ՏՈՒՆ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Երեսուն տարի վերջ եկած էր պապենական տունը: Տուն մը, որ տարիներ առաջ պարպուած էր հարազատներէն: Ինք գացած էր. հեռացած էր տունէն տարիներ առաջ, իսկ հարազատները մէկիկ-մէկիկ հեռացեր էին լոյս աշխարհէն:

Պարտէզին երկաթէ դուռը բացաւ: Դրան ճռնչիւնը անցած տարիներուն բողոքը ըլլար… դէպի տուն տանող քարէ ճամբան փակուած էր բոյսերով, թուփերով: Փայտաշէն տունը չէր տեսնուեր: Չէր կրցած տեսնել նաեւ պարտէզին մէջտեղի աւազանը: Տասնինն տարեկան էր, երբ հեռացած էր հոնկէ իր փափաքով եւ ծնողքին յօժար կամքով: Տարիներ անցեր էին. չէր եկած, չէր ուզած գալ ո՛չ տունը եւ ոչ ալ երկիր: Բայց հիմա ստիպուած էր, որովհետեւ վերջին անդամն ալ մեկնած էր. բաւական երկար ժամանակ անցած էր:

Արդեօք ինչպէ՞ս պիտի դիմաւորուէր, իր յուշերը պիտի կենդանանայի՞ն: Պատրա՞ստ էր յիշել այն ժամանակահատուածը, երբ կ’աւարտէր երիտասարդութեան սկիզբը։ Ճամբան շարունակած էր օտար երկրի մը մէջ, մասամբ ձերբազատուած հօրենական տան բարքերէն:

Գարնան մեղմ օդը ծառերուն հաճելի խտխտանքը կը բերէր եւ կը փչէր ծովէն: Եթէ գիշեր ըլլար, անպայման ժաքէթ առնելու կարիքը կը զգար, սակայն հոն պիտի չմնար: Պիտի չվայելէր պարտէզին գեղեցկութիւնը, պատշգամէն երեւցող ծովուն կապոյտը եւ օդին բուրմունքը: Չէր կրնար տարիներէ ի վեր փակ մնացած տան մը մէջ մնալ եւ յիշատակներու հետ գլուխ գլխի ժամանակ անցընել: Չէր ուզեր իր հարազատներուն, սիրածներուն ապրած, քալած, նստած, շնչած տեղերը ինք առանձին նստիլ, ելլել, ճաշել, ժամերը հաշուել: Պանդոկի սենեակ մը վարձած էր քաղաքին մէջ, որպէսզի աւելի դիւրին ընթանային գործերը: Կղզիի այս տունը պիտի այցելէր մէկէ աւելի անգամ, թերեւս իւրաքանչիւր այցելութիւն ապրումները պիտի յիշեցնէր, որոնց տարիներ առաջ հրաժեշտ տուած էր:

Ահա՛ աւազանը հոն էր. մեծ հայրիկը իր ձեռքերով շարած էր քարերը աւազանին, որ ծածկուած էր չորցած ճիւղերով, բոյսերով: Հայրը խնամք կը տանէր. աւազանին մէջ կարմիր ձուկեր կը լողային նունուֆարներուն միջեւ: Շաբթու վերջերը ամենասիրած պահերն էին, երբ հօրը հետ կու գար աւազանին եզերքը եւ ձուկերը կը կերակրէր, մինչ այդ հայրը մաքրութիւն կ’ընէր: Ծառերէն ինկած տերեւները կը հաւաքէր եւ նունուֆարներուն արմատները կը կտրէր:

Արմինէն պահ մը մտածեց․ լաւ ըրա՞ծ էր մեկնելով: Չէր կրցած մնալ այս տան մէջ, աւելին՝ երկրին մէջ, որովհետեւ փափաքները իրականացնելու առիթներ ստեղծել ջանացեր էր: Տունը… քիչ վերջ պիտի յայտնուէր դիմացը, ապարանքը՝ պահա՞ծ էր իր շքեղ երեւոյթը, թէ անցեալի յուզումը փոխած էր անոր տեսքը: Պիտի չազդուէր, խօսք տուած էր իրեն: Տակնուվրայութիւն պիտի չապրէր. պատրաստ էր դիմաւորել այն տարիները, որոնք առանց իր ներկայութեան անցեր էին: Տան մնայուն օգնականին՝ Մարիային հետ եօթ հոգի կ’ապրէին եռայարկ տան մէջ:

Սպիտակ փայտաշէն տունը դիմացն էր ահա՛: Սպիտակը փոխարինած էր սեւին: Առաջին ակնարկով դեռ հաստատուն կ’երեւէր, սակայն տեղ-տեղ ճեղքեր կային եւ տախտակները մասամբ փտած-կոտրած էին: Տան մուտքին հոյակապ տեսքը  պատրաստ էր ընդունիլ եկողը. երկու կողմէ բարձրացած սանդուխները կանգուն էին եւ երկաթէ ու փայտէ խառնուրդ դրան ետեւ պահուըտած էին յիշատակներ, գաղտնիքներ, խնդուք եւ փսփսուք: 

Անասելի գաղտնիքներ յանկարծ կրնային յայտնուիլ ժամանակին մէջէն եւ բոլորովին տակնուվրայ ընել անձը, որ դէմ դիմաց մնար իրականութեան հետ, եւ որոնց պատասխանը բոլորովին պահուած ըլլար իր քով, քանի որ հարազատները հրաժեշտ առեր էին կեանքէն, անակնկալը թաղած ըլլալով փոշոտ էջերու մէջ, սակայն ոչ մէկ իրականութիւն ծածուկ պիտի մնար, վերջ ի վերջոյ լոյսին պիտի յայտնուէր հաշիւ տեսնելու կամ գլխու ցաւ պատճառելու համար:

***

– Պա՛պ, այս շաբթուվերջ աւազանը պիտի մաքրե՞ս:
– Գործ մը ունիմ, ձագո՛ւկ, դուն չըլլայ որ առանձին մօտենաս աւազանին: Վտանգաւոր է: Միայն հեծանիւով կրնաս պտտիլ պարտէզին մէջ:

Հայրս զիս ընդհանրապէս «ձագուկ» կը կոչէր: Անոր ձագուկն էի եւ որքա՛ն ալ մեծնայի, ձագուկը պիտի մնայի. շատ փաղաքշական կը հնչէր այս բառը: Մայրս ընտրած էր անունս, բարք ու սովորութիւններու տէր ծանր կին մըն էր: Կը սիրէի ժամանակս հօրս հետ անցընել: Միշտ ունէինք ընելիք, խօսելիք: Երբ տունը կ’ըլլար, միշտ շուրջը կը դառնայի: Թէեւ մայրս ալ հօրս շուրջ կը դառնար անվերջ կոչելով անունը. «Մարտիկս»: 

Հեծանիւով կը շրջիմ բակին մէջ: Մեր օգնականը Մարիան ժամը մէյ մը կու գայ կը քննէ զիս եւ միշտ կ’ազդարարէ, որ ուշադիր ըլլամ, չիյնամ-չելլեմ: Տան մէջ արտակարգ իրարանցում կար:

– Մարիա՛, գործդ ե՞րբ կը վերջանայ:
– Այսօր խճողուած օր մըն է, սիրելի՛ս: Շատ գործ ունինք խոհանոցը:
– Ծով երթալ կ’ուզեմ:
– Ճաշեր կը պատրաստուին: Վաղը կ’երթանք: Երկու օր վերջ տայտայդ պիտի գայ: 

Մեծ մայրս եւ մայրս մօրեղբօրս սենեակը կը պատրաստէին: Մօրեղբայրս կը զբաղէր վաճառականութեամբ, ամուրի մարդ՝ տարւոյն կէս շրջանը կ’անցընէր Եւրոպա: Անոր գալուստը եւ մեկնումը տօնական օրեր էին տան մէջ: Շէնշող մարդ էր եւ քիչ մըն ալ շփացած թերեւս: Ուշադրութիւնս գրաւած էր, որ Մարիան միշտ շուրջը կը դառնար, զայն գոհ ձգելու համար: Մարիան փոքր տարիքէն սկսեր էր աշխատիլ մեր տան մէջ եւ կարծես մեր ընտանիքին անդամը եղած էր:

Օր մը խոհանոցին կիսաբաց դռնէն տեսեր էի, թէ ինք եւ մօրեղբայրս կը կատակէին: Կատակէն աւելի բան մըն էին տեսածներս. այլեւս խելքս կը հասնէր: Մօրեղբայրս Մարիային ետեւը կանգնած՝ մէկ ձեռքը անոր կոնքին վրայ, միւս ձեռքով զայն բանտարկած էր ծորակին առջեւ։ Անոր ներկայութեան օրերը Մարիային համար լրիւ հեշտանքի օրեր կ’ըլլային: Ոչ ոք լուր ունէր անցած-դարձածէն։ Գիշեր մը Մարիան իր սենեակէն դուրս ելած եւ մօրեղբօրս սենեակը գացած էր: Մեծ հայրս չիմանար, այլապէս իրապէս խայտառակութիւն կ’ըլլար տան երդիքին տակ ու աղջիկը բռնելուն պէս զայն չոր ու ցամաք կը դնէր դրան առջեւ: 

Մեծ ծնողներուս ննջասենեակը առաջին յարկին վրայ կը գտնուէր: Ծնողքիս ննջասենեակը երրորդ յարկն էր, իսկ մեր ննջարանները կը գտնուէին մէջտեղի յարկը: Գիշեր մը դուռ ու պատուհան իրարու կը զարնուէին: Հովը սաստիկ կը փչէր եւ ծառերը կը հաւասարէին գետնին: Յանկարծ անձրեւ սկսաւ. երկինքը ճեղքուած ըլլար: Բոլորն ալ կը քնանային բացի ինձմէ: Արթուն էին նաեւ մօրեղբայրս եւ Մարիան: Անոր դողդոջուն քայլերուն թփռտուքը լսեցի ու դուռ մը գոցուեցաւ: Տեղէս ելայ լոգարան երթալու համար: Երբ մօրեղբօրս սենեակին առջեւէն կ’անցնէի, լսեցի խռպոտ ձայներ, որոնց կը խառնուէր Մարիային խնդուքը:

Ժամանակի ընթացքին, երբ աւելի մեծցայ, բաներ մը սկսեր էին փոխուիլ մեր ընտանիքին մէջ: Մայրս իր ժամանակը կը նախընտրէր ննջարանը անցընել: Կը նշմարէի, որ մեկուսացեր էր եւ կը նախընտրէր սենեակէն չելլել. ընդհանրապէս գլուխը կը ցաւէր: Դեռ կը շարունակէի հօրս շուրջը դառնալ, սակայն ան ալ յաճախ կը բացակայէր տունէն: Հայրս տուն-փեսայ եկած էր: Վերջին որոշումները կը պատկանէին մօրս:

Ես ա՛լ պիտի երթայի. հակառակ որ շատ կը սիրէի ու կը յարգէի ծնողքս, սակայն կը փափաքէի Եւրոպա երթալ ուսանելու համար: Այլեւս տան փոքրիկ աղջիկը չէի: Հօրս ձագուկը չէի: Մեծցեր էի եւ հազիւ տարի մը ունէի լուրջ որոշում տալու համար: Արգելք մը չունէի Եւրոպա երթալու, մանաւանդ նիւթական տեսակէտէ:

***

Ներս մտաւ տունէն: Փոշին եւ խոնաւը ռունգերուն ծայրը քերեցին եւ հազալ սկսաւ: Ամէն բան ձգածին պէս կ’երեւէր: Բազկաթոռները սպիտակ սաւաններով ծածկուած էին: Տաս տարիէ ի վեր փակ մնացած էր տունը, մինչեւ վերջին բնակիչը, որ եղած էր մօրեղբայրը: Ան Եւրոպայէն վերջնականապէս վերադառնալ որոշած էր եւ մինչեւ իր մահը ապրած էր այս տան մէջ: Հիմա ինք՝ տան միակ սեփականատէրը ժառանգի գործեր կարգադրելու համար եկած էր երկիր: Վաղը անմիջապէս կալուածատիրութեան գրասենեակ պիտի երթար գործողութիւններուն սկսելու:

Տան իւրաքանչիւր անկիւնը քանդակուած էր մտքին մէջ. ահա՛ խնկամանը, որ կը կենար իր տեղը՝ սպասապահարանին անկիւնը. մեծ հօր համրիչը սեղանիկին վրան էր: Պիտի բարձրանար ծնողքին ննջասենեակը: Միշտ հետաքրքրուած էր այն տուփով, զոր մայրը կը պահէր պահարանին մէջ: Գիտէր, որ մայրը օրը քանի մը անգամ կը բանար այն տուփը ու դարձեալ կը կղպէր: Ինչե՞ր կային հոն. ապրումներ կրնայի՞ն սեղմիլ տուփի մը մէջ եւ ամբողջ կեանք մը, որ մնացեր էր փակ, ու ի վերջոյ, օր մը զաւակը պիտի գար եւ մէջտեղ հանէր թերեւս գաղտնիք մը կամ յիշատակ մը:

***

– Արմինէ՜, Արմինէ՜, ո՞ւր կորսուեր ես, ճաշի ժամն է:

Արմինէն մէջտեղէն կը կորսուէր: Կա՛մ տան ետեւի կողմը կազմուած օրօրոցին մէջ կը շարժէր եւ կամ ծառի մը տակ գիրքի մը մէջ թաղուած կ’ըլլար: Ժամանակը անոր համար սահման չունէր: Ան այնպէս կը վարուէր, ինչպէս որ ուզէր:

Մարիան պարտէզ ելած կը ձայնէ.

– Արմինէ՜, Արմինէ՛, ձայն տուր, ո՞ւր ես:

Արմինէն գիրքեր կը թղթատէր եւ երկիրներու մասին տեղեկութիւն կը քաղէր: Չէր ուզեր մնալ իր ծննդավայրը, որոշումը տուած էր, ուսանիլ, ասպարէզի տէր դառնալ: Ճարտարագիտութիւն պիտի ուսանէր. այս գիշեր տնեցիներուն պիտի յայտնէր որոշումը, որ ըստ այնմ կարգադրութիւններ ընէին: Վստահ էր, որ ոչ ոք դէմ պիտի ելլէր: 

***

Հիմա հոս է. մօրը սենեակին մէջ: Ամէն բան մօրը տեղաւորած ձեւով կը կենար: Ժամանակը հոս կանգ առած էր: Անկողինին քովի պատէն կախուած խաչը միեւնոյն փայլով կը կենար: Մայրը՝ աստուածավախ կին, միշտ փառք կու տար ունեցածներուն, տան խաղաղութեան, գործի յաջողութեան համար: Շատ դուրս չէր ելլեր, բայց անպայման Կիրակի եկեղեցի կ’այցելէր, առանձին կամ ամուսնոյն հետ: Տօնական օրերուն ընտանիքը կը հաւաքուէր ճոխ ճաշասեղանին շուրջ: Կը յիշէր ամէն բան, մինչեւ մեկնումը:

Արմինէն պահարանին մօտեցաւ, դարակը բացաւ. հոն էր բանալին: Տուփը բացաւ: Տրցակ մը նկար կար տուփին մէջ: Կար դեղնած քարով մատանի մը, թաշկինակ մը եւ չորցած ծաղիկ մը, որ փեսաները կը դնեն օձիքին որպէս լամբակազարդ: Կար նաեւ պզտիկ տոպրակի մը մէջ մանուկի մը մազափնջիկը: Իմ մազս ըլլալու է, խորհեցաւ: Նկարները աչքէ անցուց: Ընտանեկան նկարներ էին: Սակայն զարմացաւ, երբ տեսաւ երիտասարդ կնոջ մը նկարը, որուն աչքերու մասը փորուած էր: Այս մէկը քիչ մը աւելի ճմռթկուած էր բաղդատմամբ դեղնած միւս նկարներուն: Բոլորն ալ տեղը դրաւ եւ սենեակէն դուրս ելաւ՝ մտազբաղ: 

Տունէն ելաւ: Եթէ քիչ մըն ալ մնալու ըլլար, շնչահեղձ կրնար մնալ: Պանդոկ հասաւ, անմիջապէս լոգցաւ: Վաղը առաջին հերթին ժառանգի գործերուն պիտի սկսէր: Դեռ չէր որոշած, տունը ծախէ՞ր թէ նորոգել տար: 

Առաւօտուն աշխոյժ արթնցաւ: Պատրաստուեցաւ: Նախ պիտի երթար անձնագիրը ստուգելու. ճամբայ ելաւ: Քաղաքը շատ փոխուած էր: Մեծցած էր, բազմութիւնը կը հոսէր աջ-ձախ: Ինքնաշարժներուն անդադար հնչող ճչակները ականջները կը խլցնէին: Շէնքէն ներս մտաւ եւ կարգ սպասելու համար մեքենայէն թիւ մը առաւ:

Պաշտօնեան համակարգիչին ստեղնաշարը սեղմեց:

– Ձեր աղերսագրին ժառանգի համար ըլլալը յայտնած էք:
– Այո՛, տունը մօրս կը պատկանէր: Ժառանգորդն եմ:
– Ձեր հայրը մեռա՞ծ է:
– Այո՛… ողջ կ’երեւի՞:
– Չէ՛, մեռած, սակայն ձեր հօր վրայ արձանագրուած մէկու մը անունը եւս կայ:
– Ի՞նչ: Ի՞նչ անուն:

Ի՞նչ կ’ըսէր աս կինը: Խառնա՞ծ էր. հօրը մականունին արձանագրուած ուրիշ անո՞ւն մը… 

– Դուք քոյր մը ունիք:

Արմինէն ապշած էր: Պաշտօնեային ըսածները չէր հասկնար: Կմկմալով սկսած էր խօսիլ.

– Խնդ-րեմ թու-ղթը տ-պե-ցէք:
– Մելիս Շահեան: Մօր անունը Զեհրա:

Արմինէն տժգունած դէմքով, դողդոջուն քայլերով ելաւ շէնքէն: Շանթահար էր: Շուրջը չէր կրնար տեսնել եւ լսել: Ժամացոյցին սլաքները չէին դառնար: Կը ջանար կողմնորոշուիլ. երկար շունչ քաշեց, մեքենայացած քայլերով պանդոկ ուղղուեցաւ: Վրայ-գլուխը փոխեց եւ ուղղակի հօրենական տուն գնաց: Ծնողքին ննջարանը ելաւ եւ դարձեալ մօրը տուփը հանեց դարակէն: Մէկը չկար, որ իրականութիւնը պատմէր, այլ միայն թուղթ մը ունէր ձեռքին տակ: Քոյր մը ունէր: Նկարները հանեց եւ նայեցաւ աչքերը փորուած կնոջ նկարին: Զեհրա՞ն էր: Զեհրային աղջիկը՝ Մելիսը քոյրն էր: Սոսկաց. հայրը թուրք կնոջմէ զաւակ մը ունեցած էր: Հայրը անհաւատարիմ գտնուած էր մօրը: Ինչպէ՞ս կ’ըլլար: Հայրը ուրիշ կին մը սիրած էր եւ անկէ զաւակ ունեցած: Իրեն «ձագուկս» կը ձայնէր, իսկ անո՞ր: Հարցումները հետզհետէ կը կուտակուէին եւ որոնց պատասխանները արդէն չկային: Ամուսնական տան մէջ՝ քրիստոնեայ մարդ, բայց ծոցին մէջ՝ մահմետական կին մը: Ի՞նչ էր այս. խա՞ղ մըն էր, որուն քարերը կորսուեր էին, սակայն տարիներ ետք կը տեղաւորուէին փոսիկներու մէջ: Ատէ՞ր, լա՞ր, պոռա՞ր:

«Քոյր մը ունիմ եղեր,– ըսաւ ինքնիրեն եւ յանկարծ բարկութիւնը դուրս տուաւ պոռալով ու հեւաց,– թո՛ւրք»: Մայրը գիտէր, գիտցած էր: Գլխու ցաւերը, ննջասենեակին մէջ անցուցած երկար պահերուն պատճառը այս էր: Ոչ ոքի յայտնի ըրեր էր. տնեցիները չգիտնային եւ տան համն ու հոտը չխանգարուէր: Թերեւս… թերեւս որպէսզի Արմինէն առանց հօր չմեծնար, ինք ամուրի չըլլար: Մայրը իրականութեան տոկացեր էր առանձին: Որքա՜ն զօրաւոր կին մըն էր եւ դերը խաղացած էր մեծ վարպետութեամբ: Աչքին առջեւ պատկերացուց հերոս նկատած հայրը, որ հիմա սմսեղուկ դարձած էր, թոյլ արարած մը, որ չէր կրցեր ձերբազատուիլ այլազգէ: 

Արմինէն տակնուվրայ էր: Օրեր, ժամեր, պահեր՝ հարցումներուն պատասխան գտնել ջանաց, բայց ի զո՛ւր: Երկրորդ կնոջ մը գոյութիւնը, քոյր մը, մօրը ապրածները, կիսուած հայր մը եւ սէրը, ուրախութիւնը, զոր գտեր էր օտար կնոջ մը ծոցը. միտքը կը տանջուէր ու յաճախ մտքէն կը կրկնէր. եւ՝ թուրք:

Շաբաթ մը անցաւ. պարտէզով շրջապատուած տան մը դրան զանգը հնչեց: Դուռը բացուեցաւ: Արմինէն եւ միջահասակ, խարտիշահեր կին մը աչք աչքի եկան։ Անձայնութիւն կը տիրէր: Ոչ մէկը կը խօսէր: Այն պահուն շուրջ ութ տարեկան տղեկ մը վազեց ներսէն, կեցաւ դրան տակ: Արմինէն աչք աչքի եկաւ փոքրիկին հետ: Փշաքաղեցաւ: Իրեն նայող աչքերը… հօրը աչքերը ըլլային: Պահ մը զգաց, որ սիրտը թրթռացած էր: Կինը ըսաւ.

– Մարտի՛կ, հիւր եկեր է մեր տունը, ներս հրամեցէ՛ք, ըսէ… ձագո՜ւկս:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՃԺԷ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՃԿԱ․
Այդ քաղաքին մէջ մարդոց ծննդեան տարեդարձները կը նմանին մշտաշարժական տօներու, ըստ յարմարութեանց կը փոխուին, կը մօտեցուին եւ կը հեռացուին բուն՝ իսկական թուականէն, կրնան նոյնիսկ կրկնուիլ քանիցս։ Առիթները շատ կարեւոր դեր կը խաղան։

ՌՃԿԲ․
Լոս Անճելոսի հայերը գերազանցեցին բոլոր գաղութներուն հայերը յատկապէս իրենց „Get the fuck out of here”երով։

ՌՃԿԳ․
Հայոց Կանոնագիրքին մէջ յաւելումներ կը կատարուի՞ն։ Եթէ այո՝ ահաւասիկ առաջարկ մը․ «Եպիսկոպոս կամ երէց մի թողուլ զվիճակ իւր եւ շրջել ի պանդխտութեան» կամ ի բոզարածութեան։

ՌՃԿԴ․
Սա Պապը հասկցանք որ բարի է, համեստ ու խոնարհ է։ Բայց մարդը ապուշ չէ։ Մեղա՜յ։

ՌՃԿԵ․
Էշը օր մը «Օշական» անունը լսեր է, ըսեր է․ «Ասիկա ինծի ազգական ըլլալու է, մեր անունները գրեթէ նոյնն են»։

ՌՃԿԶ․
Կիւլկիւլեան հիմնարկութեան կիւլկիւլները հաւաքուեր են արեւելքէն եւ արեւմուտքէն, ի հիւսիսոյ եւ ի հարաւոյ եւ կիւլկիւլահայերէնով կիւլկիւլավէպ մը կը գրեն։ Հոգ չէ թէ սխալներ կան մէջը, կը հաղորդէ կիւլկիւլագիտուհին, որովհետեւ ի վերջոյ լեզուն կիւլկիւլակենսունակ պէտք է ըլլայ, կլկլակ գրելու համար, օրինակ, կիւլկիւլկիւլ կամ կլկլկլկլ կը գրես, արդէն կը հասկցուի, օ՜, ի՜նչ խանդավառութիւն կը ստեղծէ, գիտէ՞ք, մանաւանդ երիտասարդներուն շարքին մէջ, որոնց ուղեղը արդէն յոգնած է բան մը սորվելու համար, միայն արտադրելու պատրաստ են, չսորված արտադրելու, բերանացի լեզուն ուզածիդ պէս կ’ըլլայ արդէն, ինքզինք կ’ըլլայ, քեզի պէտք ալ չունի, բայց վէպ է գրածնին, կ’երեւի բերանացի վէպ է, ոռարար տեսակէն:

ՌՃԿԷ․
Ան որ չի գիտեր՝ թող գիտնայ, ես չէի գիտեր ու սորվեցայ․
Ընկեր ճան, գինի լից,
Խմողաց անոյշ, անոյշ։
Աս երգը, որ հարկաւ օրին մէկը լսած էք, կամ շատ յաճախ լսեր էք, հայոց ցեղասպանութեան «փաստավաւերագրական իրողութիւն» է եղեր․ բառերը իմս չեն։

ՌՃԿԸ․
«Դպրոցը առանց ուսուցիչի կարիք չունի»։
ՀԲԸՄի արժանթինեան դպրոցի մը տնօրէնուհիին խօսքն է ասիկա։
Հասկցողներուն՝ բարեւ, մնաք բարով, երթաք բարով կամ բարի երթ՝ որ մէկը որ կ’ուզէք։ Ալ որո՞ւ բոզն է որ տնօրէնուհի դարձեր է՝ իրեն հարցուցէ՛ք։ Բայց տաղանդաւոր կամ տաղանդաոռ բոզեր ալ կան․ Շահնուրին հարցուցէ՛ք։
Հոգինիդ սիրեմ, շարունակեցէ՛ք ձեր ելոյթները համացանցի վրայ։ Հայկական երգիծանքը ձեզի երախտապարտ պիտի մնայ յաւիտեան։

ՌՃԿԹ․
Կիւլկիւլեանագիտուհին կը պատգամէ, թէ լեզուն, այսինքն արեւմտահայերէնը, կենսունակ ըլլալու համար գրուելու պէտք չունի։ Բերանացի, բանաւոր կը խօսուի եւ կ’աւանդուի սերունդէ սերունդ, ինչպէս որ է։ Լեզուն ինչպէս որ է։ Չ’ըլլար, այլ՝ է։ Ասքան խելացի գաղափարի իրագողցուելուն կը սպասենք։

ՌՃՀ․
Մարդը աղօթքի ելած է սուր ի ձեռին։ Սուրը բռնելու բռնած ես, ինչո՞ւ պատեանին մէջ, ինչո՞ւ ձեռանափայտի պէս։ Պէտք է մերկացնես զայն, դէպի վեր ցցես եւ ի հարկին՝ աջ ու ձախ ճօճես։ 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (1034-1035)

ՈՅԺ

ՀԱԶԱՐԵՒԵՐԵՍՈՒՆԵՒՉՈՐՐՈՐԴ՝ ՎԵՐՋԸՆԹԵՐ ԵՐԱԶ
Անունս չեմ գտներ ցանկին մէջ: Փակցուցած են պատին կամ կախուած է, բայց կրնամ էջեր դարձնել ու դարձեալ փնտռել: Զարմանալի է որ չկայ: Առաջին երկու անգամներուն յստակօրէն ներկայ էր, ուրեմն ինչո՞ւ այս երրորդ անգամը կը բացակայի: Ու կը թուի որ չորրորդ հրատարակումով կարելի պիտի ըլլար ստանալ ինքնութիւն կամ պատկանելիութիւն ճշդող թուղթը: Ի՞նչ ընել: Փախած է թերեւս աչքէս: Կը պատահի: Փոխանակ վերէն վար կարդալու, կը դիմեմ վարէն վեր փնտռելու հնարքին: Օգուտ չունի: Կը խնդրեմ ուրիշներէ, մանաւանդ որ անուանացանկը արաբերէն է, բայց արդէն անոնք անփոյթ են բոլորովին: Անշուշտ թէ պիտի չգտնեն: Կը դառնան իրենց զրոյցին ու խնդուքին: Ու կայ մէկը, որ երգելով կը հեռանայ:

Երթամ հո՛ն ուր անունները կը պահուին: Կը քալեմ լայն նրբանցքէն, թէեւ վստահ չեմ որ ճիշդ յարկն է, թերեւս մէկ վե՞ր: Բայց կրնայ այս սենեակն ըլլալ, սեղանին վրայ կան իրարու վրայ դիզուած թղթածրարներ, եւ նիհար երիտասարդը պատասխանատու պաշտօնեան է վստահաբար: Հարցս կը պարզեմ եւ ան, պաշտօնեայի դարակալած հոգեբանութեամբ, դժգոհ է ներկայացուած աւելորդ աշխատանքէն ու կարծիք կը յայտնէ որ թերեւս այլեւս մաս չեմ կազմեր իրենց հաստատութեան եւ հետեւաբար արժանի չեմ ունենալու անդամաթուղթ: Կը վստահեցնեմ որ ե՛մ, եւ քառասուն տարիներէ, բայց մտքիս մէջ յստակ չէ՝ կ’ակնարկեմ համալսարանի դասախօս ըլլալուս, կամ ձայնասփիւռի խօսնակ, կամ նոյնիսկ ակումբի անդամ, թէեւ այս վերջինը հազիւ թէ երկարի երեսուն տարի: Իր շատ հոգը չէ, եւ քովի սենեակին մէջ ուրիշներու հետ խօսքի կը բռնուի, թէեւ ահա գրատախտակին վրայ կաւիճով երկու թիւ կը գրէ տակ տակի եւ կարծես թէ գումարումը անդամագրութեան վեցանշան իմ թիւն է:

Ահա կու գայ տարեց անձ մը, կարճ կտրուած սպիտակ մազերով, զոր տեսած ըլլալ կը կարծեմ: Պաշտօնեա՞յ է փորձառու, կը յուսամ որ դիւրութեամբ լուծէ անունիս բացակայութեան խնդիրը: Բայց… աղօթքի ժամանա՞կ է եղեր, կապերտը կը փռէ ու կը տեսնեմ որ երիտասարդն ալ կ’ընդգրկուի աղօթքի ծէսերուն մէջ: Ի՞նչ ընեմ: Իմ կեցած տեղս ժողովուրդ լեցուեր է, ընդհանրապէս երիտասարդ կիներ ու աղջիկներ, որոնք զուարթ զրոյցի բռնուած են, քիթ քիթի, ակումբի օ՞ր է, ի՞նչ է: Ո՛չ հոն, ո՛չ հոս պիտի կարենամ հարցիս լուծում գտնել: Կը ձգեմ կ’երթամ:

Բայց ինչպէ՞ս կողմնորոշուիմ: Արեւին կը նայիմ: Շատ հեռու չէ զենիթէն: Աս ալ ուրիշ զարմանալի բան, որովհետեւ նկարագրած դէպքերս երեկոյեան կը պատահէին: Ժամացոյցիս կը նայիմ, դաստակիս վրայ ժամացոյց կայ, ժամը իննուկէս է ճիշդ, ուրեմն դէպի արեւելք կրնամ ուղղուիլ, արդէն փնտռածս ալ ա՛յդ է: Կը քալեմ, փողոցներն ամայի են առաւօտեան այս ժամուն, եւ յանկարծ քովէս կ’անցնի հեծանիւ նստած մարդ մը, որ կը պոռայ. «Պատռուճա՛ն, Պատռուճա՛ն»: Զի՞ս կը կանչէ, զի՞ս կը փնտռէ, եգիպտացիները միշտ ալ հակ են անունս աղաւաղելու: Բայց արդէն անցաւ գնաց, եթէ նպատակը զիս գտնել էր, ինչո՞ւ այդքան արագ կը քշէր: Արդեօք գտա՞ն անունս: Բայց միտքէս ուրիշ կարելիութիւն մըն ալ կ’անցնի: Բարձրաձայն կը յայտարարէ ու կը զգուշացնէ – ո՛չ զիս, թէեւ ես ալ չգիտնամ, այլ ժողովուրդը – որ վարակուած եմ պսակաձեւ ժահրով: Եւ այսպէս այս դրական ու բացասական կարելիութիւններուն միջեւ կը շփոթիմ:

Ոստիկանատունը ծանօթ կը թուի, ու կը մտնեմ ու կը յայտնաբերեմ որ սրահին աջ պատին վերեւ գտնուողը լայնատարած, ապակեպատ լուսամուտներ են, եւ ո՛չ, ինչպէս նախապէս երազի՜ մէջ տեսած էի, ոստիկանապետին գրասենեակն անմատչելի: Տեղեկանքի գրասեղանին ետեւ աթոռները դատարկ են, ո՞ւր են ոստիկաններն որոնց կարելի է հարցումներ ուղղել ու թերեւս պատասխաններ ստանալ: Ուրեմն ձախի սենեակը կը մտնեմ: Իսկ հոս բազմութիւն է, ու խառնափնթոր վիճակ, պոռչտուք, բողոքողներ, ձերբակալուածներ ալ, ու հոսկէ հոն, հոնկէ հոս ղրկուողներ: Եթէ հարկ ըլլար կարգի սպասել՝ կը սպասէի, նոյնիսկ ժամեր, բայց ո՛չ կարգ կայ, ո՛չ կանոն: Դուրս կ’ելլեմ յուսահատած: Բարեբախտաբար վերադարձեր են սեղանին եւ հարցումիս ի պատասխան անսպասելիօրէն կը յայտնեն, որ, այո, անձը – անունը կու տան, բայց միտքս չեմ պահեր – ոստիկանական պատուէրով էր որ կը շրջէր փողոցները, բայց չեն գիտեր – սպասելիօրէն – պատուէրին բնոյթը: Կ’ըսեն թէ հաւանաբար վերադառնայ: Բայց յայտնի է նաեւ որ եթէ չվերադառնայ, զարմանք պիտի չյարուցանէ: Արդէն չեն առաջարկեր սպասել: Որո՞ւ հոգն եմ որ…

ՀԱԶԱՐԵՒԵՐԵՍՈՒՆԵՒՀԻՆԳԵՐՈՐԴ՝ ՎԵՐՋԻՆ ԵՐԱԶ
Ներկայ եմ, բայց չեն տեսներ զիս, ու կ’անդրադառնամ որ մահէս ետք է: Ի՞նչ է հարցը: Սեղանին վրայ գիրքեր են, նոյն գիրքը, կը կարդամ խորագիրը՝ «Հազարումէկ Գիշերներու Երազներ»: Եւ թուղթ մը կայ մէկու մը ձեռքը, նամակ մըն է, ի՛մ կողմէ, զոր կը կարդայ: Երազներու մասին է…: Նման նամակ ես գրած չեմ, ամբողջ կեանքիս ընթացքին քանի՞ նամակ գրած եմ, սակայն կը լսեմ որ երազներու հեղինակն ի՛նք է, ան որ հիմա իրեն ուղղուած նամակը կը կարդայ: Շնորհակալական բառեր ալ կան: Տարիներու անձնուրացումն արժանի գտեր եմ յուզումնախառն գնահատանքի: Ո՛չ իսկ կը ճանչնամ…

Ահա կը խլուի ինձմէ այն մէկ – ու միա՛կ – երկը, զոր միշտ ալ կը համարէի զատորոշ ու անհուպ հռչակի երաշխիք…: Թո՛ղ: Ու բարի վայելում:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Ishkhan Chiftjian: «Si abordamos el idioma armenio con seriedad mucha gente se interesa y entusiasma»

Ishkhan Chiftjian nació en Beirut, El Líbano, donde creció y se educó. Luego continuó sus estudios en Alemania, Sobre la base de profundos sentimientos nacionales siente la importancia de la lengua materna, que considera como rasgo distintivo de identidad, y la preocupación por el retroceso que experimenta en toda la diáspora, y la considera como medio de comunicación y de interrelación en la armenidad dispersa. Preocupado por el languidecimiento del armenio occidental, se dedica a su enseñanza y promueve su lectura y su difusión escrita. Por medio de su blog, creado por él y dirigido por un pequeño grupo de personas (hayerenblog.wordpress.com) Ishkhan Chiftjian reúne a personas de muchos países en torno del idioma armenio, leyendo, escribiendo y aprendiendo la lengua. Hemos tenido una entrevista virtual con Ishkhan Chiftjian, cuyas respuestas transcribimos a continuación.

– Señor Chiftjian: ¿qué les diría a las personas que no tienen necesidad del idioma armenio para comunicarse con otras personas? A veces las personas quieren aprender un idioma porque tienen razones y motivos claros para hacerlo; ¿pero usted con qué motivo induciría a esas personas a aprender armenio sin tener necesidad de él?

– Quien no tenga necesidad del idioma armenio y no lo utiliza, que no lo utilice; pero aquel que tenga el mínimo deseo de aprender, aunque sea un uno por ciento, yo estoy dispuesto -y esta es la respuesta a su pregunta- a trabajar sobre ese uno por ciento. No trabajaría sobre la nada. La aseveración contenida en su pregunta acerca de “mi motivo para inducir a aprender armenio” es la existencia del deseo de ese porcentaje mínimo que se encuentra en quien tengo enfrente de mí. Es decir, ese “motivo” no viene de afuera, sino que surge de adentro, no importa que en muy pequeña cantidad. Si lo encuentro en la persona, la induzco a aprender.

– ¿Qué les diría a los jóvenes que alguna vez han aprendido armenio y lo han guardado en un rincón, no lo usan, no hablan, no leen y no escriben?

– Propondría que trataran de recuperar lo que alguna vez aprendieron. Hayeren Blog va con afecto a su encuentro. En nuestra vida hay objetos valiosos por los cuales hemos sentido afecto en algún momento y luego los hemos tirado en un rincón, los hemos olvidado. Si en algún momento nos reencontramos con ellos sentimos una gran alegría. Tomamos uno de ellos y lo ponemos ante nosotros, sobre la mesa, y ellos se transforman en una presencia agradable, inspiradora, hermosa. O quizás… no se transformen en tales. A veces nos cruzamos con personas que ejercen una influencia beneficiosa y constructiva en nuestras vidas, en nuestra cotidianeidad, transformándose en una presencia sincera y una gran compañía para nosotros.

El armenio no es “un objeto” ni “una persona”; sin embargo puede tener su mismo rol o un rol que va más allá y transformarse en nuestro amigo íntimo.

– ¿Por qué medios es probable en este momento convencer a una persona de que hable armenio y utilice el armenio? ¿Cómo se puede estimular a una persona a aprender armenio y a encontrar un sentido en ello?

– El sentido del armenio, el sentido de aprender armenio está en su propio sabor. Así como en nuestras vidas hay personas y objetos que siempre buscamos, que siempre necesitamos, nos dirigimos a ellos en momentos de angustia y de alegría y vivimos su pérdida, de la misma forma el idioma armenio es o puede ser nuestro pariente íntimo. Tenía un amigo orientalista que repetía con frecuencia: “la lengua es un sentimiento anónimo, es una forma de sentir el mundo”.

– ¿Qué experiencias tuvo desde la creación del “Hayeren Blog”? ¿Qué fenómenos positivos y qué fenómenos negativos experimentó?

– Las experiencias han sido muchas, pero la más importante es que más de 200 personas de treinta países del mundo, con edades entre 10 y 75 años, casi todas desconocidas entre ellas, hace cuatro años que escriben, por supuesto que no todas con la misma frecuencia, con el mismo ritmo, el mismo nivel e impulso; sin embargo esta realidad es para mí una experiencia positiva. Personas que no solamente no nos conocían sino que nunca habían oído siquiera nuestro nombre, escriben desde hace algunos años. Algunos no escribían desde antes, otros ya habían empezado a escribir.

En nuestro pueblo personas y organizaciones que han asumido responsabilidades no se han ocupado de una tarea como esta, ni en Armenia ni en la diáspora, ni alientan esta labor. Ese porcentaje insignificante que nos apoya moralmente está integrado por personas que no tienen ni voz ni voto en sus correspondientes organizaciones; es un pequeño grupo de seres de buena voluntad, a quienes siempre estamos agradecidos. Esta actitud de desconsideración, que a nivel armenio está difundida por todas partes, no puede ser la causa de que nosotros no continuemos con nuestra labor.

– En su actividad cotidiana usted está en contacto con personas que viven en diferentes países. ¿Qué diferencias encuentra entre las personas que viven en esos países, teniendo en cuenta su actitud con respecto al uso del idioma armenio como lengua hablada o como lengua de educación y cultura?

– Yo veo en todas partes que si abordamos el idioma armenio con seriedad mucha gente se interesa y se entusiasma. Muchos no están acostumbrados al trabajo de largo aliento, pero sin embargo aprenden. Todo depende de la experiencia.

Desde diversas colectividades armenias mucha gente que trabaja con nosotros está interesada en el idioma armenio. Su actitud frente a la lengua no se diferencia

demasiado de unos a otros. Todos ellos tratan de fomentar en sus círculos de allegados el uso serio y cuidadoso de la lengua.

– ¿Qué errores han cometido las colectividades armenias de algunos países –por ejemplo la comunidad armenia de la Argentina- para perder el uso cotidiano de la lengua armenia y qué hay que hacer –si es posible hacer algo- para cambiar esta realidad?

– La escuela no es suficiente para mantener la frescura de la lengua. ¿Después de la escuela cuál es el destino del armenio? A veces nos hemos planteado esta pregunta. La prensa puede desarrollar una tarea mucho más importante, que no realiza. El cerebro y las posibilidades de las personas que trabajan en las estructuras armenias son muy limitadas y se van limitando aún más paulatinamente. Más aún, en lugar de ampliar nuestros círculos estáticos y de derribar los modelos, de introducir novedades, los hacemos más estrechos.

Uno de nuestros colaboradores de la Argentina me dijo que sus padres no sabían armenio, pero que sin embargo él aprendió la lengua aún después de la escuela dentro del club y que sigue su aprendizaje con nosotros. Usted debe saber cuántas personas más como él se puede encontrar en la Argentina.

Tengo conocimiento de que cincuenta años atrás en la Argentina surgió un grupo de jóvenes armenios que después de los veinte años de edad han querido aprender armenio y lo han aprendido. ¿Qué ocurrió en esos días en la colectividad de ustedes que pueda ocurrir también hoy día? Son ustedes los que deben responder a este interrogante.

“Club de habla armenia”, he aquí una solución, especialmente para los jóvenes. Conozco grupos de habla extranjera en Alemania, por ejemplo. No solo club partidario, sino club idiomático es lo que quiero decir, que tenga un carácter continuo, no un círculo de pasatiempo, sino productivo – no como las festividades anuales de Navidad o Pascua-, en donde predomine el interés por la lengua y no por las ideas o las variedades gastronómicas. Pero no somos un pueblo maduro en este sentido, debemos aceptar esta realidad. Nos dejamos llevar por nuestra variedad de colores. Ese es uno de nuestros “errores”, para el caso de que se quiera hablar de errores.

Hoy día no está claro para nuestras personalidades claves, para nuestra dirigencia, que EL IDIOMA ARMENIO ES FUNDAMENTO Y ALIMENTO DE LA ARMENIDAD.

Luego de las respuestas de Ishkhan Chiftjian, solo nos queda reconocer su aporte y su incansable labor para la difusión del idioma armenio. Invito a visitar hayerenblog.wordpress.com.

Marilyn Tcharian

«ՀԱՅԵՐԷՆԸ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ՀԱՐՑՆ ՈՒ ՀԱՑՆ Է»

Իշխան Չիֆթճեան ծնած է Պէյրութ, Լիբանան, ուր ստացած է իր կրթութիւնն ու ուսումը։ Ապա ուսանած է Գերմանիոյ մէջ։ Ազգային խոր համոզումներու հիման վրայ ան կը զգայ մայրենի լեզուին կարևորութիւնը, նկատելով զայն որպէս ինքնութեան զատորոշիչ գիծ, և ունի իր մտահոգութիւնը՝ լեզուի սփիւռքեան նահանջին համար, եւ զայն կը համարէ հաղորդակցութեան և շփման միջոց աշխարհի մէջ սփռուած հայութեան համար: Մտահոգ արևմտահայերէնի նուաղումով՝ նուիրուած է անոր ուսուցման և կը քաջալերէ անոր ընթերցումը և գրաւոր տարածումը: Իր կողմէ հիմնադրուած եւ փոքր խմբակով ղեկավարուող Հայերէն Blogի (hayerenblog.wordpress.com) միջոցով Իշխան Չիֆթճեան կը համախմբէ անձեր զանազան երկիրներէ հայերէն լեզուին շուրջ, որոնք լեզուն կը կարդան, կը գրեն և կը սորվին: Ունեցած ենք համացանցային հարցազրոյց մը Իշխան Չիֆթճեանի հետ, ահաւասիկ իր պատասխանները, զորս կու տանք ստորև.-

-.-.-.-.-.-.-.-

1.- Ի՞նչ պիտի ըսէիք այն անձերուն, որոնք պէտք չունին հայերէնին՝ հաղորդուելու համար այլ անձերու հետ: Երբեմն անձերը կ’ուզեն լեզու մը սորվիլ, որովհետեւ յստակ պատճառ եւ նպատակ ունին, սակայն դուք ի՞նչ պատճառաբանութեամբ այդ անձերը կը մղէիք հայերէն սորվելու, առանց անոր պէտք ունենալու:

Ան որ պէտք չունի հայերէնին եւ չի գործածեր՝ թող չգործածէ, սակայն ան որ նուազագոյն փափաքը ունի սորվելու՝ մէկ առ հարիւր (1%), ես պատրաստ եմ, – ահա ա՛յս է ձեր հարցումին պատասխանս, – այդ մէկ տոկոսին վրայ աշխատելու։ Զերոյին վրայ ես չեմ աշխատիր։ Ձեր հարցումին մէջ շեշտուած «հայերէն սորվելու մղելու իմ պատճառաբանութիւնս» դիմացինին մէջ գտնուող այդ մէկ նուազագոյն տոկոս կազմող փափաքին գոյութիւնն է։ Այսինքն այդ «պատճառաբանութիւն»ը դուրսէն չի գար, այլ ներսէն է, հոգ չէ թէ՝ շատ քիչ «քանակ»ով։ Եթէ զայն գտնեմ տուեալ անձին մէջ՝ կը մղեմ սորվելու։

2.- Ի՞նչ պիտի ըսէիք այն երիտասարդներուն, որոնք երբեմն հայերէն սորված են եւ զայն պահած են անկիւն մը, չեն գործածեր, չեն խօսիր, չեն կարդար եւ չեն գրեր:

Պիտի առաջարկէի, որ անոնք փորձ մը ընէին ատենին իրենց սորվածը մէջտեղ հանելու։ Հայերէն Blogը այդ փորձերուն սիրով կ’ընդառաջէ։ Մեր կեանքին մէջ թանկագին առարկաներ կան, որոնք սիրած կ’ըլլանք ատենին ու անկիւն մը նետած, մոռցած։ Երբ պատահմամբ զանոնք գտնենք, շատ կ’ուրախանանք։ Կ’առնենք անոնցմէ մէկը ու կը դնենք մեր աչքին առջեւ, սեղանին վրայ եւ անիկա հաճելի, ներշնչիչ, գեղեցիկ ներկայութեան կը վերածուի։ Կամ ալ․․․ չի վերածուիր։ Երբեմն անձերու կը հանդիպինք մեր կեանքին մէջ, որոնք մեր կեանքին, առօրեային մէջ

բարերար ու շինիչ ազդեցութիւն կը գործեն, անկեղծ ներկայութիւն եւ ընկերակից դառնալով մեզի։

Հայերէնը ոչ «առարկայ» է, ոչ ալ «անձ», սակայն այդ երկուքին պէս ու անոնցմէ ալ անդին դեր մը կրնայ ունենալ մեր կեանքին մէջ, դառնալով մեր մտերիմը։

3.- Ի՞նչ միջոցով այսօր կարելի է համոզել անձ մը, որ հայերէն խօսի եւ հայերէն գործածէ: Ինչպէ՞ս կարելի է անձ մը խրախուսել, որ հայերէն սորվելու մէջ իմաստ մը գտնէ:

Հայերէնին իմաստը, հայերէն սորվելուն իմաստը իր համին մէջ է։ Ինչպէս մեր կեանքին մէջ անձեր ու առարկաներ կան, որ միշտ կը փնտռենք, անոնց պէտք կ’ունենանք, անոնց կը մղուինք նեղութեան եւ ուրախութեան ատեն եւ անոնց կորուստը կ’ապրինք՝ այդպէս ալ հայերէնը մեր հարազատն է կամ կրնայ ըլլալ։ Արեւելագէտ բարեկամ մը ունէի, որ կը կրկնէր յաճախ․ լեզուն անանուն զգացում է, աշխարհը զգալու ձեւ է։

4.- Ի՞նչ փորձառութիւններ ունեցաք «Հայերէն Blog»ի ստեղծումէն ի վեր: Ի՞նչ դրական եւ ի՞նչ բացասական երեւոյթներ ունեցաք:

Փորձառութիւնները շատ են, սակայն ամենակարեւորը այն է, որ աշխարհի երեսուն տարբեր երկիրներէ 200է աւելի անձեր, շուրջ 10-75 տարեկան, իրարու (գրեթէ բոլորը) անծանօթ, չորս տարիէ ի վեր կը գրեն, անշուշտ՝ ոչ բոլորը նոյն յաճախականութեամբ, նոյն կշռոյթով, նոյն մակարդակով ու թափով, սակայն այս իրողութիւնը անձամբ ինծի համար դրական փորձառութիւն է։ Մարդիկ, որոնք ոչ թէ մեզ չէին ճանչնար, այլ մեր անունը չէին լսած, քանի մը տարիէ ի վեր կը գրեն։ Ոմանք նախապէս չէին գրեր, ուրիշներ արդէն կը գրէին։

Մեր ազգին մէջ պատասխանատուութիւն ստանձնած անձեր ու կազմակերպութիւններ ասպիսի գործով չեն զբաղած, Հայաստան կամ Սփիւռք, չեն ալ քաջալերեր նման աշխատանք։ Այն չնչին տոկոսը, որ մեզ բարոյապէս կը քաջալերէ, իրենց համապատասխան կազմակերպութիւններուն մէջ խօսք եւ ձայն չունեցողներէ կը բաղկանայ, բարի կամեցողութիւն ունեցող մարդոց փոքրիկ թիւ մըն է․ անոնց մենք միշտ շնորհակալ ենք։ Անտեսումի այս կեցուածքը, որ հայկական մակարդակի վրայ գրեթէ ամէն տեղ տարածուած է, պատճառ չէ, որ մենք մեր գործը չշարունակենք։

5.- Ձեր առօրեայ գործունէութեան մէջ դուք շփման մէջ էք զանազան երկիրներու մէջ ապրող անձերու հետ: Ի՞նչ տարբերութիւններ կը գտնէք այդ երկիրներուն մէջ բնակող անձերուն միջեւ, նկատի ունենալով անոնց վերաբերմունքը հայերէնի օգտագործման հանդէպ որպէս խօսակցական լեզու կամ դաստիարակման եւ մշակութային լեզու:

Ես ամէն տեղ կը տեսնեմ, որ երբ հայերէնին լրջօրէն մօտենանք, շատեր կը հետաքրքրուին, կը խանդավառուին։ Երկարաշունչ աշխատանքի վարժ չեն շատեր, սակայն կը սորվին։ Ամէն ինչ փորձառութեամբ է։

Տարբեր գաղութներէն մեզի հետ աշխատողները հայերէնով հետաքրքրուած են։ Լեզուին հանդէպ անոնց կեցուածքը շատ չի տարբերիր մէկէն միւսը։ Անոնք բոլորն ալ իրենց շրջանակներուն մէջ կը փորձեն լեզուին լուրջ ու հոգածու գործածութիւնը քաջալերել։

6.- Ի՞նչ սխալներ գործած են որոշ երկիրներու հայ հաւաքականութիւնները, – զոր օրինակ, Արժանթինի հայ գաղութը, – կորսնցնելու համար հայերէնախօսութիւնը, եւ ի՞նչ պէտք է ընել, – եթէ կարելի է բան մը ընել, – այս իրականութիւնը փոխելու համար:

Դպրոցը բաւարար չէ լեզուն թարմ պահելու համար։ Դպրոցէն ետք ի՞նչ ճակատագիր կ’ունենայ հայերէնը մեր բերնին մէջ՝ հարցուցա՞ծ ենք մենք մեզի։ Մամուլը շատ աւելի մեծ աշխատանք կրնայ տանիլ, որ չ’ըներ։ Հայկական կառոյցներու մէջ աշխատող մարդոց ուղեղն ու կարելիութիւնները շատ սահմանափակ են ու աւելի կը սահմանափակուին հետզհետէ։ Տակաւին, փոխանակ մեր կաղապարուած շրջանակները լայնցնելու, կաղապարները քանդելու, ներածում կատարելու, աւելի կը նեղցնենք զանոնք։

Արժանթինցի մեր աշխատակիցներէն մէկը ըսած է ինծի, որ իր ծնողները հայերէն չէին գիտեր, սակայն ինք դպրոցէն յետոյ նաեւ ակումբին մէջ սորված է լեզուն եւ մեր քով ալ իր փորձերը կը շարունակէ։ Քանի՞ հոգի կարելի է գտնել իրեն պէս Արժանթինի մէջ՝ դուք պէտք է գիտնաք։

Ես տեղեակ եմ, որ յիսուն տարի առաջ Արժանթինի մէջ խումբ մը հայ երիտասարդներ մէջտեղ եկած են, որոնք քսան տարեկանէ ետք փափաքած են հայերէն սորվիլ եւ սորված են։ Ի՞նչ տեղի ունեցած է այն ատեն ձեր գաղութին մէջ, որ կրնայ նաեւ այսօր տեղի ունենալ՝ դուք պէտք է այս հարցումին պատասխանէք։

«Հայերէնախօս ակումբ»՝ ահաւասիկ լուծում մը, մանաւանդ՝ երիտասարդներու համար։ Ես ծանօթ եմ օտար լեզուներ խօսող խմբակներու Գերմանիոյ մէջ, օրինակ։ Ոչ միայն կուսակցական, այլ լեզուական ակումբ է ըսել ուզածս, որ շարունակական բնոյթ ունենայ, ոչ թէ ժամանցի շրջանակ, այլ նաեւ արտադրո՛ղ, – ոչ թէ տարին մէկ՝ Կաղանդի կամ Զատկուան տօնի պէս, – ուր լեզուի հետաքրքրութիւնը տիրապետող ըլլայ, ոչ թէ՝ գաղափարներու կամ ճաշատեսակներու։ Բայց մենք աս իմաստով հասուն ժողովուրդ մը չենք դեռ․ պէտք է ընդունինք։ Տարուած ենք մեր տարբեր գոյներով։ Այդ է «սխալ»ներէն մէկը, եթէ անպայման կ’ուզէք սխալներու մասին խօսիլ։

Մեր բանալի անձերուն՝ ղեկավարներուն համար ալ այսօր յստակ չէ՛, թէ ՀԱՅԵՐԷՆԸ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ՀԱՐՑՆ ՈՒ ՀԱՑՆ Է։

.-.-.-.-.-.-.-.

Իշխան Չիֆթճեանի պատասխաններէն յետոյ մեզի կը մնայ գնահատել անոր ներդրումը և անսպառ աշխատանքը հայերէն լեզուի տարածման համար: Կը հրաւիրեմ այցելել hayerenblog.wordpress.com

Մարիլին Չարեան

ՄԵՐ ՈՒՍԱՆՈՂԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱԿԱՑԱՐԱՆԸ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԱՍՈՅԵԱՆ-ԼԻՆՔ

Պաղտատի բժշկական համալսարանը կը գտնուէր քաղաքին հիւիսային Ալ-Աըտամիա արուարձանին պատմական մուտքերէն «Պապ էլ-Մուատտամ» կոչուած շրջանին մէջ, եւ շատ մօտ էր պաշտպանութեան նախարարութեան շէնքին: Տիգրիս գետը կը հոսէր այս երկու հաստատութիւններուն ետեւի կողմէն: Այստեղ՝ Տիգրիսի ափերուն կը գտնուէին նաեւ թագաւորական ժամանակէն մնացած, նախարարներու եւ մեծահարուստներու շքեղ դղեակները իրենց այգիներով եւ ընդարձակ պարտէզներով: 

1958 թուի արիւնոտ յեղաշրջումը վերջ տուաւ Իրաքի Հաշեմիտ թագաւորութեան եւ երկիրը դարձաւ հանրապետութիւն: Հին իշխանութեան սպանուած նախարարներու դղեակներէն մին վերածուած էր ուսանողական հանրակացարանի, ուր կրնային բնակիլ բժշկական համալսարանը յաճախող ուսանողուհիներ, որոնք ինծի պէս հեռու քաղաքներէ Պաղտատ եկած էին ուսանելու:  

Ուսումնառութիւնս սկսաւ 1962 թուականին, եւ սկսած էի բնակիլ այդ գեղեցիկ դղեակին մէջ, սենեակս բաժնելով Սեդա Միսաքեանին հետ, որ հետագային դարձաւ ամենամտերիմ ընկերուհիս: 

Շէնքին մուտքը եւ տարբեր բաժինները կը նմանէին հին ֆիլմերու հեքիաթային պալատներուն, բայց յայտնի էր, որ անոր լաւ օրերը շատոնց անցած էին, հին փայլքը կորսնցուցած էր, պատերուն վրայէն տեղ-տեղ թափած էր ներկը, մաշած էին պատուհաններուն եւ դռներուն փայտերը, բաղնիքի սալայատակը՝ ճայթած, արտաքնոցները՝ խղճալի վիճակի մէջ… եւ այլն:         

Կեանքիս մէջ առաջին անգամ ըլլալով ընտանիքէս բաժնուելով մեծ խանդավառութեամբ ուզեցի այդ շէնքին մէջ բնակիլ, որովհետեւ ինծի համար առաւելութիւնները շատ էին․ նախ վարձքը շատ աժան էր, ծնողքիս համար՝ ձեռնտու, յետոյ՝ մօտիկութիւնը․ քալելով մինչեւ բժշկական համալսարանը հազիւ 15 վայրկեան կը տեւէր: Այնպէս որ սկզբնական շրջանին շէնքին միւս բոլոր պակասութիւնները աչքս առած էի, ինչ ձեւով ալ ըլլար պիտի դիմանայի հոն բնակելուն։

Շէնքին ետեւի պատշգամէն սկսած ընդարձակ պարտէզ մը կը տարածուէր մինչեւ Տիգրիս գետի ափը․․․։ Քանի որ բարձր ծառերով շրջապատուած պարտէզը այլեւս խնամողներ չունէր, անցեալին ցանուած պտղատու ծառերը եւ ծաղկաբեր թուփերը վայրի բոյսերուն հետ միաձուլուելով զայն դարձուցած էին փոքր անտառ մը: Գարնան ժամանակ նարնջենիներուն ծաղկած տեսարանը հմայիչ էր, ծաղիկներուն անոյշ բոյրը կը թափանցէր շէնքին պատուհաններէն ներս․․․: Պաղտատի ամրան ամիսներուն սակայն շէնքին մէջ չկային հովահարներ կամ կլիման մեղմացնող այլ միջոցներ, միակ զովացուցիչ տեղը, կիզիչ շոգէն պաշտպանուելու համար, պարտէզն էր: Ուսանողները՝ գիրքերը ձեռքերնին, ծառի մը շուքին տակ ապաստան գտած իրենց դասերը կը սորվէին: Միջավայրը աւելի տանելի ընելու համար մենք դոյլով ջուր կը կրէինք մեր ընտրած ծառին տակ, ջուրը կը սրսկէինք չորս կողմերնիս, քանի մը ժամու համար մեղմ եւ զովացուցիչ կլիմայ մը կը ստեղծէինք մինչեւ մութը կոխելը:

Ձմրան պաղ գիշերներուն ալ պատուհաններու փեղկերուն ծակերը թերթերով կը փակէինք ցուրտէն պաշտպանուելու համար: 

Իրաքի քաղաքական վիճակը 1958ի յեղափոխութենէն ետք մեծ տագնապի մէջ էր, ձախակողմեաններն ու ծայրայեղ համայնավարները իշխանութեան գլուխը անցած ձախ ու աջ դաժանօրէն կը հալածէին աջակողմեանները։  

1963 թուականի Փետրուարին, օր մըն ալ, լուսաբացէն առաջ, իրարու յաջորդող հրացանաձգութեան ձայներէն արթնցանք։ Աղջիկներով հաւաքուեցանք շէնքին կեդրոնը գտնուող սրահին մէջ, ձայնասփիւռէն լսեցինք արաբական ազգային երգեր եւ նուագներ․ յայտնի եղաւ, որ լուրջ բան մը պատահած էր։ Այդ միջոցին հրացանաձգութեան ձայները այնքան մօտիկցան մեզի, որ կարծես զարկերը ուղղակի մեր հանրակացարանին ուղղուած էին։ Աղջիկներէն մէկը մօտեցաւ դէպի պարտէզը նայող պատուհանին, ու յանկարծ փամփուշտներու տեղատարափ մը խուժեց պատուհանին ապակիները փշրելով։ Բոլորս սարսափահար գետին փռուեցանք, ոչ մէկս այլեւս կը համարձակէր գլուխը բարձրացնել․ ուրախ էինք, որ փամփուշտները մեզմէ մէկուն չէին դպած:

Սողալով սկսանք շարժիլ սրահէն դուրս, դէպի միւս սենեակները, որոնք պարտէզին հակառակ կողմը կը գտնուէին: Աղջիկներէն քանի մը հոգիներ սկսած էին բարձրաձայն հեկեկալ, միւսները կ’աղօթէին, մենք ալ ականջ դրած ձայնասփիւռին անհամբեր կը սպասէինք տեղեկութեան մը դրութեան մասին:  

Ժամեր անցան, բոլորս գամուած էինք մեր անորոշ դրութեան մէջ։ Կէսօրուան մօտ դուռը զարնուեցաւ եւ հրամայական բարձր ձայն մը գոչեց․

-Աղջիկնե՛ր, մենք՝ ազգայիններս, ժողովուրդը պաշտպանողներն ենք, դուրս մի՛ ելլէք եւ պարտէզ մի՛ մտնէք, հոն պաշտպանութեան նախարարութենէն փախստականներ թաքնուած էին, զգոյշ եղէ՛ք, ոեւէ անձի թոյլ չտաք որ շէնքէն ներս մտնէ, երեք օր արգելափակում որոշուած է, փողոց ելլողը կրակի պիտի բռնուի:

Քիչ մը հանգստացանք, որ մարդիկ գոնէ զգացած էին, որ այս շէնքին մէջ միայն ուսանող աղջիկներ կը բնակին, բայց յայտնի էր, որ պարտէզին կողմէն վտանգ կը սպառնար: 

Հանրակացարանը մեծ խոհանոց մը ունէր, սառնարան մը, հինցած գործիքներ ու վառարան մը։ Աղջիկներէն շատ քիչերը իրենց համար կերակուր կը պատրաստէին այդ խոհանոցին մէջ․ մենք ընդհանրապէս ուտելու պաշար չէինք ունենար, որովհետեւ համալսարանին ճաշարանը կ’օգտագործէինք։ Երեք օր արգելափակուած կը նշանակէր երեք օր անօթի մնալ: Ան որ ուտելու բաներ մը ունէր քովը, բաժնեց ընկերուհիներուն հետ։ Գլուխնիս ծռած, որ պատուհաններէն չերեւէինք, գիշերը մեր սենեակները քնանալու գացինք:

Յաջորդ առաւօտ ձայնասփիւռէն լսեցինք, որ իշխանութիւնը փոխուած է․ Ապտուլ- Քարիմ Գասիմը, հին իշխանութեան վարչապետը, սպանուած է իր աշխատասենեակին մէջ, որ կը գտնուէր մեր հանրակացարանին դրացի շէնքին՝ պաշտպանութեան նախարարութեան մէջ: Նոր կառավարութիւնը կը յայտարարէր, որ քանի դեռ հին իշխանութիւնը պաշտպանող պահուըտած ընդդիմադիրները իրենց զէնքերը վար չեն դրած եւ յանձնուած, արգելափակումը պիտի շարունակուի, որովհետեւ թաղամասէ թաղամաս կռիւ մղողներ կան: 

Աշխարհէն կտրուած էինք, բոլորս կ’ուզէինք կապուիլ մեր ծանօթներուն, բարեկամներուն կամ ազգականներուն հետ, իրարու որպիսութիւնը հարցնելու, բայց շէնքին միակ հեռաձայնի կապը լուռ էր:

Օր մը եւս ճարահատ թէյ կամ ջուր խմելով անցուցինք։ Լուրերու զարգացման կը սպասէինք, երբ մէյ մըն ալ միջանցքին մէջ գտնուող հեռաձայնին զանգը հնչեց․ ինչ յուսադրիչ պահ էր, կարծես թէ մեր կապը դուրսի աշխարհին հետ վերահաստատուեցաւ, աղջիկներով վազեցինք դէպի հեռաձայնը․ մէկուն ազգականն էր, կը հարցնէր իր ազգականուհիին մասին: Այդպէս յաջորդեցին քանի մը զանգեր: Ես ու Սեդան տխուր նստած կը սպասէինք։ Սեդան Պաղտատ ազգական մը ունէր, իսկ իմ ալ կրտսեր եւ աւագ հօրեղբայրներուս որդիներուն ընտանիքները Պաղտատ կը բնակէին։ Շաբթուան ազատ օրերը ես հօրեղբօրս ընտանիքին հետ կ’անցընէի:

Երրորդ օրը ձայնասփիւռէն լսեցինք, որ արգելափակումը քանի մը ժամով պիտի վերցուի, հացագործները եւ կարգ մը խանութներ իրաւունք պիտի ունենան աշխատելու՝ առիթ տալու համար ժողովուրդին սնունդ գնելու: Ես ու Սեդան մտածեցինք այդ ժամերը օգտագործել եւ քալելով փորձել երթալ մեր ազգականներուն, բայց անոնց բնակարանները մեզմէ բաւական հեռու կը գտնուէին, հոն երթալու համար ալ քալելով պէտք էր պաշտպանութեան նախարարութեան շէնքին առջեւէն անցնէինք, ու դեռ այդ վախին ազդեցութեան տակ էինք, որ հոն կրկին հրացանաձգութիւն կրնար պատահիլ:

Հազիւ կէս ժամ անցած աղջիկներէն մէկը եկաւ եւ ըսաւ․ «Դուրսը մարդ մը քեզ կ’ուզէ տեսնել»։ Մեր շէնքը տղամարդիկ մտնելու իրաւունք չունէին․ վազելով գացի դէպի դուռը եւ ի՛նչ տեսնեմ, հօրեղբoրս տղան՝ Վահան Ասոյեանը, Աստուած հոգին լուսաւորէ, դէմս կեցած էր․ ուրախութեանս սահման չկար, յուզուած փաթթուեցայ հօրեղբօրս տղուն վզին: Վահանը Վրէժ հօրեղբօրմէս մեր հասցէն առած էր, եւ երկուքով որոշած էին որ ինք գայ մեզի օգնութեան հասնելու․ հազիւ արգելափակումը վերցուած ճամբայ ելած էր քալելով եւ ահա հիմա կեցած էր դրան դէմ: Աճապարանքով ես եւ Սեդան Վահանին ընկերակցութեամբ ճամբայ ելանք, սրտատրոփ անցանք պաշտպանութեան նախարարութեան շէնքին առջեւէն․ ճամբաներուն վրայ ամէնուրեք փամփուշտներ կային եւ անոնց հետքերը՝ շէնքերու ծակծկուած պատերը․ մէջ ընդ մէջ հեռուէն հրացանի զարկեր կը լսուէին եւ մենք որքան կրնայինք արագ քայլերով մեր ճամբան կը կտրէինք, վայրկեան մը առաջ տեղ հասնելու յոյսով։ Առաջ Սեդային ազգականներուն տունը հասանք, որ աւելի մօտ էր, յետոյ շարունակեցինք մեր ճամբան եւ վերջապէս հասանք Վրէժ հօրեղբoրս տունը: Խորունկ շունչ մը քաշեցի, հօրեղբօրս կինը համով ճաշ պատրաստած էր, երախտագիտութեամբ ճաշակեցի եւ Աստուծոյ փառք տուի․ փրկուած էինք:

Իրաքի երկրորդ յեղաշրջումն ալ շատ արիւնալի էր, օրեր տեւեց մինչեւ որ նոր իշխանութիւնը արաբ Պաաթ կուսակցութեան մեծամասնութեամբ իր դիրքը ամրապնդեց:  

Մեր ուսանողական կեանքը դարձաւ իր բնականոն ընթացքին: Երկու տարի հանրակացարանին մէջ բնակեցայ, բայց տարուէ տարի շէնքին վիճակը վատթարացաւ, անտանելի էր ջուրի պակասութիւնը եւ անկանոն ելեկտրականութիւնը, դժուարութիւնները այլեւս հասած էին տեղ մը, որ Սեդային եւ ինծի համար հոն ապրիլը անհանդուրժելի դարձած էր: Երկուքս ալ որոշեցինք տեղափոխուիլ, շուտով գտանք վարձքով առանձին սենեակներ հայ ընտանիքներու քով։ Փոխադրուելէս վերջ մինչեւ շրջանաւարտ ըլլալս՝ 1968 թուականը բնակեցայ բարեյիշատակ տէր եւ տիկին Մամիկոն եւ Ազատուհի Աշճեաններուն տունը։

Տարիներ վերջ արդէն այդ գեղեցիկ, հին շէնքը դադրած էր իբրեւ հանրակացարան օգտագործուելէ եւ, ո՛վ գիտէ, արդեօք նոր իշխանութեան պատկանող կաշառակեր մարդոցմէ որո՞ւն իբրեւ նուէր բաժին ինկած էր․․․:

23 Յուլիս 2020

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԼԵԶՈՒՍ

ՍՏԵՓԱՆ ՔԷՕՇԿԷՐԵԱՆ

Լեզուն ինչպէս որ ոսկոր չունի
Լսած էք հարկաւ
Կը ծռի աջ ու ձախ
Վեր ու վար
Կ’երկարի ու կը սրի
Կը կարճնա՞յ ալ
Նոյնպէս ալ կանոն-օրէնք չունի
Ի՞նչ պէտք կայ կանոն-օրէնքի
Ասիկա մե՛ր լեզուն է
Մեր մեզ մեզին մէզ մէզին մերին մարին մուռին մռութին լեզուն է
Տեսա՞ք ինչպէս կը ծռի
Ուզածիս պէս
Քերականութիւն մերականութիւն
Ուղղագրութիւն ուղղագծութիւն
Լեզուդ արդէն բերնիդ մէջ է
Ի՞նչ պէտք ունիս սորվելու
Բերնիդ մէջ կանոն տեսա՞ծ ես
Ոչ
Ուրեմն կանոն չկայ
Եթէ օր մը լեզուիս վրայ կամ տակ կամ կողմը կանոն բուսնի
Այն ատեն սիրով կը քաղեմ զայն
Ու կը սորվիմ
Հիմակուհիմա չկայ 
Չկայ որ սորվիմ
Ըլլար ալ սորվէի
Վրանաբնակ ցեղ ենք
Տուն չունինք որ մտնենք քնանանք
Դուռերնիս միշտ բաց է
Միշտ արթուն ենք
Մեր լեզուն ալ մեզի հետ
Եւ մէզի պէս
Միշտ արթուն զուարթուն
Անանկ որ ասքան տարուան մէջ
Ոչ լեզուին վրայ
Ոչ լեզուին տակ
Ոչ ալ փողոցը քալող պտտող կանոն տեսանք
Որ լեզուին հետ կապ ունենայ
Ուրեմն չկայ
Ասկէ յետո՞յ պիտի ըլլայ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՍԻԱՅԻՆ ՈՒԹԵՐՈՐԴ ՏԱՐԵԴԱՐՁԸ

ԿԱՍԻԱ ԵՒ ՌԻԹԱ ԽԱՉՈՅԵԱՆ

Կասիային ութերորդ տարեդարձն էր, եւ զարմիկներով անակնկալ կը տօնէինք։ Շատ հաճելի ժամանակ կ’անցընէինք մինչեւ որ հրթիռ մը ինկաւ մեր կողքի շէնքին վրայ, եւ բոլորս վախցանք։ Սկսանք հաւաքուիլ ապահով առաստաղի մը տակ, որ մեր անցքն էր, որպէսզի հակառակ պարագային, եթէ նորէն ռմբակոծում ըլլար, պահպանուած ըլլայինք։

Յանկարծ դրացին մեր հայրը կանչեց, ըսելով, թէ կրնա՞ն ինքնաշարժը գործածել վիրաւոր տիկինը հիւանդանոց փոխադրելու համար։ Հայրիկին մեկնումէն քանի մը վայրկեան ետք ուրիշ պայթում մըն ալ պատահեցաւ, որ ճիշդ մեր ինքնաշարժին շարուած տեղը փլեց։ Նիւթական վնասը այդքան կարեւոր չէր․ պէտք էր որ մեր հոգիները փրկէինք։ Անմիջապէս յետոյ բոլոր հրաւիրեալները մեկնեցան իրենց տուները եւ միայն կ’աղօթէինք, որ բոլորս ապահով ըլլանք։ Փառք Տիրոջ, անցան այդ օրերը, միշտ խաղաղ օրեր ունենալու յոյսով։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՃԺԶ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՃԾԱ․
Լոնտոնի մէջ հայկական դեսպանատունը հայե՞ր պիտի պաշտպանեն, երբ ազերիներ յարձակին։ Լոնտոնի մէջ տեղական ոստիկանութիւնը ի՞նչ գործով կը զբաղի։ Մեր ու ձեր պաշտպանութեան կարի՞քը ունի։ Երիտասարդները արթուն պահելու ուրիշ ձեւ չկայ։ Պէտք է անպայման կատղեցնել։

ՌՃԾԲ․
Մենք հայերէնը ըստ ուղղագրութեան ճիշդ գրելու պէտք չունինք։ Մենք միայն բառարան կը պատրաստենք, որ ուրիշնե՛րը ճիշդ գրեն ու գործածեն լեզուն, ոչ թէ մենք։ Մենք պարզապէս բառարանագիր ենք։

ՌՃԾԳ․
Եւրոպական քաղաքներու մէջ ալ հիմա փողոց իջած ենք՝ Անգլիա, Հոլանտա, Ֆրանսա, Գերմանիա, Պելճիքա․ մենք ներկայ ենք, ներկայութիւն ցոյց կու տանք։ Պոռալ-կանչելը կը փաստէ մեր գոյութիւնը։

ՌՃԾԴ․
«Մերելոցի Պատարաք»։
Երկու բառ իսկ անսխալ գրելու կարողութենէ զուրկ։
Գոնէ կոյրերուն մէջ միականի մը չկա՞ր, քարտուղար տեսակի, որուն տայիք գրելու այդ պաշտօնը։
Մեռելներուն ալ արգիլուած է շնորհքով մեռնլիլը։

ՌՃԾԵ․
Մենք Տաւուշ կոչեր ենք, անոնք Տովուզ կոչեր են, թուրքերն ալ թերեւս Տոնուզ պիտի կոչէին, եթէ չամչնային։

ՌՃԾԶ․
– Մեր դպրոցը ամեակ մը կը տօնէ, ուրեմն հաւաքած են մեծ ու պզտիկ եւ յանձնարարած են, ըսելով․ «Գրեցէ՛ք ձեր դպրոցին մասին։ Շրջանաւարտ չէ՞ք։ Գրեցէ՛ք, որ փաստէք, թէ հայերէն սորվեցաք սա դպրոցին մէջ»։
– Բայց մենք սորվեցանք իրականութեան մէջ հայերէնը միայն սիրել, սիրել, փայփայել, փայփայել, գուրգուրալ, գուրգուրալ անոր, հռչակել, քարոզել, բարձրաձայն պոռալ, թէ կը սիրե՜նք, կը պաշտե՜նք։ Բայց գրե՞լ։ Գործածե՞լ։ Ասիկա մեզի համար նորութիւն է, եթէ անկեղծ խօսինք։ Ինչո՞ւ։ Հայերէնը գործածելու համար չէ, թերեւս ոռծակելու համար է, բայց գործածելու հետ կապ իսկ չունի։

ՌՃԾԷ․
Փողոցները իջնելով պոռալու տեղ, ձեր տուներուն մէջ նստեցէ՛ք եւ ձեր պատմութենէն մէկ էջ աւելի կարդացէ՛ք, ձեր լեզուն սորվեցէ՛ք։ Նորէ՞ն լեզուն։ Նորէ՞ն սորվիլ։

ՌՃԾԸ․
Ձեզի ո՞վ ըսաւ, որ մեզ ասքան ցրուէք, ասքան փշրէք, որ մենք ալ փշրուելով ու ցրուելով ադամանդ դառնանք։ Էմին չըլլաս, դառնալու պիտի դառնանք արդէն, մէկէնիմէկ ադամանդ դառնանք…չէ՞։ Բայց պոռացող տեսակի ադամանդ ենք մենք։ Վերջերս փողոց իջած ճչացող ադամանդները տեսաք, չէ՞։

ՌՃԾԹ․
Բայց ամենատպաւորիչ պատկերը Ուաշինկթոնի մէջ էր։ Կատղած շուները մարզելու համար դէմ դիմաց կը հանեն, սակայն շղթայով կապած կ’ըլլան, որ անոնք իրարու վրայ չյարձակին, իրարու չհպին, որոշ սահման մը չանցնին։ Տեսա՞ծ էք։

ՌՃԿ․
Սուրիոյ խորհրդարանի մեր երեսփոխանները ընտրուած են, քուէով կամ անքուէ․ կը շնորհաւորենք․ աւելին՝ երկուքի տեղ աճած եւ բազմացած են եւ եղած՝ երեք։ Ամէն ինչի մէջ երեքը լաւ է, կ’ըսեն։ Բախտաւոր ենք։ Հիմա մեր իրաւունքները պիտի պաշտպանուին խորհրդարանի խոր ու հուր դարաններուն մէջ։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (1025-1033)

ՈՅԺ

ՀԱԶԱՐԵՒՔՍԱՆԵՒՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Դաշնամուրի միջազգային մրցաշարքի կազմակերպիչ մարմինն ընտրեր է զիս դատակազմի անդամ, թէեւ դասական երաժշտութեան ունկնդիր ըլլամ միայն: Յայտագիրն երկար է ու բազմաթիւ երկիրներէ եկած կատարողներ, իրենց գերազանց վարպետութեամբ եւ կտորներու ուրոյն կատարմամբ անպատում վայելքի ալիքներով կը վերացնեն մեզ: Յաղթողն որոշել ըլլայ պիտի դժուար, ու կարծիքս պիտի չզլանամ միւս անդամներուն, որոնք մասնագէտներ են փորձառու ու նախկին հռչակաւոր դաշնակահարներ:

Ու գովելի վստահութեամբ դատակազմիս կը ներկայանայ նուագածու մը ռապապայի: Բայց ես կը ճանչնա՛մ զինք եւ իր գործի՛քը: Կ’անցնէր ան մեր փողոցէն նուագելով սրտառուչ մեղեդի մը, նոյնը միշտ: Խնդրած էի մօրմէս կանչել զայն ու մարդն աճապարած էր գալ ու տոպրակէն հանել քանի՜-քանի՜ ռապապաներ, այնքան նման Սայաթ Նովայի բռնածին, ծանօթ նկարին մէջ: Կը զատէի մին, հակառակ որ իրարմէ տարբեր չէին թուեր աչքիս, ու կը խնդրէի նուագել, եւ նոյն սրտառուչ մեղեդին կը լսէինք: Հարցը դիւրին կ’երեւէր: Որոշեցի ճգնիլ ու ռապապայով հնչեցնել սրտամօտ եղանակներ: Օրեր ու շաբաթներ, չեմ գիտեր, եւ ճզան քեղռտուքէ աւելի չյաջողեցայ քաղել: Ձախողութիւն ու յուսաբեկում: Մարդն անկասկած խաբած էր զիս:

Ու հիմա ապահով սրտով եկեր է մասնակցելու դաշնամուրի՛ մրցաշարքին: Կը նայի ինծի ու կը ժպտի, թերեւս յիշեց զիս ու թերեւս ալ եկած է ինծի՛ համար: Ճպոտը կը շարժէ ու կը նուագէ նոյն սրտառուչ, անշփոթելի մեղեդին: Որոշեցի մրցանակն իրեն տալ: Պիտի համոզեմ պատկառելի դատակազմին անդամ-անդամուհիներն: Այլ իր հաստատ միտումն է մեղեդին սորվեցնել ինծի, ու կը պնդէ անտեղիտալիօրէն: Չ’ուզեր ընդունիլ որ պիտի չկարենամ: Կ’ընդդիմանամ, պիտի կռուինք, մինչ կը փորձէ ռապապա եւ ճպոտ բռնի ձեռքերուս մէջ զետեղել: Եւ ձախողութեան ու յուսաբեկման զգացումս կ’ահագնանա՜յ:

ՀԱԶԱՐԵՒՔՍԱՆԵՒՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Նախագահին հանդիպելու հրաւէրն ահարկած էր զիս, պահ մը, որմէ ետք փչուած էի անհիմն հպարտանքով: Որովհետեւ ո՛չ պատիժի արժանի արարք էի գործած, ո՛չ ալ ցուցադրած՝ կարողութիւն մը, որմէ պետութիւնը պիտի փափաքէր օգտուիլ:

Բայց մենատան պարտէզին մէջ դիմաւորողը Մուպարաքը չէ, այլ Ապտէլ Նասըրը, ու կ’անդրադառնամ որ պատանի եմ տասներկու-տասներեք տարեկան: Ձեռքը կը դնէ ուսիս, կարծես ըլլայինք հի՜ն ու մտերի՛մ բարեկամներ, ու կը հարցնէ. «Բռնակա՞լ եմ ես»: Եւ կը զգուշացնէ կամ կը խնդրէ. «Չստես ինծի»: Կ’ըսեմ. «Քեզմէ զատ մէկը չէինք ճանչնար, որով ներկայութիւնդ իբրեւ նախագահ Եգիպտոսի ու առաջնորդ արաբական աշխարհին բնական կը թուէր, նման հօր մը ներկայութեան, իբրեւ ընտանիքի ծնուցիչ ու տէր: Ճիշդ այդ պատճառով ալ կը զարմանայի, կ’ընդվզէի, երբ մէկը քեզ բռնակալ կ’անուանէր»: «Մօրաքրոջդ լիբանանցի ամուսինը»: «Ինչպէ՞ս գիտցար»: «Մենք ամէն ինչ գիտենք: Ընդունեցի՞ր իր կարծիքը»: «Կտրականապէս մերժեցի: Ես զի՛նք կը համարէի բռնակալ: Արգիլած էր իր կնոջ հայերէն խօսիլ երեք զաւակներուն, այլ արաբերէն միայն»: Բաւարարուած կը յարէ. «Բռնակալ մը որ ուրիշ մը բռնակալ կը կոչէ»: Ու կը հարցնէ, աչքերն աչքերուս հիմա. «Ո՞վ է մեծն աւելի»: Ու կարծես պատասխա՛նս ալ գիտէ:

ՀԱԶԱՐԵՒՔՍԱՆԵՒԵՕԹՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Եկողն Անծանօ՞թն է, թէ նոյնինքն Albert Camus-ն, եւ ե՞ս կանչած եմ զինք, թէ եկած է ինքնակամ…: Երազներէս միոյն մասին կը խօսի…: Այո, տեսած էի, յիշեցի, թէ՞ դէպք էր իրական, ու երազն յետոյ…: Բայց գրառած չէի, արդ կը պահանջէ:

Գլուխն արիւնած, մարմինն աւազին: Մետաղեայ կամ փայտեայ ձողն ինկած է վրան դիպուածո՞վ զուտ ու զարմանալի, թէ… ե՛ս եմ հրած, տեսնելու համար թէ ի՞նչ կրնայ պատահիլ: Ոճրային նպատակով չէ, յանցանքի զգացում չունիմ: Մտահոգ ալ չեմ, երբ ե՞ս կը տեղեկացնեմ արկածին մասին կամ տղան է որ կ’երթայ ու կը հետեւիմ վիրակապման: Բացատրութիւններ պիտի տամ, քանի ես էի միակ ներկան, բայց չեն հետաքրքրուիր, ու լռութիւնն ընդունիմ իբրեւ սա՞ստ: Այլ չկայ պատիժ եւ ծնողքս իսկ կը մնայ անտեղեակ:

Կ’աւարտեմ ու կ’առարկէ որ այս անհեթեթ արարքն օրինակումն էր յայտնապէս ի՛ր փորձառութեան: Հասկցայ թէ ինչի կ’ակնարկէ, բայց կը խնդրեմ լուսաբանել: Կ’ըսէ. «Մահուան դատապարտուեցայ ո՛չ թէ մարդ մը սպանած ըլլալուս համար, եւ առանց դրդապատճառի, այլ որովհետեւ դէպքէն քանի մը օր առաջ մօրս յուղարկաւորման ատեն չէի լացած»:

Կ’առարկեմ իմ կարգին. «Իմս պատանութեան պատահար է, երբ տասը տարեկան կայի-չկայի ու ծանօթ էի ո՛չ քեզի ու ո՛չ ալ մանաւանդ գլխուդ եկածին»: «Մի՛ խուսափորձեր, դուն երազդ տեսար տասնամեակնե՜ր ետք, երբ արդէն շատո՜նց պատմուած էի ես»:

ՀԱԶԱՐԵՒՔՍԱՆԵՒՈՒԹԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կ’որոշեմ ուղղութիւն ստանալ փորձառու նկարիչներէ ու կը կանչեմ զիրենք: Զարմացած կը թուին, քիչ մըն ալ անհանգիստ, ինքզինքնին գտնելով նստած իրարու հանդէպ: Չեն ճանչցած զիրար, խօսած իրարու մասին, թէեւ ըլլան ժամանակակից ու տեղակից նոյնիսկ:

Թերեւս առաջի՞նն ալ յիշէ զիս: Կ’ըսէ. «Ճոխ պիտի գծես, ճոխ», ու մինչ գրատախտակին վրայ ձեռքի արձակ շարժումներով, հարուածներո՛վ կը գծէ ինք ալ, կը հրահանգէ ծալապատիկ նստած գիւղացի վաճառորդուհիին գիրկը աւելի ձուկեր դնել. «Պարապ տեղ չձգե՜ս»:

Միւսին կը նայիմ, զբաղ է ան ալ պաստառին վրայ շոյաներկելով կորամերկ կիներ ու կը յորդորէ ձերբազատի՛լ ճշմարտութիւնը ծածկող, ծանրաբեռնո՛ղ աւելորդ մանրամասներէ. «Պա՜րզ ու յստա՛կ»:

Ուղեղս կ’անճրկի ու կը ձեռնալուծէ, այլ ժպիտ է շրթներուս:

ՀԱԶԱՐԵՒՔՍԱՆԵՒԻՆՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Գամուեր եմ անկողնին՝ շարժելու անկարող, երկա՜ր ատեն է ու յայտնօրէն… վերջնականապէ՛ս: Միայն միտքս արթուն է ու շատ են շուրջիններն ու խնամքն անպակաս է: Կը կերցնեն, կը խմցնեն, տակս-վրաս կը մաքրեն…: Պարտակա՜ն կը զգամ: Բայց մտածեր են նաեւ զբաղցնել, եւ որովհետեւ մեծամտաբար կամ յարգանք հայցելով անձիս յայտնած էի կ’երեւի, թէ գրող եմ, կը կարդան վէպե՜ր երկարապատում ու ցածորա՛կ, շեշտելով որ ծախուած են միլիոններով, որպէսզի ես ալ ամբողջ կեանքի մը ձախողութիւնը ողբամ:

ՀԱԶԱՐԵՒԵՐԵՍՈՒՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Մօտեցեր եմ տան ու եգիպտացորենով բեռցուած սայլը տեսնելով՝ մարդուն գինը կը հարցնեմ ու չորս ոսկին շատիս կու գայ: Կը կանչեմ ու Կասիան վար կը նայի պատշգամէն ու կը պատուիրէ տաս-տասներկու հատ գնել: Կ’ըսեմ. «Սպասէ, սակարկեմ պիտի», եւ կը յուսամ Ծովինարն համաձայն ըլլայ ինծի, բայց մարդն արդէն սկսեր է եգիպտացորենները դարձնել ածուխին վրայ:

ՀԱԶԱՐԵՒԵՐԵՍՈՒՆԵՒՄԷԿԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Յայտագիրս էր Couperin եւ Rameau, եւ ծափերու ամպրոպէն ու ծաղիկներու տարափէն ետք, ապշահար ունկնդիրներու կանչերն ու հարցումներն են. «Կարելի՞ է ուրեմն նման կատարում…: Այս երաժիշտներն ստեղծեցիք դո՛ւք…: Դաշնակահար չէ՛ք, այլ սրտահար…: Քաշեցիք մեր ձեռքէ՛ն ալ դէպի հոգեշարժ բարձունքները ձեր…: Couperin եւ Rameau ձեզի՛ կը սպասէին…: Զարմացա՛ն անկասկած, չէին գիտեր արժէքն իրենց գանձին…: Որքան վերն էք դուք, ու որքան վարն ենք մենք, կատա՛ր ու վի՛հ…: Աստուածներու չէի՜ հաւատար…: Ինչո՞ւ աւարտէր…: Ա՜հ, լիացա՛նք, բայց կարօտ են դեռ…: Գիտցա՛նք որ մարդոց մէջ կա՛ն տարբերութիւններ…: Գերեվարեցի՛ք, բայց ինչ հաճելի է եղեր…: Ոգեհա՛րց էք դուք…: Նո՞յնն է այս դաշնամուրն հիմա…: Ընդառաջումն ստեղներուն ձեր մատներուն…: Գաղտնիք մը կայ, գաղտնիք մ’ըլլալու է…»:

Կը սպասեն ինձմէ ալ խօսքի, որ հանդարտին: Կ’ըսեմ. «Որքան ատեն որ կատարողին մտքին մէջ տարբերութիւն կայ իր եւ յօրինողին միջեւ, կատարումը կը ձախողի: Որքան ատեն որ կատարողին մտքին մէջ տարբերութիւն կայ իր եւ ունկնդիրին միջեւ, կատարումը կը ձախողի: Կատարողի եւ ունկնդիրի միջեւ տարբերութիւնը գոյութիւն ունի միայն ունկնդիրին մտքին մէջ: Բայց քանի որ այդ տարբերութիւնը կը չքանայ, պահե՜ր, կատարման ընթացքին, յարատեւումն անոր նպատակ է ազնուագոյն ու կ’իրականանայ եսին անձնատուութեամբն ինքնութեան մէջ համայնական»:

Թերեւս այս պատասխանն սպասուածը չէր, բայց իմն ալ չէ՛:

ՀԱԶԱՐԵՒԵՐԵՍՈՒՆԵՒԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Ա՛ն է, ա՛ն է անկասկած, عبد ربه التائه , հագածը հնոտի, քայլերն անուղի, թափառողն ու կորսուածն իմաստի բաւիղներուն մէջ, կը կարծէի որ ըլլար Մահֆուզի գրական յօրինումներէն…: Առիթն ինչպէ՞ս փախցնեմ: Կը հարցնեմ. «Որոշեցի առասպել մը գրել, ի՞նչ է կարծիքդ»: Կը պատասխանէ. «Եւ ի՞նչ պիտի ընես եթէ մարդիկ այդ առասպելդ ընդունին իբրեւ իրողութիւն ու ճշմարտութիւն ու հաւատա՛ն անոր»: «Կը յայտարարեմ այն ատեն որ առասպել է եւ իրենց յիմարութիւնը կը բացայայտեմ»: «Եթէ ողջ մնաս: Որովհետեւ վախճանդ պիտի չուշանայ առասպելիդ հաւատացողներուն ձեռամբ»: Փափաքեցայ հանդիպումն աւարտել հետեւեալ նկատողութեամբ. «Չէի գիտեր որ պատմագէտ ալ ես»:

ՀԱԶԱՐԵՒԵՐԵՍՈՒՆԵՒԵՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Յետաձգումն այս անգամ ալ պիտի շնորհե՞ն…: Անձկութիւնը անդամալուծած է զիս, ուղեղն անկարող է զարգացնելու որեւէ միտք, միայն սիրտն է որ… ուժգին… մարմինը կը թակէ…: Չեմ գիտեր ի՞նչ է հարցը, որուն յետաձգման կ’ապաւինիմ: Ծանրակշիռ բան մը ըլլալու է, ճակատագրական ազդեցութիւն կրնայ ունենալ, ու կ’երեւի խորհուրդ չէ տրուած դիմագրաւել…:

Շնորհուեցա՜ւ: Թէեւ թուեցաւ ինծի թէ այս անգամ՝ որոշ երկմտումէ ետք: Բայց ամիսն ինչ շուտ կ’անցնի, անցա՜ւ արդէն, եւ ի՞նչ կրնամ ընել կեանքովս, երբ մերժման սպառնալիքն օր առ օր կը մօտենայ, եւ նոյն ահէն կը զօրաթափիմ: Քանի՞ ամիսներէ, տարիներէ՜ է այս կրկնումը… մոռցած եմ, որովհետեւ ուզած եմ մոռնալ, յուսալով որ… ի՞նչ ըսեմ՝ հրաշքո՜վ, կամ վերին անբացատրելի տնօրինմամբ, հարցը հեռացուի ինձմէ, ազա՜տ կացուցուիմ ես…: Բայց թղթածրարը կը մնայ բաց եւ յետաձգման դիմումը չե՛մ գիտեր ի՞նչ բաւիղներու մէջ կը շրջի…:

Շնորհուեցա՜ւ, այս անգա՛մ ալ: Բայց… խուսափե՜ր եմ ու այլեւս դէմ յանդիման պէտք է կանգնիմ իրականութեա՛ն: Կ’անցնէ՜ր ու անցա՛ւ… կեանքս… եւ յետաձգման յաջորդ դիմումէն առաջ… եւ անդոհալի ժամկէտէն…

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐ (Ա․)

ՍԵԴԱ ՍՈՓՈԿԼԵԱՆ

Արդէն ութ տարի էր, որ հիւանդանոց կ՚աշխատէի, երբ որոշեցի Հայաստան երթալ օգնութեան համար։

Հիւանդանոցին հայ բժիշկները միութիւն մը կազմած էին, ու անոնց միացայ։ 

Փարիզի բոլոր հիւանդանոցներուն ղեկավարութիւնը, նորոգելով իր գործածուած բայց օգտագործելի բժշկական գործիքները, զանոնք կը նուիրէր մարդասիրական միութիւններուն։ Այս առիթէն օգտուեցայ ու երկու ինքնաշարժներ վերականգնեցի։ Մէկը հիւանդակառք մըն էր, իսկ միւսը՝ ութ նստարանով պզտիկ ինքնաշարժ մը։

Արեւմտեան Հայաստանի հայերու միութեան ալ անդամ էի, ու որոշեցինք հիւանդակառքը տանիլ Ջաւախք։ Վարչական թղթաբանութեան առընչուած բարդութիւնները վերջացնելէ ետք, պատրաստուեցանք մեր ճամբորդութեան։

Մեր նպատակն էր ինքնաշարժը քշել Փարիզէն մինչեւ Ջաւախք, անցնելով եւրոպական երկիրներէ ու մտնել Արեւմտեան Հայաստան․ ուրեմն՝ 5000 քմ. կամ 5 օր։

Փարիզէն մեկնեցանք 25 Հոկտեմբեր 2011ին դէպի Նիս, ուր մեր բարեկամները անհամբեր կը սպասէին ապրանքներով (հագուստ, կօշիկ), տրուած Ֆրանսայի Կարմիր Խաչին կողմէ։ Մեծ ուրախութիւն կը տիրէր բոլորիս սրտերուն մէջ եւ մեր եռանդը ակնյայտ էր։ Բերնէ-բերան լեցուցինք ինքնաշարժը ու յաջորդ օրը ես ու բարեկամս ճամբայ ելանք առտուան հինգին, եւ իսկապէս արկածախնդրութիւնը սկսաւ։ Պէտք է կէսօրին Անգոնա (Իտալիա) հասնէինք, ուրկէ նաւը պիտի առնէինք։ Մեր տեղերը ապահոված էինք քանի մը օր առաջ, բայց առանց մտածելու անակնկալ դիպուածներու մասին։

Անգոնայի նաւահանգիստը հասնելով տեսանք, որ նաւը մեզի չէր սպասած եւ անկէ միայն պզտիկ սեւ կէտ մը կ՚երեւէր ծովուն մէջտեղը․․․։ Խորապէս յուսախաբ ստիպուած մէկ գիշեր պանդոկ մնացինք։ Երէկուան Նիսի եռանդը գացած էր եւ տեղը տխրութիւնը կը գրաւէր։ Յաջորդ օր, կանուխ, կրկին նաւահանգիստ գացինք, տակաւին գրասենեակները բաց չէին, ինչ աղօթքներ ըրի, Աստուած, Յիսուս, Մարիամ Աստուածածին չձգեցի, բոլորը կանչեցի, որպէսզի օգնեն մեզի։ Վերջապէս, դժուարութեամբ, իտալերէն չխօսելով հանդերձ բանակցիլ սկսանք, ինչ յուզումներ ապրեցանք մինչեւ մեր խնդրանքը կատարուեցաւ։

Կէսօր էր, նաւը ժամը 13:30ին պիտի մեկնէր, ու տակաւին վստահ չէինք, որ մեզ պիտի տանէի՞ն, որովհետեւ երէկուան մեր տոմսերը փոխանակուող չէին։ Հազիւ սկսած՝ արդէն մեր ճամբորդութիւնը կարծէք Իտալիա պիտի վերջանար։ Վերջապէս մեզ կանչեցին, որ ինքնաշարժը մտցնենք շոգենաւ։ Կա՛մ մեզ տեսնելէն ձանձրացեր էին, կամ ալ Աստուած լսեր էր աղօթքներս։ Նստանք նաւուն կամրջակը, նաւուն զանգը հնչեց, իմացնելով մեր մեկնումը, կամաց հեռացանք ցամաքէն ու գտնուեցանք Ադրիական ծովուն մէջտեղ։ Օդը պայծառ էր, արեւը փայլուն, ծովուն վրայ արծաթափայլ ցոլացումներով։

Այդ դժուարութիւններէն յետոյ շունչ մը քաշեցինք, հանդարտեցանք ու որոշեցինք թրքերէն քանի մը բառ սորվիլ, ժամանակ ունէինք, 17 ժամ պիտի տեւէր նաւարկութիւնը մինչեւ Իկումենիթսա (Յունաստան)։

Օրը արդէն բաւական յառաջացեր էր եւ մայրամուտը սկսեր էր ծովուն գոյնը փոխել հրաշալի զանազան նրբերանգներ առնելով․ շունչ կտրող տեսարան մը կը պարզուէր մեր աչքերուն առջեւ։ Ո՛չ մէկ աղմուկ․ միայն՝ ալիքներուն ձայնը, որ կը յառաջանար նաւուն տուած անոնց հարուածէն։ Խաղաղութիւն կը տիրէր, կարծես ժամանակը կանգնած էր։

Գիշերը իջաւ, մութ եւ տպաւորիչ։ Շրջապատուած ծովով եւ գիշերով չէի կրնար ինքզինքս զսպել եւ կը մտածէի Թիթանիքի նաւաբեկութեան մասին, ու յետոյ մտածումներս դարձան մեծ հօրս ու մեծ մօրս աքսորին, երբ ստիպուած ձգեցին իրենց հայրենիքը՝ ազատելով ցեղասպանութենէն։

Հայրս 17 տարեկան էր, երբ մօրը եւ քրոջը հետ նաւ առած էր Պէյրութէն 1930ին, Ֆրանսա գալու համար, եւ հասած էին Մարսէյ։

Մայրս 1923ին, հազիւ մէկ տարեկան, Պոլսէն Ֆրանսա եկած էր ու հասած՝ Մարսէյ։ Այսօր ես, 88 տարի յետոյ, նոյն ճանապարհը կ՚ընեմ, բայց հակառակ ուղղութեամբ՝ Մարսէյէն դէպի Արեւմտեան Հայաստան։ Հարկաւ նոյն պայմանները չեն։

Կորսուած մտքերուս մէջ թմրեցայ երկու ժամ, երբ մէկէն առտուան երկուքին երաժշտութեան ձայներէ արթնցայ։ Նաւուն վերի կամուրջին վրայ յունական երգեր եւ պարեր կը կատարուէին սուլիչներով․ ի՛նչ մթնոլորտ․ կարծես յունական ճաշարան էինք կամ՝ Zorba le grecին ֆիլմին մէջ։ Ժամը ութին հասանք Իկումենիթսա․ մէկ ժամ սպասելէ յետոյ, որպէսզի ինքնաշարժները շոգենաւէն դուրս ելլեն, շարունակեցինք մեր ճամբան, անցանք Թեսաղոնիկէէն ու հասանք Թուրքիոյ սահմանը։

Իրենց հսկայական դրօշը աշտարակին վերեւ կանգնեցուցած զինուորները շարքի կանգնած էին փշալարապատի երկայնքին, առանց շարժումի․ սիրտս յանկարծ սեղմուեցաւ ու վախ մը մտաւ ներսս։

Արդեօք մեզ, որ հայ ենք, կրնա՞ն բանտարկել իրենց ահաւոր եւ տխրահռչակ բանտերուն մէջ կամ սպաննել։ Մեր ընտանիքէն մարդ լուր չէր ունենար։ Առանձին էինք, ոչ մէկ զբօսաշրջիկ կար մեր քով։ Մինչ ինքնաշարժը կը յառաջանար, մտքիս մէջ հարցումները կը շտապէին ու անհանգիստ կ՚ընէին զիս։

Բայց արդէն ուշ էր եւ չէինք կրնար ետ դառնալ։

20 Յուլիս 2020

(Շարն․ Ա․)

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: