ՃԱԲՈՆԱԿԱՆ ՀԱՅՔՈՒՆԵՐ (Ծ․)

Ծ Թ ՊԱԼԵԱՆ

ՃՂԶ․
Գծուած, ներկուած, քանդակուած,
Սէրը ստեղծագործուած,
Զոյգ զգացումներու միութեամբ։

ՃԶԷ․
Չխօսուած բառեր,
Տակաւին չհնարուած,
Ամենավեհ սիրոյ համար։

ՃՂԸ․
Սրտիկ մը կը մեծնայ, կը լայննայ,
Կը յուսայ ընդգրկել
Ամենամեծ սէրը։

ՃՂԹ․
Ամէն ցաւի, տառապանքի դէմ –
Սէրը յաղթական է
Թէ՞ ոչ։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԻ ԲԱՆ

ՎԱԶՐԻԿ ԲԱԶԻԼ

Այդ բանը կը տա՞ս։

Ո՞րը։

Ինչ որ կորսուած 
մի բան է՝

անունը ցնդած,
լեզուի ծայրից փախած։

Չէ՞ որ մոռացել ենք
եւ մատներդ դեռատի են՝
նորեկ այս աշխարհում։

Իսկ անասունները դեռ իրենց հոտառութիւնը ունեն։
Դրախտի մէջ են եւ մեղքից լուր չունեն։

Իսկ ես մի բան եմ փնտռում,
որը լեզուիցս փախել է
եւ ուր փախել է լեզուս։

Նմանը նմանին է գտնում, ասում են։
Եւ կորսուածը՝ կորսուածին։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՃՂԴ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՉԼԱ․
Չես գիտեր, թէ ի՞նչ է, բայց ունիս։ Չգիտցածդ ոչ միայն ունիս, այլ կը պահես, կը պահպանես, կը պաշտպանես, կը կենդանացնես, կը վերակենդանացնես, կենդանիի կը վերածես։ Արդէն գիտցաք․ արեւմտահայերէնն է։

ՌՉԼԲ․
Վարդգէս Պետրոսեանը հայրենիքի ցաւը ակռայի ցաւին նմանցուցած է տեղ մը, ու կը պնդէ՝ ինչպէ՞ս կարելի է հրաժարիլ անկէ ու ըսել՝ ակռաս ալ թող չցաւի։ Կարելի՞ բան է։ Անպայման դարմանումին ետեւէն կ’ըլլաս, անհոգութիւն չես կրնար ընել, քանի կը ցաւի։ Կ’երեւի իրաւունք ունի մարդը։ Ակռայի ցաւին ո՞վ կը դիմանայ։ Սակայն կը մոռնայ, որ ակռադ եթէ շատ ցաւի՝ արմատախիլ ալ կրնաս ընել զայն ու կը ձերբազատուիս ցաւէն վերջնականօրէն։ Հայրենիքը կարելի՞ է արմատախիլ ընել։ Նոյնն է պարագան, երբ հայրենիքը զաւակի կամ ծնողքի կը նմանցնեն կարգ մը խելացիներ․ կարելի՞ է հրաժարիլ, – թէեւ հրաժարողներուն թիւն ալ քիչ չէ, բայց ասիկա մեղմ ըսենք, ամէն մարդ չլսէ յանկարծ, մենք հայ ենք, անանկ բաներէ հեռու ենք,– հա, կարելի՞ է հրաժարիլ ծնողքէ ու զաւակէ, ակռայէ ու հայրենիքէ։

ՌՉԼԳ․
«Ունինք այն ինչ որ ունինք» ըսելով, ըսելով, օր մըն ալ չենք ունենար այն իսկ, որ ունինք իբր թէ։

ՌՉԼԴ․
…Պէտք է սիրել ան-պատճառ,                 վատթար հանճար, պատ ու ճառ,
Սէրը չունի մի պատճառ,                           չէ, սէրն ինչպէ՞ս ունենայ․
Որ մտածես խելագար՝                               գար ու չգար, խելքի՜ գար․
Ինչո՞ւ սիրել անդադար։                            
դադար, դադար, դարէ դար։
Սիրե՜լ, սիրե՜լ պարզապէս՝                      
Մաշալլա, աս ինչ բարդ ես․
Մէկ պատճառով յայտնապէս,                
ուղղակի մանկապարտէզ․
Որ սիրելը այս կեանքում                          
արդէն միւս կեանքի՞ն անցար․
Չունի պատճառ սիրելու,                          
սիրոյ պատճառ սէր դարձար․
Այլ լոկ սիրել անպատճառ                        
հա, անպայման, անվարան,
Եւ չորոնել այլ պատճառ…                       
որոնել Նոյեան տապանն։

ՌՉԼԵ․
Տիկին Կաղամբը միս-մինակը ամսաթերթ կը հրատարակէ, այսինքն աջէն-ձախէն կը հաւաքէ․․․ գիտէք՝ ի՛նչ։ Բայց պզտիկ աչքով մի՛ նայիք, վաղը մրցանակ կը ստանայ Հայաստանէն կամ Կիւլկիւլէն, իբրեւ, ըսենք, «Սփիւռքի ամենալաւ ամսաթերթը», ինչո՞ւ ամենալաւ․ որովհետեւ․․․ իրմէ լաւը չկայ։ Տիկին Կաղամբը միս-մինակն է, մեծ կղզիին վրայ, քաշուած է ինքն իր կղզիին վրայ, կղզիին վրայ կղզի, երկկղզի, եւ երբեմն ալ քառեակներ ու վառեակներ կը թխէ, որքան որ ուզես։

ՌՉԼԶ․
Սխալ գրուած է, ճիշդ գրուած է՝ կարեւոր չէ. կարեւորը՝ ասիկա մեր կուսակցութեան թերթն է, եւ մեզի համար ամէն ինչ արտօնուած է, որովհետեւ արտօնութիւն տուողն իսկ մենք ենք։

ՌՉԼԷ․
Մեր հաւատքը ոչ ոք կրնայ խախտել։

ՌՉԼԸ․
Առտու կանուխ աչքը կը բանայ եւ կը նայի ով ուր ինչ սխալ գրած է եւ կ’արձանագրէ։ Քիչ մըն ալ լաւ բաներու մասին գրէ՛, բարեկա՛մ, խիղճ չունի՞ս։ Լաւ բաներ չկա՞ն մեր կեանքին մէջ։ Ասքան Հայաստան կ’երթանք-կու գանք, հայրենիքին վրայ դրամ կը թափենք, պարախումբ-երգչախումբ կը բուծանենք մեր գաղութներուն մէջ։

ՌՉԼԹ․
Սորոսն ու մորոսը մեր թշնամիներն են։ Ներքի՞ն թշնամի։ Անանկ բան չկայ։ Չէ եղած։ Չի կրնար ըլլալ։ Մի՛ փնտռէք։

ՌՉԽ․
Յայտարարութիւն մը կ’ըսէ, թէ «ՀԱՅ ԱԶԳԻ ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐՈՒ» ասինչամեակը պիտի տօնակատարուի։ Մենք ալ կը խորհէինք մինչեւ հիմա, որ այդ քսանը միայն մէկ կուսակցութեան նահատակներն են։ 106 տարի յետոյ ահա մէջտեղ ելաւ, որ անոնք ալ հայ ազգի նահատակներն են։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԱԶՆ ԻՆՉՊԷՍ ՈՐ Է (ԺԱ․)

ՎԱՐՈՒԺԱՆ


33

(10-11 Դեկտեմբեր 2020, գիշեր)

Շէնքին ոլորապտոյտ սանդուխէն կը բարձրանամ, եւ ահա իջնող աղջիկ մը կը տեղեկացնէ որ հեռաձայնի զանգը հնչած էր յարկաբաժնիս մէջ, ու կը զարմանամ որ կարողացած է զատորոշել, եւ աճապարելով կ’անդրադառնամ որ վերջին յարկն հասած եմ, մինչ բնակարանս վերջընթերը կը գտնուի, ու թէեւ հեռաձայնը լուռ է այլեւս, ու թերեւս չէր հնչած բնաւ, ընկալուչը կը վերցնեմ ու կը մնամ ականջալուր, եւ ահա կարծես մէկը կը սպասէր ինծի, ու մօրս ձայնն է, կը զարմանամ, որովհետեւ կանուխ քնացող է, ի՞նչ անյետաձգելի հարց մղած է զինք խօսիլ գիշերուան ժամը երկուքին, այլ չեմ մտահոգ, եւ կցկտուր եւ լռութիւններով ընդհատուած պատմածէն կը կարծեմ հասկնալ որ մէկը պիտի այցելէ իրեն կամ ինք է որ պիտի այցելէ մէկուն եւ իմ պարտականութիւնս է հետաքննել կամ հարկ եղածը կարգադրել, եւ լռութիւն է կրկին, ինձմէ այս անգամ, եւ աղջիկն է հետս, յարկաբաժնէս իջած էր ուրեմն, ու կը պահանջէ անպայման դրական պատասխան տալ մօրս, եւ կ’առարկեմ որ ծրագիրս է Ուրբաթ օր վերադառնալ Գահիրէ, մինչ այսօր Երկուշաբթէ է դեռ, բայց անդեդեւ կը պնդէ, ու ձեռքս կ’երկարեմ հեռաձայնին, այլ կը զարմանամ, որ ժամն եղեր է վեցուկէս, ու կը չքմեղանամ աղջկան՝ մայրս քնացած ըլլալու է հաւանաբար, ու չեմ ուզեր անհանգստացնել զայն:


34

(10-11 Դեկտեմբեր 2020, գիշեր)

Աղեքսանդրիոյ չորրորդ յարկի ապակեպատ սենեակէս ծովը կը դիտեմ թիկնաթոռիս ընկղմած, բայց առանձին չեմ, մի՞շտ հոս էր, կը յիշեմ որ հեռաձայնած էր ու հրաւիրած էի զիս անպայման տեսնել փափաքող աղջիկը, որուն վարս-ապարօշն ու սպիտակ-թափանցիկ զգեստն ու ծարիր-շրթնաներկն ու մանեակ-ապարանջաններն օրինակովն են հին եգիպտական որմնանկարներուն, այլ իրենց յաւիտենութենէն որեւէ այլ ժամանակի մահկանացուներու կարեւորութիւն չտուող գեղուհիներու յուռթի ծիծերէն շա՜տ աւելի պոռթկուն ու բարձրաձիգ է իր կուրծքը, որուն ինչպէ՞ս նայուածքս չուղղուի ու չհարցնեմ, լուրջ-կատակ, թէ ինչպէ՞ս կը համարձակի քալել փողոցն ամբոխին մէջ, որպէսզի վար քաշէ վուշն ու ծռի վրաս ու տաք ստինքներով ապտակէ աջ ու ձախ, աջ ու ձախ, աջ ու ձախ, անխնա՜յ սիրով, ու ընդդիմանամ ես, ընդդիմանամ, ընդդիմանամ, բայց ձախողիմ, վերջ ի վերջոյ, չարթննալ…:


35

(12-13 Դեկտեմբեր 2020, գիշեր)

Ոլորուն սանդուխներն երկու են ու սխալմամբ վար տանողը կ’ընտրեմ ու կէս ճանապարհին անդրադառնալով միւսին կ’ուղղուիմ, բայց ուշացեր եմ, սրահն արդէն լեցուած է, ու վստահ եմ որ երրորդ շարքի ձախին գտնուող աթոռս գրաւուած է եւ այդպէս է արդարեւ, ու նստողն աղջիկ մըն է, ծանօթ կարծես, որ պատրաստ է ոտքի կանգնելու, մերժեմ որպէսզի, ու ինք հրաւիրէ իր գիրկը նստիլ, սպասելով անշուշտ որ հակառակն առաջարկեմ, սակայն ահա ելեր ենք պատշգամ, յայտնի է թէ հնարք մըն էր ծանօթացման, եւ փողոցը շարուած ինքնաշարժներէն ոմանք մատնանշելով՝ կ’ըսէ թէ իրեն կը պատկանին, հինգ հատ, ու կը փոփոխէ միշտ, պիտի կարենա՞մ գիտնալ թէ որո՞ւն մէջն է՝ հալածելու համար զինք ու հասնելու, մինչ միտքէս կ’անցնի որ մերժելի չէ անոնցմէ մէկն ստանալ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՍԱԳՈՅԻՆ ՄԵԾ ՄԱՄԱՆ

ՀՈՒՐ

– Սուրճդ պատրաստ է,- լսուեցաւ մեծ մօր ձայնը:

– Առտու կանուխէն նորէն սկսանք,- պոռպռաց Սագօն:

Երկու ամիս էր, որ Սագօն փոխադրուած էր մեծ մօր տունը, անոր առօրեայ պէտքերը հոգալու, քաղաքին դժուար պայմաններուն պատճառաւ: Քիչ մըն ալ՝ մեծ մօր առանձնութիւնը գունաւորելու համար:

Մեծ մօր տունը ունէր երկու ննջարան, ինք կը պառկէր հօր ննջարանը: Կային դեռ հիւրասենեակն ու ճաշասենեակը՝ մեծ տարածութեամբ․ միջանցքէն անդին անջատ նստասենեակը՝ իր տաքուկ վառարանով, քովն ալ մեծ մօր հռչակաւոր խոհանոցը, համեղ ճաշատեսակներու ցուցակով, որ Սագոյին՝ այդ տունը փոխադրուելուն անուղղակի պատճառներէն մէկն էր:

Աչքերը դժուարութեամբ բացաւ, յօրանջելով, օրօրալով անցաւ խնամքով կահաւորուած հիւրանոցէն: Անկիւնը դրուած էր հին, շա՜տ հին լուսամփոփ մը․ մէկ պատը ծայրէ ծայր զարդարուած էր ընտանիքին, զաւակներուն, թոռներուն եւ հարազատներու լուսանկարներով: Դէմի պատին վրայ կախուած էր Հայաստանէն բերուած իւղաներկ նկար մը: Ճաշասենեակին գետինը, ծայրէ ծայր պարսկական գորգ մը դրուած էր, որ տանտիրուհիին հայրը օժիտին հետ ղրկած էր անոնց պսակի օրը, հետեւաբար ոչ ոք կրնար զայն տեղէն շարժել: Ծնողքի յիշատակ էր: Նուրբ ասեղնագործի կտոր մը կը ծածկէր ճաշասեղանը, իսկ պատերը լեցուն էին սեւ-ճերմակ լուսանկարներով, երկու սերունդ առաջուան հարազատներ էին: Ամէն ապրանք իր տեղը ունէր այս տան մէջ եւ ոչ ոք կրնար խախտել այս տեսարանը։ Նստասենեակը խճողուած էր ոչ մէկ զարդով, հոն կար միակ հեռատեսիլը եւ մէջտեղը դրուած փոքր սեղան մը:

Մեծ մաման իր ամուսինը կորսնցուցած էր քսան տարի առաջ: Հպարտութեամբ կը պատմէր անոր մասին․

– Ձեռք ձեռքի աշխատեցանք ամուսնոյս հետ եւ մեր երկու զաւակները ամենալաւ պայմաններով մեծցուցինք: Անոնց ապագան կերտելու բոլոր կարիքներն ու պայմանները ապահովեցինք:

– Ողորմածն ալ տեղ չէ մնացած քեզ չէ տարած, նէնէ, ամէն տարի մեղրալուսնի գացեր էք,- թոռները ծիծաղելով կը յիշեցնէին անոր ուրախ անցեալը: Ու ինք ժպտուն աչքերով, կարօտով լեցուն կը սկսէր պատմել իր յուշերէն պատառիկներ: Թոռները շուրջը հաւաքուած, հետաքրքրութեամբ կ’ունկնդրէին ու հարցումներու տեղատարափը կը սկսէր․

– Ի՞նչ գնեցիր Հոլանտայէն, նէնէ,- Առնիին հարցումն էր, ան միշտ հետաքրքրուած էր գնումներով, ինչ տեսակի որ ըլլային անոնք:

– Խաղավայր գացի՞ք,- չորս տարեկան Շանթն էր:

Ու մեծ մաման սիրով կը պատասխանէր անոնց հարցումներուն: Սագօն առաջին տղայ թոռնիկն էր եւ իր ամուսնոյն անուան ժառանգորդը, հետեւաբար՝ կոյր վստահութիւն պարգեւուած էր անոր նկատմամբ:

Նստասենեակ մտաւ ու դժգոհութեամբ ըսաւ․

– Նէնէ, այսօր ալ կանուխ արթնցուցիր:

– Է՜, եաւրըմ, մամադ ըսաւ համալսարան ունիս, պէտք է ելլես:

– Նէնէ, ասի դպրոց չէ, համալսարան է, այսինքն՝ կրնայ ըլլալ, որ կէսօրին դաս ունենամ:

Սագօն երկու ամիս էր, որ այս մէկը չէր կրցած մեծ մօր հասկցնել, եւ այս պատճառով ալ չէր կրցած հանգիստ քուն մը ունենալ առտուները:

– Այսօր ալ հոս մնա՛ ճաշի, քիպէ սուճուխի մըջուկ պիտի եփեմ, կերե՞ր ես:

Մեծ մաման տիգրանակերտցի մօրմէն սորված էր ճաշ եփելու արուեստը :

– Չէ, չեմ կերած: Միս կա՞յ մէջը:

– Հարկաւ կայ, եփեմ ու դուն ալ կե՛ր, մամադ ասանկ բաներ չի գիտեր պատրաստել:

Անուղղակի կամ ուղղակի, յաճախ Սագոյին մայրը պիտի քննադատուէր: Իսկ Սագօն առանց մեկնութեան զինք մտիկ կ’ընէր, քիթին տակէն խնդալով: Չէր նեղացներ:

– Նէնէ, մինչեւ ճաշի ժամը քիչ մըն ալ քնանամ,- եւ աղերսոտ նայուածքով սպասեց պատասխանի:

– Չէ՜, ընելիք շատ գործ ունիս տան մէջ, հալա սուրճդ վերջացո՛ւր:

Կիրակի օրերը, երկու մանչերը իրենց ընտանիքներով հոս կը հաւաքուէին: Տարիներու ընթացքին սովորութիւն դարձաւ այս երեւոյթը եւ ոչ ոք խախտեց զայն: Սեղանին շուրջ կը խօսէին, կը խնդային, երբեմն թոռներու խաղը կռիւի կը վերածուէր, կը բզկտուէին, կը հաշտուէին եւ օրուան աւարտին իւրաքանչիւր ընտանիք ճաշէն իր բաժինը առնելով տուն կը դառնար: Հակառակ իր ութսուն տարիներուն, ան սրտբաց կ’ընդունէր իր զաւակներն ու թոռները եւ իր համով ճաշատեսակներով կը լեցնէր սեղանը: Հիմա Սագօն կը վայելէր անոր խնամքը: Օրական դրութեամբ, հինէն պատմուելիք կար, եւ թոռնիկը ժամանակ ունենար կամ ոչ, պէտք էր նստեր եւ մտիկ ընէր առանց առարկութեան:

Օր մը Սագօ հեւալով մտաւ տուն: Ճաշին՝ սարմային հոտը լեցուեր էր տունը: Նորէն միասին պիտի ճաշէին թոռ եւ մեծ մայր: Ուղղուեցաւ դէպի ճաշարան: Սեղանը զարդարուած էր կանաչեղէններով, մածունով, հացով եւ երկու պնակով:

– Այս կինը այս տարիքին ի՜նչ հաւաս ունի ամէն ինչ կատարեալ ընելու,- Սագօ մտովի ըսաւ:

Նստան սեղան։ Սագօ՝ հակառակ իր սովորութեան, լուռ էր:

– Ի՞նչ է, եաւրըմ, լեզուիդ տակ բան մը պահեր ես:

Առանց վարանելու, ան մեծ մօր աչքերուն նայելով, ըսաւ․

– Հօրեղբայրս Երեւան պիտի գաղթէ ընտանեօք:

Պատառը դժուարաւ կլլեց, ջուրը խմեց եւ Սագոյին աչքերուն երկար նայելով սկսաւ լալ:

– Ես ինչպէ՞ս հեռու մնամ իմ զաւակէս:

Սագօ ոչ մէկ ջանք խնայեց համոզելու մեծ մայրը, որ որոշումը առնուած էր իր հօր եւ հօրեղբօր կողմէ միասնաբար, որ հօրեղբայրը գործով ստիպուած էր Երեւան մնալու: Կինը չհամոզուեցաւ:

Երկու շաբաթ վերջ հօրեղբօր ընտանիքը ճամբեցին: Ամիսներ շարունակ մեծ մաման կորսնցուց իր եռանդն ու աշխուժութիւնը, չէր եփեր, չէր խօսեր եւ ամենակարեւորը՝ Սագոյին առտու կանուխ չէր արթնցներ: Սկիզբը թոռնիկը գոհ էր այս վիճակէն, հանգիստ կը պառկէր առտուները առանց խանգարուելու, սակայն ժամանակ մը վերջ մեծ մօր հոգեկան վիճակը սկսաւ մտահոգել բոլորը: Պայծառ հոգիով կինը դարձեր էր ծոյլ եւ տրտում, կը կարօտնար իր սիրելիները: Մինչեւ այն օրը, երբ մեծ մօր այցելութեան եկաւ ընտանիքին հին բարեկամներէն մեծ հօր ընկերը: Ծերունին դժգոհութեամբ պատմեց իր զաւակներուն գաղթը արտերկիր, հիմա մինակ էր խեղճը:

– Ամա՜ն, Արշօ, փառք տո՛ւր, որ գոնէ իրենցմէ մէկը հոս է: Դուն Հալէպի այն հազուագիւտ եւ բախտաւոր ծնողներէն ես, որ տակաւին կը վայելես զաւակներուդ եւ թոռներուդ տաքուկ ներկայութիւնը:

Անցաւ քանի մը շաբաթ:

Առտու մը, շատ կանուխ, Սագօ արթնցաւ աղմուկէ մը, որ ներսէն կու գար: Խոհանոց վազեց:

– Այսօր քպէյպաթ պիտի ուտենք, այս ճաշն ալ մամադ չի գիտեր պատրաստել:

Թոռնիկը ժպտեցաւ, ձայն չհանեց, շատ ամուր փաթթեց մեծ մայրը եւ համբուրեց անոր այտերը:

– Բախտաւոր եմ, եաւրըմ,- ան փսփսաց Սագոյին ականջին:

Հանգիստ քայլերով վերադարձաւ անկողին, քունը շարունակելու: Մեծ մաման աշխոյժ էր այլեւս:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒԻ ԾԱԳՈՒՄԸ ԵՒ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐԸ

ՀԱՅԿ ԱՃԷՄԵԱՆ

Հայկ Աճէմեան (1898–1965)՝ ազգագրագէտ, բանասէր, ուսումնասէր, ծնած է Վան, ուսումը ստացած է Գէորգեան Ճեմարանին մէջ, Ս․ Էջմիածին, մասնակցած է 1918ի մայիսեան մարտերուն, իրանահայ կեանքին մէջ ստանձնած է համայնքային պատասխանատու պաշտօններ, ունի շարք մը հատորներ ու հատորիկներ, տպագրեալ եւ անտիպ։
Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբան ու Ատրպատականի հայոց թեմի նախկին կաթողիկոսական փոխանորդ Տիրայր Արքեպս․ Փանոսեան (1937–2020) քառորդ դար առաջ տրամադրութեանս տակ դրած էր անոր անտիպ աշխատութիւններէն լուսապատճէնեալ օրինակներ։ Անոնցմէ մէկը՝ «Նշանաւոր Իրանահայեր․ 1450–1950» խորագրով կենսագրական բառարան մը, հրատարակեր էի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Հասկ» հայագիտական տարեգիրքին մէջ (նոր շրջան, Է․-Ը․ տարի,1995–96, Անթիլիաս, 1997, էջ 185-195)։
Ստորեւ կը հրատարակուի «Հայոց լեզուի ծագումը եւ աղբիւրները» ներածական ու հարեւանցի ուսումնասիրութիւնը, որ մասնագէտներու աչքին հաւանաբար ժամանակավրէպ համարուելու չափ հին է։ Անիկա հաւանաբար մաս կը կազմէ Հրաչեայ Աճառեանի նուիրուած ուսումնասիրութեան մը, որ Աճէմեանի անտիպ աշխատութեանց ցանկին մէջ կը յիշուի՝ «Պրոֆ․ Հրաչեայ Աճառեան․ Կեանքն ու գործը․ նոր, անտիպ նիւթեր եւ նկարներ» (տես Հայկ Աճէմեան, Հայ Արիւնի Ձայնը, մատենաշար «Վարագ»ի թիւ 1, Լոս Անճելըս, 2000, էջ 47):
Յօդուածը գրի առնուած ըլլալու է 1962էն առաջ, որովհետեւ հեղինակին ծանօթ չէ Աճառեանի Անձնանունների Բառարանին Ե․ հատորը, որ լոյս տեսած է այդ թուականին։
Հանրամատչելի բնոյթին համար կը խորհինք որ կրնայ հաճելի ընթերցումի առարկայ դառնալ եւ առիթ տալ հետագայ խորացումներու։
Ուղղանկիւն փակագիծերու մէջ տողատակի շատ թեթեւ յաւելումներ կատարած ենք, կարգ մը ծանօթութիւններ ամբողջացնելու նպատակով։
Ձեռագիրը գրաշարած է մեր աշխատակիցներէն Սեդա Թելեան։

Ի ՉԻՖԹՃԵԱՆ

/էջ 1/ Լեզուաբանութիւնը այն գիտութիւնն է, որ իր ունեցած իրական տուեալների և փաստերի վրայ հիմնուած աշխատում է տալ մարդկային լեզուի առաջացման, լեզուների զարգացման նախնական, բանաւոր և գրաւոր աղբիւրներով մեզ չաւանդուած շրջանների գիտական լուսաբանութիւնը, իսկ միւս կողմից էլ նշեալ լեզուների հետագայ զարգացման ուղին:

Լեզուն պարունակում է մարդկային մտքի բոլոր արտայայտութիւնները։ Լեզուաբանութիւնը բաժանուած է զանազան մասնագիտութիւնների – Հնդևրոպական լեզուների գիտութիւն, Սեմական լեզուների գիտութիւն և այլն: Աշխարհի 2000 միլիոն բնակչութեան մէջ կան մօտ 2000 լեզուներ, /2/ որոնց մէջ գիտականօրէն պատուոյ տեղ է գրաւում նաև հայոց լեզուն, որ խօսուել ու կազմաւորուել է այնպիսի միջավայրում, ուր ապրել են զանազան մեծ ու փոքր ցեղեր: Ակադեմիկոս Հր. Աճառեանը կարծում է, որ հայոց լեզուի պատմութեան հիման վրայ՝ հայ ժողովուրդը քսան ցեղերի ու ցեղային միութիւնների խառնուրդ և միացում է: Սրանց մէջ տիրող և գերիշխող տարրը հայ-արմէններն են եղել:

Հայերէնը հնդեւրոպական մի լեզու լինելով՝ իր հնութեամբ չի համեմատուել հաթերէնի, հնդկերէնի, յունարէնի և մինչև իսկ լատիներէնի հետ: Այսպէս լինելով հանդերձ ունի 1550 տարիների հոյակապ և հին ու նոր գրականութիւն և մօտ 40ի չափ բարբառներ: Այսպիսով հայերէնը ներկայացնում է միևնոյն լեզուի հնագոյն, հին, միջին, նոր և նորագոյն շրջանները։

Հայաստանը և հայ ժողովուրդը ան-/3/յիշատակ դարերից ի վեր շրջապատուած են եղել բազմաթիւ ժողովուրդներով: Ասորեստանցիք, բաբելացիք, մարեր, պարսիկներ, հռոմայեցիք, յոյներ, հաթեր կամ հիթիթներ, պոնտացիք, կապադովկիացիք, փռիւգիացիք, կիլիկեցիք, վրացիք, աղուանք, հետագայ դարերում՝ արաբներ, թաթարներ, մոնղոլներ, թուրքեր, քիւրդեր, ռուսներ, կովկասեան բազմատեսակ ցեղեր և այլն: Այս բոլորի հետ հայ ժողովուրդը անմիջական յարաբերութեան մէջ լինելով՝ հայերէնից փոխառութիւններ կատարուել են յիշեալ ժողովուրդների լեզուների մէջ և սրանցից էլ փոխադարձաբար փոխառութիւններ կատարուել են հայոց լեզուի մէջ: Այս փոխադարձ, բառական փոխառութիւնների ուսումնասիրութիւնն ու պարզաբանութիւնը մեծ լոյս է սփռում ոչ միայն հայերէնի բառերը ճշդելու, այլև մեծապէս նպաստում է մեր քաղաքակրթութեան /4/ և մշակոյթի պատմութեան լուսաբանութեան: Միջին տարիներում հայերը նուաճուեցին թուրքերի կողմից և աւելի քան 900 տարի թուրքի լուծը մնաց հայութեան վզին: Այժմ էլ մեր սեփական հայրենիքի հողային մեծ մասը թուրքերը գրաւել են: Բնական է, որ այս պայմաններում թուրք-թաթարական լեզուները իրենց ազդեցութիւնը թողին հայոց լեզուի վրայ, որի մէջ այժմ կան 250 թուրքերէն փոխառեալ բառեր: 

Անշուշտ հազարաւոր տարիների ընթացքում հայոց աշխարհում ապրող հին ու նոր ցեղերն ու ժողովուրդներն էլ հայերէնից փոխ են առել բազմաթիւ բառեր, որոնք քննուած և ուսումնասիրուած են լեզուաբանների կողմից: Հնդևրոպական 113 բառեր գոյութիւն ունեն երկու լեզուների մէջ, որոնցից մէկը հայերէնն է: Հապա որքան բառեր կան դեռ չլուսաբանուած և գիտութեան համար անծանօթ մանաւանդ մեռած լեզուների մէջ:

/5/ ԼԵԶՈՒն այն միջոցն է որ հնարաւորութիւն է տալիս մարդուն իր խորհուրդները, մտածմունքները և զգացումները արտայայտելու և հաղորդակցելու իր նմանին հետ:

Լեզու ասելով չպիտի հասկանանք միայն ձայնական լեզուն, այլ ամէն մի շարժում, որ արտայայտում է մի զգացում, մի միտք կամ մի ցանկութիւն՝ այդ էլ լեզու է և հաղորդակցութեան միջոց, որի համար կարող են ծառայել աչքը, դիմախաղերը, ձեռքը, շրթունքներ և զանազան շարժումներ: Կոյր մարդու ձեռքի շօշափումը «լեզու» է: Համր մարդու դէմքի և ձեռքի շարժումը՝ լեզու է: Աչքով մի ակնարկ, դէմքի մի արտայայտութիւն, գլխի թափահարում և այլն «լեզու» են: Երբ երկու անհատի կամ մի համայնքի մէջ գոյութիւն ունի մի գաղտնիք՝ նրանք մատով կամ հողի վրայ և կամ թղթի վրայ մի նշան, մի ծածկանշան են նկարում և իրար հասկանում են առանց խօսելու: Այս էլ «լեզու» է:

Ուրեմն լեզուն հասարակական կեանքի /6/ հիմնական պահանջն է, որ յատուկ է միայն մարդ արարածին, որ բանականութիւն և խելք ունի և որ ապրում է շրջապատի և հասարակական կեանքով:

Բնութեան երևոյթները – քամի, փոթորիկ, անձրև, կայծակ, որոտ, ծառերն ու կենդանիները ձայներ ունեն, որոնք գիտակցական ու կամաւոր չեն, հետևաբար չեն կարող լեզու կոչուել:

Սակայն կենդանական աշխարհում՝ անասունների մէջ կան ձայների և շարժումների «լեզու»ներ, որոնք արտայայտում են նրանց ցանկութիւններն ու զգացումները: Շան հաջելու ձայների տեսակները: Կովի բառաչիւնը, ձիու խրխին[ջ]ը, հաւի կտկտոցները, ոչխարի մայիւնը, այծի մկըկոցը, կատուի մլաւոցը և այլն՝ զգացական արտայայտութիւններ են՝ բայց գիտակցական «լեզու» չեն, այլ ձայնական զանազան ցանկութիւններ, զայրոյթներ, հաճոյքներ և այլն, որոնց միանում են նաև իրենց մարմնական շարժումները:

/7/ Կենդանական «լեզու»ի մասին խօսելիս պիտի նկատի ունենանք նաև թռչունների ձայները՝ ընտանի կամ վայրի – ագռաւ, հաւ, աքաղաղ, աղաւնի և այլն:

Զարմանալին այն է, որ մարդիկն էլ հնարել են կենդանիներու հետ խօսելու լեզու. վերցնենք հայերի մէջ գործածուող կենդանական «լեզու»ների մի ցանկ, ուր բոլոր բառերը հրամայական բայեր են. 

Շուն – Օ՛շտ, օ՛շտ,
Կատու – Փըշտ, փըշտ, փիսի-փիսի. փիշ-փիշ.
Էշ – Չօ՜շ, օ՜շ,
Ձի – Ըռռ,
Կով և եզ – Բա՜-բա՜, օ՜հօ, օ՜հօ, 
Այծ – Կըդի, կըդի,
Հաւ – Քըշ, հա՛ քըշ։

Մայրերն էլ, ամէն ազգերի մէջ, հէնց սկզբնական օրերից խօսում են նորածին երեխաների հետ իրենց ստեղծած լեզուով ու բառերով, որոնց ընտրութիւնը կախում ունի իրենց զարգացումից և ճաշակից[,] նայած մօր ծննդավայրին ու միջավայրին – գի՞ւղ թէ քաղաք։

/8/ Մարդկային լեզուի ծագման մասին կան բազմատեսակ կարծիքններ:

Հները մարդու լեզուին տալիս էին աստուածային ծագում: Աստուած մարդուն ստեղծելուց յետոյ նրան տուեց նաև լեզու: Աստուած Ադամին ստեղծելուց յետոյ տուեց խօսելու լեզու, որ իբր թէ շարունակուեց մինչև Սենաարի դաշտի աշտարակաշինութիւնը: «Եւ էր ամենայն երկիր լեզու մի և բարբառ մի ամենեցուն»: Բայց մարդիկ չարացան և Աստուած նրանց չար խորհուրդները խափանելու համար «և սփռեաց նոցա Տէր Աստուած անտի ընդ երեսս ամենայն երկրի… վասն այնորիկ կոչեցաւ անուն նորա խառնակութիւն, զի անդ խառնակեաց Տէր Աստուած զլեզուս ամենայն երկրի և անտի ցրուեաց զնոսա Տէր Աստուած ընդ երեսս ամենայն երկրի» (Գիրք Ծննդոց, ԺԱ. 1-9):

Հրեաները կարծում են, որ Աստուած Ադամի հոտ եբրայ[ե]ցերէն խօսեց: Արաբները պնդում են, որ արաբերէն խօսեց: Հայերն էլ հաւատացած էին որ Յիսուսը հայերէն նամակ գրեց Եդեսիոյ Աբգար թագաւորին: Եւ մինչև իսկ կարծում էին թէ Աստուածն էլ Ադամի հետ հայերէն խօսեց:

/9/ Բոլորովին անհիմն տեսակէտ է լեզուին աստուածային ծագում տալ, ինչ որ համապատասխան չէ գիտութեան պահանջներին:

Գիտնականների մէջ կան մարդիկ, որոնք կարծում են թէ մարդկային լեզուն կենդանիների լեզուի զարգացման մէկ վիճակն է: Սակայն ընդունուած տեսութիւնն այն է թէ մարդկային լեզուն առաջացել է բնաձայն բառերից, որոնք կազմուել են բնութեան աղմուկների նմանութեամբ կազմուած ձայներից։ Նախամարդու բառակազմութեան իբրև օրինակ են ծառայել թռչունի երգը, անասունի մռնչոցը, երկնքի որոտը, ծովի շառաչը քամու սըվսըւոցը, ծառերի սօսափիւնը և այլն: Մայրերի և նոր լեզուն բացուած երեխաների խօսակցական ձայներն էլ բնաձայներ են – նանի արի, տիտիկ արի, հա՛փ, հօ՛փ, չա՛փ-չօփ, և այլն: Լեզուն բնաձայներից առաջացած տեսակէտը թէև շատ տարածուած է, բայց լեզուաբանական նոր գիտութիւնը չի ընդունում և հակառակ է այդ տեսակէտին:

/10/ Հայ ցեղի ծագման և Հայաստանում հաստատուելու մասին, ո՞ր ճանապարհներով է եկել, ի՛նչ ցեղերի հետ է շփում ունեցել՝ մինչև Հայաստան գալը և գալուց յետոյ ո՛րից և ի՛նչքան է ազդուել լեզուով և արենակցական խառնուրդով և այլն – այս բոլորի մասին ստոյգ և ընդարձակ տեղեկութիւններ չկան: Սակայն հիմնուելով յոյն մատենագիրների, սեպագրական յիշատակարանների և արձանագրութիւնների ինչպէս նաև հայոց մէջ պահուած աւանդութիւնների և լեզուական ու լեզուաբանական ուսումնասիրութիւնների վրայ, որոշ եզրակացութիւններ են հանել, ըստ որի, հայոց լեզուն ըստ հնդեւրոպական լեզուաբանութեան, կազմում է անկախ և առանձին ճիւղ հնդևրոպական (արիական) լեզուների ընտանիքի մէջ, որին պատկանում են եւրոպական լեզուների մեծ մասը – յունարէն, լատիներէն, ռուսերէն, գերմաներէն և այլն, իսկ Ասիայում պարսկերէն, հնդկերէն և այլն:

/11/ Հայոց լեզուի ուսումնասիրութիւնը շատ մեծ ծառայութիւններ է մատուցում ընդհանուր լեզուաբանական գիտութեան: Ըստ Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեանի տեսութեան[,] քսան ցեղերի և ցեղային միութիւնների միացումից է կազմուել հայ ժողովուրդը և նրանցից ամենագլխաւորների՝ հայ-արմէնների գերիշխանութեամբ:

Հնդևրոպական ցեղեր մի ժամանակ բնակուելով իրենց նախահայրենիքում՝ տուել են զանազան ժամանակ զանազան գաղթականութիւններ, որոնցից յայտնի են այժմ 11՝ արևելքից արևմուտք ընթանալով[.]

1. Արիական ճիւղ                                                            
2. Թոխարական ճիւղ                                                      
3. Հայկական ճիւղ                                                            
4. Կամիսական ճիւղ                                                        
5. Փռիւգական կամ                                                          
    Թրակօ-փռիւգական ճիւղ                                          
6. Յունական ճիւղ                                                        
7. Լիւրիկեան ճիւղ
8. Իտալական ճիւղ
9. Բալթիկ-սլաւական
կամ Լեթթօ-սլաւական ճիւղ
10. Գերմանական ճիւղ
11. Կելտական ճիւղ

/12/ Խօսքը պատկանում է Հայկական ճիւղին: Այս ճիւղի միակ ներկայացուցիչը հայերէն է, հայոց լեզուն, որ գրականութիւն ունեցաւ Ե.րդ դարու սկզբից: Հնդևրոպական լեզուների միւս ճիւղերն ունին իրենց նորանոր զաւակները – ինչպէս արիականը, լատինականը, սլաւականը, կելտականը, գերմանականը և նոյնիսկ թոխարականը:

Հայերէնը՝ յունարէնի և ալբաներէնի պէս ոչ մի ժառանգ կամ ցեղակից լեզու չունի, անկախ է։ Չունի նաև մերձաւոր ընկերներ, որոնք իրար նման կերպարանք ունենային (ինչպէս են սլաւական և բալթիկ լեզուները): Հայերէնը չունի հին բարբառներ (ինչպէս ունի յունարէնը)։ Նա հասել է մեզ Ե.րդ դարից մի և միակ կերպարանքի տակ և ամբողջ հնդեւրոպական լեզուախմբի մէջ բոլորովին առանձնացած և անկախ դիրք է գրաւում:

Հայերէն լեզուի ուսման օժանդակ միջոցներն են․ բառարանների մէջ «Նոր Բառգիրք Հայկազեան լեզուի» Ա․ և Բ․ հատորներ[,] տպուած Վենետիկ 1836-7ին։ Գրաբարի լիակատար բառարանն է սա: Նման ճոխ /13/ ու հարուստ բառարան չունենք ցարդ: Արդի հայերէնի մեծագոյն բառարանն է Ակադեմիկոս Ստեփան Մալխասեանի «[Հայերէն] Բացատրական Բառարան»ը, Ա. Բ. Գ. Դ. հատորներով[,] տպուած Երևան[,] 1944-5ին: Արդի գրական լեզուի ամբողջական բառարան չունենք ցարդ: Հայ բարբառներին նուիրուած ունենք Սահակ Վարդպ. Ամատունու «Հայոց Բառ ու Բան»[1] 16․000 բառ և Հր. Աճառեանի «Գաւառական Բառարան» 30․000 բառ (տպ. Թիֆլիս 1913ին):

Լեզուաբանական տեսակէտից շատ կարևոր է աշխարհահռչակ լեզուաբան- գիտնական Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեանի «Արմատական Բառարան»ը. 7 հատոր (տպուած Երևանում 1926-1935 թուերին),[2] որ պարունակում է հայոց լեզուի 11․000 արմատ բառեր՝ իրենց ծագման բացատրութեամբ և բազմաթիւ գաւառական ձևերով:

Աճառեանի «Արմատական Բառարան»ի նման աշխարհում ոչ մի ազգ ու ժողովուրդ չունի:

Աճառեանը կազմել և հրատարակել է նաև «Հայոց անձնանունների բառարան» /14/ որ լոյս տեսաւ Երևանում 1942-1948 թուականներին, չորս հատորներով։[3] Հեղինակը ձեռնարկել էր կազմելու նաև «Հոմանիշների Բառարանը» և «Տեղանունների Բառարանը», որոնց համար բաւական նիւթ հաւաքել էր, բայց անաւարտ և անտիպ մնացին: Աճառեանի աշխատութիւններից յիշենք նաև «Հայ Բարբառագիտութիւն»ը[4] և «Հայոց Լեզուի Պատմութիւնը»:[5]

Հայոց լեզուի քերականութիւնների մէջ ամենամեծն է Հայր Արսէն Բագրատունիի «Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց»[ը] (Վենետիկ, 1852) [եւ Հայր Արսէն Այտընեանի] «Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի»[ն] (Վիեննա, 1866):[6]

Խորէն Վարդապետ Գալֆայեանը (ապա Խորէն Արքեպիսկոպոս Նարպէյ) Թէոդոսիայում 1862ին հրատարակեց «Յանգարան»ը,[7] որ կազմուած է տաղաչափների համար, շուրջ 30․000 բառ: Հայոց լեզուի քերականութեան մասին կան բազմաթիւ գիտնականների գրքեր՝ եւրոպական լեզուներով:

/15/ Հայ լեզուի և հայ ժողովուրդի ծագման և պատմութեան մասին կարող ենք հանել հետևեալ եզրակացութիւնները:

Հայ ժողովուրդը բնակւում էր նախ հնդևրոպական հայրենիքում (Աճառեանը քաղաքական տուրք տալու պարտադրանքով այդ հայրենիքին՝ «Արդի Ռուսաստանի միջնաշխարհ» է ասում): Հայ ժողովրդի անմիջական հարևաններն են եղել պարսիկներն ու յոյները: Քրիստոսից մօտ 3000 տարի առաջ հայերը գնացին դէպի հարաւ և Սև ծովի արևմուտքից անցնելով հասան Թրակիա, ուր բաւական ապրելուց յետոյ շարժուեցին դէպի Փոքր Ասիա և հաստատուեցին Ալիս գետի հովտում (Փոքր Հայք), հիթիթների և փռիւգիացիների հարևանութեան մէջ: Այդ ժամանակ Հայաստանում ապրում էին խալդեր, որոնց ծագումն ու նախապատմութիւնը անյայտ է, սակայն յիշւում են Քրիստոսից 1400 տարի առաջ, երբ ասորեստանցիների դէմ պաշտպանողական կռիւներ էին մղում:

/16/ Լեզուաբան-գիտնականները ընդհանրապէս զբաղուել են՝ ուսումնասիրելով հայերէնի ծագումը, զարգացումը և նրա կրած ազդեցութիւնները արևելեան և արևմտեան լեզուներից: Ոչ մէկ լեզուաբան-գիտնական չի հետաքրքրուել կամ չի զբաղուել այն հարցով թէ ապա հայերէնն ինչ ազդեցութիւն է թողել օտար լեզուների վրայ:

Ակադեմիկոս Աճառեանը 1893 թուին, դեռ 17 տարեկան աշակերտ զարմանալի հեռատեսութեամբ, Կ. Պոլսում շփում է ունենում այնտեղ ապրող լազերի հետ (որոնք գիր ու գրականութիւն չունեն)[,] կազմում է լազերէնի բառարանը և քերականութիւնը:[8] Աճառեանը լազերէնի մէջ գտնում է մի շարք հայերէն բառեր: Այս ուղղութեամբ տարիների ընթացքում Աճառեանը ուսումնասիրում է կովկասեան մի շարք ժո-/17/ղովուրդների լեզուներ և գտնում է նրանց մէջ հայերէնից փոխառեալ բազմաթիւ բառեր:

Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեանի կարծիքով եթէ հայերէն 11 հազար արմատական բառերից յապաւենք այն ամենը, որ փոխառութիւն է[,] այլևայլ լեզուներից կը մնայ 6481 բառ, որոնցից ընդամենը 909 բառ մեկնուած են ցարդ: Հնդևրոպական նախալեզուի համար գիտնականները վերականգնած են 2223 արմատական բառ: Այդ բառագանձից մեր լեզուն պահած է ընդամենը 713 բառ, այսինքն մէկ երրորդից պակաս: Ուրեմն մեր բառագանձի մօտ մէկ եօթերորդ մասն է միայն մեկնուած: 5572 բառեր մեկնութիւն չունեն: Գիտնական լեզուաբանները յաջողել են մեկնել միայն Հայոց լեզուի հնդևրոպական տարրը, առանց մեկնելու բովանդակ հայոց լեզուի բառագանձը՝ բազմատեսակ առումներով:

/18/ Հայ ժողովրդական բարբառներն աւելի հին են մեր գրաբար դասական լեզուից, որի էջ կայ մեր բարբառների բառամթերքը: Բարբառները կարող ենք համարել ոչ թէ գրաբարի զաւակներ, այլ նրա քոյրերը:

Հայոց լեզուն գրական կերպարանք ստացաւ Ե. դարի սկզբից, երբ արդէն բաւական մեծ քանակութեամբ բառամթերք փոխ առած էր յունարէնից, ասորերէնից և մանաւանդ պարսկերէնից: Յունական և ասորական բառերի փոխառութիւնները քրիստոնէական կրօնի բերածն է։

Հայոց լեզուի փոխառութեանց մեծագոյն մասը պարսկերէն է – իրանական, վասնզի աւելի քան 1700 տարի ապրել ենք պարսիկների հետ Քրիստոսից առաջ և ապա 1200 տարի էլ Քրիստոսից յետոյ, երբ մեր երկրին տէր դարձան – թուրք, թաթար, մոնղոլ ցեղերը:

Հայաստանը Աքամենեան Իրանի /19/ երկու սատրապութեանց մաս կազմեց մի քանի հարիւր տարի և մօտ հինգհարիւր տարի էլ Պահլաւական – Արշակունի մի տուն (արքայական գերդաստան) իշխում էր Հայաստանի վրայ:

Հայոց լեզուի բառամթերքի փոխառութեանց մեծարժէք մասը պահլաւական շրջանից է: Եւ ուրեմն այդ բառամթերքը կար այն լեզուի մէջ, որ դարձաւ մեր գրական լեզուն –  գրաբար և նախքան հայ գրերի գիւտը գոյութիւն ունէր մեր լեզուի մէջ:

Այս բառամթերքի փոխառութեանց նայելով կարելի է եզրակացնել թէ ո՜րքան խոր ու լայն եղած է Իրանի ազդեցութիւնը մեր կեանքի վրայ:

Այս մասին գրական քննադատ և գիտնական Նիկոլ Աղբալեանն ասում է.

«Աննախապաշար մտքի համար պարզ է կարծում եմ, որ մենք քաղաքակիրթ ազգերի շարքն անցած ենք իրանական մշակոյթի իւրացումով և պարսիկ ու պահլաւ գերիշխանութեան տակ»:

/20/ Հայ բանասիրութեան մէջ բազմաթիւ հակասական և իրար ժխտող կամ հաստատող տեսակէտներ կան թէ արդեօք նախամեսրոպեան դարերում հայերէն տառեր, կամ գիր ու գրականութիւն գոյութիւն ունեցե՞լ է:

Եղիշէ Արքեպիսկոպոս Դուրեան և Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեան վճռական կերպով պնդում են, որ Մեսրոպ Մաշտոցից առաջ մենք չենք ունեցել հայերէն տաոեր կամ գրականութիւն: Հայաստանի գիտնականներից Պրոֆ. Աշոտ Գ. Աբրահամեանը պնդում է, որ հայերէն տառեր գոյութիւն ունեցել են: Ոմանք այն կարծիքն են յայտնել թէ ասորական և յունական տառերով գրել են հայերէն բառերով գրքեր և այլ գրութիւններ, որոնք ժամանակի ընթացքում կորել են: Ենթադրողներ կան, որ ասորական և յունական տառերով հայերէն լեզուով է, որ գրել են մեր մեհենական գրականութիւնը, որից, սակայն ոչ մի հետք չի մնացել:

/21/ Նախաքրիստոնէական դարերում Հայաստանում իբր պաշտօնական լեզու գործ են ածել յունարէն և պահլաւերէն և մինչև իսկ արամէական լեզու: Յունարէն և արամէական լեզուով 1950ական թուերին Հայաստանում գտնուեցին քարերի վրայ փորագրուած արձանագրութիւններ:

Արտաշիսեան շրջանի հայ թագաւորների (Մեծն Տիգրանի, Արտաւազդի և այլոց) դրամների վրայի տառերը յունարէն են:

Փաստական և հաստատուն որևէ տուեալ գոյութիւն չունի ցարդ, որ հայերէն տառեր գոյութիւն են ունեցել Մեսրոպ Մաշտոցի գիւտից առաջ: Ինչ որ գրել են մեր բանասէրներն այս մասին բոլորն էլ ենթադրութիւններ և անհիմն փաստեր են:

Սակայն հայ լեզուն իր հարուստ բառամթերքով և ամբողջ գեղեցկութեամբ գոյութիւն է ունեցել տառերի գիւտից հազարաւոր տարիներ առաջ:


[1] Վաղարշապատ, 1912։
[2] Նկատի ունի ապակետիպ հրատարակութիւնը։ Աւելի ուշ՝ չորս հատորով տպագրուած է 1971, 1973, 1977, 1979 թուականներուն։
[3] Ե․ հատորը լոյս տեսած է Երեւան, 1962ին։
[4] Հայ Բարբառագիտութիւն․ Ուրուագիծ եւ դասաւորութիւն հայ բարբառների (բարբառագիտական քարտէսով), Մոսկուա-Նոր Նախիջեւան, 1911։
[5] Ա․ մաս, Երեւան, 1940, Բ․ մաս, Երեւան, 1951։
[6] Ամբողջական խորագիրը՝ Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի Հայերէն լեզուի հանդերձ ներածութեամբ եւ յաւելուածով ։
[7] Յանգարան կամ բառգիրք յանգաց հայկազեան լեզուի, խմբագրեաց Խորէն Վ. Գալֆայեան, Թէոդոսիա, 1862։
[8] Ի միջի այլոց՝ H. Adjarian, Étude sur la langue laze (Extrait des Mémoires de la Société de linguistique de Paris, t. x). Paris, É. Bouillon, 1899․

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԿՐԻԱՅԻՆ ՍԻՐՏԸ

ԱՆԻ ԹՈՒՃԵԱՆ ՍՈՂՈՅԵԱՆ

Ժամանակին, երբ բժշկութիւնը այնքան յառաջացած չէր, մարդիկ դարմանումի համար կը դիմէին զանազան միջոցներու․ ոմանք բուսական աշխարհէն կ’օգտուէին, ոմանք ալ՝ անասուններու, իսկ ներկայիս, երբ կը լսենք հին ժամանակուայ բժշկական կերպերու մասին, կ’ապշինք ու երբեմն ալ կը ծիծաղինք, կը մտածենք, թէ արդեօ՞ք մարդիկ ատենին աւելի դիւրահաւատ էին։

Յովհաննէս ամուսնացած էր, ունէր երկու մանչ եւ երկու դուստր։ Ան ապակեպատ կառք մը ունէր եւ անուշեղէն կը վաճառէր։ Գիշերը կը պատրաստէր ու ցերեկը կը բաժնէր։ Օր մը, դէպք մը կը պատահի, եւ Յովհաննէսի կինը՝ Արշալոյսը կը հիւանդանայ, երկար ժամանակ մահիճը մնալու կը դատապարտուի եւ կը դադրի որդիները խնամելէ։ Յովհաննէս շատ մը հնարքներու, բժիշկներու կը դիմէ, որպէսզի կինը առողջանայ, բայց՝ անօգուտ։

Բերնէ բերան կը տարածուէր Յովհաննէսի կնոջ հիւանդութեան լուրը, շատ մը անձեր կ’ուզէին օգտակար դառնալ, բայց՝ անօգուտ։

Արշալոյսին հիւանդ վիճակէն երեք ամիս ետք, օտարական մը լսելով Յովհաննէսին կնոջ վատառողջ ըլլալը, կը մօտենայ Յովհաննէսին եւ կը խորհրդակցի միջոցի մը մասին, որ խելքէ-մտքէ դուրս էր․ կ’ըսէ. «Յովհաննէս, կ’երթաս այս անձին մօտ եւ կրիայի սիրտ կը ճարես անկէ, կնոջդ կլլել կու տաս զայն, այն պայմանով որ չյայտնես, թէ ինչ է կերածը։

Յովհաննէս շշմած մտիկ կ’ընէ, առանց մտածելու լսածին դրական եւ բացասական կողմերուն մասին, որովհետեւ այս իր վերջին ելքն էր։ Կը գործադրէ մարդուն հրահանգը, եւ դեղահատ ըսելով կլլել կու տայ կնոջը, ետքը կը խոստովանի, այդ պահուն կինը կը նողկայ եւ հետզհետէ կը լաւանայ։

Այսպիսով կրիային սիրտը կինը հիւանդութենէն փրկած էր, եւ Յովհաննէսին ուրախութիւնը չափ ու սահման չունէր, շատ շնորհակալ էր այդ օտար մարդուն, որ իրեն խորհրդատու եղած էր։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԱԶՆ ԻՆՉՊԷՍ ՈՐ Է (Ժ․)

ՎԱՐՈՒԺԱՆ


30

(9-10 Դեկտեմբեր 2020, գիշեր)

Ոտնագնդակի միջազգային մրցումի մը հրաւիրուած եմ մասնակցելու իբրեւ յարձակողական գիծի խաղցող, սակայն երբ կը հասնիմ մարզադաշտ, կը տեղեկանամ որ առաջին կիսախաղն արդէն աւարտած է, եւ փոխանակ բացակայութիւնս երկրորդին հատուցելու, կը գտնեմ ես զիս առջեւն առաջինին տեսագրութեան, ուր կը զմայլիմ բերդապահին անկոտրում ու գերակատար ընդդիմութեան՝ փրկող մեզ անագորոյն պարտութենէ:


31

(9-10 Դեկտեմբեր 2020, գիշեր)

Քուն ունիմ անյաղթահարելի, եւ առաջնորդեր են զիս մեր ճաշասենեակը, ուր եբենոսեայ, գեղադրուագ սեղանին փոխարէն զետեղուեր է նեղ բազմոց մը, նման հոգեբոյժներու մօտ տեսնուածներուն, եւ կը մտածեմ որ աջ կամ ձախ դառնալով գետին պիտի գլտորիմ անխուսափելիօրէն, իսկ այլընտրանքն ուղղակի կարծր ու պաղ քարին վրայ պառկիլն է…:


32

(10-11 Դեկտեմբեր 2020, գիշեր)

Այդ տեղերն ենք, եւ ահա առջեւնիս «Յուսաբեր»ի շէնքն է ու գաւիթին ձախ կողմը գտնուող դուռը ցոյց տալով անծանօթ ընկերակցիս՝ կը յայտնեմ որ կ’առաջնորդէ թերթին այլեւս վերջնականապէս լքուած խմբագրատունը, ու կը փափաքի մտնել, եւ կը բացատրեմ, որ գիշեր է ու մեր անհրաւէր մուտքն ունենայ թերեւս անհաճոյ հետեւանքներ, բայց արդէն նրբանցքն ենք ու հեռուն՝ աջէն գլուխ մը կը յայտնուի, պահակինը թերեւս, ու կը հասկնանք որ առարկութիւն չկայ, եւ ուրեմն քանի մը քայլ է միայն ու ձախին է խմբագրատան դուռը, զոր կը բանամ, այլ դատարկ մթութեան փոխարէն ցանցառօրէն կահաւորուած լուսաւոր սենեակ մըն է, ու դրան ձախ կողմը, պատին կռթնած բազմոցի մը վրայ նստած է կին մը, որ ծանօթ պէտք է ըլլայ եւ զոր կը ջանամ յիշել, մինչ կը ժպտի ան մեզի, եւ երկու աղջիկներ ալ կան, բարձրակազմ, ու մեր ներկայութիւնը չ’անհանգստացներ զիրենք, ու զարմանալի չէ որ գիշերազգեստով են երեքն ալ, թէեւ իրենց արդուզարդն անտեսած չըլլան, կարծես մշտապէս պատրաստ ըլլային հիւրընկալման, իսկ ես հետաքրքրուած եմ գիտնալու, թէ մեծ խմբագրապետին «սրբութիւն սրբոց» համարուող եւ իր մահէն ետք իբրեւ թէ գոց պահուող ներքին սենեակը պիտի կարենա՞նք մտնել, եւ աղջիկներէն մին դուռը կը բանայ ու կ’անհետանայ իգական նուրբ ճաշակով սարքուած ննջասենեակին մէջ, մինչ մօտէս անցնող ցանկայարոյց միւսին հետ նայուածքս կ’երթայ եւ օրինազանցման զգացումով կը հեռացնեմ եւ իսկոյն ընկերակցիս կը հարցնեմ անունը մենակալ մտաւորականին, ու կը խնդրէ վեց փորձի իրաւունք ունենալ, ու կ’արտօնեմ, յուսալով այդ միջոցին ի՛նքս անունը յիշել, ու «Թորոս» է իր առաջին փորձը, ու ցրուած եմ երկրորդն ու երրորդը լսելու, ու վերջապէս կը վերբերեմ՝ «Վահան Նաւասարդեան»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԴԴՄԱԾԱՂԻԿԻՆ ՀՐԱՊՈՅՐԸ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Այնքա՜ն նրբին են թերթիկները… մէկ խածով կուլ կու տամ: Դեղին-սպիտակ, կանաչ շղարշով թերթիկներ բրինձով ու սոխով լեցուած են. հասկնալի՞ է արդեօք, թէ ի՛նչ բանի մասին է խօսքս: Թերեւս միջուկին բաղադրութենէն ենթադրուի, բայց այս մէկը տերեւով պատրաստուած լիցք չէ, այլ ծաղիկով պատրաստուածն է. դդմածաղիկի տոլման է:

Երբ Եգէական կամ Միջերկրական իջնեմ, կը համտեսեմ դդմածաղիկին տոլման: Տոլմա… լիցք. լիցք ըսելուս մի՛ նայիք, ան այնքան նուրբ է ու ծաւալով փոքրիկ, որ խածիկով մը կը բզկտուի բերնին մէջ ու կ’իջնէ ստամոքսէն վար:

Եգէականի ծովեզերքը գիւղի մը մէջ կը շրջիմ. կը տեսնեմ շուկան, ուր գիւղացիներ բանջարեղէն կը վաճառեն: Լոլիկին, պղպեղին, սմբուկին բոյրը զգալի է, եւ իւրաքանչիւրին հոտը միւսին հոտէն կը զանազանուի, մարդուն ախորժակը կը գրգռուի: Կը մօտենամ գեղջկուհիի մը․ առջեւի կողովը լեցուն է դդումով․ կը նշմարեմ տոպրակ մը, որուն մէջ դդմածաղիկներ կան: Գեղջկուհին կ’ըսէ, որ առտուն հաւաքած է բանջարեղէնները, թարմ են այնքա՜ն, որոնց նմանը անկարելի է գտնել քաղաքի բանջարավաճառին կրպակին մէջ: Անմիջապէս դդմածաղիկին տոպրակը կը հարցնեմ.

– Որքա՞ն կ’արժէ տոպրակը:

– Հատով կը ծախեմ:

– Քանի՞ ոսկի է հատը:

– 40 ղրուշ:

Ղրո՞ւշ… հատը 40 ղրո՞ւշ…: Ի՞նչ է ղրուշը: Որքա՞ն երկար ատեն է, որ «ղրուշ» բառը լսած չեմ, եւ մտքով կը թռիմ աշակերտական օրերուս. թուաբանութեան հարցեր կը լուծէինք ղրուշի հաշուով: Սակայն չեմ կրնար շուտով ամփոփուիլ, որովհետեւ ղրուշը շատո՜նց ջնջուած է հրապարակէն: Ինչո՞ւ համար այն օրերուն կը չարչարէին մեզ մանր-մունր հաշիւներ սորվեցնելու համար, քանի որ այսքան պիտի իջնէր դրամին արժէքը, եւ գնումի համար մեծ դրամներ պիտի ծախսէինք: Պահ մը կը չարչարուիմ, երբ ղրուշի հաշիւը ընել կը ստիպուիմ:

– Առաջին անգամ պիտի շինեմ, կրնա՞ս բացատրել:

– Քանի՞ հատ կ’ուզես:

– 25 հատ պիտի գնեմ:

Գեղջկուհին ալ չի կրնար հաշուել, կը բացատրեմ հաշիւը, ու դրամը կը վճարեմ: Ես ալ անկէ խոհագիրը կը խնդրեմ: Տեղին համաձայն լիցքին համը տարբեր կ’ըլլայ: Լոլիկով կամ առանց լոլիկի պատրաստուածը համտեսած եմ: Ուրիշ տեղ մը միջուկին մէջ սամիթ կամ անանուխ դրուածն ալ կերած եմ: Տարբեր ձեւերով պատրաստուած դդմածաղիկի լիցքերուն՝ բոլորին ալ համն ու հոտը եւ հրամցուելու ձեւը լաւ էին:

– Երբ տուն երթաս, անմիջապէս լեցո՛ւր, եփէ՛:

Չեմ հասկնար, թէ ինչո՞ւ կ’ուզէ, որ անմիջապէս գործի լծուիմ: Յարմար պահուս պիտի աշխատիմ խոհանոցին մէջ: Իրապէս, երբ օրուան տաղտուկէն կ’ազատիմ, խոհանոց կը մտնեմ: Իրիկուն է արդէն: Նախ միջուկը կը պատրաստեմ սոխ ու բրինձով եւ կ’աւելցնեմ լոլիկ, սամիթ եւ անանուխ: Կարգը կու գայ դդմածաղիկները դասաւորելուն, սակայն, երբ դդմածաղիկին տոպրակը կը բանամ, ու ի՞նչ տեսնեմ… ծաղիկներուն թերթիկները իրենց առանցքին շուրջ ոլորուած ու վրայ-վրայի գոցուած են: Ահա՛, հիմա կը հասկնամ գեղջկուհիին ըսածը: Թերթիկները ամչկոտ հարսի մը պէս ծածկած են կորիզը, ինչպէս հարսիկը կը գոցէ իր դէմքը եւ շղարշին տակէն ամչկոտ աչքերով կը դիտէ շուրջը, պահ մը տեսնելու համար փեսան: Հիմա պէտք է, որ առանց թերթիկները պատռելու մատս խոթեմ եւ կորիզին բեղմնափոշի արտադրող մասը փրցնեմ: Այնքա՜ն նուրբ է ծաղիկը, որ իւրաքանչիւր գործողութեանս ինծի կը թուի, թէ կը վիրաւորեմ զայն: Ուշադրութեամբ կը գործեմ եւ կը խորհիմ, որ աշխատանքս ժամ մը վերջ պիտի իջնէ ստամոքսէ վար: Ի վերջոյ կը յաջողիմ: Սանին մէջ կը շարեմ լիցքերը, որպէսզի թերթիկները չբացուին՝ պնակ մը կը գոցեմ վրանին,  ջուրը կ’աւելցնեմ, սանը կը դնեմ կրակին վրայ: Կէս ժամ բաւարար է եփելու համար: 

Կէս ժամ վերջ, սանին կափարիչը վախով կը բանամ, չըլլայ որ միջուկը յորդած, թերթիկները պատռած ըլլան: Ո՛չ… առաջին փորձս կը յաջողի: Լեմոնով զարդարելէ ետք, ընթրիքի սեղանին վրայ ամրան տաք գոյները կ’իջնեն, եւ 25 հատն ալ կը սպառի, կ’իջնէ ստամոքսներէն վար՝ դեռ 25 վայրկեանը չլրացած: 

Այդ գիշեր Եգէականի գեղեցիկ գիւղի մը մէջ բոլորիս քիմքը խայտաց դդմածաղիկին հրապոյրով:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՑՆՈՐՔ

ԹԵԼԼՕ ՓԱՓԱԶԵԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ

Կարօտէն խեղդուած գիշերներէն մէկն էր, որ կ’ապրի ամէն մայր, երբ հեռու է զաւակներէն, սակայն քանի մը վայրկեանէն այդ ապրումը հաճելի երազի մը վերածուեցաւ:

Փոքր տղուս հետ կը քալէի ծառերով եզերուած ճամբայէ մը, Հալէպի հանրային պարտէզն էր կարծես։ Արեւը աշնանային էր ու հաճելի, ծառերը կուշտ անձրեւէ մը վերջ գտած էին իրենց իսկական գոյնը եւ կը փայփլէին արեւուն շողերուն տակ: Ճամբան զառիվեր էր ու քիչ մը քարքարուտ։ Երբ յիշեմ տեսարանը, կ’անդրադառնամ, որ այդքան ալ հանրային պարտէզին նման չէր, բայց վերջապէս երազ էր:

Մանկական անհոգ օր մըն էր տղուս համար, մեր աշխոյժ ու կայտառ ծիծաղի ճիչերը կը լեցնէին երկինքը: Առանձին էինք պարտէզին մէջ, տղաս երգելով կը ցատկռտէր ուրախ: Կենդանիի մը շշուկը ուշադրութիւնս գրաւեց թուփերուն մէջ ու ետեւ դարձայ ստուգելու ու այդ ակնթարթին տղաս կորսնցուցի: Չկար․..։ Չորս կողմս լուռ էր ու ամայի, գծուած տեսարանը եղածին պէս էր, բայց առանց տղուս: Երկինքը մթնեց ու հով մը ելաւ, փորձեցի պոռալ, բայց ապարդիւն․ ձայնս խեղդուած էր, անունը կանչել չկրցայ, կոկորդս դաւաճանեց, տղաս կորսուած էր: Ծունկի եկայ ու սկսայ հեկեկալ իրար անցած․ զգացի որ ձեռք մը կը ցնցէր զիս՝ «Թելլօ, ի՞նչ ունիս»։ Ամուսինս էր: Փառք Աստուծոյ, երազ էր:

Շուտով ձեռքս նետեցի հեռաձայնիս՝ կապուելու տղուս հետ․ առտու կանուխ էր: Տխուր, լալկան ձայն մը «ալօ» ըսաւ:

– Ի՞նչ ունիս, մամ,- հարցուցի, կրկին տակնուվրայ եղած:

– Արցախը կորսնցուցինք,- ըսաւ։

Երէկ գիշեր երազս կրկնուեցաւ…։ Չկապուեցայ տղուս հետ: Աղօթեցի․ «Տէր Աստուած, դուն տէր եղիր, ուրիշ կորուստ ալ չենք վերցներ»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ: