդրելով՝ «Մեզ անօթի մի՛ ձգէք», կ’ըսէին։ Գետնի փոշին անգամ մարդոց կօշիկներուն տակ ճզմուելու ու հոն փակելու կարօտը կը քաշէր։ 

Կառաշարին մէջ մի քանի հանդարտ մարդոց կողքին խելառ կամ թմրամոլ մարդու մը առկայութիւնը պարտադիր դարձած էր կարծես։ Անոնց ներկայութիւնը աւելի սարսափազդու է ինծի համար, քան այս նորաստեղծ թագաժահրը։ Թագաժահրէն պաշտպանուելու միջոցները յստակ են, սակայն այսպիսի գազանակերպ ժահրերէն խուսափելու հնարքը ի՞նչ է արդեօք։ Անտեսե՞լը, հեռու մնա՞լը կամ վակոն փոխե՞լը։ Ամէն պարագայի երրորդ տարբերակը ընտրեցի ու կանգառին վակոնէն դուրս ցատկեցի, յաջորդ վակոնը մտայ ու չզարմացայ, երբ քանի մը հոգի ալ նոյնը ըրաւ։

Այս քաղաքին ամայութիւնը ե՞րբ պիտի վերջանայ։  

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՆԵՐՇՆՉՄԱՆ ՎԱԽՃԱՆ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

կը քաշես ներս
կողերուդ միջեւ սնունդ ծուծի
լեռներուն ժխորը ամպերու տակ
շունչ շունչի
կը բարձրացնէ անոնց վեհութիւն
քօղածածկ երկինքը ունի ժպիտ
ճառագայթներու ներքեւ շողշողուն արեւ
լոյս կը ծագի այգին
բաց աչքեր կը շողան պսպղուն
կը բուրեն ծաղիկներ
թագադիր հարսերուն ծոցին մէջ
շունչ են երկինք ու երկիր
երկունքի ցաւերով նորեկներ
կանգնած են բարեւի փակ աչքեր
շունչ կը պաղատի
մեծ ու պզտիկ կենսական
եւ քայլ առ քայլ
մերձակայ ուղին կը մեկուսանայ
իւրաքանչիւր ներշնչում
կը մնայ շնչատ
ու կը մօտենայ
դէպի վախճան

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ: