ԿԵԱՆՔԻ ԸՆԹԱՑՔԷՆ․ ՄԵՐ ՊԱՏՇԳԱՄԸ (Ա․)

Հօրս ու մօրս հետ

ՍԵՐՈՎԲԷ ՕՏԱՊԱՇԵԱՆ

Կոստանդինապոլիս, Եօթը Աշտարակ (Yedikule) կոչուած թաղամասը կը բնակէինք։ Մեր բնակարանը ճիշդ մայր պողոտային վրայ էր։ Մօտ ատենէն մանկապարտէզ պիտի սկսէի։ Ինչ փոյթ․ հիմա հանգիստ էի եւ մեր պատշգամէն մայր պողոտան կը դիտէի։ Ձիակառքեր կ’անցնէին ապրանք հասցնելու համար, եւ եթէ ձիերը չվազէին՝ ձիապանը կը մտրակէր խեղճ ձիերը։

Մեծաւ մասամբ յոյն ընտանիքներ կը բնակէին շուրջերնիս։ Մեր տանտիրուհին ալ յոյն էր։ Ծնողքիս բարեկամները յոյն եւ հայ ընտանիքներ էին, եւ կրնամ ըսել, որ շատ բարեկամական եւ սիրալիր էին մարդիկ իրարու հանդէպ։ Շաբթուան ընթացքին այր մարդիկ կ’աշխատէին եւ կիները տունը իրենց զաւակներով եւ տան գործերով կը զբաղէին։ Գրեթէ բոլոր քրիստոնեայ ընտանիքները այդպէս կ’ապրէին։ Մօրս ընկերուհիները օրուան ընթացքին յաճախ դուռը կը զարնէին սուրճ մը խմելու եւ ամենակարեւորը՝ իրարու հետ զրուցելու համար, եւ երբեմն, երբ ես հիւրասենեակ մտնէի՝ «պատին վրայ ճանճ կայ» նախադասութիւնը կը լսէի։ Զարմանալի․ այդ ի՞նչ ճանճ էր, որ շատ անգամ սենեակ մտած ատենս հոն, պատին վրայ կ’ըլլար։ Բայց օրը գալու էր, երբ ես ալ պիտի հասկնայի, թէ ինչ կը նշանակէր այդ նախադասութիւնը։ Այդ ճանճը ես էի եւ նիւթը կը փոխուէր անմիջապէս։ Բարեբախտաբար՝ ոչ ամէն անգամ։  

Այդ ժամանակ ոչ քոքա քոլա, ոչ ալ ֆանթա կար Պոլիս, միայն շաքարով ջուրի եւ ածխաթթուի խառնուրդ խմիչք մը, որ կազոզ կը կոչուէր։ Հետաքրքրականը ինծի համար այն էր, որ ամէն Հինգշաբթի նոր ֆիլմ մը կը բերուէր, եւ ամառները ծնողքիս հետ մեր տան դիմաց գտնուող շարժանկարի բացօթեայ կառոյցը կ’երթայինք, փայտէ աթոռներ քով քովի շարուած կ’ըլլային, կը նստէինք, եւ երբ ընդմիջում ըլլար, հայրս անպայման կազոզ մը կ’առնէր, եւ իմ ուրախութիւնս չափ ու սահման չէր ունենար։ Օլիմփոս ընկերութիւնը կ’արտադրէր այդ կազոզը եւ յոյն ընտանիքի մը կը պատկանէր, որ մեր տան դիմաց կը բնակէր, ինչպէս տարիներ վերջ տեղեկացած էի հօրս կողմէ։ 

Շարժանկարի երկու կառոյցները՝ ամառնային, բացօթեայ եւ ձմեռնային, քով քովի կը գտնուէին եւ երկու հայ եղբայրներու կը պատկանէին։ Մենք ձմեռները ընդհանրապէս շարժանկարի չէինք երթար։

Կոստանդինապոլիս բիւզանդացիներէ մնացած պարիսպներով մասամբ շրջապատուած քաղաք մըն է։ Քաղաքին պարիսպները մեզի մօտ էին եւ կարեւոր դարպասներէն մին, եթէ ոչ՝ ամենակարեւորը, հոն կը գտնուէր՝ Ոսկէ Դարպասը, ինչպէս հին ատեն կը կոչուէր։ Մեր բնակարանը երրորդ յարկը կը գտնուէր եւ օրուան ընթացքին պարտէզը քիչ մը խաղալէ յետոյ նորէն մեր պատշգամէն հանրակառքերը, ինքնաշարժները եւ ամբողջ անցուդարձը կը դիտէի։ Այն ժամանակ չէի գիտեր, թէ այս երկար եւ լայն պողոտայէն դարեր առաջ պատերազմէն, արշաւանքէն դարձող կայսրը անցնելով պալատ կը վերադառնար։

Վաթսունականներուն թուրքերը այդ պարիսպներուն քանդուած մասերը նորոգեցին, պատճառն ալ զբօսաշրջիկներն էին, որոնք Պոլիս ալ կը հանդիպէին։ Այն ժամանակ Պոլսոյ մէջ ատեն-ատեն երկրաշարժ տեղի կ’ունենար, մենք վարժ էինք, բայց ծիծաղելին այն էր, որ մի քանի երկրաշարժէ յետոյ թուրքերուն նորոգած պարիսպներուն մասերը փլեցան եւ միայն բիւզանդացիներուն կառուցածները մնացին․․․։

Ես մեր տանտիրուհին «Անկելիքի եաեա» կը կոչէի, այսինքն՝ Անկելիքի տատիկ, ծնողքս «Քիրիանկելիքի» կը կոչէին զայն, այսինքն՝ տիկին Անկելիքի։ Ան յոյն էր եւ, որքան որ կը յիշեմ, իր արմատները տեղացի բնիկներուն կը կապուէին։ Ամուսնացած չէր եւ մեծ տարիք ունէր։

Մեր տունէն տասը-տասնհինգ վայրկեան հեռաւորութեան վրայ պարիսպներուն դուրսի արտերը կը գտնուէին․ ամենամեծը նորէն յոյն ընտանիքի մը կը պատկանէր, կնոջ մը երկու մեծահասակ զաւակներով, որոնցմէ մէկը արտը կ’աշխատէր։ Ունէին գործաւորներ եւ մեծ հոր մը, որուն շուրջ անընդհատ էշ մը աչքերը փակ կը դառնար եւ ջուր կը քաշէր արտերը ջրելու համար։ Ամառները մօրս հետ հոն կ’երթայի, բանջարեղէն եւ այլն գնելու համար եւ մանաւանդ՝ Մայիսին, երբ մարուլի, այսինքն հազարի ժամանակ էր, ու մարդիկ կ’երթային արտին պարտէզը, սեղաններուն շուրջ նստած հազարը աղելով կ’ուտէին։

Երբեմն ալ ամառները, գիշերուան մօտ, գործէն վերջ, ծնողքս, հայ եւ յոյն բարեկամներ, հետերնին ճաշ եւ խմիչք առած նորէն արտին պարտէզը կ’երթային, ուր երթալը միայն իրենց արտօնուած էր, եւ մինչեւ ուշ ատեն հաճելի ժամանակ կ’անցընէին։

Գիշեր մը մեր տունը, ճաշկերոյթէն յետոյ, դուրսէն աղմուկ մը լսուեցաւ։ Մայրս պատշգամէն դուրս նայելով ետ ներս եկաւ եւ հօրս նայելով՝ «Հայքօ՛, դուրսը ոստիկաններ կեցած են», ըսաւ։ Բեռնատարներու մէջ մարդիկ լեցուած մեր կողմ կու գային, յայտնի էր, որ ոչ լաւ բան մը պիտի պատահէր.․․։ Մերոնք թանկարժէք ինչ որ ունէին հետերնին առնելով տունէն հեռացան դէպի այն թաղամասը, ուր մեր հարազատները կ’ապրէին, բայց դեռ մօտ քսան քիլոմեթր պիտի քալէինք։ Հայրս զիս գրկած կը քալէր, այնպէս որ ես մեր քալած ժամանակին միայն մէկ մասը կը յիշեմ։ Օրինակ, կը յիշեմ, որ ինչպէս կը թալանէին տուները, կարասիները, որոնք պատուհաններէն դուրս կը նետէին եւ այլն։ Յոյներուն եկեղեցին պենզինով այրեցին, կը յիշեմ։

Ի վերջոյ մեր հարազատներուն թաղը հասանք, բայց հոն իրավիճակը շատ աւելի գէշ էր եւ աներեւակայելի․ փողոցին գետնի քարերը թափուած, նետուած մուշտակներէն ու կերպասներէն եւ այլ իրեղէններէ չէին իսկ երեւեր․ լաւ կը յիշեմ։

Գիշերեցինք մօրաքրոջս եւ մեծ մայրերուս հետ։ Հայրս միւս օրը, ինչպէս որ կը պատմէին, ինքնաշարժով մը մեր բնակավայրը կ’երթայ եւ կը տեսնէ, որ հայերուն եւ յոյներուն պատկանող բնակարանները թալանուած են։ Երբ մեր տան կը մօտենայ, կը տեսնէ, որ ապակի մը անգամ չէ կոտրուած, հակառակ անոր որ մեր տանտէրը յոյն էր։ Պատճառն ալ այն էր, որ առաջին յարկը առանձին թուրք մը կը բնակէր։ Ան Պոլսոյ շոգեկառքերու ընկերութեան պետն էր, որ դուրս ելլելով թալանողներուն՝ «Այս տունը իմ սեփականս է», ըսեր է։ Անունը Մէմտուհ էր, ծնողս Մէմտուհ պէյ կ’ըսէր իրեն, Եւրոպա պտտած եւ ծնողքիս հիացումով պատմած էր իր տեսածները։

Հայրս միշտ կ’ըսէր․ «Տղա՛ս, դուն անկարելի է որ յիշես պատահած այդ դէպքերը, որովհետեւ ամբողջ ժամանակ գիրկս էիր, պզտիկ էիր»։

Այո, միայն մէկ մասը կը յիշեմ 1955-56 թուականներու դէպքերուն, միւս մասերը ինծի պատմուածներէն միտքս մնացած են։

Ապրիլ 2021

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s