CV

ՎԱԶՐԻԿ ԲԱԶԻԼ

Վերջին տարիներին
իր պատկերը հողացնելով
խուսափեց մահառիթ օրերից։

Այդ ընթացքին 
իր աշխատանքային կենսագրականը յապաւելով
կուռ ու թղթային իր CVն պատրաստեց՝ կեանքի գիրքը,
ուր նոյնիսկ իր քակտուած շինուածքը
համաչափ ու ներդաշնակ էր։

Բայց իր կեանքի գի՞նը։
Տաղանդների վատնում
եւ անյօդ էջեր։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՃԱ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌԱ․
Հայաստանի ընդդիմութիւն կազմող բոլոր ուժերը, առանց բացառութեան, ըլլան անոնք խորհրդարանէն ներս կամ դուրս, կուսակցութիւն կամ խմբաւորում, իրենք զիրենք իշխանութեան լաւագոյն թեկնածուն կը համարեն։ Դուք պէտք է երթաք, մենք պիտի գանք, համոզուած են անոնք։ Եւ կրնա՞ք երեւակայել, որ աս ժողովուրդը երկու-մէկ Չարենց կը մէջբերէ․ ինչի՞ն մէջ էր, հայ ժողովուրդ, քո ի՞նչը։ Կ’երեւի «միութիւն» ըսուածը մեր կողմին, միայն մե՛ր միութիւնն է, ոչ բոլորիս։

ՌԲ․
«Մարտահրաւէր» կամ, աւելի ճիշդ, ամերիկերէն՝ «չելընճ», գիտէ՞ք ինչ կը նշանակէ։ Դիմատետրի էջիդ վրայ կրնաս բարեկամներէդ քանի մը հատին անունը նշել եւ ըսել, որ իրենց սիրած գիրքերուն կամ միրգերուն կամ կիրքերուն կամ ձիրքերուն կամ սարքերուն կամ սոխերուն անունները նշեն։ Է, յետո՞յ։ Աս է։ Ան ալ կը նշէ։ Յետոյ անիկա իր կարգին ուրիշին կամ ուրիշներու անունը կը նշէ եւ անոր ՄԱՐՏԱՀՐԱՒԷՐ կ’ուղղէ, որ սիրած գիրքերուն միրգերուն… անունները տայ։ Բոլորը միասին կ’ուրախանան։ Եւ այսպէս մարտահրաւէրէ մարտահրաւէր եւ միրգէ միրգ բառերը իրենց իմաստը կը գտնեն, այսինքն կը կորսնցնեն։ Կը զգա՞ք։ Մարտահրաւէր․․․ մինչեւ ո՛ւր իջած է։ Հարկաւ։ Անկէ յետոյ արդէն մարտահրաւէիրն ոչ մարտը, ոչ հրաւէրը կը մնայ։ Ասիկա ոչ թէ չելընճ է, այլ մաքուր հայերէնով՝ չալըմ է։

ՌԳ․
Արեւմտահայերէնի բոլոր համացանցադասատուներէն, արեւմտահայերէնի ծակ մասնագէտներէն մէկ հոգի ցոյց տուէ՛ք, նմոյշի համար, որ մէկ հոգի մէջտեղ բերած ըլլայ, որ խելքը գլուխը մէկ տող հայերէն գրէ, կարդայ կամ խօսի։ Կէս հոգի ալ կ’ըլլայ. հարց չէ։ Կէսիկ ալ կ’ըլլայ, եթէ պէտք ըլլայ։ Նկատի չունինք հարկաւ բոզանոցները լեցնող աշակերտ-աշակերտուհիները, որոնց համար լեզուն եւ լեզու սորվիլը դրօշակի պէս իրենցմէ առաջ ու իրենցմէ վեր բռնած կը քալեն լեռն ի վեր կամ ձորն ի վար, յայտարարելու համար, որ իրենք․․․ «իրենց» լեզուն կը սորվին․․․ իբր թէ։ Կարեւորը յայտարարութիւնը չէ՞։ Որքան փրոփականտ՝ նոյնքան գործ։

ՌԴ․
Սաքան տարի է Կիպրոսի այդ վարժարանը փակ է։ Գանգատելէ զատ եթէ գործ տեսնող մարդ ըլլար, դժգոհութենէ անդին լեզուի, դպրոցի իմաստին շուրջ հաւաքուած միտք եւ գումար եթէ ըլլար՝ մինչեւ հիմա բան մը մէջտեղ եկած կ’ըլլար այդ դժգոհութենէն։

ՌԵ․
Մեզի համար մեր գրողներուն անունները կարեւոր են, որ պէտք է հոլովենք բեմերէն կամ յաւուր պատշաճի․ Վարուժան, Օշական, Նարդունի, Զարդունի․․․ ըըը․․․ Զարդարեան։ Թէ անոնք ի՞նչ գրած են, ի՞նչ ըսած են, որոնցմէ այսօր իսկ դեռ սորվելիք բաներ ունինք՝ երբեք կարեւոր չէ։

ՌԶ․
Համահայկական մրցանակ մը կազմակերպած ենք։ Կրնան դիմել բոլոր անոնք, որոնք պիտի փորձեն արեւմտահայերէնի ամենամեծ սխալները ցանկագրել։ Ամէն ձեւով կրնան պատրաստել իրենց ցանկը՝ արուեստի ամէն մարզով՝ երգով, վէրքով, պարով, քարով, գրականութեամբ, զրաբանութեամբ, գիրով, կիրով կամ ձայնով, կայմով։

ՌԷ․
Մշտագազան ըլլալու փոխարէն, երբեմն եղի՛ր եղնիկ, երբեմն՝ աղաւնի, երբեմն՝ մրջիւն։ Փոխէ՛ նկարագիրդ։ Դեռ չսորվեցա՞ր։

ՌԸ․
Սա դպրոցը փակելու պիտի փակեմ, սակայն որպէսզի աջէն ու ձախէն վրաս չյարձակին, անմիջապէս գաղափարը ունեցայ յայտարարելու, որ դպրոցը թէեւ կը փակենք հիմա, բայց վաղը նոր դպրոց պիտի բանանք անմիջապէս, աւելի մեծ, աւելի գեղեցիկ․ հապա՞, Մեսրոպ Մաշտոցին խաթիրը կայ։

ՌԹ․
Երբ մեր փոքրիկներուն տառերը լաւ չսորվեցնենք, կը պատահի որ «հո» տառին գլխագիրը՝ «Հ», տողէն վար գրեն եւ «Հայաստանի անկախութեան» տեղ «չայաստանի անկախութիւն» գրուի։ Եւ այդպէս ալ եղած էր արդէն։

ՌԺ․
Հայերէն բառերու «մարտահրաւէր»ներու մարտիկները ու մարտահրաւիրեալները աջէն ձախ բառեր նետելով հայերէնը բաւական զարգացուցին արդէն։ Փառք տանք Աստուծոյ։ Շատ բարձր մի՛ ըսէք, եթէ Կիւլկիւլեան հիմնարկութիւնը լսէ, հաւաքական մրցանակ մըն ալ աս նախաձեռնութեան կու տայ։ Հապա՞։ Հերոսութիւն է։ Ի՞նչ կ’ըսէք։ Որքան մակերեսային՝ այնքան ոռակաոռ։ Ասոնք ալ լուծեցին արեւմտահայերէնի հարցը, ճիշդ ինչպէս որ հայկական հարցը ամէն օր նորովի կը լուծուի, ամէն անգամ նոր լուծողի մը լուծարքով։ 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (915-923)

ՈՅԺ

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կը գտնեմ ես զիս Գահիրէի Միջնաբերդը, բայց ազատ այցելու չեմ, այլ կալանքի վտանգին տակ…: Ահա կ’առաջնորդեն զիս միջնադարեան բանտը, որուն մղձուկ խուցերը իշխանութեան դժգոհութեան արժանացած անձերով կը խռնուէին մինչեւ վաթսունական թուականները…: Բայց դատա՜րկ են հիմա, եւ ոչինչ ունին աչքագրաւ…: Կ’ըսեն․ «Շատերու կողքին, ժամանակ մը հոս նետուած էր իշխանութիւնն իր բառերով խարազանող, ծաղրող բանաստեղծը՝ Ահմատ Ֆուատ Նիկմ: Եւ ուրեմն որոշուեցաւ, որ դուք, գրչեղբայր իբրեւ, ձեր կեանքն այլեւս անցընէք այստեղ»: Կը կատակէ՞, ի՞նչ է: Քաղաքավար ալ է շեշտը, եւ բնաւ սպառնական, կարծես իր առաջարկած վայրն ըլլար մենատուն մը, կամ նոյնիսկ… հանգստեան տուն մը…: Կարծեմ աւելորդ է առարկել, մանաւանդ որ շարունակութիւն կայ: «Բայց եթէ կը մերժէք», անշո՛ւշտ թէ, «կրնաք Աստուծոյ կամքով ձեր մնացած օրերը անցընել Մուհամմատ Ալիի մզկիթին մէջ»: Գեղակառոյց, հեւքատարած, ալապա՜սդր սքանչելի՛քը…: «Ինչո՞ւ հո՛ս բերիք զիս…»: Եւ արդէն հեռասփիւռ հռչակիս մասին կը մտածեմ՝ Մզկիթին Մարդը…

Գորշապատում Գահիրէի նշանադրոշմ մզկիթին արծաթացոլ ուրուանկարն հեռուներէն տեսանելի…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Միջին տարիքի աշխոյժ Նակիպ Մահֆուզն է, իմացական իր գերակայութեամբ տիրապետող որեւէ խօսակցութեան կամ բանավէճի: Ինչպէ՞ս կրնայ ուրեմն կարդացած ըլլալ տրամադրելին երազներէս, երբ անոնց տուն տուող ի՛ր երազները պիտի սկսին գրուիլ քսան ու աւելի տարիներ ետք: Բայց իրողութիւն է, որովհետեւ կ’ակնարկէ երազներուս մէջ ազգային դէմքերու չգոյութեան: «Սաատ Զաղլուլ, Մուսթաֆա Նահհաս, Նասէր, հետս են ու կը շրջագային, ունենալու էք դուք ալ անոնց նմաննե՞րն…»: Անդրադարձս կ’արտայայտուի ժպիտով, կ’արշաւեն ու կ’անհետանան պատանութեանս Դաւիթ Բէկն ու Մխիթար Սպարապետը, որպէսզի շարունակէ ինք ալ. «Հերոսնե՜ր չունիս դուն, ո՛չ ոք կը բարձրացնես հերոսի պատուանդանին, նոյնիսկ հեգնանքով հարուածելու համար: Անկասկած ապացոյց է այդ՝ երազներուդ վաւերականութեան: Չե՛ս ձեւացներ՝ ինչ որ չես: Այո՜, երազները պէտք է ըլլան երազողին հարազատ»:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒԵՕԹՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Չե՛մ կրնար որոշել՝ Պետրա՞րկն է, թէ Դանթէն, ստոյգ պատկերներ կա՞ն, երկո՛ւքն է թերեւս, բայց եկած է յանդիմանելու. «Գիտցա՛ր դուն մեր արժէքն ալ՝ ուրիշներու կողքին, ու ոգեցիր քերթուածներու մէջ, արդ, խրատն ընդունէ՛ ու կիրարկէ՛: Վերադարձի՜ր փոխաբերութեա՛ն, էութի՛ւնն է ան բանաստեղծութեան, դատակնի՛քն է բանաստեղծին: Այո՜, ի՛նչ որ կը կարդանք՝ կրկնութիւններ են այսպէս կամ այնպէս, դիւրի՜նն են ընտրեր, տաղանդներ չկա՜ն: Բայց դուն, դուն ընտրե՛ր ես հրաժարիլ, ու կը վանես հեռու, մղուած համոզումէ մը, որ, գիտցի՛ր, սխալ է: Իսկական բանաստեղծի լեզուն փոխաբերական է»: Կը պատասխանեմ, զի երկարեցա՜ւ․ «Հեգնանքի նետն ահա՛, համբերութեան կապարճէն այլեւս հանելով, ժխտումի աղեղով կ’արձակեմ խորհուրդի ձեր զրահին վրայ»: Խոցե՛ց, բայց ցա՞ւ է դէմքին, թէ կը ցնծայ…:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒՈՒԹԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Ուշացած եմ կարծեմ ու կ’երեւի կը սպասէին… կ’ուզեմ հարցնել դերիս մասին, բայց զգեստաւորուիլ հրահանգած են արդէն… այս ո՛րքան բազմութիւն, ի՞նչ թատերախաղ է… խառնափնթոր վիճակ, աճապարանք ու անճրկում… ճի՞շդ կը տեսնեմ՝ այրեր որոնք շրջազգեստներ կ’անցընեն գլուխնէն եւ կիներ ալ արական հանդերձանքով… դիմակահանդէ՞ս է թերեւս, բայց բացերես են… շարէշար այս զգեստներէն ինչպէ՞ս ընտրեմ… բայց շրջազգեստ մըն ալ ինծի՛ կը պարտադրեն… բողոքեմ պիտի, բայց մարդու հոգը չէ… գիտնայի գոնէ՝ պատմակա՞ն թատերախաղ է այս, թէ… հրմշտուք է սակայն ու կը հրեն բեմ…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒԻՆՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Ձիե՜ր, ուղեկից ասպետներով, կ’անցնին կողքէս: Ասպարէզ մըն է, ու մարդիկ եկած են գեղեցկութի՞ւն վայելելու, հեծնելու ու արշաւելո՞ւ, թէ գնելո՛ւ ալ: Եւ ի՞նչ կ’ընեմ ե՛ս հոս: Մոռցած էի, հեռացա՜ծ էին մտքէս, աչքս կ’երթայ առոյգ յետնամասերուն, եւ, անդիմադրելիօրէն, իգական գեղաշարժ ոռիկներ կը տողանցեն: Նմաններու ակնապարար հանդէ՞սն արդեօք բերած է զիս հոս: Տարօրինակ կրնայ թուիլ որ ձիերու ու կանանց յետոյքներն այսպէս զուգորդուին՝ մին միւսը յիշեցնէ միշտ… հոգ չէ թէ միայն կիներո՛ւնը շոյելու ափս ուզէ երթալ… նախաբան իբրեւ… եւ ակնկալ աւելիին…: Լաւագոյնս ո՞վ կրնայ մեկնաբանել՝ հոգեբո՞յժը… թէ գեղագէտը…: Թէ… երեւոյթ է հասարա՜կ, ու պարզապէս առաջի՛նն եմ զայն յականէ յանուանէ յայտարարող…:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՔՍԱՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Երկյարկ այս շէնքին առջեւէն կ’անցնէի, մտածելով միշտ ալ, որ հո՞ս էր հրեայ բժիշկ-բժշկուհիի ծննդատունը: Մայրս մէկ-երկու անգամ անդրադարձած էր անցողակի, երբ արդէն դարձած էր պատմութիւն: Առաստաղը բարձր, պատշգամներն ընդարձակ ու նախշերը ճոխ՝ կառուցուած կը թուի Հելիոպոլսոյ հիմնադրումէն ոչ շատ ետք: Վաթսունական թուականներէն այս մէկն ալ լքուեր է իր բախտին: Վայրկեանի որոշում է: Կը մտնեմ ու երկրորդ յարկ կը բարձրանամ կերուած ու կոտրտած սանդխամատներէ, եւ յարկաբաժնին մուտքն անդուռ է կարծես, ու կը տեսնեմ ամբողջացած կամ կիսկատար դագաղներ, եւ կռնակը կը շտկէ գործին վրայ հակած դագաղագործը ու կը ժպտի ու կ’ըսէ որ կանուխ եկած եմ եւ հարկ չկայ աճապարելու:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՔՍԱՆԵՒՄԷԿԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Յայտնի է թէ գծագրութեան դասընթացքի մը կ’ուզեմ հետեւիլ, թերեւս նոյնիսկ գեղարուեստի յայտնի հիմնարկ ըլլայ, եւ կ’երեւի կ’ուզեն ստուգել նուազագոյն կարողութիւնս ու կը հրահանգեն կլոր փոս մը գծել: Ատկէ դիւրի՞ն բան: Բայց որեւէ փոս չէ կամ մտացածին: Պէտք է ըլլայ իրական ու գործածակա՛ն: Ուրկէ՞:

Որոշ է արդէն ու կը տանին քաղաքի բանուկ վայրերէն հեռու եւ ամայի փողոցին մէջտեղ գտնուող կոյուղիի մետաղեայ ծանրաչոք կափարիչը վերցնելով ու արձակուող գարշահոտէն արագօրէն հեռանալով՝ կը հրահանգեն մօտենալ ու գծել: Գիտե՞ն թէ չեն գիտեր, որ կոկորդի վիրահատումէն ետք զրկուած եմ հոտառութենէս՝ բարեբա՜խտաբար… ու չեմ ակնկալեր որ անգամ մըն ալ, յիշողութեանս կառչած պատկերին նման, թունալից այդ վիհին խցկազերծման սահմանուած մօրէ մերկ, կոյաթաթախ, ահռառնի մարդ մը յանկարծ յայտնուի…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՔՍԱՆԵՒԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Այս աղջի՞կն ալ լաչակով… այո, ժանեկազարդ ու կարմրաբորբ, բայց… անցեալն անցեա՞լ է ու չյուսա՞մ այլեւս…: Եւ զարմացահարց նայուածքիս ի պատասխան կը ծռի ու մինչեւ գետին հասնող վարդ ու շափրակ փէշը կը բարձրացնէ պչրանքով…: Վարդաթոյր է համովիկ բունոցն ու ծտիկին կտո՞ւցն է դուրս… ինծի՜ համար ուրեմն չարչարեր է ինքզինք դեռ քիչ առաջ եւ արեւելեան քաղցրամածոյթով ցայլքը մաքրեր նորաճ մազերէն…: Եւ ուրախ է մատուցած անակնկալով ու կը խնդայ․ «Պարտադրեցին: Մենք ալ վարտիքնիս հանեցինք ու գլուխնիս անցուցինք»:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՔՍԱՆԵՒԵՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Այս որքա՜ն թուղթեր գրասեղանիս վրայ… թուղթը թուղթ կը ծնի՞… կարծես ինչ որ անցեալ է թո՛ղ մատնուի կորստեան… մոռցուեր է ինչ որ արժանի է մոռացման..: Բայց երազնե՜ր են ասոնք, մաքրատի՛պ ալ, ե՞րբ գրեր եմ, եւ ինչպէ՞ս մոռցեր…: Եւ յայտնուին հիմա՞, յանկարծակի՞, երբ երազներ դադրեր են գալէ եւ լքե՜ր զիս իննհարիւրի սահմանին…: Պիտի հասնի՞մ ասոնցմով հմայական հազարումէկ թիւին: Բայց կը յիշեմ որ ժամադրութիւն մը կայ, պէտք է, ինչպէս միշտ, յարգեմ, ինքնաձաղկումն ինչպէ՞ս դիմագրաւեմ…:

Քաղաք պիտի ուղղուիմ, եւ արդէն փողոցն եմ, եւ խոյժ ու դղորդ բեռնատարէն նախազգոյշ եմ անդին քաշուելու… ու վարձակառքն անսաց նշանիս…: Պիտի չուշանամ այս անգամ ալ, բայց եւ վերադարձիս ի զո՜ւր պիտի փնտռեմ փրկարար երազներն…

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԵՐ ԳՐՈՂՆԵՐԸ

ՍԵԴԱ ՍՈՓՈԿԼԵԱՆ

Մտքիս մէջ իրարու կը յաջորդեն անուններ, որոնց վրայ դժուարութեամբ դէմքեր կը դնեմ։ Գիտեմ, որ գրագէտ էին եւ մեզի կ՚այցելէին, որովհետեւ հայրիկիս բարեկամներն էին․ Լեւոն Չորմիսեան, Լեւոն Մոզեան, Հրաչ Զարդարեան, Վազգէն Անդրէասեան, նոյնպէս հօրեղբայրս՝ Ասատուր Սոփոկլեան։ Անոնց մեծագոյն նպատակն էր վեր հանել հայոց գրականութիւնը։

Գրագէտ, բանաստեղծ, պատմաբան, ընկերաբան, ազգագրագէտ էին անոնք, բոլորը մասնագէտ եւ նուիրուած հայոց լեզուին։ Շատերը կ’աշխատակցէին «Ծիրանի Գօտի» թերթին եւ զիրար կը գտնէին Ֆրանսահայ Գրողներու Միութեան յարկին տակ, ուր հայրս շրջան մը քարտուղար եղած էր։ Կը հաւաքուէին Le Regent սրճարանը, Փարիզի 9րդ թաղամաս, մեթրօ Cadet։ Քննարկումները բարձր մակարդակի էին եւ միշտ արգասաբեր։

Այս պայմաններուն մէջ է, որ կեանքիս ամենանշանաւոր դէպքը պատահեցաւ։ Ինը տարեկան էի, Հայաստան այցելութենէս նոր վերադարձած, արտասանեցի ընտրանի ու հռչակաւոր ժողովին առջեւ գրած բանաստեղծութիւններէս մէկը, վերնագրուած «Մասիսին», յստակօրէն, լուրջ ու ամփոփուած, ու անոնց ուշադրութեան յանձնեցի փոքրիկ, տհաս բանաստեղծիս գրութիւնը․

ՄԱՍԻՍԻՆ

Ճերմակ գագաթով իմ սիրուն Մասիս,
Դու գանձն ու յոյսը իմ փոքրիկ սրտիս․
Թէեւ լեռ մ՚ես լոկ ուրիշին համար,
Ինձ համար սակայն դու կրակ անմար,
Ամենէն սիրուն ու աղուոր լեռն ես։

Երբ կողէդ յանկարծ արեւը ծագի,
Վէս գագաթներդ կը փայլին հուրով,
Ինչպէս աստղերը անբիծ, հոգեթով։

Բայց երբ անձրեւը սկսի տեղալ,
Վստահ եղիր դուն, ո՜վ Մասիս անգին,
Որ թափուող այդ սուրբ կաթիլներ անմեղ
Քեզմէ բաժնուելէս գոյացած ցաւէն
Հարազատի մը անկեղծ արցունքն են։

Ս. Սոփոկլեան, 1967

Մեծ լռութիւն տիրեց սենեակին մէջ, ու յանկարծ սկսան ծափահարել ու խորհուրդ տուին ըսելով․ «Շարունակէ՛, աղջի՛կս, արժանի ես հօրդ ու հօրեղբօրդ»։

Նման մեծարանք գրագէտներու կողմէ ազդեց վրաս, մեծ պատիւ մըն էր ինծի համար։

Այսօր, երբ կը կարդամ ամէն մէկուն կենսագրութիւնը, թէ ինչպէս անոնք ցեղասպանութենէն ազատելով յաճախեցին դպրոց, համալսարան, իրենց ամբողջ կեանքը նուիրելով հայոց լեզուին․ այնքան ողբերգութիւն տեսան, դէպքեր ապրեցան, որ երկրաշարժի նման փոխեց իրենց կեանքի ճամբան, կրցան տիրել իրենց ներկային ծանր անցեալով, յարմարցնելով իրենց ճակատագիրը օտար երկիրներու մէջ կազմեցին գրողներու միութիւններ, գրեցին գիրքեր, աշխատակցեցան զանազան թերթերու, կազմակերպեցին դասախօսութիւններ, մէկ խօսքով՝ լեզուն եւ մշակոյթը պահպանեցին եւ կեանքի բերին ֆինանսական շատ քիչ միջոցներով, եւ կ՚ուզեմ ըսել, որ անոնք մեր գրականութեան հերոսներն են։ Ֆրանսերէնով résilience (դիմադրողականութիւն) կ՚ըսեն այս ներքին ուժին, որ թոյլ տուաւ այս տիտանային գործերը կատարելու։

Հսկայ ժառանգութիւն փոխանցեցին ապագայ սերունդներուն զարդարելով ու բարձրացնելով հայոց գրականութիւնը աւելի բարձր մակարդակի։

Կը հաստատեմ, որ Սփիւռքի մեր այս գրողները, ինչպէս Վիքթոր Հիւկօ, Վոլթեր, Պօտլեր եւ ուրիշներ, մեծ գրագէտներ են եւ նոյն արժէքը ունին, եթէ ոչ աւելի․ կ՚ուզեմ ոգեկոչել իրենց յիշատակը եւ յարգանք մատուցել, որովհետեւ ինծի տուին յորդորը գրելու ու պահպանելու մեր լեզուն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՆԱԽՔԱՆ ՅԱՒԵՐԺԱՆԱԼԸ

ՀՐԱՅՐ ԱՆՄԱՀՈՒՆԻ

https://www.imdb.com/title/tt2390562/

Saroyan Landը, 2012ին հրատարակուած, թէ ճամբաներու երկայնքին կատարուող, թէ ալ գրողին ներքին աշխարհը ներկայացնող road movie մըն է։ Ոճին հարազատ docudrama մը։ Կտրած այդ ճամբան, ակունքները փնտռող գրողին, 1964ին դէպի Պիթլիս ճամբորդութեան բեմադրութիւնն է, Լուսին Տինքի բեմադրութեամբ ու Արա Մկրտիչեանի մեկնութեամբ։

Chevyով։ Աննկարագիր ինքնաշարժով road movie չ՚ըլլար։  

„…but he will be prowling through the city where my body no longer makes a shadow upon pavement“ի (00:18:42:00) ընթերցումէն ետք յայտնուելով, Stetsonին, par dessusին եւ հանրածանօթ իր պեխերուն շուքը պիտի իյնար ճամբաներուն, եզերքներուն, Աղթամարի խաչքարերուն, Պիթլիսի աղբիւրներուն վրայ։ Կամ ալ contre jourին ու բեմադրական որոշումներու ետին պահուելով։ Քօղազերծուելու պէտք չունէր, բոլորս գիտենք ով է/ր։ Գիտենք նաեւ որ ժամանակի խախտում մըն ալ կայ, որ գնահատելիօրէն պահուած չէ, ու այդ 50ականներու Chevyն 2000ականներու Toyotaներու կողքին է։ Մինչեւ Պիթլիսի նեղ թաղամասերը, ուր րոպէի մը մէջ կը նոյնանայ տեղացի արհեստաւորի մը գործատան ցուցափեղկի ապակիին ցոլացման մէջ, ոտքով շարունակելու համար բարձրաւանդակը ու վերջին խոկումներուն առաջ տարածուած համայնապատկերին վրայ։ Կռնակէն նկարահանուած, այս անգամ ամպերուն շուքը սահելով դիմացի բլուրներուն վրայ, պատմողին ձայնը մօտեցող որոտումին արձագանգելով։ 

Ֆիլմի սկիզբին հետ արձագանգ մը կայ հոս, յառաջացած տարիքի թիկնեղ, կրքոտ հարուածներու տարափին տակ գրամեքենան դարձի բերող, խոստովանեցնող գրողին կը հանդիպինք։ Դիմացը, աննշան տեսարանի բացուող հնամաշ պատուհաններ փակագծող տժգոյն պատ մը։ Ֆրէզնօ՞, գի՞ւղ։ Շատ հաւանաբար, քանի նման զետեղման մը մէջ է որ ֆիլմին բացման տեսարաններուն առաջին անգամ պատանի Սարոյեանին կը հանդիպինք։ 

Պատանին, դերակատարը քօղազերծուած չէ, եւ մինչեւ տարեցին դէպի Պիթլիս ճամբու դրուիլը արտօնուած է զինք տեսնել։

Վաւերագրականներու մէջ վերաբեմադրութիւնը նորութիւն չէ, Nanook of the Northէն (1922) սկսեալ ընդունուած միջոց մըն է կեանքի բերելու եւ կամ աշխուժացնելու վաւերական դէպքեր, որոնք արձանագրուած չեն կամ չէին կրնար ըլլալ։ 

Իրեն ընկերակցողը այս անգամ գրութիւններէ քաղուած ընթերցումն է։ Յաճախ խռովուն, հարցաքննող, իր խոստովանութեամբ բարկացած։ Ընթերցանութիւնը երկլեզու է։ Ե՞րբ, ո՞ւր եւ ինչո՞ւ պատմողը, կամ հաւանաբար Սարոյեանը ինք ըրած է, հայերէնին կը դիմէ, ե՞րբ եւ ինչո՞ւ անգլերէնին կը վերադառնայ։ Երկլեզու աշխարհին հետ, ամէն օր, առանց անդրադառնալու նոյնը կ՚ընենք։ Լեզուաբաններու կողմէ ուսումնասիրուած երեւոյթ է, եւ անոր գործածութիւնը հոս՝ հետաքրքրական։ Հարց է նաեւ՝ վաւերականը թէ հարազատը պահպանելու նպատակով, Սարոյեանի ամերիկահայու առոգանութեան վերարտադրութիւնը։  

Եւ այսպէս, Ֆրէզնոյէն Պիթլիս։ Գիւղաւանէ գիւղաւան։ Նոյնքան կիզագրուած սփիւռքեան երեւակայականին մէջ, որքան հայկական տարազներն ու շուրջպարը։ 

Սարոյեան գրողին ծնունդն ու խորքը սակայն քաղաքն է, մասնաւորաբար Սան Ֆրանսիսքօն։ Սան Ֆրանսիսքօն Ֆրէզնոյէն խռովածներու առաջին հանգրուանն է, ապաստանարանը։ Ամերիկացի երիտասարդին էթոսին հրամայականը։ Անոր թաղերն են որ, իրեն հետ, կը չափչփենք The Daring Young Man on the Flying Trapezeին մէջ, 3rd streetի սափրիչի աշկերտներուն կը հանդիպինք, Union Squareի ձեռքի վրայ հրեայ ծաղիկ ծախողին, կամ bookieին, որուն ռուս խումարամոլը դանակոտուած է։ Pan Handleը, 6րդի կասկածելի համբաւով պանդոկները, Civic Centerը, Հանրային Գրադարանը, Reds Java Houseը։ Հոն՝ Great Depressionի դժնդակ օրերուն։ Tenderloinը, որ տակաւին Great Depression կ՚ապրի։ FDRէն, WPAէն առաջ, հարաւի Jim Crowի օրերուն, Civil Rightsէն առաջ։ Երկու թաղ անդին սպանական Missionը։ 

ԼGBTQի իրաւունքներու պահանջատիրութիւնը հոն էր որ ոտքի պիտի ելլէր ետքը, եօթանասունականներուն։

Սան Ֆրանսիսքoն համբաւաւոր անհամբերութիւն մը ունի իրենք իրենց բանի մը տեղ դնող օրէնք պարտադրողներուն, իշխանութեան, հեղինակաւորին, վարիչ մարմիններուն հանդէպ։

Անակնածական է եւ աներկբայօրէն ձախակողմեան։

Ամէն ինչ վարդագոյն ցոյց չտալու համար յիշեցնեմ նաեւ Jim Jonesի People’s Templeը, եւ նման աղանդներն ալ հոն պարարտ հող գտած էին։

Սարոյեան նաեւ Sunset districtի 15րդ Avenueի բլուրներէն մէկուն վրայ հրաշալի բնակարան մը ունէր։ Գլխաւոր յարկը քրոջն էր, ֆրանսական Louis XV նուրբ եւ ընտիր կահաւորումով, իսկ ներքնայարկը իր յարկաբաժինն էր, ու պատէ պատ գրադարաններու մէջտեղը Player Piano մը։ Գրասեղանին դիմացի պատուhանը սակայն կը բացուէր Խաղաղականի նայող հրաշալի տեսարանի մը վրայ (Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ այդ տեսարանը նոյնքան թանկ է որքան կալուածը ինք), ինչ որ ֆիլմին նկարագրած այդ տժգոյն պատէն բաւական տարբեր է։

Սան Ֆրանսիսքօն յատկութիւն մը եւս ունի, որ այդքան ալ բացայայտ չէ։ Ան չարչարուած արուեստագէտներու շատ չի հաւատար։

Վերադառնալով Պիթլիս, ֆիլմի երկայնքին բոլոր հնարքներով եւ զգուշութիւններով դերակատարը երկվայրկեանի մը մէջ կը քօղազերծուի, երբ Պիթլիսի նեղ թաղերու խանութներէն մէկուն մէջ դէմքին ցոլացումը զինք կը յայտնաբերէ, կը քօղազերծէ՞, եւ ներսը արհեստաւորին հետ անցողակի բարեւ մը կը փոխանակէ, ետքը անմիջապէս ետ քօղարկուելու համար։ Բայց այդ արհեստաւորը, պահը ապրող վաւերականը, դիմացը ո՞վ ունէր, երբ անոնց դէմքերը ապակեփեղկի ցոլացման մէջ կը հանդիպէին։ Դերասանը գիտէր որո՛ւն ծպտուածն էր եւ ինչո՛ւ հոն էր, բայց այդ ծպտուածը այդ թաղերու պատմութեան մէջ որպէս ո՞վ կը ներկայանար, ներկայ կը դառնար, եւ ո՞վ էր, որ կը ներակայացնէր։ Իսկ մենք ճիշդ ո՞վ կը տեսնէինք հոն կամ ո՞վ կ՚ուզէինք տեսնել։ Երկուքին նայուածքին հանդիպումը բաւարար էր եւ ինծի համար հոն կրնար կենալ ֆիլմը։ Յաջողած էր։ Վերջին ծանր խոկումներուն։

Իսկ թէ մենք ինչ կը փնտռէինք տեղերէն, դէպքերէն, առասպելէն, ոճիրներէն անդին, երբ Սարոյեան իր Պիթլիսը կը գտնէր։ Ինք 1964ին, մենք 2012ին։

Մայիս 2020, Լոս Անճելոս

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱՒԱՔԱԾՈՅ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Հաւաքեցի, ինչե՜ր, ինչե՛ր… անձեռոցիկներ, դրոշմաթուղթեր, հին դրամներ՝ մանրուք եւ թղթէ, նկարներ, տուփեր, տուփիկներ, գիրքեր, չորցած ծաղիկներ, բացիկներ եւ դեռ շա՜տ առարկաներ, որոնց մէկ մասը գներ էի եւ կամ նուէր ստացեր բարեկամէ մը կամ ընկերոջմէ մը: Չէի անդրադարձեր, թէ ո՛վ էր ատիկա տուողը. երբ նուիրեր էր առարկայ մը, արդեօք ի՞նչ իմաստ ունէր իրեն համար նուիրածը: 

Օր մը մէջտեղ հանեցի բոլորը, խումբ-խումբ դիզեցի եւ տեսայ, որ դեղներ էին, հինցեր, մաշեր եւ բզկտուեր. իմաստ չունէին: Չէի կրցած յիշել, թէ ո՛վ ի՛նչ տուած էր կամ նուիրած: Աւա՜ղ ըսէի, թէ՞ երանի: Մոռնալը լա՞ւ է մարդու համար: Եթէ ամէն բան յիշէի, յիշէինք, յուզումները, նեղութիւնները, նոյնիսկ ուրախութիւնները, արդեօք որքա՞ն կը ծանրանայինք անոնց բեռան տակ: Չէինք կրնար տանիլ ծանրութիւնը ու կը կքէինք, ուստի մոռնալը անմոռանալի իմաստ մը ունի եւ մարդու յատուկ է: Ես ալ մոռցեր էի, թէ ո՛վ նուիրած էր. մնացեր էր առարկան եւ այլեւս դարձեր էր անպէտ:

Հաւաքածոներս զիս կը խաբէին: Կը խաբէին այն իմաստով, որ յիշատակն ալ կը մոռցուի, դատապարտուած է փոշիի տակ թաղուելու: Ո՛վ կ’ըսէ, որ յիշատակները անմոռանալի են, մինչդեռ մոռնալը մարդու յատուկ է եւ կ’արժէ որ մոռցուին:

Պէտք էր թեթեւնալ․ հիմա բոլորն ալ ցրուեցի ասդին-անդին. նուիրեցի, տուի բարեկամներու, ընկերներու: Թեթեւցայ եւ աւելին՝ մոռցայ, թէ ի՛նչ բանը որո՞ւ տուի: Ոմանք ըսին. «Մեղք է, ինչո՞ւ չես պահեր» եւ ոմանք ալ՝ «Օ՜, ես կը սիրեմ ասանկ բաներ, կը պահեմ», ըսին, յափշտակեցին եւ առին: Առարկաները գացին, մարդիկ ալ գացին: Այս հոգեբանութեամբ յիշեցի Յովհաննէս Թումանեանի «Վայրէջք» բանաստեղծութեան քանի մը տողերը եւ արդէն բանաստեղծն ալ ծանրութիւնը կը թողու լերան տակ․

Քառասուն տարի բռնած ճանապարհ
Շիտակ, անվեհեր
Կ’երթամ ես դէպի վեր
Դէպի Անյայտը, սուրբ աշխարհ պայծառ:

Շա՛տ լաւ․ թօթափեցի առարկաները, որոնք այնպէս կը թուէին, թէ աւելորդ տեղ կը գրաւէին պահարաններուս մէջ, հապա հիմա՞. հիմա ի՞նչ մնացած էր: Ահա կու գան տեղաւորուիլ բանաստեղծ Վահան Թէքէեանի տողերը տրամադրութեանս մէջ․

Հաշուեյարդար. ի՛նչ մընաց. կեանքէն ինծի ի՞նչ մընաց.
Ինչ որ տըւի ուրիշին, տարօրինա՛կ, ա՛յն միայն.

Ուրեմն բան չմնաց․ ո՛չ առարկայ ոչ զգացում, ո՛չ բարեկամութիւն, ոչ ընկերութիւն, ո՛չ տալիք, ոչ առնելիք: Բայց դեռ կը մտածեմ, որ ասկէ ետք ինչե՞ր պիտի գան դիզուիլ անոնց տեղ: Մենք՝ «մարդ» կոչուածներս, միշտ նոր բաներ կ’ուզենք նորոգելու համար կեանքը, տեղ բանալու համար նորերուն: Կը խորհիմ եւ կ’որոշեմ, որ այլեւս ոչ մէկ առարկայ ունենալ կը փափաքիմ: Ի՞նչ կ’ուզեմ, մա՞րդ. մա՞րդ դիզել: Այո՛, այն տեսակի՝ անկեղծ, բարի եւ ճշմարիտ մարդ, որ երբ ժամանակը հասնի, թափել չստիպուիմ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ՅՈՅԶԵՐ

ՄԵՂՐԻ ՏԷՐ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ

Օրերը կ՚անցնին եւ ես ծանրութիւն մը կը զգամ մէջս։ Արդեօք ինչո՞ւ։ Այս համաճարակի ընթացքին, ամէն օր նոր տրամադրութեամբ կ՚արթննամ. օր մը տխուր, օր մը շուարած, օր մը մտազբաղ, օրեր ալ կան, որ ուրախ կ՚արթննամ։ Կը մտածեմ. ինչո՞ւ պէտք է տխուր ըլլամ, ընդհակառակը, պէտք է ուրախ ըլլամ, չէ՞ որ Հայաստան եմ, իմ հայրենիքս, իմ երազած տունս։ Հայաստանը միշտ ուրախ տեսած եմ, այգիները՝ փոքրիկներու խայտանքով, պաղպաղակի խանութները՝ խճողուած երիտասարդներով, պուլպուլակները՝ անհատում ջուրով, եւ տհոլի նուագը՝ ամէն քայլափոխի։ Այս համաճարակէն վերջ, այդ բոլորը դադրեցան, ու սկսան իմ հարցումներս. ինչո՞ւ իմ Հայաստան եղած ատենս պիտի այս ժահրը մէջտեղ ելլէր, արդեօ՞ք տո՛ւն վերադառնամ, թէ հոս մնամ։ Ե՞րբ պիտի վերջանայ այս համաճարակը։ Այսպէս մտմտուքներու մէջ խրուած, երբ ինքզինքս կորսնցնեմ, կը բարձրանամ Կասկատի աստիճանները եւ հոնկէ Արարատը տեսնելուս պէս, ակամայ ժպիտ կը գծուի դէմքիս վրայ ու կը մտածեմ. «Ինչպէ՞ս չժպտիմ»։

Կամաց-կամաց խանութները սկսան բացուիլ, ընկերներով սկսանք Երեւանի փողոցները քալել, օրէ օր հեծիք քշողներու թիւը կ՚աւելնայ, մամաներ իրենց պզտիկները այգի կը տանին, սրճարանները երիտասարդներով կը լեցուին, բայց տակաւին պակաս բան մը կը զգամ. Երեւանը նոյնը չէ։ Ընդհանուր մռայլութիւն մը կայ. արդեօք ինձմէ՞ է, կրնա՞յ ըլլալ որ վախի զգացումը տակաւին մէջս է…

Քանի անգամ խորհեցայ, որ պատրաստ եմ տուն վերադառնալու, բայց հիմա որ մեկնելուս օրը կը մօտենայ, զգացումներս խառն են։ Այո՛, թէեւ անհամբեր եմ ծնողքս տեսնելու եւ վերադառնալու ծննդավայրս ու ամէնօրեայ կեանքիս, բայց հայրենիքս եւ հոստեղի կեանքը ձգելու դեռ պատրաստ չեմ։ Առտուները պատշգամէս քաղաքը տեսնելը, փողոցը հայերէն լսելը, ակումբի մթնոլորտը, սեփական տան զգացումը… հոգիս տակնուվրայ կ՚ընեն։ Գիտեմ, որ այս զգացումները բնական են սփիւռքահայու համար, բայց ի՞նչ ընեմ, ամէն Հայաստան այցելելուս այսպէս կը զգամ եւ վարժուելու ու թեթեւնալու փոխարէն՝ կը զօրանան անոնք։  

Հարցումներս կ՚աւելնան, իսկ ես այս խառն վիճակով մօտ օրէն պիտի վերադառնամ Ամերիկա, ուր ինքզինքս սեւ բադիկի պէս կը զգամ։ 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՒՍՏՐԻՈՅ ՄԷՋ ՀԻՆԳ ԱՄԻՍ (Զ.)

ԹԱՅԻՍ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Հասաւ երազանքս կատարելու օրը: Զատկի արձակուրդը սկսած էր, եւ ես պիտի ելլէի երկու շաբթուան ճամբորդութեան: Նախ Լինցէն Վիեննա պիտի երթայի, հոնկէ պիտի անցնէի Հռոմ, յետոյ Ֆլորանս եւ Միլան: Վերջին կայանս պիտի ըլլար Պարսելոնա: Բաւական յուզուած էի, խորհելով թէ Վերածնունդի արուեստը պիտի վայելէի, զանազան, գեղեցիկ վայրեր պիտի տեսնէի, նոր-նոր ճաշեր պիտի համտեսէի:

Հագուստներս հագած քնացայ, որպէսզի առաւօտուն ժամանակ չկորսնցնեմ: Առտու արթնցայ, լոգարան գացի եւ անմիջապէս պայուսակս ուսերուս կախեցի. առաջին ճամբորդութիւնս էր, որ առանձին կը կատարէի: Սենեակիս դուռը կղպելէ վերջ ճամբայ ելայ: Ահա՛ սկիզբ մը։

Հասայ Վիեննա. եօթ ժամ ունէի պտտելու համար: Ունէի Աւստրիա ուսանողներու յատուկ քարտ մը, որով բոլոր թանգարաններու մուտքս ձրի էր: Սակայն եօթ ժամը բաւարար չէր Վիեննայի բոլոր թանգարանները տեսնելու համար: Վիեննայի մէջ, նախ եւ առաջ պիտի տեսնէի Կուսթավ Քլիմթի «Քիսս»ը: Դէպի Պէլվէտէր թանգարան ուղղուեցայ: Թանկագին բաներ տեսնել կը նշանակէր երկար ժամեր սպասել: Երբ ներս մտայ, դիւրին էր գիտնալ, թէ ո՛ւր կախուած էր պաստառը, որովհետեւ մարդիկ հաւաքուած էին այն անկիւնը: Լուսանկարողներուն քովէն անցայ եւ մօտէն քննել սկսայ նկարը: Ի՜նչ մեծ հաճոյք էր ոսկեգոյն գծումը անձամբ  դիտել: Այնքան ազդուեր էի զիս շրջապատող պաստառներէն, որ ինքզինքս կորսնցուցեր էի եւ մոռցեր՝ լուսանկարել զանոնք, որպէս յիշատակ:

Վիեննայէն մեկնելու ժամանակը հասած էր: Հանրաշարժ նստայ երթալու համար Հռոմ: Ճամբորդութեան ընթացքին կը մտածէի, թէ պիտի ծանօթանայի տարբեր մարդոց։ Երանի գիտնայի, որ աշխարհի վրայի մարդոց հազիւ մէկ առ հարիւրին հետ կարելի էր խօսիլ միայն երկու վայրկեան ու շատ քիչ մարդու հետ ընկերանալ: Կէս գիշեր, ժամը երկուքին հասայ Լուպլիանա: Պիտի սպասէի յաջորդ հանրաշարժին, որ պիտի գար ժամ մը վերջ: Կայարանը գոց տեղ մը չկար, որ ներս մտնէի ու սպասէի: Օդը բաւական ցուրտ էր դուրսը սպասելու համար: Իրարանցում մը սկսաւ տեղի համար։ Մինչ ես կը մտածէի, որ կայարանին դիմաց գտնուող Մեք-Տանըլտս մտնեմ եւ սպասեմ, չինացի ճամբորդ մը  ինծի տեղեկացուց հանրաշարժին մասին եւ առաջարկեց սպասել Կրենտ Հոթէլ Իւնիօնի սրահին մէջ, որ եւս կը գտնուէր Մեք Տանըլտսին դիմաց: Կէս գիշերին օտարի մը հետ պանդոկը սպասել աւելի ապահով էր, քան ճաշարանին մէջ առանձին. առաջարկը ընդունեցի: Ան ինքնավստահ յառաջացաւ դէպի պանդոկ, ես ալ մարդուն ետեւէն: Չինացին պաշտօնեային յայտնեց, որ կը սպասէինք մեր ընկերոջ եւ տուաւ իր համակարգիչը լիցքաւորելու համար: Պաշտօնեան բան մը չըսաւ ու բազմեցանք հանգիստ բազկաթոռներուն վրայ: Չինացին Ֆլորանս կ’երթար:

– Ի՜նչ աղուոր, ես ալ Հռոմը տեսնելէ ետք պիտի անցնիմ այն կողմ: Ո՞ր պանդոկը պիտի մնաս:

– Մէկ գիշեր պիտի մնամ, տեղ մը չփնտռեցի։

– Փողո՞ցը պիտի անցընես գիշերը:

– Ո՛չ, այսպէս պանդոկի մը մէջ պիտի նստիմ,– եւ աչքերը գոցեց,– ու այսպէս պիտի քնանամ:

Խնդուքս զսպել ուզեցի եւ շարունակեցի.

– Տարօրինակ լուծում մը: Զբօսաշրջութեա՞ն նպատակով կը մեկնիս։

– Ո՛չ, գործիս համար: Ես ծանուցումի գործատեղի մը կ’աշխատիմ եւ հիւանդանոցներու ծանուցումներ կը պատրաստեմ, մարդոց կեանքը կը փրկեմ:

Այս մարդը ծանուցումներ պատրաստելով կը կարծէ՞ր, որ մարդոց կեանքը կրնար  փրկել: Անհաւատալի: Եսը նշմարել կարելի էր դէմքի արտայայտութենէն: Յուսալով, որ խօսակցութիւնը կրնայի տարօրինակութենէ փրկել, շարունակեցի.

– Հասկցայ… Իտալիա՞ կը բնակիս:

– Ոչ, Գերմանիա կ’ապրիմ:

Վերջապէս հետաքրքրական կէտ մը գտեր էի, ըսի.

– Ի՜նչ լաւ, ես ալ ճարտարապետութեան ուսանող եմ ու քեզի պէս կը փափաքիմ կա՛մ Գերմանիա եւ կամ Աւստրիա ապրիլ:

Ճիշդ հակառակը իմ մտածումիս, այս անգամ ա՛լ աւելի տարօրինակ պատասխան մը տուաւ.

– Հա՛ հա՛, դուն կը կարծե՞ս, որ ըսածիդ պէս դիւրին պիտի ըլլայ այդ գործը. մրցումի մէջ ես գերմանացի մարդոց հետ: Եթէ երկիրը իր մարդը ունի, ինչո՞ւ քեզ ընտրէ. թէեւ Թուրքիան չունի լաւ անուն: Նաեւ գերմաներէնը դժուար լեզու մըն է:

Բարկացեր էի, խստութեամբ ըսի.

– Դուն ինքդ օտար մըն ես, Չինաստանէն գացեր Գերմանիա տեղաւորուեր ես, ըսէ՛, ի՞նչ է քու առաւելութիւնդ:

– Արդէն ե՛ս եկայ Գերմանիա։ Ուրիշ մարդիկ, որ կու գան, պարզ գործերով կը զբաղին: Չեմ հասկնար այն մարդիկը, ինչո՛ւ կը ձգեն իրենց երկիրը ու օտար երկրի մը մէջ կ’աշխատին իբրեւ պարզ գործաւոր: Իմ գերմաներէնս շատ լաւ է: Ես ծանուցող մէկն եմ:

Ե՛ս, ե՛ս, ե՛ս… այլեւս մտիկ չէի ըներ ու կը պատրաստուէի կայարան երթալ, սակայն յիշելով, որ շատ ցուրտ էր, շարունակեցի մարդուն դիմանալ: Իսկ ան չէր լռեր, իր եսէն եկող ժխտական խօսքերը կը շարունակէր: Հիմա աւստրիացիներու մասին տեղի-անտեղի կը խօսէր.

– Աւստրիա ապրիլ կ’ուզե՞ս: Ես կեանքիս մէջ անոնց չափ ծոյլ մարդ չտեսայ: Ժամը հինգին աշխատանքէ կը դադրին: Չեմ հասկնար, թէ այդ ծոյլ երկիրը ինչպէ՛ս այսքան հարուստ է:

Վերջապէս հանրաշարժը մօտեցաւ. պիտի ազատէի այս մարդէն:

– Կեցի՛ր, անունդ ի՞նչ է, դիմատետրով ընկերանանք․․․:

Հանրաշարժին մէջ չինացիէն հեռու տեղ մը նստայ: Ընկերանալու առաջարկն ալ սրբեցի ու աչքերս գոցեցի, սկսայ քնանալ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (Ճ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՋՂԱ․
Դուք հոգ մի՛ ընէք. մենք մէկ ձեռքով դպրոցը կը բանանք, միւս ձեռքով կը գոցենք։ Մէյ մը կ’ըսենք, որ աշակերտ չունինք, մէյ մըն ալ՝ աշակերտի պէ՛տք չունինք։ 

ՋՂԲ․
Կիւլկիւլեան բառարանին համար երեւակայեցէ՛ք, որ «գունագեղ» գրեր ես, «քունագեղ» գրեր ես՝ նոյնն է․․․ եւ քաջալերելի․․․։

ՋՂԳ․
Պոլիս-Փոլիսի տնօրէնները պաշտօնանկ կ’ընեն, Ամման-Չաման դպրոց կը փակեն. պէտք է նաեւ օր մը հայերէնի ուսուցիչը կախաղան հանեն․ պատահա՞ծ է․ ինչ լաւ կ’ըլլայ, գոնէ հայերէնի ուսուցչութիւնը իմաստ մը կ’ունենայ։ Բայց ատկէ աւելի գէշը չե՞ն ըրած արդէն։

ՋՂԴ․
Հայ մօր սիրտը ուրիշ է։
Հայ մօր աղօթքը ուրիշ է։
Հայ մօր հաւատքը ուրիշ է։
Հայ մայրը պարզապէս Ուրիշեան է։

ՋՂԵ․
Դիմակ գործածելու ի՞նչ պէտք ունիս, քանի եղածովդ՝ վարէդ վեր, ներսով դուրսով խոշոր դիմակ մըն ես։

ՋՂԶ․
Ժամանակին, երբ խենթը քար գլորէր, հազար խելօք քարին ետեւէն կ’երթար։ Հիմա սակայն խելօք՝ խելացի գրեթէ մնացած չըլլալուն, խենթը խենթերը կ’առաջնորդէ, խենթը գլուխը խենթ կը հաւաքէ, գլխուն կամ նետած քարին շուրջ, արդէն գլխուն եւ քարին միջեւ տարբերութիւն շատ չէ մնացած։ Ինչ աղուոր։ Եթէ կոյրը կոյրերը պիտի առաջնորդէ, խենթին պատուին ինչո՞ւ կը դպնաք։

ՋՂԷ․
Ֆէյսպուքին կոկորդը դրամ նետէ՝ լայքերդ կը բազմացնէ։ Որքան դրամ՝ այնքան լայք։ Յետոյ ալ կրնաս խորհիլ, որ ատքան հետեւորդ ունիս, եւ նոյնքան հետեւորդ ունի գրածդ, լեզուդ․․․։ Գիտես որ հետեւորդներդ, դուն եւ գրածդ միասին ոչինչին հոմանիշ էք․ նոր հոմանիշ, նոր լեզու։

ՋՂԸ․
Ճարպիկ ըսածդ աս կնիկին պէս ըլլալու է։ Հեքիաթներ-մեքիաթներ կը գրէ, կ’երթայ աշակերտներուն, ուսուցիչներուն կը պատմէ, Հայաստան կամ Սփիւռք, «Հայերէն սորվեցէ՛ք, հայերէնին տէր կանգնեցէ՛ք», ասանկ բաներ ալ կ’ըսէ, տեղի-անտեղի, հասկցած-չհասկցած, հասակին ալ չի նայիր, հասակին կէսն ալ գետնին տակն է արդէն, սակայն անթիք կահոյքի չեմ-գիտեր-ի՛նչ հաւաքածոյ ունի, որ աշխարհի մեծագոյն հաւաքածոն է։ Մէկ կողմէ հեքիաթ կը պատմէ, միւս կողմէ ալ անթիքախանէ կը բանայ։ Օր մըն ալ կ’արթննայ, որ հանրապետութեան նախագահի կին եղած է։

ՋՂԹ․
Կնիկը նախարար եղած է եւ հարցազրոյցին մէջ՝ այսքայն, այնքայն, նոյնքայն, որքայն․․․ լաւ, հասկցանք, չէ սորված, սորվելու ալ պէտք չունի։ Յուսանք օր մը շինութիւնն ալ շնութեան չի վերածեր։

Ռ․
Աւետարանին մէջ գրուած չէ՞․ ոչ իրենք կը մտնեն, ոչ ալ թոյլ կու տան, որ դուն մտնես։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (906-914)

ՈՅԺ

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
«Թահրիր» հրապարակն եմ, մէջտեղերը, ու կը սկսի անձրեւել… կ’երեւի անակնկալ էր ո՛չ միայն ինծի, որովհետեւ սովորական եռուզեռ է… եւ հաւանաբար ո՛ւր որ է պիտի դադրի, կը մտածէ ամէն ոք… սակայն կը տեւէ… չէ տարափ, այլ յամառ… եւ մարդիկ ընդարձակ բացութենէն կ’ապաստանին սրճարաններն ու մուտքերը շէնքերուն… խռնուեցա՛ն որքան…

Կը ժպտիմ ու կ’ուղղուիմ Եգիպտական Թանգարան… ատկէ աւելի լա՞ւ պատսպարան… խճողումի անյարիր ու պատմակա՛ն: Ինքնութեան թուղթս կը փաստէ որ զբօսնիկ չեմ, եւ տոմսակին համար եգիպտացիներու սահմանուած գումարը կը վճարեմ: Սանդուխներէն վեր ու խլուեցա՜յ ներկայէն եւ ընդունուե՜ր եմ հազարամեակներու անմահութեան…

Կը շրջիմ հարազատներու միջեւ, գոհ ու անհոգ, սրահէ սրահ, անվե՜րջ, ու կը զուարթանամ զովութեամբ մըն ալ զարմանալի… ցօղ է կարծես որ կ’իջնէ գլխուս կամ կը ցանուի երեսիս… ո՜չ, անձրե՛ւ է… առաստաղէն ինչպէ՞ս… ու կը սաստկանայ ու չկա՛յ խորշ փախուստի… քարակենդան եգիպտացւոց վրայ եւ ի՛մ…:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Դռնէ դուռ կ’ազդարարեն որ Անգլիոյ մայր թագուհին ուր որ է պիտի հասնի: Յայտարարուա՞ծ էր ուրեմն: Իսկապէս ալ չ’ուշանար, եւ բոլորս ալ ոտքի կը մնանք, մինչեւ որ նստի ան թիկնաթոռին վրայ: «Ինչի՞ մասին կը խօսէիք», կը հարցնէ ժպտուն: «Աջէն ձախէն»: «Ժամանակնիդ կը վատնէք, փոխանակ շահաբեր ձեռնարկի՞ մը լծուելու», կը սաստէ իսկոյն: Կը չքմեղանամ որ յետ միջօրէի այս ժամերուն շատ տաք կ’ընէ, առաւօտները կ’աշխատինք մենք ու պիտի վերսկսինք երբ օդը զովանայ երեկոյեան:

Սուտս երեսիս պիտի զարնէ՞: Մինչ ես ալ չեմ համարձակիր առաջարկելու որ իր թագը տրամադրէ իբրեւ իր պահանջած շահաբեր ձեռնարկին անհրաժեշտ դրամագլուխ:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Փափաքը կը փայփայեմ այցելուն ըլլալ անցեալի հնամենի փողոցին, յանձն առնելով ենթարկուիլ – ժա՜մ մը նոյնիսկ – ժխորին ու… այո՜, ժահրալի՛ մթնոլորտին, ուրիշ ի՞նչ կարելի է սպասել նման բազմամբոխ, ժողովրդական ալ վայրէ մը…: Բայց շէնքերն են որ կը կանչեն, տասնեւիններորդ դարու ամրահաստատ այլ նրբագիծ կառոյցներ՝ ձախ կողմը փողոցին, որ ծայրամասն է երբեմնի ազնուական թաղամասին, մինչ հանդիպակաց կողմը ամբոխն ինչպէ՞ս համարձակեր է աննկարագիր տուներն իր խռնել…:

Ընտրեմ քալել ա՛ջ կողմէն, վայելելու համար տեսարանն անստգիւտ շարքին…: Բայց փոշի՜ է որ կը բարձրանայ, զի բլուրնե՛ր են քարի ու աւազի եւ նոյն վերջն է վիճակուած խոռոչեալ դէմքերով մնացորդացին: Կուրցուցե՜ր են, որպէսզի դժուար չըլլայ գուշակել իրե՛նց ալ ապագան: Իսկ ա՞յս կողմը… անվերջանալի շարք ու վաճա՛ռք հին զգեստներու, եւ ինչպէ՞ս խուժանին մէջ՝ ազնուադէմ, գեղահանդերձ կին մը, որ զբաղ է մանուկներու հագուստ-կապուստ տնտղելով…: Թերեւս կանգնէի, բայց կը քալեմ…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒԻՆՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Դարձեալ բարձրակէտն հաճոյքի… վիճակուած է բազմիլ ո՞ր դարձող աթոռին վրայ, միւսն ըլլալով գրաւուած կամ այս մէկն ահա յաճախորդէն պարպուած… զի կօշիկ փայլեցնելու ասպարէզին հմտագոյններն են հռչակուած երկուքն իմ կողմէ: Ծեր են, մին՝ թխամորթ, չորցած երեսով, միւսն, ընդհակառակը, սպիտակամորթ, կապուտաչեա՜յ, ու թմթռկած դէմքով: Ե՞րբ եկած են ու անտեղատելիօրէն հաստատուած…:

Չեմ ուզեր հարցումներով խորհուրդը պղծել, սակայն քովս բազմողը նման նրբութիւններու անհաղորդ է ու երիտասարդի ինքնավստահ հեգնանքով կը հարցնէ. «Քանի՞ տարեկան ես»: Հարցումը որո՞ւն ուղղուած է: Սպիտակամորթն է որ կը պատասխանէ՝ مَخَبِرش: Կը նախընտրէ չյայտնե՞լ, նախատուա՞ծ զգալով, թէ չի գիտեր իսկապէս, չեն ըսած, չէ հետաքրքրուած, եւ ի՞նչ կարեւորութիւն ունի…: Այո, ծննդեան թուականն ալ թող կորսուի, նման՝ յաջորդող կեանքին…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Նստեր եմ քիչ մը ցած բազմոցին ու կը ծռի վրաս՝ սուրճ հրամցնելու համար, ու ծիծերն ափսէի՞ն հանգիստը կը փնտռեն, թէ ափերուս…: Այս նպատակով չէի եկած, ամուսնացած կին է, պզտիկ աղջիկ ալ ունի, եւ արդեօ՞ք վայրկեանի գրգիռին վերագրեմ բացայայտ հրաւէրը, թէ… հասունցած հարց է: Ինչ մարմի՛ն, տեսադաշտն ամբողջովին գրաւող ու կարծես թոյլատրող միայն մէկ արարք…:

Ճիշդ նոյնը պատահած էր մօր հետ, նոյն հնարքով, թէեւ ա՛ն ըլլար ինձմէ մեծ ու կազմն ալ՝ ոչ այսքան յանկուցիչ: Փոխանցուա՞ծ աւանդութիւն…: Վարանած էի այն ատեն, վայրկեաննե՜ր, մտածելով հետեւանքներու մասին, եւ այդ անգամն էր ու պահուած էր գաղտնի:

Ընծան հիմա կ’ընդունիմ լիաձի՛գ: Եւ ինչո՞ւ ոչ, երբ աղջնակն ալ մեծնայ… ես չէ՛ որ սերնդափոխման բնական ընթացքին ընդդիմանամ պիտի…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒՄԷԿԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կանգներ եմ տառարկղներով լի, շեղ դարանին առջեւ: Այո, ես եղած էի գրաշար, բայց ե՞րբ, աւելի քան քառասուն տարիներ առաջ, թերթ հրատարակելու համար, ստանձնելով այդ ատեն իսկ ժամանակավրէպ ու տհա՛ճ աշխատանքն եւ ուրիշներու չդիմելով ի զուր…: Բայց հիմա՞… համակարգիչի այս դարուս… ի՞նչ երկ է, զոր հրաւիրուած եմ շարելու գիր առ գիր, եւ իբրեւ պատի՞ժ, թէ պատիւ…: Եւ արդեօ՞ք պիտի կարենամ: Սորված էի չկամօրէն եւ շուտով ստիպուած էի ընդունիլ որ անիմաստ էր վրէժի դիմել վրիպակներով…: Կը յայտնաբերեմ սակայն որ մեծագոյն դիւրութեամբ, արա՛գօրէն կը հաւաքեմ գիրերն, ու արդէն գրուած է…: Բայց ի՞նչ… ի՞նչն է արժանի ամենէն առաջ գրուելու…: Ի՞նչն է իսկապէս որ բերեր է զիս հին այս տպարանը…: Կանգնած եմ կարկամած: Այլ կ’արժէ՞ սպասել ու կարելի՞ է մեկնիլ…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Երկնակապոյտ շրջազգեստն աղջկան… մարմինն անգայտացնող… անօսր ինք ալ… շրշիւնն իսկ պատրանք ականջիս… աղջիկն անծանօթ… աղջիկներ ուրեմն… ասմազունով միայն ճանաչելի… իմաստ ունի՞ սակայն առանց մարմիններու կոր ու պիրկ կերպերուն…

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒԵՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Ի՞նչ կրնայ ըլլալ, բացի սահմաններն անտես մեկնումի սրահէ, ուր կանգնած կամ գացող ու եկող մարդիկ, որքան ալ շատ, կորսուած են տարածութեանց մէջ…: Իսկ ես, հարազատներէ դառնալով կամ հեռանալով, կը հանդիպիմ Մարմինայի դարակորոյս գերեզմանատան նորոգութիւնն ստանձնած ճարտարապետուհիին, եւ ան, զիս տեսնելով, ու վիճակս տեսնելով, անգլերէն կը հարցնէ. “Blessed?” «Օրհնուա՞ծ» ըսել կ’ուզէ, թէ – ինչո՞ւ միտքէս կ’անցնի – «վիրաւորուած»: Պատասխան չստանալով երկդիմի հարցումին, ֆրանսերէնի կը դիմէ. “Touché?” Դա՛րձեալ երկդիմի: Հայերէ՛ն վերջապէս. «Վիրաւորուա՞ծ»: Եւ աւելորդ կը համարեմ ճշդել. «Վիրահատուած»:

ԻՆՆՀԱՐԻՒՐԵՒՏԱՍՆԵՒՉՈՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Աս ո՞ր երկրի բնիկներն են՝ մարդիկ ու կինե՜ր՝ մօտեցող ինծի…: Կը յուսամ որ չեն պահանջեր կռահել, թէ ի՞նչ ազգութեան կամ ցեղախումբի՛ կը պատկանին, դատելով տարօրինակ զգեստաւորումէն, որ աւելի իրենց համեմատաբար մեծղի գլուխներն ունի նկատի քան տմոյն մարմիններն…: Ո՛չ, պահանջք չէ, այլ առաջարկ՝ պատուե՛լ զիրենք, ընդունելով քաղաքացիութիւնը… երկա՜ր ու «ճէ»երով խճող անունն ինչպէ՞ս միտքս պահեմ… չնաշխարհիկ կղզի մըն է, քարտէզներու վրայ դժուար գտանելի, թէեւ լիիրաւ անդամ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան, ինչպէս կը հաւաստիացնեն…: Շնորհակալութիւն կը յայտնեմ ու կը մերժեմ քաղաքավարօրէն: Բայց կը պնդեն, շեշտելով որ իմ բուն՝ Հայաստանի՛ հպատակութիւնս պիտի պահեմ…: Կը բացատրեմ որ Եգիպտոսի հպատակ եմ, երկքաղաքացիութեան չեմ հաւատար, հո՛ս ծնած եմ, հո՛ս ապրած, եւ հոս ալ հաւանաբար մեռնիմ, թէեւ այս մէկը չկրնամ բացարձակ վստահութեամբ հաստատել:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: