«ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ»

ՇՈՒՇԱՆ

Օհայոյի Քլիվլենտ քաղաքին մէջ ամառնային ահռելի տաք կէսօր մըն էր, երբ Քարլօն հեռաձայնեց ինծի՝ յիշեցնելու մեր այսօրուան ճաշին մասին։ Ձուկը միշտ իմ սիրած ուտեստն է:

– Այսօր հոյակապ կը թուիս, Արմէն,- ըսաւ Քարլօ։

– Հա, բայց շատ լաւ չեմ զգար, սարսափելի գլխու ցաւ մը ունիմ,- ըսի։

– Աւելի լաւ է մասնագէտ բժիշկ մը տեսնես, Արմէն,- ըսաւ Քարլօ։

Մտածեցի շնիկ մը որդեգրել, բայց միտքս փոխեցի։ Շուարած եմ։

Արեւուն այրող ճառագայթները դարմանատանս պատուհանէն կը թափէին կարմիր գրասեղանին վրայ, որ աւելի ու աւելի կը տաքնար: Սենեակը շատ տաք էր, օդորակիչը աւրուած էր:

Դանդաղօրէն քաշեցի կարմիր պահարանը, բացի զայն եւ կարդացի վերնագիրը՝ «Հիւանդութեան ախտորոշիչ բառագրութեան քննութեան ուսումնասիրութիւն»։

Կը յիշեմ, հինգ տարի առաջ, երբ առաջին անգամ սկսայ ուսումնասիրել բառագրութեան ախտորոշումի նախագիծը, ներշնչուած Կոմիտասի հետեւեալ խօսքերէն՝

«Հայն ունի ինքնուրոյն երաժշտութիւն… Իւրաքանչիւր ազգի երաժշտութիւնն իր ազգի հնչական ելեւէջներէն կը ծնի ու կը ծաւալի։ Հայ լեզուն ունի իր յատուկ հնարաւորութիւնը, ուրեմն եւ համապատասխանող երաժշտութիւնը»։

Շատ պարզ էր գաղափարը։ Բառերը արտասանելու մեր ձեւին եւ հնչումին վրայ կ’ազդէ մեր ընդհանուր առողջութիւնը, ինչ որ կը նշանակէ, որ նոյն բառերը տարբեր կերպով կ’արտասանուին, եթէ հիւանդութիւն մը ունենանք։

Որպէսզի այս յատկութիւնը կարենանք օգտագործել, պէտք է բառ մը ընտրենք եւ գծագրենք այդ բառին հնչումը, երբ առողջ ենք, եւ դարձեալ՝ երբ ունինք հիւանդութիւն մը կամ յոգնած ենք եւ այլն:

Անհրաժեշտ էին հսկայական քանակութեամբ չափարկումներ, որոնք բոլորը տեղադրուեցան համակարգիչին վրայ՝ վերլուծելու եւ մշակելու համար՝ հիւանդութեան ախտորոշման նպատակով:

Այս անգամ կատու մը պիտի որդեգրէի, բայց վերջին վայրկեանին միտքս փոխեցի։ Մտածկոտ էի, բայց լուրջ։

Աճապարեցի մտնել Քարլոյին սենեակը մեր աշխատած հիւանդանոցին մէջ, արեւու նոյն ճառագայթները զիս հետապնդեցին դէպի իր սենեակը, որ շատ զով էր, եւ գեղեցիկ, սպիտակ վարդերով զարդարուած սենեակը երջանկութեամբ լեցուած էր:

– Քննենք քու այս գլխու ցաւդ, Արմէն․ մենք ունինք բոլոր տուեալները, հաճիս արտասանէ՛ ուսումնասիրութեան համար ընտրած բառերդ եւ թող համակարգիչը փորձէ հիւանդութիւնդ ախտորոշել․ ըսէ՛ նայիմ, ըսէ՛ գիւտիդ կախարդական բառերը,-գոչեց Քարլօ։

– Այդպէս կը կարծես՝ լաւ․ բացի՞ր համակարգիչը, Քարլօ,- ըսի ես։

– Առաջ հոն գնա՛ ու արտասանէ՛ բառերը, հայտէ, ըսէ՛ բառերը, Արմէն,- աճապարելով կրկնեց Քարլօ:

Ես արտասանեցի «հայոց ցեղասպանութիւնը» բառերը, որ ընտրած էի ուսումնասիրութեանս համար իբր քննարկման բառեր։

Համակարգիչը սկսաւ քննել ու զննել, յետոյ դուրս եկաւ հիւանդութեան ախտորոշում մը՝ «ուղեղի ուռեցք»:

Երկուքս լուռ մնացինք։

Տեղ մը կարդացի, որ հայերը կը սիրեն կրիայ մեծցնել, բայց չսիրեցի գաղափարը։ Մտահոգ էի։

Երկու օր ետք, ստացայ բժշկական քննութեանս արդիւնքը, որ հաստատեց ուղեղի ուռեցքս:

– Արդեօք պէտք է ուրա՞խ ըլլամ թէ տխուր, Քարլօ,- շուարած հարցուցի։

–Հարկաւ՝ ուրախ, դուն հիանալի յայտնագործութիւն մը կատարեցիր,- պատասխանեց Քարլօ։

Արեւուն ճառագայթները դեռ կը թափէին վրաս, երբ մենք կը ճեղքէինք պողոտան դէպի քաղցկեղի մեծ հիւանդանոցը, վիրահատութիւնս կատարելու համար:

– Գիտես, Քարլօ, ամբողջ հետազօտութիւնս հիմնուած է այս «հայոց ցեղասպանութիւնը» բառերուն վրայ, որ պէտք է արտասանուին հիւանդին կողմէ, այլապէս համակարգիչը չի կրնար ճանչնալ անոր հիւանդութիւնը, անցած տասը տարիներու մեր բոլոր տուեալները հիմնուած են այս բառերուն վրայ, եւ այժմ կարելի չէ այլեւս տուեալները եւ բառերը փոխել,- ըսի։

– Ինչո՞ւ, Արմէն, ինչո՞ւ չես գործածած տարբեր բառեր,- հարցուց Քարլօ։

– Չեմ գիտեր, Քարլօ, ես պարզապէս հոգւոյս մէջէն զգացի, որ ասոնք ամենայարմար բառերն են նախագիծիս համար, բառեր, զորս ամբողջ աշխարհը պէտք է ճանչնայ, եթէ կը փափաքի ախտորոշման գիւտս օգտագործել։ Բժիշկս ըսաւ, որ բախտաւոր եմ, քանի որ շատ կանուխ յայտնագործուած էր ուռեցքս,- պատասխանեցի։

Քարլօն շատ հաւատարիմ եւ մտերիմ բարեկամ մը կը նկատէի։ Աչքերս փակեցի վիրաբուժական սենեակին մէջ։

Արդեօք եթէ թռչուն մը որդեգրեմ, ուրախ պիտի ըլլա՞մ։ Չեմ կարծեր։ Հանդարտ ու խաղաղ կը զգայի։

Արդէն անցած են հինգ տարիներ, կը կարծեմ, թէ հիմա անտառէն դուրս եկած եմ այլեւս եւ բախտաւորուած եմ փրկուելու հիւանդութենէս՝ «հայոց ցեղասպանութիւնը» բառերէն:

Արեւուն ճառագայթները ճաշարանի պատուհանէն կը թափէին ձուկի պնակիս վրայ, երբ Քարլօն ներս մտաւ։

– Գիտես, Արմէն, տակաւին չեմ կրցած հասկնալ, թէ ինչո՞ւ հրաժարեցար նախագիծիդ այդ տարօրինակ բառերը փոխելու նախապայմանէն, որ առաջարկած էր ուսումնասիրութեան գնահատման յանձնաժողովի կազմը, եւ պնդեցիր, որ ան մնայ այնպէս ինչպէս որ է, նոյնիսկ ամբողջ նախագիծը կորսնցնելու եւ երկար տարիներու ջանքերուդ գնով․ ինչո՞ւ աշխարհը զրկեցիր այս հրաշալի գիւտէն,- հարցուց Քարլօ։

– Այս տարօրինակ բառերն են, որ փրկեցին կեանքս, Քարլօ, ուրեմն ինչպէ՞ս կրնամ փոխել զանոնք․ իսկ ինչ կը վերաբերի նախագիծին, ինծի կը թուի, որ իրենք չէին փափաքեր օգտագործել զայն, ոչ ալ աշխարհին օգուտը կը հետաքրքրեր զիրենք, պարզապէս կոպիտ արդարացում մըն էր իրենց մերժման, այլապէս իրենք պէտք էր ընդունէին նախագիծը նոյն այս բառերով, որոնք իրենց որեւէ ձեւով չէին վնասեր, սակայն չէին ախորժեր բառերէն,- պատասխանեցի հանդարտօրէն։

– Իսկական խենթ մըն ես դուն, Արմէն, – գոչեց Քարլօ զարմանքով։

Քարլօն, իբրեւ ամերիկեան մշակոյթի արտադրութիւն, երբեք չկրցաւ հասկնալ մեր ազգին ողբերգութիւնն ու ցաւերը։

Այդ օրը ես մեծ հաճոյք ստացայ ձուկէն եւ արեւէն, իսկ այդ կարմիր պահարանը պահեցի կրակի դիմացկուն գանձարանիս մէջ, ապագային ուրիշներու օգտագործման համար, ուրիշներու, որոնք կրնային արժեւորել զայն առանց նախապայմաններու․ եւ ինչո՞ւ չէ, ան կրնայ օր մը բացարձկապէս հայ ազգի զաւակներուն բուժման օգտագործուիլ։

Այրող արեւուն ճառագայթները գրասենեակիս պատուհանէն կը թափէին համակարգիչիս վրայ։

Ինչպէս ամէն առաւօտ արտասանեցի «հայոց ցեղասպանութիւնը» բառերը համակարգիչին, որպէսզի առողջութիւնս քննեմ։ «Առողջ», պատասխանեց համակարգիչը։ Փակեցի զայն ու դէպի այրող արեւ նայեցայ։

Վերջապէս, թութակ մը որդեգրեցի եւ անունը դրի Կիկոս, Թումանեանին թութակը, Կիկոսին անունով։

Յաղթական կը զգայի։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s