ԱՇԽԱՏԷ՛

ԳԱՐԻՆ ԱՔԱԼ

Յանուն դպրաց դասու տնօրէն խորհուրդին պատրիարք հօր այց մը կատարելու համար ճամբայ ելած էի: Գումգաբու կ’երթայի: Յստակ քայլերով կը յառաջանայի, սակայն միտքս մոլորած էր․ մեր կատարելիք ժողովին մասին կը խորհէի: Միտքս այնքան բազմազբաղ էր, որ չկրցայ զգալ, թէ արդէն Պատրիարքարան եկած եմ: Երբ դռնէն ներս պիտի մտնէի, տեսայ ամբոխ մը, որ կը պոռար, կը կանչէր։ Մտքէս ըսի. «Ա՛խ, սխալ օր հոս եկեր ենք․ նորէն բողոքի ցոյց մը կայ»:

Չեմ գիտեր ինչո՞ւ, քայլերս զիս կը տանէին դէպի ամբոխին գտնուած կողմը: Յանկարծ նշմարեցի Օրմանեան պատրիարք հայրը: Գետին ինկած էր: Իրեն կը պոռային, երեսին կը թքնէին: Տեսածներս իրական չէին կրնար ըլլալ, անպայման խելքս ինծի խաղ մը կը խաղար: Հայհոյանքները ալ աւելի չլսելու համար ականջներս գոցեցի: Այս բողոքի ցոյցը իրե՞ն համար էր: Ինչպէ՞ս կրնար ըլլալ: Ան մեր հայրն էր, անոր շնորհիւ էր որ մեր կարգ մը հարցերը լուծուած էին: Մարդիկ ինչպէ՞ս մոռցած էին այս բոլորը: Դեռ նոր Գարակէօզեանի խնդիրը լուծած էր: Հապճեպով գացի քովը: Գրպանէս թաշկինակս հանեցի, երեսը սրբեցի: Իրեն ըսի. «Ինչո՞ւ այս անիրաւութիւններուն հանդէպ այսքան լուռ էք, ինչո՞ւ չէք պատասխաներ»:

Կարծես խօսողը ես չէի, իր աչքերը նորէն ալ կը փայլէին: Յանկարծ ըսի. «Մենք ազգ ըլլալով ե՞րբ ճիշդ ճամբան պիտի գտնենք, ե՞րբ մարդ պիտի ըլլանք»: Ձեռքերը համբուրեցի՜, համբուրեցի: Արցունքս չէի կրնար զսպել: Պատրիարք հայրը գլուխս շոյելով՝ «Նայէ՛, փոքր աղջիկ, այս աշխարհի վրայ ինչ որ կ’ընես, միայն Աստուծոյ համար պիտի ընես: Դուն միայն ՊԻՏԻ ԱՇԽԱՏԻՍ: Քեզ Տէրը պիտի վարձատրէ: Աշխատէ՛ եւ դուն առջեւդ նայէ՛»: 

Այս բոլորը լսելէ վերջ գլուխս վերցուցի եւ առջեւս տեսայ կարգ մը որբեր, որոնք իմ տալիք դրամիս կը սպասէին: Արեւուն կիզիչ ճառագայթներուն տակ աշխատիլը բնաւ դիւրին չէր, սակայն ստիպուած էինք մեր կարելին ընելու այս որբերուն համար, սա պահուս կարօտ էին մեր ընելիք փոքր օգնութեան: Ցաւալի վիճակ ունէին եւ դժբախտաբար մեր ձեռքէն աւելին ընել չէր գար: Պատրիարքարանը ինչո՞ւ մեր ձայնը չէր լսեր: Ինչո՞ւ կ’ուշանային օգնութիւն ղրկելու: Այնքան ջղայնացայ, որ առանց ինքզինքս զսպելու պոռալով՝ «Հոնտեղի, այդ մարդիկը սա պահուս Կիլիկիոյ այս տղոցմէ աւելի կարեւո՞ր գործեր ունին: Մենք ե՞րբ զիրար բռնելը պիտի սորվինք: Անոնք միակ պարտականութիւն մը ունին՝ ան ալ հայ ազգին օգնե՛լն է»: Զապէլը, Եսայեանը, վազելով քովս եկաւ, զիս մխիթարել ջանաց ու՝ «Իրաւունք ունիս, փոքր աղջիկ, սակայն պոռալ-կանչելը մեզի շահ չի բերեր: Տղաքը մի՛ վախցներ, հաւաքէ՛ ինքզինքդ: Մենք միայն պիտի աշխատինք: Դո՛ւն միայն ՊԻՏԻ ԱՇԽԱՏԻՍ: Աշխատէ՛ եւ դուն առջեւդ նայէ՛»: Իրաւունք ունէր․ ամչնալով սենեակս վերադարձայ: Աղօթելու բուռն փափաքը զգացի:

Աղօթելու համար ծունկի եկայ, հեծկլտալով թէ կու լայի թէ կը մրմնջէի:

Մէկէն մսեցայ, երեսս վեր բարձրացուցի, ոտքի պիտի ելլէի, երբ տեսայ Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի գերեզմանը: Աստուա՛ծ իմ, ես ինչպէ՞ս հոս եկած էի, բան մը չէի կրնար հասկնալ: Այսօր ի՞նչ կ’ըլլար ինծի: Մաշտոցին գերեզմանին առջեւ քիչ առաջուան նոյն հարցումները ուղղեցի ու աղօթեցի .«Ծառան եմ հայ ազգին, պահակն եմ հայ լեզուին, Վարդապե՛տ, օգնէ՛, կրկին կորուստի մէջ ենք, երկարէ՛ ձեռքդ, շղթային օղակները մէկ առ մէկ փրթիլ սկսան, ե՞րբ պիտի փրկուինք»: 

Լսեցի ձայն մը. «Դուն միայն ՊԻՏԻ ԱՇԽԱՏԻՍ: Աշխատէ՛ եւ դուն առջեւդ նայէ՛»:

Աշխատէ՛, աշխատէ՛…

– Աղջիկս, արթնցի՛ր, պիտի ուշանաս, հիմա դասդ պիտի սկսի:

Մօրս ձայնն էր: Քրտինքի մէջ արթնցայ, շուրջս նայեցայ: Աստուած ի՛մ, ամէն ինչ երազ է եղեր: Այո՛, ամէն ինչ երազ էր, միակ իրականը աղօթքս էր:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՆԲՆԱԿԱՆ ՆՈՐԱԾԻՆԸ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԱՍՈՅԵԱՆ ԼԻՆՔ

Քանի մը օրեր առաջ, երբ բժշկական թերթ մը կը թղթատէի, հանդիպեցայ նորածինի մը նկարին, որ զիս 53 տարիներ ետ տարաւ եւ վերադարձուց դէպի Պաղտատ:

Պաղտատի ամրան տաք օրերէն մէկն էր, Յուլիս, 1968, հազիւ երեք ամսուան շրջանաւարտ՝ նշանակուած էի Պաղտատի Բժշկական Համալսարանին պատկանող հիւանդանոցին՝ կանանց հիւանդութիւններու մասնագիտութեան մանկաբարձական բաժնին մէջ իբրեւ օգնական բժշկուհի, եւ այդ օրը գիշերային հերթապահութիւնը իմս էր: 

Ըստ Իրաքի առողջապահական նախարարութեան օրէնքին, նոր շրջանաւարտ բժիշկը իր աշխատանքային առաջին տարին, ամբողջ երեք ամիս բժշկական գլխաւոր բաժիններուն մէջ պիտի աշխատէր (Rotation System), որոնք են ներքին հիւանդութիւններու, վիրահատական, կանանց եւ մանկական հիւանդութիւններու մասնագիտութեանց բաժինները: Այդպիսով երիտասարդ բժիշկը փորձառութիւն պիտի իւրացնէր բոլոր այդ մարզերուն մէջ եւ պիտի կրնար հետագային իր սիրած մասնաճիւղը ընտրել եւ ապագան որոշել:

Մանկաբարձական բաժնին մէջ պարտականութիւնս էր յղի կիներուն վրայ հսկել եւ քննել իրենց եւ իրենց պտուղին (Foetus) կենսական նշանները մինչեւ ծննդաբերութիւն: Մանկաբարձական բաժնին մէջ կային փորձառու մանկաբարձուհիներ, որոնք բժիշկի օգնութեան կարիքը կ’ունենային միայն այն ատեն, երբ ծննդաբերութեան ընթացքին բարդութիւններ կ’առաջանային: 

Իմ բախտէս, մանկաբարձուհիներուն գլխաւոր պատասխանատուն իր գործին մէջ հմուտ հայուհի մըն էր: Ես տիկին Նազլիին աշխատանքի ամէն մէկ քայլին շուքի պէս կը հետեւէի, որովհետեւ գիտէի, որ շատ տարբերութիւն կայ ուսանողութեան շրջանին գրաւոր սորվուած գիտութեան եւ անոր գործնական իրականացման մէջ: Ինծի համար ասիկա լաւ առիթ էր փորձառու անձէ մը այս բարդ եւ նուրբ գործին գաղտնիքներուն մօտէն ծանօթանալու:  

Գիշերուան հերթապահութիւնը երբեմն շատ հանդարտ կ’անցնէր եւ երբեմն ալ՝ այնքան բուռն, որ դադար ընելու առիթ չէինք ունենար: Հանդարտ գիշերները անքուն մնալու համար ես միշտ գիրք մը կ’ունենայի հետս կարդալու, այդ օրերուն սէր ունէի անգլերէնով հետաքրքրական կարճ պատմութիւններ կարդալու, օրինակ Perry Masson կամ Arsène Lupin, ուր քրէական գործի մը իրաւաբանական կամ ոստիկանական քննարկումը տեղի կ’ունենար, եւ ես լարուած արթուն կը մնայի մինչեւ անոր լուծման աւարտը։

Ուշ գիշեր էր, մանկաբարձուհի մը կանչեց զիս․ երիտասարդ յղի կին մը ծննդաբերութեան սրահին մէջ ցաւեր ունէր եւ երեխան կ’ուշանար ծնելու: Ինքնավստահ անցայ քննելու արարողութեան, ափերովս շoշափեցի արգանդը եւ հեշտոցը, պտուղին սրտի զարկերը շատ արագ էին, զգացի, որ պտուղը արգանդին մէջ չէ դարձած, գլուխը դէպի վար չէ իջած, ինչպէս բնական ծննդաբերութիւններուն կը պատահի, գանկին գոյութիւնը պարանոցին մօտ չէի զգար: Պէտք էր արագoրէն  հեշտոցի ճամբան լայնցնել․ այդ գործողութիւնը աւարտելէս ետք աջ ափովս շօշափեցի եւ պտուղին տոտիկները, որ ելքին մօտեցեր էին, յաջողեցայ բռնել, զգուշութեամբ, կամաց-կամաց կնոջ ամէն մէկ կծկանքին հետ փորձեցի դուրս քաշել ու ահա յանկարծ կնոջ ուժգին ճչոցին հետ երեխային մարմինը դուրս սահեցաւ ոտքերէն մինչեւ վիզը․ առողջ մարմնով մանչ մը, ուրախութեան նշոյլ մը: 

Կը սպասէի կնոջ ծննդաբերական յաջորդ կծկանքին եւ ցաւի ճչոցին հետ երեխային գանկին դուրս գալուն․ ձեռքով ուզեցի շօշափել գանկը օգնելու յոյսով, բայց կարծր գանկոսկրին տեղ մատներուս մէջ զգացի փափուկ բան մը․ այդ միջոցին երեխային կզակը ճակատին հետ դուրս խուժեց:

Ամբողջ մարմնով ցնցուեցայ ու հազիւ կրցայ հաւասարակշռութիւնս պահել, երբ տեսայ ափիս մէջ նորածինին դէմքը եւ գանկին բացակայութիւնը, ուրախութեանս փոխարինեցին աներեւակայելի ճնշում ու վախ։ Պորտը անջատելէն ետք մանկաբարձուհին անմիջապէս երեխան վերցուց ձեռքէս եւ տարաւ բուժման կից սենեակը, մինչ ես պէտք էր շարունակէի կնոջ մօտ մնալ մինչեւ ընկերքի անջատումը ու ծննդաբերութեան գործողութեան աւարտումը:

Նորածինէն լացի կանչեր չէին լսուեր, նոր մայր դարձած կինը շատ խնդրեց երեխան տեսնել։ Զինք հանգստացուցի ու ըսի, որ քիչ մը համբերէ․ անշուշտ անկարելի էր կնոջ այդ վիճակին մէջ իրականութիւնը ըսել: Հիւանդապահուհիէն խնդրեցի կնոջ մօտ մնալ ու ես անցայ կից սենեակը: 

Երեխան ծնած էր առանց գանկի, բնածին խանգարումով, անենցեֆալի (Anencephaly), ծննդեան լուրջ արատ մը, որ մահացու է: Մանկաբարձուհիէն խնդրեցի, որ անմիջապէս լուր տայ բաժինի վերակացու բժիշկին՝ շեֆիս: 

Նորածինը կ’ապրէր, կը շնչէր, բայց շնչառութիւնը ընդհատումներ ունէր, դէմքը տարօրինակ էր, աչքերը ուռած ու փակ էին, ճակատը նեղ եւ ծալքերով, քիթը, բերանը՝ բնական, իսկ մարմինը՝ գեղեցիկ, նորածին մանչու մը բոլոր յատկութիւններով, գլխուն ետեւը ուղեղը մաշկով պատած ու բաց էր, առանց գանկոսկրի: Յիշեցի բժշկական համալսարանի թանգարանին մէջ, մեծ շիշերու մէջ տեղադրուած այլանդակ, անբնական պտուղները, որոնք ցուցադրութեան դրուած էին: Բայց այստեղ առաջին անգամն էր, որ անենցեֆալիի մը ծնունդին ականատեսը կ’ըլլայի: 

Անկարողութեան զգացումը, ոեւէ ձեւով մը օգնել չկրնալը սրտիս անսահման ցաւ կը պատճառէին, յուզումէս կոկորդս կը խեղդուէր: 

Պատասխանատու բժիշկը հասաւ, տեսաւ եւ հաստատեց, որ ապրելու յոյսը զերօ է, ըսաւ, որ քանի մը ժամէն շնչառութիւնը պիտի դադրի ու փորձեց զիս հանգստացնել, ըսելով, թէ այսպիսի դէպքեր հազուադէպ են, բայց կը պատահին, պէտք է վարժուիմ ու դիմանամ, ու ուզեց, որ ես երթամ հանգստանալու, բայց ես մերժեցի, չէի ուզեր մահամերձ նորածինը առանձին ձգել եւ մնացի: Բժիշկը յանձն առաւ նորածինին մօրը հետ խօսելու պատասխանատուութիւնը, որուն համար ես շնորհակալ էի, որովհետեւ ես չպիտի կրնայի յուզումս զսպել ի տես երիտասարդ կնոջ:

Ես մնացի նորածինին կողքը նստած, թաթիկները եւ կուրծքը ձեռքերովս կը շփէի ան յոյսով, որ քանի դեռ կը շնչէ, գուցէ ինքզինք առանձին չ’զգար: Շնչառութեան ընդհատումները կամաց-կամաց երկարիլ սկսան, տոտիկներէն սկսած մարմնի գոյնը սկսաւ փոխուիլ, շրթունքը եւ մատները սկսան կապուտնալ: Երկու ժամ վերջ շնչելը բոլորովին դադրեցաւ:

Արդէն լուսաբաց էր, հերթապահութեանս ժամը շատոնց աւարտած էր եւ ես կրնայի հանգստանալու երթալ: Սենեակիս մէջ առանձնացած աչքիս դէմէն նորածինին պատկերը եւ մտքէս իր մօր աղերսական ձայնով զաւկին տեսնելու փափաքը չէին հեռանար ու մնացին տեւական յիշողութեանս մէջ:

Վերջը իմացայ հիւանդապահուհիներէն, որ նորածինին մահուան լուրը մեծ ցնցում առաջացուցած էր մօր մէջ, յաջորդ օրը, լուսաբացին փոխադրած էին զայն ուրիշ բաժին մը։

Այս դէպքը արդէն պատճառ մըն էր, որ ես մտքէս հանեմ կանանց հիւանդութիւններու մասնագէտ (Gynocologist) ըլլալու գաղափարը: 

26 Յուլիս 2021

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԱԶՆ ԻՆՉՊԷՍ ՈՐ Է (ԻԵ․)

ՎԱՐՈՒԺԱՆ


71

(24-25 Յունուար 2021, գիշեր)

Ինչո՞ւ հետեւեր է ինծի աստիճաններէն վեր, վերջնականապէս համաձայնած չէի՞նք թատերգութիւնը ներկայացնելու, հայերէնը վերակենդանացնելու իբրեւ փորձ, եւ առաջին դարձուածքին կը կեցնէ, ու կ’ըսէ, որ հանդիսատեսներն – եթէ ըլլա՛ն – պիտի չկարենան հասկնալ եւ ուրեմն գնահատել, եւ ի դերեւ պիտի ըլլանք տքնած, ու նախընտրելի է որ քննական մէկ ուսումնասիրութիւնը կատարեմ գրածիս եւ դրուատեմ զայն ըստ արժանւոյն, եթէ հարկ է՝ տարբեր մէկ անունով, գրչանուններ շա՜տ ունիմ, մէկ հատ աւելի ըլլայ թող, եւ որովհետեւ երկա՜ր ժամանակէ հրաժարած եմ վիճաբանելէ՝ գլխու շարժումով համաձայնութիւնս կը յայտնեմ, մտածելով ալ որ ահա առիթ է ինքնաքննադատութեան, եւ թո՛ղ քննադատն ըլլայ անողոք ու իր գերակայութիւնը փաստէ գրողին վրայ, եւ օր մը, ինչո՞ւ կարելիութիւնը բացառեմ բոլորովին, մէկը, զարտուղի մտքով, այո, հետաքրքրուի, եւ թատերգութիւնը կարդալէ ետք, ու իր կարծիքը կազմելէ, զարմանայ քննադատին խորապեղ իմացականութեան, ու վճռէ գիտնալ թէ ո՛վ է, եւ փնտռտուքն – ապարդիւն անշուշտ – դառնայ մտասեւեռում ու նպատակ կեանքի, ու կ’անդրադառնամ որ բարեկամս իջեր է ու գացեր, ու մնացեր եմ ես ուր որ եմ…:


72

(27-28 Յունուար 2021, գիշեր)

Առաջարկուեր է յարձակիլ թշնամիի մը վրայ, եւ երբ կը հարցնեմ թէ ո՞վ է, պատասխանն անհրաժեշտութեան մասին է, եւ հանրակառքով ենք, մուգ կարմիր, եւ ահա հասանք ոսոխին տիրութիւնը, տափարակ վայր մը, զոր պաշտպաներ են, բաւական յիմար պէտք է ըլլան, թիթեղեայ դատարկուած տփեղէններու ու սրածայր կափարիչներու գետինը նետուած կոյտերով, ու կ’անցնինք դիւրաւ աւլելով մէկդի, ու կը հասկնանք ինչու ա՛յս տեղէն ընտրած ենք մտնել, ծեծուած արահետ է, եւ հանրակառքը կ’ընթանայ անարգել, մինչ կը դիտենք մենք, դուրսն ենք, այո, ու կը տեսնենք, որ արահետը ջրոտեր է, մինչ հանրակառքը կը յամառի յառաջանալ, ու հետզհետէ աւելի կը խրի ջուրին մէջ, որքան խոր ըլլալու է, եւ անհետացա՛ւ, մեզի սակայն վիճակուած է շարունակել, եւ մօտեցեր ենք մենատան մը, ա՛յս պիտի ըլլայ, ու բաց դարպասէն լոյսը կը յորդի դուրս, պարահանդէս է ներսն ու կերուխում, զուա՜րթ կենցաղ, ի՞նչ վտանգ կարելի է սպասել սիգաճեմ ու պճնուած երկսեռ բազմութենէն, բայց տարբե՞ր կը մտածէ աղջիկս, թէ հրահանգ է անառարկելի, ռումբ մը պիտի պայթեցնէ, կռնակը մենատան, պիտի ինք ալ չազատի՜, բայց բարեբախտաբար մեղմ պայթում է, հրախա՞ղ կամ, եւ մինչ շուարած ենք մենք, աղջիկս կը պահանջէ նախապատուութիւն չտալ – չհասկցա՛յ որուն կամ ինչի, թէ՞ վիճակուած էր ինծի մոռնալ, կորսուեցա՞ւ ջրասոյզ – եւ կը զգամ որ ամբաստանութիւնն ուղղուած է ինծի, այլ աղերսանքն ամէնուս – միւսներն ո՞վ են – համոզել, կամ միջնորդել, կամ բարեխօսել, ձե՜ւը գտնել վերջապէս, որ ընդունուի ինք կոչնականներու տա՜ք մթնոլորտին մէջ…:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՄԱՌ

ՄԷԿԸՆ Կ.

Սիրած եմ զինք ամէն լեզուով,

Ամէն գոյնով եւ երգերով, զորս  կ’ունկնդրեմ։ 

Ժամանակը իր ներկայութեան շատ կենդանի էր, 

Նոյնիսկ երբ անիկա միայն մէկ անգամ էր.

Այնպիսի ձայն մ՚ունէր, որ ծաղիկներ կ’աճեցնէր, ,

Այնպիսին, որ բառերը կը համտեսէր

Նախքան զանոնք դուրս թքնելը արեւածաղիկի կուտի նման՝ 

Ուր որ ալ երթար։

Աչքերը…

Սրճագոյն՝ նման Հոկտեմբերի գոմի դռներուն 

Իսկ հագուստին հոտը՝ 

Յիշեցումն էր այն ամառներուն,

Որ մեծ մօրս տունը կ՚անցընէի…

         Ելակի կողովներ

                        հին փայտեայ մուտքին, 

          Զանգակածաղիկի դաշտ,

                        ուր գիրք կը կարդայի բաց սրճագոյն վերմակին վրայ

           Եւ երկար հագուստներ, որոնք արեւուն տակ ժամանակին

                            դանդաղութիւնը զգալ կու տային։

Անգլերէնէ թարգմանեց՝
ՆԻԳՈԼ ՊՈԼՍԱՃԵԱՆ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՄԴ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՊԼԱ․
«Օրն էր ուրբաթ, լուսի շաբաթ»…
Կ’երեւի Շաբաթը Լուսիկին օրն էր․․․

ՌՊԼԲ․
– Իմ մարդս եկաւ, քու մարդդ գնաց։
– Ասիկա մեր մարդն է, անիկա ձեր մարդն է։
– Ասոր ականջ կու տանք, միւսին չենք տար։
– Ասիկա մեզմէ է, ասոր կը վստահինք, անիկա մեզմէ չէ, անոր չենք վստահիր։
Դուք սերունդներ կը սպաննէք աս ձեւով։ Չէ՞ք անդրադառնար։ Հարկաւ կ’անդրադառնաք։ Բայց սերունդները ձեր հո՞գն են։ Ձեր գրպանին ի՞նչ շահ կայ գալիք սերունդներէն։

ՌՊԼԳ․
– Աս տղաքը սուրբեր են մեզի համար, իրենց նկարներն ալ՝ սրբապատկերներ։
– Մէկ բան կը մոռնաք։ Դուք ալ սրբասաց վարքագիր էք․․․ առանց վարքագրութեան։

ՌՊԼԴ․
«– Ի՞նչ պատասխան պիտի տաք վաղուան սերունդին, երբ հարց տան, թէ Բելը զգետնած Հայկն ու Նիւքարը պարիսպի պատին ճակատէն գամած Արամը ինչպէ՞ս քանի մը ամսուան մէջ մեռան ձեր մէջ, երբ հազարաւոր տարիներ կռանած էին մեր միտքերն ու հոգիները»:
Դուք այս մանկամիտ հրապարակագրութենէն տակաւին սպասումներ ունի՞ք։ Բելը, Հայկը, Նիւքարը, Արամը․․․ եղբա՛յր, նստէ՛, երեք տողով կենսագրութիւնդ գրէ՛։ Յետոյ կը մտածենք հազարաւոր տարիներ կռանուած միտքերուդ եւ հոգիներուդ մասին։

ՌՊԼԵ․
«Գիրքեր, որոնք պէտք է վերընթերցուին, ինչպէս, ըսենք, Պղատոն եւ Քիթս»․․․
Էհ, Քիթդ ալ կարգի շարուեր է, ոչ միայն կարդացուելիք է, այլեւ Պղատոնին կարգին է, պարզ քիթ ալ չէ, գլխագիր է, անպայման հայկական ըլլալու է․․․

ՌՊԼԶ․
«Առանց հայրենիքի, առանց մայր հողին, ոչ ընտանիք կ’ըլլայ, ոչ ապագայ կայ»։ Ասիկա ըսողը Լիզպոնի մեր հինգ նահատակներէն մէկն է։ Թէ ինք, թէ ասիկա մէջբերողը հայրենի հողէն դուրս ծնած ու մեծցած են, մէջբերողը Սփիւռքի մէջ դեռ կ’ապրի, չեմ գիտեր՝ ընտանիք ունի՞ թէ պոռնկատան մը մէջ կը բնակի, ապագայ ունի՞ կամ ոչ՝ ատ ալ չեմ գիտեր։ Բայց ինք ըստ երեւոյթին գիտէ, որ ոչ ընտանիք ունի, ոչ ալ ապագայ։

ՌՊԼԷ․
«Իսկապէս որ դէպքը աննախադէպ էր, եւ ըսեմ աւելին՝ նախադէպը չունեցող դէպք մըն էր մեր հայ իրականութեան մէջ»։
Ասկէ աւելին ալ եթէ կայ՝ ատ ալ ըսէ՛։

ՄՊԼԸ․
Քաղաքականութիւն ըսուածը Էրտողանի հայաթերթէն կրնաք սորվիլ։ Ուր եկամուտ տեսնէ՝ հոն է, մէկ գիծէն միւսը կ’անցնի, մէկ աթոռէն միւսը կը թռի, մէկ սեղանէն միւսը կը ցատկէ, ի՞նչ սկզբունք, ի՞նչ նպատակ․ միայն իր հաշիւն ու գրպանը նկատի կ’առնէ մարդը։ Էհ, վերապրիլը այդպէս կ’ըլլայ։ Այդ սորվեցան կ’երեւի։ Մենք գիտէինք․ «Ուր հաց՝ հոն կա՛ց»։ Ասոնք պզտիկ յաւելում մըն ալ ունին․ «Ուր հաց՝ հոն կա՛ց, ոռդ բա՛ց»։

ՄՊԼԹ․
Հայրենի սիրուած բանաստեղծ Համբօ Սահնակեանը գրեր է․
Չոր ճառից բան չեմ հասկանում:
Չոր ծառ է, եւ չորութեան
Պատճառից բան չեմ հասկանում:
Չոր ճառէն ո՞վ բան մը հասկցեր է, որ դուն հասկնաս։ Քիչ մը արաղ պիտի խառնես ճառերուն, ինչպէս սովոր ենք Հայաստան վայելել, այն ատեն է որ թացութենէն համ կ’առնես։ Այն ատեն ծառդ ալ բնականաբար կը թրջուի եւ ամէն ինչ ջուրի պէս կը հասկնաս։ 

ՄՊԽ․
Երբոր դուն եկեղեցւոյդ սուրբերը չես ճանչնար, ուզածդ կրնաս սրբացնել։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԿՈՒ ՔԵՐԹՈՒԱԾ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

ԽԱՂԵՐ

Ա.
«իւղ կը ծախեմ
մեղր կը ծախեմ
վարպետս մեռաւ
ես կը ծախեմ»
խաղ էր
խաղցայ մանկութեան
թաշկինակ մը ձգեցին ետեւս
հոգ չունէի
դիւրին էր գնել 
իւղն ու մեղրը
կը կարծէի
բացուեցան աչքերս
իւղը հալած
մեղրին վրայ ճանճեր էին նստած
թաշկինակով
արցունքս սրբեցի

Բ.
իւղ կը ծախէ
մեղր կը ծախէ
հարցո՛ւր վարպետ
ո՞վ կարող է առնել
օ՜, չըլլայ որ գետին կաթի
կաթիլ մը մեղր, թէ ոչ
մարդիկ կը պատերազմին 
իրարու հետ 
եւ ինչպէս բոլորը
բոլորս կ’ըլլանք հեքիաթէն մաս մը


ԿԱՐԴԱԼ

աղջիկը ըսաւ.
– գաւաթ կը կարդա՞ս
գաւա՞թ կարդալ
– ո՛չ, ըսի
աղջիկը տրտմեցաւ
գլուխը անդին դարձուց
մինչդեռ նայէր աչքերուս
կը հասկնար, թէ
սիրտ կը կարդայի
առանց խօսքի
միտք կը կարդայի
հեղ մը նայէր
կը պատմէի թէ
ինչպէս կ’այրէր մարմինս
կը բանայի եւ կը ցուցնէի
սիրտս որ
մոխիր դարձած էր
իրմով

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԺԱՄԱՑՈՅՑԻՆ ՉՈՒԱՆԸ

ՀՈՒՐ

Հալէպի ինն պատմական դռներէն մէկը՝ Պապ ըլ Ֆարաճը հռչակաւոր է իր հարիւրամեայ ժամացոյցով: Բոլոր այցելուները հետաքրքրութեամբ կը դիտեն զայն եւ անպայման յիշատակելի լուսանկար մը կ’ունենան անոր շուրջ: Նատիա իր մանկութիւնը անցուց այս թաղերուն մէջ ազատ պտոյտներով. ամէն անգամ որ տնեցիները ապրանք մը ուզէին, ինք կը վազէր ապահովելու անոնց պէտքերը ու անպայման կը շեղէր ճամբայէն եւ կը հանդիպէր Պապ ըլ Ֆարաճի հրապարակը, ժամացոյցին մօտ: Հրապարակը շրջապատուած էր պանդոկներով եւ վաճառատուներով, քաղաքին պատմական շրջաններէն մէկը ըլլալուն պատճառով ալ լեցուն էր զբօսաշրջիկներով եւ Սուրիոյ զանազան քաղաքներէն Հալէպ այցելող վաճառականներով։ Հոն, քարի մը ծայրը նստելով հետաքրքրութեամբ կը դիտէր հրապարակի անցուդարձը եւ հաճոյքով կը պատասխանէր զբօսաշրջիկներու ու այլ այցելուներու հետաքրքիր հարցումներուն. ժամացոյցին հիմնադրութեան թուականը, անոր վարպետ արհեստաւորին ինքնութիւնը ու մանաւանդ յատուկ բանեցումը․ իր մանուկի մտայնութեամբ՝ աշխարհի վրայ ուրիշը չկար․ այս տեղեկութիւնները փոխանցելը իր վիզին պարտքն էր։ Յետոյ, գոհ ու թեթեւ, կը դառնար տուն:

Հին թաղերուն մէջ արաբական մեծ բակ մըն էր Նատիային տունը։ Նահապետական ընտանիքին միակ դուստրն էր եւ բոլորին աչքին լոյսը: Օճառի արտադրութեան հսկայ գործարանի մը սեփականատէրն էր անոր ընտանիքը: Ամէն առտու կանուխ մեծ հօր ձեռքը բռնած Նատիա կը քալէր հրապարակէն անցնող ճամբայէն, հասնելով մինչեւ փուռ։ Թարմ հացին հոտը կը բուրէր թաղին մէջ ու ինք համէն աւելի հոտով հրապուրուած անհամբեր կը սպասէր իր կարգին, հացը ստանալուն: Հացերը պաղեցնելու պարտականութիւնը ստանձնած էր փուռին փոքրիկ գործաւորը։ Ան խնամքով կը շարէր տաք հացերը սեղանին, երբեմն ալ՝ հոն կանգնած ինքնաշարժներուն վրայ, յետոյ տոպրակները լեցնելով կը բաժնէր յաճախորդներուն:

Այս քաղաքին բոլոր բնակիչները՝ հարուստ կամ աղքատ, իրենց կենցաղին կարեւոր մասնիկը դարձուցած էին փուռի առտուան այցելութիւնը, հոն կը զրուցէին քաղաքական լուրերու ու իրենց օրակարգին վերաբերող հարցերու մասին: Նատիա չէր մասնակցեր այս խօսակցութիւններուն, մեծ հօր կողքին կանգնած՝ աչքերը կը կախուէին հրապարակի ժամացոյցէն: Ինք մանկական իր լայն աշխարհին մէջ միշտ երեւակայած էր բարձրանալ անոր սլաքներուն քով եւ մօտէն, շատ մօտէն լսել անոր թիք-թաքը: Գարնան առտու մը, մզկիթին արեւածագի աղօթքին ժամանակ Նատիա աչքերը բացաւ: Մթնշաղ էր, շատ արագ հագուեցաւ եւ իջաւ բակ: Ան այս օրը պիտի կորսնցնէր իր մանուկ հոգիին անդորրն ու խաղաղութիւնը:

Այսօր առանձին երթամ հաց բերելու, տէտէն հանգիստ թող ընէ, մտածեց:
Դուռը քաշեց եւ վազեց դէպի հրապարակ, ուրկէ պիտի ուղղուէր փուռ: Անհոգ քայլերով եւ բարձր տրամադրութեամբ կը քալէր փողոցը: Անցնելով նեղ թաղերէն ուղղուեցաւ դէպի ժամացոյց: Հեռուէն լսեց աղմուկ ու քայլերը դանդաղեցուց:

Առտուայ աս ժամուն, այսքան աղմուկ լսելը զարմանալի է, խօսեցաւ մտովի:

Քիչ մըն ալ մօտեցաւ: Ոստիկաններու խուժան մը շրջապատած էր հրապարակն ու ժամացոյցը: Պահուըտելով դիտեց: Սառեցաւ: Ժամացոյցին շուրջի պարտէզը տախտակէ ձող մը բարձր, շատ բարձր երկաթէ յենարանին կը հանգչէր, ձողէն կը կախուէր երկա՜ր չուան մը, որմէ կը ճօճուէր մարդու մը մարմինը: Վարը հաւաքուած խուժանին մէջ նկատեր էր շէյխ մը եւ երկու քաղաքացիներ՝ այր մը եւ կին մը: Շէյխին աղօթքէն վերջ լսեր էր, այդ երկու քաղաքացիներուն ձայնը:

– Ալլա եըրհամօ (Աստուած ողորմի):

Սպաննուած  զոհին պարագաները երբեմն արտօնութիւն կը ստանային ներկայ գտնուելու ոճրագործին մահուան արարողութեան, մասամբ մը սփոփելու իրենց ցաւը: Շատ անգամ ալ պատահեր է, որ մահուան վճիռը գործադրուի նոյնինքն զոհին բնակարանին դիմաց, հարազատներուն ներկայութեամբ: Այս երկու քաղաքացիները սպանեալին պարագաներն էին:

Չկրցաւ շարունակել իր ճամբան, առանց երեւելու շրջապատին, քայլերը ետ դարձուց դէպի տուն: Նատիա օրերով չկրցաւ իր սենեակէն դուրս գալ, լուռ մնաց: Տան անդամները մտահոգուելով անոր վիճակով, պրպտած եւ շա՜տ մը հետազօտութիւններէ ետք, ենթադրած էին պատահարը: Քաղաքին հռչակաւոր դարձած այս ժամացոյցն ու հրապարակը, պտոյտի իր շատ սիրած վայրը, հիմա մահ կը բուրէր: Շատ փոքր ըլլալուն պատճառաւ այս իրողութիւնը պահուած էր իրմէ: Վերլուծեց մեծ հօր մտահոգ աչքերը, երբ յաճախ հոնկէ կ’անցնէին:

– Արագ ըրէ, հոս երկար մի՛ կենար,- յիշեց անոր խօսքերը:

Նատիային ներաշխարհը փոթորկեցաւ: Օրեր ետք, երբ յաջողեցան զինք դուրս հանել սենեակէն, ան նոյն ուրախ ու աշխոյժ աղջիկը չէր: Կախուած մարդուն տեսարանը դրոշմուեցաւ միտքին մէջ: Երկար ատեն չխօսեցաւ: Առանձին կ’ուտէր, առանձին կը խաղար, բայց ամենէն կարեւորը՝ ա՛լ առանձին դուրս չելաւ: Անոր ընտանիքը, ընտրելով քաղաքի նորակառոյց թաղերու շէնքերէն մէկը, հոն փոխադրուեցաւ, լքելով իր պապենական բակն ու պատմական թաղերը: Այս շրջանէն հեռանալը անհրաժեշտ դարձեր էր: Միջնակարգի եւ երկրորդականի տարիները սահեցան շատ արագ, Նատիա ղրկուեցաւ արտերկիր՝ համալսարանը շարունակելու:

Երկա՜ր տարիներ հեռու մնալով քաղաքէն մասամբ կազդուրուեցաւ: Համալսարանը աւարտեց, մասնագիտութիւնն ալ ըրաւ ու դարձաւ ծննդավայր: Պապենական օճառագործարանին մէջ ստանձնեց վարիչի պաշտօն, այսպիսով պիտի չստիպուէր այցելել հին քաղաքը, ուր կը գտնուէր գործարանը եւ աւելին՝ պիտի չտեսնէր Պապ ըլ Ֆարաճը ամբողջութեամբ. Գրասենեակ մը բաւարար էր, ուրկէ կրնար հետեւիլ իր գործերուն։ Շատ անգամ, երբ ստիպուէր այցելել գործարանը, ճամբան երկարելով կ’անցնէր ուրիշ պողոտաներէ, հասնելու համար հին քաղաքը, բայց երբեք չէր մօտենար հրապարակին:

Քանի մը տարի անց, Նատիա դարձած էր երկու մանչերու մայր, յաճախ իր հեքիաթներուն մէջ անոնց կը պատմէր հին թաղին եւ ժամացոյցին մասին, մանրամասնութեամբ նկարագրելով ամէն անկիւն: Ժամանակի ընթացքին մանչերուն հետաքրքրութիւնը շարժեցաւ եւ ստիպեցին զինք այցելել այդ վայրերը։ Անոնց փափաքը կատարելու նպատակով, օր մը առաւ զիրենք ու ինքնաշարժով ուղղուեցաւ քաղաքին կեդրոնը: Հրապարակէն քիչ մը հեռու կեցուց ինքնաշարժը եւ որոշեց քալելով շարունակել պտոյտը: Ինչքան կը մօտենար հրապարակին, այնքան աւելի կը զգար սիրտին դողդղալը: Հասաւ: Աչքերը սեւեռած կեցաւ. մանկութեան զգացումները սարսուռի պէս անցան ոտքերէն մինչեւ կոկորդը: Այնքա՜ն երկար տարիներու բացակայութենէ ետք նորէն հոն էր: Իր սէրն ու հրապոյրը բնաւ չէին նուազած, անյագ կարօտի աչքերով կը դիտէր հրապարակն ու ժամացոյցը, բայց հեռուէն: Ամէն բան նոյնն էր: Խճողումը, եռուզեռը, զբօսաշրջիկներու խումբերը, վաճառականներու բարձրաձայն խօսակցութիւնները, փուռը ու հոն հաւաքուած թաղեցիները: Ինքզինք կ’երեւակայէր, նստած հոն՝ քարին վրայ, ուր անցուցած էր ուրախ մանկութիւնը: Թաց աչքերով, անջատուած շրջապատէն, քայլերը ուղղեց դէպի ժամացոյցը. որոշեր էր, պիտի հաշտուէին:

Հիմա, ան շաբաթական դրութեամբ մանչերը կ’առաջնորդէ դէպի հին քաղաք, աւելի մօտէն ծանօթացնելու զանոնք իր թաղին ու մանկութեան յիշատակներուն: Հրապարակը ու մանաւա՛նդ ժամացոյցը միշտ կեդրոնը կը կազմեն իր արկածախնդրութիւններուն:

Մզկիթին արեւածագի աղօթքին հետ, սակայն, միշտ կ’արթննայ ու կը մտմտայ․

– Այսօր չուանը պիտի կախուի՞:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՔՈՐՈՆԱ ԺԱՀՐԸ

ԴԱԼԱՐ ՔԱՀՔԷՃԵԱՆ ՇԷԿՈՅԵԱՆ

Յունիս 25ը ձմեռնամուտ է, անշուշտ հարաւային կիսագունդի մէջ գտնուող երկիրներուն պարագային։

Արեւը իր շողերով մեղմօրէն կը ջերմացնէ, կը տաքցնէ հոգիները, բայց ամբողջ քաղաքը սառած վիճակի մատնուած է համաճարակին պատճառով։

Այս վիճակը աւարտելու չէ կարծես.․․

Կառավարութիւնը առողջապահական մարմիններուն հետ համագործակցաբար արգելափակման բաւական խիստ օրէնքներ կ’որոշէ՝ համաճարակին տարածումը կանխարգիլելու համար։

Բոլորս դարձեալ կը սկսինք պաշտպանիչ դիմակները հագնիլ, բոլոր ընկերութիւնները եւ խանութները պէտք է փակ մնան չորս շաբաթ։

Բարեբախտաբար ընկերութիւնը, ուր կ’աշխատիմ, տունէն աշխատելու առաւելութիւնը արդէն ունի։ Կը հաւաքեմ դիւրակիր համակարգիչս (laptop) եւ կարեւոր իրերս, կը շտապեմ տուն, կը մտածեմ՝ քորոնան իր լաւ կողմն ալ ունի եղեր եւ ես ինծի կը ժպտիմ, գոնէ զաւակներս աւելի ապահով կը զգան, երբ ես տունն եմ։

Վերադարձին շուկայ կը հանդիպիմ, գնումներս կ’ընեմ, անշուշտ պաշտպանիչ դիմակը հագած, շնչահեղձ կ’աճապարեմ, շարժասանդուղէն վեր կը բարձրանամ, դէպի ինքնաշարժս գտնուող յարկը․ հեռուէն կը նշմարեմ, որ մէկը ձեռքով կը բարեւէ զիս, չեմ ճանչնար, կէս դէմքը ծածկուած է, կը խորհիմ, որ շփոթած կ’ըլլայ, բայց կը փոխանակեմ բարեւին, ի վերջոյ բարեւը Աստուծոյ է։

Տուն կը հասնիմ, պզտիկներուս ուրախութիւնը անբացատրելի է։

Ձմրան արձակուրդ եւ ետքը առցանց դպրոց, ի՜նչ անհոգ սերունդ էք, կը մտածեմ եւ յիշողութիւնս զիս կը տանի շատ հեռո՜ւ, երբ ես ալ իրենց նման աշակերտ էի, չէ՞ որ մենք ալ կ’ուրախանայինք երբ անակնկալ արձակուրդ մը ըլլար կամ ուսուցիչ մը բացակայէր․․․։

Է՜հ, աշակերտի հոգեբանութիւն, կը փսփսամ ես ինծի։

Մեր առօրեայ յայտագիրը կը սկսի գործէս ետք, մարզանքի պատրուակով զիրենք իրենց համակարգիչին դիմացէն եւ տունէն դուրս հանելով, անշուշտ ամբողջ ճամբան դժգոհանք լսելով։

Յուլիս 1, կէսօրուան դադարին կը շտապեմ մեր տան մօտ գտնուող նպարավաճառին խանութը՝ անհրաժեշտ պէտքերը գնելու։

Ամէն օր կը հետեւիմ լուրերուն, աղօթելով որ ամէն ինչ իր բնականոն վիճակին դառնայ։

Երեք օր անց հեռաձայնս կը հնչէ։

– Բարեւ ձեզ, Դալա՞րն է խօսողը։

– Այո, հրամեցէ՛ք, ինչպէ՞ս կրնամ օգնել։

– Դուք ամսուն 1ին Aldi գացած էք եւ շատ մօտ եղած էք քորոնայով վարակուած աշխատողին։

Աստուած իմ, կը մտածեմ, աս ուրկէ՞ ելաւ հիմա, եւ ինչպէ՞ս գիտցան թէ ես հոն էի, ինչ լաւ ալ կը հետապնդեն մեզ, բայց չէ՞ որ ի նպաստ մեզի է, կը մտածեմ, եւ կը շարունակեմ լսել։

– Տասնհինգ օր պէտք է մեկուսացած ըլլաք, միայն տան մէջ, եթէ նոյնիսկ ժխտական ելլէ ստուգման արդիւնքը։

– Բայց կը ներէք, ես բժշկական շատ կարեւոր ժամադրութիւն ունիմ։

– Պէտք է յետաձգէք, դուք ձեզի լաւ նայեցէ՛ք, անպայման կը կապուինք նորէն։

Տասնհինգ օրերը կարծես տարիներ թուեցան ինծի, քորոնայով վարակուած ըլլալու կսկիծն ալ խանգարած էր անդորրութիւնս։

Առաջին ստուգման օրը կու գայ, բանտէն փախածի պէս դուրս կու գամ տունէն, կ’ուղղուիմ դէպի բժշկական կեդրոն, ուր ինքնաշարժներուն կարգը բաւական երկար է, հարց չէ, աճապարանօք բան մը չկայ եւ կը սպասեմ, կարգս կը հասնի, ինքնաշարժին պատուհանը բացած՝ կը սպասեմ, հարցումներու տեղատարափէն ետք, բարակ ցպիկը կը մտնէ նախ կոկորդս, ստամոքսս տակնուվրայ ընելով, ետքը՝ քիթիս խորերը, կարծես աչքերէս դուրս պիտի ելլէ, «all done!», կ’ըսէ եւ ես արցունքոտ եւ պղտորած աչքերով կը փորձեմ ճամբաս շարունակել։

Թէեւ պահանջուած բոլոր ստուգումներուն արդիւնքը ժխտական էր, բայց եւ անպէս մեկուսացումէն փախուստ չկար։ Օրերը կ’անցնին, կը սահին շա՜տ արագ․ առօրեայ հեւքէն յոգնած կարծես պէտք ունէի աս մեկուսացման, ի հեճուկս ազատազրկման զգացումին. ասիկա իր դրական երեսն ալ ունէր անշուշտ, առիթ էր ինծի համար հարազատներուս հետ խօսելու եւ տարիներու կարօտի ցաւս մասամբ մը ամոքելու. հարազատներս, ընկերուհիներս, որոնք միշտ ալ նեցուկ կանգնած են ինծի, նոյնիսկ շատ հեռուէն, բայց իրենց անկեղծ խրատներով եւ յարատեւ քաջալերանքով միշտ ուղեկիցս եղած են ամէնուրեք։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԱԶՆ ԻՆՉՊԷՍ ՈՐ Է (ԻԴ․)

ՎԱՐՈՒԺԱՆ

69

(21-22 Յունուար 2021, գիշեր)

Աղջկան հետ պիտի պառկիմ, սակայն կը նշմարեմ, որ կիսամութին մէջ, քիչ մը աւելի բարձր, անկողնի վրայ թերեւս, Ազհարի Շէյխը կը քնանայ, ու կրնայ արարքին մէջ բռնել մեզ, ու գլխուս քարոզ կարդալ, որ երեք երկնային կրօնքներն ալ կը դատապարտեն շնութիւնը, բայց ան կը յայտնէ ինծի, գաղտնիք մը վստահելու շեշտով ու լրջութեամբ, որ կարելի է ուղղակի յարաբերիլ Աստուծոյ հետ, ազատա՜ծ կրօնքի կաշկանդումէն, եւ չեմ գիտեր ինչպէս առարկել, մինչ կը հանդիպին մեզի, տարբեր ժամանակներ կարծես, այդ գերագոյն վերացումը նուաճած ըլլալու յաւակնողներ, որոնք բոլո՛րն ալ խաբեբայ կը կացուցուին իր կողմէ, ու կ’ըսեմ վերջապէս, որ իր պնդածը ենթադրութիւն է անապացոյց, ու կը յարէ ինք ալ, որ Աստուծոյ ուղին իսկապէս գտնողէն պէտք չէ սպասել յայտարարումն իրողութեան, որ կրնայ ամբողջապէս ինկա՛ծ ալ ըլլալ իր յիշողութենէն…:

70

(21-22 Յունուար 2021, գիշեր)

Զանգուածային հրասայլը աւրուեր է ու տասը տարի ահա կը մնայ հանրակառքերու վերջակայանին մօտ, Հելիոպոլսոյ հիմնարկու տուներուն մէջտեղ, եւ նշանաւոր դիպաշարագիր Ուահիտ Համիտը, չեմ գիտեր ճիշդ ի՛նչ խորհրդանշան տեսնելով պատկերին մէջ, կ’արժանանայ դրուատանքի հեղեղի, մանաւանդ որ մեռած է, ու հիմա կը նայի շէնքի մը տանիքէն, եւ ստիպուած կը զգամ վեր նայելով – ու վիզս ցաւցնելով – առարկել, որ ֆիլմին ամբողջ պատմութիւնը հիմնուած է թերի այլ անհեթե՛թ նախադրեալի մը վրայ, զի կարելի չէ որ բանակը չփորձէր շտկել հրասայլը կամ բեռնատարով չփոխադրէր զայն, եւ ահա բարձրահասակ ու ինքնավստահ երեւոյթով զինուորական մը կը բարձրանայ հրասայլ ու կը ձեռնարկէ աշխատցնելու փորձերու, եւ որովհետեւ յաջողութիւնն հեռու չի թուիր, կը զգուշացնեմ, որ թերեւս չկարողանայ կանգնեցնել ու կոխոտէ դիմացն եղողն ու ելլո՛ղն, եւ աւե՜ր տարածէ իր շուրջ…:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՄԳ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՊԻԱ․
Հայութիւնն ալ կ’արդիականանայ։ Սակէ տասը տարի առաջ մեր հոգեւոր պետերուն տարեդարձը կայծհան սիւներ կրող կարկանդակով չէր տօնուեր, բայց բնականաբար արդիականութիւն ու նորաձեւութիւն պէտք է նաեւ մեր հոգեւոր պետերուն համար, –անոնք մարդ չե՞ն, – որոնց հանճարին մեծութեան չափով կարկանդակներ պէտք է բերուին, որ անոնք կտրեն, – ներողութիւն՝ հատեն, կարկանդակը միշտ կը հատեն, չեն կտրեր, այդպէս կը գրէ հայ մամուլը, օր մը կարդացե՞ր էք կարկադակը կտրեցինք, չէ, ուղեղնին այդքանը չի կտրեր, – եւ անոնք կը կտրեն իրենց այդ հանճարամեծ կարկանդակները։

ՌՊԻԲ․
«Պէտք է ըսել, որ նման հանդիպում-երկխօսութիւնները անկասկած մեծապէս իրենց նպաստը կը բերեն մեր մշակոյթի դաշտը զարգացնելու գործին, նաեւ կրթական հարցերու նկատմամբ հետաքրքրութիւն եւ սէր ստեղծելու նպատակին»:
Մաքուր հայերէնով՝ պօշ լախըրթըն նպաստ ունի եղեր «մեր մշակոյթի դաշտը զարգացնելու գործին»․․․ «կրթական հարցերու նկատմամբ հետաքրքրութիւն եւ սէր ստեղծելու նպատակին»․․․։ Էհ, եթէ ասա՛նկ մշակոյթ ունենանք, անոր զարգացումն ալ նմա՛ն «հանդիպում-երկխօսութեամբ» ըլլալու է։

ՌՊԻԳ․
«Եւ մանաւանդ Արցախեան վերջին պատերազմին ինկած մեր 5000 ՄԱՏՇԱՂ տղոց»…
5000ը կլոր թիւ է, Լոզպոնի 5 անձնազոհ տղոց թիւին հետ ալ կապ կ’ունենայ աս ձեւով․ հինգ տղոց ձեռնարկին բացման խօսքն է, ուր մեր երիտասարդուհին հարկաւ ու բնականաբար կը սխալի ու մատՂԱՇ ըսելու տեղ մատՇԱՂ կ’ըսէ։ Կը պատահի, հարց չէ։ Բան մը չըսինք։ Մի՛ սրբագրէք, պէտք չկայ, վաղը ուրիշ սխալներ ալ աւելցուցէ՛ք ատոր վրայ, որ հասնիք Կիւլկիւլեանի մրցանակի մակարդակին։

ՌՊԻԴ․
Ինչո՞ւ կը հարցնէք, թէ Հայաստանի փէտական պատկերասփիւռակայանէն սփռուող արեւմտահայերէն լուրերը, – արեւմտահայերէնի վերջին յաղթանակներէն մէկը, –  ի՞նչ առաւելութիւն ունին։ Անոնք արեւելահայերէնին մէջ գտնուող աղբը ուղղակի կը փոխանցեն արեւմտահայերէնին։ Չի բաւեր, որ արեւելահայերէնը «վիրաւորում ստանալ» անբնական հայերէն բայ մը ունի, հիմա ալ արեւմտահայերէնին կը փոխանցուի ան, այս ձեւով մեր լեզուն ալ «վիրաւորում կը ստանայ»։ Չստանար բարով։ Ստացուեց։ Արդէն աս ստանալ-ստացուիլը՝ զատ թատրոն։

ՌՊԻԵ․
Արեւմտահայերէնին զարկ պիտի տանք, բայց որպէսզի հանրահռչակուի, որ մեր տուած զարկն ու հարուածը տեղ հասած են, պէտք է որ լայք հաւաքենք։ Երբ բաւարար լայք հաւաքես՝ Կիւլկիւլեան հիմնարկութիւնը աչքերը կը գոցէ եւ գրպանները կը բանայ։ Ուրեմն քանի մը ղրուշ կու տաս ֆէյսպուքին, ան ալ գրութիւնդ կ’առնէ, կը ցրուէ, հարիւրներով լայք կը հաւաքես, հաւնողներն ալ՝ երբեմն Ապու Ահմատ, Ապու Ալի, Մուսթաֆա եա Մուսթաֆա, լատինատառ, արաբատառ, կիւրեղատառ ու չինապատկեր անուններով մարդիկ կամ ուրուականներ են, բայց կարեւորը այն է, որ անոնք արեւմտահայերէնին նեցուկ կը կանգնին մէկ կոճակ սեղմելով։ Կարեւորը ատ է։ Ատ է որ կը տարածէ, կը վերա(կամ վարա)կենդանացնէ ու կը վերա(կամ վարա)կենսաւորէ արեւմտահայերէնը։

ՌՊԻԶ․
Սփիւռքի հայկական Խմբավառ կուսակցութիւնը, փոխանակ իր շուրջ երիտասարդներ հաւաքելու,– մեզի, ձեզի պէս իրենք ալ գիտեն, որ չեն կրնար ընել ատիկա,– հազիւ ծերեր կրնայ հաւաքել, որոնց համար բանախօսութիւն մը կազմակերպած էր․ անդրադարձեր էի վերջերս։ Այդ նոյն բանախօսը, պարոն Աստար Տըռտըռեան, տեղ մը, նոյն այդ բանախօսութեան ընթացքին, այնքան ջղայնացաւ, որ բարձրաձայն ըսաւ․ «․․․ բայց մենք պիտի զօրանանք եւ թուրքերը սիքտիր պիտի ընենք»։ Ալ յստակ չէր, թէ Արեւմտեա՞ն Հայաստանէն, ներկայի՞ Հայաստանի սահմաններէն, թէ իր իսկ տունէն պիտի ընէր, ինչ որ պիտի ընէր։

ՌՊԻԷ․
– Մեր կուսակցութեան գաղափարաբանութեան մէջ երեք կարեւոր կէտէր կան, որոնք անբեկանելի են․ մնացեալ բոլոր գաղափարները երկրորդական են։ Ահաւասիկ այդ երեքը․ անկարողութիւն, ինքնահաւանութիւն, տգիտութիւն։
– Իրա՞ւ։ Մեր կուսակցութեան մէջ ալ նոյն կէտերը միշտ կը շեշտուին։ Չըլլա՞յ թէ նոյն կուսակցութեան անդամ ենք։

ՌՊԻԸ․
Թռչնառումբի օդանաւակայան պիտի կառուցուի Հայաստանի մէջ։ Օն, դրամ հաւաքեցէ՛ք։ Մինչեւ հիմա շինածնիդ տեսանք, հիմա ատ ալ կը շինէք, մինչ այդ միւսները՝ ձեր սիրելի թշնամիները տասնհինգ օդանաւակայան կառուցած կ’ըլլան, կամ ալ՝ ձեր կառուցելիք օդանաւակայանը հարուածող հազար տեսակ միջոցներ ձեռք բերած։ Յոռետես ենք, յոռետես։ Աւելի լաւ չէ՞ ըսել՝ «Ամէն ինչ լաւ ա լինելու։ Մի քիչ էլ համբերէք»։

ՌՊԻԹ․
«Հայ ժողովուրդի ամբողջ պատմութեան ընթացքին, ամէն ձախողութենէ ետք մի՛շտ յաջորդած է յաջողութիւն։ Եւ այս անգամ ալ, հայը պիտի յաջողի դուրս գալ իր այս դժուար կացութենէն»։
Մի՛շտ․․․։

ՌՊԼ․
Ան որ Աստուած չունի, կրնայ իր ժողովուրդին մարտիկները աստուածացնել։ Եւ ան, որ Աստուած չունի, մարտիկ ալ չունի արդէն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: