ՍԿԻՒՏԱՐԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ


ԱՆԻ ՉԷԼԷՊԵԱՆ

Երկա՜ր, երկար ճամբայ կտրեցի,
Հեռու աստղերու տակ իմ ոսկի քաղաքը գտնելու:

Հին յոյները այսպէս կոչեցին զայն. «Ոսկի քաղաք»: Իսկապէս, երբ արեւը ճառագայթները սփռէ ծովուն վրայ, քաղաքը կ’ողողուի ոսկեղէն գոյնով մը: Կը դառնայ բացառիկ հմայիչ: Եզակի է Սկիւտարի դիրքը Եւրոպայի եւ Ասիոյ միջանցքին վրայ, բայց ան իր երեսը միշտ դարձուցած է դեպի արեւելք եւ ինքնութիւնը հոն է գտած: Սկիւտարէն ճամբայ կ’ելլէին դէպի արեւելք մեկնող բոլոր կարաւաններն ու բանակները եւ հոն ալ կանգ կ’առնէին վերադարձին: Զարմանալի չէ ուրեմն որ քաղաքի ժողովուրդը բաղկացած էր յանդուգն ու արկածասէր տարրերէ. ձկնորսներ, ծովահէններ, նաւաստիներ, զինուորականներ, ու յելուզակներ: Անշուշտ եղած են նաեւ բարեպաշտ ու Աստուածավախ տերվիշներ եւ իմաստուն ու հետամուտ մարդիկ ալ: Հայերը մեծ դեր խաղացած են կարաւաններու պատմութեան մէջ: Եղած են հմուտ վաճառականներ, կարաւանապետեր: Հասած են մինչեւ Չինաստան ու անդին: Լսած եմ, թէ ոչ շատ հեռու անցեալին, Սկիւտարի շուկաներուն մէջ գործածական լեզուն (lingua franca) տարափոխուած հայերէնը եղած է: Սկիւտար բնակած են նաեւ մեր տաղանդաւոր արհեստաւորներն ու մտաւորականները եւ վերջապէս մեզի շատ սիրելի բանաստեղծները:
 
….Կը սիրեմ Վոսփորի մակոյկներն ու հին շոգենաւերը: Ասոնք ծովուն հետ երկա՜ր պատմութիւն ունին: Կրնամ ըսել՝ երկար սիրոյ պատմութիւն: Մակոյկներով էր որ առաջին գաղութատէրերը արեւմուտքէն եկան այս ծովափը, առատ ձուկ որսալու նպատակով: Այս նաւերը ծովուն ամէն գաղտնիքները շօշափած են, ներաշխարհը թափանցած, յանկարծակի եւ անկանխատեսելի փոթորկումներու հանդուրժած: Իրենց առաքելութիւնը վարպետօրէն կը կատարեն ամէն օր, նոյն թափով, մարդիկ փոխադրելով արեւելքէն դէպի արեւմուտք, արեւմուտքէն դէպի արեւելք: Այս զբօսանաւերը ունին իրենց իւրայատուկ մթնոլորտը: Հիւրընկալ են: Օգնութեան ձեռք կ’երկարեն քեզ մուտքիդ եւ ելքիդ ատեն: Արդէն ծովու աղի հոտն ու համը կը հասնի քիմքիդ եւ լեզուիդ, եւ արբեցուցիչ ազդեցութիւնը կը սկսի գործել վրադ: Ժողովուրդը անձայն, վարժ, կը տեղաւորուի: Թէյ սպասարկողները կը վազվզեն վեր ու վար, ափսէները ձեռքերնուն, առանց կաթիլ մը թէյ թափելու: Քիչ մը ետք ետ կը յայտնուին, այս անգամ պարապ գաւաթները վերցնելու: Երբեմն գնչուներ կ’ելլեն նաւ եւ իրենց յուզիչ երգերով ճամբորդները կը զբաղցնեն: Շատ անգամ մշուշի ահազանգը կը սուլէ, սակայն ոչ մէկը ականջ կը կախէ սուլիչին: Ճայերը կը հալածեն նաւերը, ակնկալելով իրենց օրուայ ճաշը: Չեն յուսախաբիր: Վար կը սուզուին օդը ճեղքելով եւ կը յափշտակեն ճամբորդներուն նետած հացի կտորիկները: Այս մանրամասնութիւնները պատահական չեն, այլ բաղկացուցիչ մասն են Սկիւտար հասնելու փորձառութեան, համուհոտին, առանց որոնց զրկուած կ’ըլլանք շատ մը հաճոյքներէ: 

…Շոգենաւը գրեթէ հասած է ծովափ. կը դանդաղի, կը թրթռայ եւ կանգ կ’առնէ քարափին: Տախտակէ կամուրջը կ’երկնցուի ու ճամբորդները երերալով բայց անհամբեր, կ’ուղղուին դուրս: Սկիւտարի ծովեզերեայ տեսարանը, տակաւին մի քանի տարի առաջ, նախքան ներկայի անխնայ ու վայրագ շինարարական արշաւը, սքանչելի էր: Շքեղ մզկիթները, մրոտած դարերու մուրուծուխէն, կը տիրապետեն ծովափին: Շինուած են արքունիքի կանանց համար, Սինան Ճարտարապետին կողմէ, վանեցի եւ մշեցի արհեստաւորներու աշխատանքով: Ծովափի աջին՝ նրբաճաշակ Քիզ Քուլեսը աշտարակ-փարոսը. ձախին՝ գնչուներու այլազան եւ գոյնզգոյն ծաղիկներու շուկան, նոյնքան գունաւոր, նոյնքան հոտաւէտ, ամառ ու ձմեռ: Հրապարակը իրար անցած է, կը վխտայ ինքնաշարժներու, մարդերու եւ կատուներու խիտ բազմութեամբ մը: Դիմացը՝ հին կարաւանսարայներու տանիքները, ուր աղաւնիները, որոնց թիւը շատ է Սկիւտարի մէջ, իրենց բոյները շինած են: Այս աղաւնիները միշտ շրջապտոյտի եւ, ըստ երեւոյթին, շուրջպարի մէջ են: Հրապարակէն մի քանի քայլ անդին՝ ձուկի, պտուղի ու պանիրի շուկան, համեմներու պազարը, անուշավաճառներու շարքը, թէյարաններն ու քիչ մը ամէն բան: Աւելի վեր՝ խիտ բնակավայրեր, տախտակեայ սիրուն տուներ, խանութներ, եկեղեցի ու դպրոցներ, իսկ դեռ ալ աւելի վեր, բլուրին բարձունքին, պարտէզներու մէջ, բարեկեցիկ դասակարգի ապարանքները եւ դարձեալ մզկիթներ: 
 
Արեւելեան այս հմայիչ համապատկերը վայելած եմ իւրաքանչիւր Սկիւտար այցելութեանս եւ գնահատած գեղեցիկ ճարտարապետութիւնը, տեսարժան վայրերը եւ հրամցուած բարիքները: Սակայն կը փափաքիմ նաեւ ծանօթանալ հայկական Սկիւտարին: Անշուշտ կան հայկական կարգ մը կառոյցները, սակայն ես հայ ծանօթներ չունիմ Սկիւտարի մէջ, պատահական հայու ալ չեմ հանդիպած հոս ու հոն: Ուրեմն միայն կրնամ մտքիս տեսողութեամբ տեսնել Սկիւտարի այն պատկերը, որ մեր ժողովուրդի գրագէտները նկարագրեցին ու մեզ կտակ ձգեցին: Իրենք չկան, բայց իրենց խօսքերը կը մնան մեզի հետ, հակառակ որ դար մը անցած է ատոնց վրայէն:

Թէեւ կը փորձեմ մինակս քեզ գտնել,
Հին երգերն ու պատմութիւնները                         
Զիս կ’առաջնորդեն:                            
Սկիւտար, Սկիւտար, ես տուն կու գամ, քեզի:                            
 
…Ահա արդէն կ’երեւակայեմ այն պատկերը, ինչպէս Յակոբ Պարոնեան կը գրէ. «Վերի թաղի կիները պատուհանին առջեւ կը նստին եւ փողոցէն անցնողի հասակին, քիթին, մօրուքին վրայ դիտողութիւն կ’ընեն…»: Կը ժպտիմ. այս պատկերը շատ հարազատ եւ ծանօթ է. այս պատկերը մինչեւ այսօր կայ, ըլլայ Պէյրութի, ըլլայ Հալէպի կամ Լոս Անճելըսի հայաշատ թաղերուն մէջ: Երբ Պարոնեան կը գրէ, թէ վարի թաղի երիտասարդին վերի թաղէն աղջիկ չեն տար, աւելի լայն կը ժպտիմ…: Երբ ան կը գրէ մեր ժողովուրդի շատ մը ախտերուն մասին, ինչպէս ցուցամոլութեան, շահամոլութեան, ես լաւ կը հասկնամ. ժամանակակից են այդ ախտերը…: Զապէլ Եսայեան կը նկարագրէ իր մեծ հայրը, որպէս անկարգ, կռուազան ու արկածախնդիր․ այդ տեսակի տիպարներ ալ շատ կան շուրջս: Չեմ կրնար չմտածել վաղամեռիկ Դուրեանի մասին։ Իր «Տրտունջք»ը սիրտս կը ցաւցնէ: Հազիւ քսան տարեկա՞ն միայն. ինչո՞ւ բանաստեղծները կանուխ կը մեկնին այս աշխարհէն…: Ահա գտած եմ 1920 թուականին տպուած հայերէն օրաթերթի մը էջը ու կը կարդամ: «Սկիւտարի Ս. Խաչ վարժարանի վերամուտի արձանագրութիւնները տեղի կ’ունենան», ու կ’երեւակայեմ ներկայի հայ հայրերը, Սկիւտարի մէջ կամ այլուր, որոնք կ’ուղղուին դէպի դպրոց՝ տեղ ապահովելու իրենց զաւակներուն: Դրամական նեղութիւն ունէի՞ն այն ժամանակ ինչպէս հիմա: Նոյն թերթին մէջ կը կարդամ, թէ ողիմպիական մրցումներ տեղի պիտի ունենան մօտակայ Գատըգիւղի մէջ: Քիչ մը կը զարմանամ: Արդեօք կեանքը իր բնականոն ընթա՞ցքը առած էր 1920ին, պատերազմէն ետք այնչափ շուտ: Բայց ահա աչքիս կը զարնէ ուրիշ յայտարարութիւն մը: «Սկիւտար, Չամլըճայ, օդասուն եւ բարձր մէկ մասին, նորակառոյց 9 սենեակով թիւ 73 տունը շատ յարմար պայմաններով ծախու է»: Նաեւ, «Ամերիկայի համար ամենակարճ ճամբան…», եւ ուրիշ նման շատ մը յայտարարութիւններ: Որչափ նման եղած են Սկիւտարի վաղեմի հայ բնակիչները մեզի իրենց վարքուբարքով, առօրեայ հոգերով, թերութիւններով եւ բամբասանքով: Արդէն ջերմութիւն մը կը զգամ իրենց հանդէպ. մօտիկ կը զգամ իրենց, նոյնիսկ եթէ անոնք անխօս ու անտեսանելի են: Ու վերջապէս, կը յիշեմ Գրիգորիս Պալաքեանի յուշագրութեան մէջի այն պատկերը, երբ ան 1918ին, երեք տարուան տարագրութենէն ետք, հայու գողգոթան ապրած, կը վերադառնայ Սկիւտար եւ կը նետուի մօրը թեւերուն մէջ. ան վերջապէս եկած էր տուն՝ Սկիւտար: 
 
Ամէն անգամ որ Սկիւտար հասնիմ, այն զգացումը կ’ունենամ, թէ հասած եմ տուն. նոյնիսկ եթէ տունս իր նախկինին ստուերն է միայն:  

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:




Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s