ԵՐԱԶՆ ԻՆՉՊԷՍ ՈՐ Է (ԼԳ․)

ՎԱՐՈՒԺԱՆ

89

(21-22 Փետրուար 2021, գիշեր)

Նեղուած է հայրս ու կը դժգոհի որ աղջիկս կ’ուշանայ ժամադրութեան, այո, կը պատահի, ու կ’առաջարկեմ հեռաձայնել, թիւն ունի եթէ, ու կը տեղեկանայ թէ մօտ է հասնելու, իսկ ես կը զգամ որ պակաս մը կայ, բան մը սխալ է, ինչպէս ուրիշ անգամներ, երբ միշտ ալ կը մոռնայի յամենալ ու պրպտել, ու կ’անդրադառնայի յետոյ, յանկարծ, դժկամելով անձէս կամ ժպտելով ներողաբար, ու կը կառչիմ հիմա, թող քաշկռտէ ու տանի, բայց չէ՞ որ հայրս կը մեռնէր քանի՞… քսա՜ն տարի առաջ գոյառումէն աղջկաս, որ եկած է եղեր ու այս պաղ օդին միզելու մտած բաղնիք, ու ելլելով կ’ըսէ որ թէյ պիտի պատրաստէ բոլորիս:


90

(24-25 Փետրուար 2021, գիշեր)

Ղրկե՞ր էի ուրեմն նպարեղէն բերելու, եւ այս հի՜ն ծառայողը կ’ըսէ, որ իմ տուած եօթանասունհինգ ոսկիով յաջողած էր ութսունհինգի՛ ապրանք գնել, եւ անշուշտ կը սպասէ դրամական գնահատանքի, բայց տան զգեստով եմ ու շնորհակալութիւն կը յայտնեմ իմաստալի, եւ ան կ’երթայ մաքրութիւնն սկսելու, ու հինգ ոսկինոց մը ձեռքս կը փնտռեմ զինք, սակայն ճանչցած աղջիկներէս մին կը գտնեմ հիւրասենեակն յարկաբաժնիս, սեղանին առջեւ նստած, ու կը մտածեմ որ անյարմար է առաջարկել որ ինք տայ դրամն, ու կը բացատրէ որ աշխատաւորը գացած է մաքրութեան անհրաժեշտ պիտոյքներ ապահովելու, ու կը ծռիմ իր վրայ, տեսնելու համար թէ ի՞նչ կը ստկէ, ու գիշերանոցին բացուածքէն ձախ ձեռքս կը սպրդի ներս ու իր աջ ծիծը կը շոյէ ու պտուկն արդէն կարծրացաւ, բայց կը զգուշացնէ որ մարդը կրնայ վերադառնալ որեւէ վայրկեան, ու հոգս ա՛տ ըլլար ճիշդ…


91

(25-26 Փետրուար 2021, գիշեր)

Ոսկեդրամներ կը նետէ պարմանուհին օդը ու կը յաջողի բռնել ոմանք, մինչ շատեր կը ցանցուին գետին՝ Նեղոսին դիմաց, ձայնասփիւռի շէնքին ու Paprika ճաշարանին մէջտեղ, ու կը տեսնեմ որ գիլդրներ են հոլանտական, եւ ի՞նչ իմաստ կրնայ ունենալ այս ամէնն, արարք է անհեթեթ, ինք թէեւ արբշիռ շարունակէ, գոյ կամ անգոյ հանդիսականներու առջեւ, ու կը մղուիմ նկարագրիս անյարիր բարոյախօսի դեր ստանձնելու, մարդասիրութիւնը պիտի համարեմ ամէն բանէ վեր, ու ձեռքս ուսին է ու կը քաշեմ զայն ինծի, ու կ’ըսեմ որ երբ աղջիկներ ու տղաք ծնի… չէ, այս չէր մտքինս, սրբագրեմ, կանայք ու այրեր, ամէ՜ն ոք, մարդկութեան մէջ կը միանան, եւ խօսքիս զօրութի՞ւնն է, թէ կողմնակի հետեւանքն, ահա կը տեսնեմ զիս իրեն հետ, զուգաւորում է, ջատակում ու անջատում, տապլտկում ու քաշքշուք, փորձարկում տարբեր դիրքերու, ի դերեւ սակայն, տգե՜ղ՝ մարմիններ ու ցայլք, ու ծաղրելի՛, նախընտրելի չէ՞ր հրճուէր ինք ոսկեայ գինդերու խաղով ու զուարճանայի ես տեսարանով:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՅԱՆՑԱՒՈՐԸ

ԼԻԱՆԱ ՊԷՆԼԻ


Յանցաւորը դուն ես,
երբ կ’անցնիս փողոցէն բոկոտն
եւ անհոգ թեւերդ կ’օրօրուին սիրերգիդ ամանակով,
եւ փէշերդ կը պարեն փչող զեփիւռին հետ,
եւ փողոցի կատուներն ալ կը հետեւին բոյրդ առնելով,
Ուրկէ՞ ունիս իրաւունքը՝
գանգատելու անդադար ջութակաձայնովդ։

Մազերուդ ծալքերը՝ ծփանուտ,
ու մենք կ’ըլլանք յանցաւոր,
երբ կ’ողողուինք անոնցմով անճարաբար:
Աչուկներդ՝ զոյգ մը խոշոր քարածուխ,
վրիպա՜նք, պիտի այրենք։

Ալ մի՛ գար մեր երազներուն, կը խնդրենք:
Մանկութենէ ի վեր բարեկամներ՝
զիրար պիտի խեղդենք:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՄԺԱ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՋԱ․
Մենք մեր վէրքերով ու երգերով պատերազմ կը մղենք դեռ, դեռ աշխարհի լեզուն չկրցանք գործածել, մեր վերքերն ու երգերը լիզել անգամ չսորվեցանք, ու կը զարմանանք, որ ինչո՞ւ ասանկ կը պարտուինք։

ՌՋԲ․
«Քոյրերէս մէկը այստեղ տուն առած է, միւս քոյրերէս մէկն ալ հոս կու գայ-կ’երթայ»։
Ասիկա երեսուն տարուան հայերէնի ուսուցիչի հայերէն է։ Լսող կա՞յ։ Չէ, միա՛յն լիզեցէք։ Չէ՞ որ ի վերջոյ բառերը հայերէն են․ նախադասութիւն ու իմաստ որո՞ւ պէտք են։ Ի՞նչ կը բարդացնէք, մարդը խօսած ատեն շուարեր է, ինչպէս որ երեսուն տարի շուարած հայերէն մը սորվեցուցեր է։

ՌՋԳ․
Եթէ հաւատայինք հայաստանցի կարգ մը չակերտեալ թրքագէտներու կարծիքին, Թուրքիան մինչեւ հիմա տասն անգամ քանդուած պէտք էր ըլլար, գետնին տակ անցած պէտք է ըլլար։ Գիտական զառանցանքն ալ բաւական զարգացում արձանագրած է ի հայրենիս, գիտական ինքնախաբէութեան կողքին։

ՌՋԴ․
«ԱՆԳԱՐԱ-ՄՈՍԿՈՒԱ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿ ՑՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ԽՈՐԱՆԱՅ, ՍԱԿԱՅՆ ԱՌԱՒԵԼ ՉԱՓՈՎ ՈՒՆԻ Ո՛Չ ԹԷ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ, ԱՅԼ՝ ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԲՆՈՅԹ»։
Ահա այս նրբութիւններն են շատ կարեւոր եւ իմաստալից։ Ռազմավա՞ր թէ մարտավար։

ՌՋԵ․
Կենդանական աշխարհի մէջ օրէնք կայ, սակայն մեր խորհրդարանը դեռ հոն չէ հասած։

ՌՋԶ․
Համացանցի վրայ եթէ ապուշ մը ապուշութիւն ընէ, եւ հազար ապուշ հետեւորդ ունենայ, ուրեմն յաջողած է։ Կրնայ Կիւլկիւլեան Հիմնարկութեան դիմել, որ իր ապուշութեան վկայականը ստանայ։

ՌՋԷ․
«Հորհոր-Զոնզոն» շաբաթաթերթը հրատարակեց արեւմտահայերէնի վերծանուած Բարթուղիմէոս Մարկոսեանի հատորը։
Վերծանուած է․․․ արեւմտահայերէնի։  

ՌՋԸ․
Երաժշտագէտ Պարոն Շաքար Հաշիշեանին կը հարցնէ մեծ լրագրողուհի մը հետեւեալը․ ուշադիր եղէ՛ք հայերէնին, եթէ հայերէն գիտէք անշուշտ․ բառացի՛ մէջբերում․
«Ի՞նչ է տարբերութիւնը 1992ին յաղթանակած Արցախի մէջ Շուշիի այսինչ երգչախումբը կազմելը, իսկ 2021ին, դժբախտաբար, այս կորուստները ունենալէ ետք, այնինչ նախագիծը պատրաստելը»։
Ի՞նչ պէտք ունիս հայերէն գիտնալու, լրագրողուհի կամ հարցավարուհի ըլլալու համար։ Պուցդ յանձնէ՛ կուսակցութեանդ, ան քեզ կը խնամէ։
Երբոր նախադասութիւն մը քիչիկ մը երկարի, արդէն քերականութեան ծունկերը կը դողան։

ՌՋԹ․
Հին խորհրդարանին մէջ կար մէկ շիշ նետող երեսփոխան։ Հիմա բոլորը շշարձակներ են։

ՌՋԺ․
«Հինգ հազար տարիներու գոյապայքարի մէջ աստուածապարգեւ իր ինքնութիւնը պահպանող հայ ժողովուրդը, ո՛չ մէկ կասկած որ քսանմէկերորդ դարու առաջին քառորդին անել թուացող այս փապուղիէն դուրս պիտի գայ իր սերունդին յատուկ խաչակրութեամբ՝ Յարուցեալին Հաւատքով, բոլոր սուրբերու եւ հերոսներու Յոյսով, եւ իրարօգնութեան Սիրով»։
Բայց մանաւանդ՝ իր հրաշալի՜ ինքնախաբէութեամբ։ Ամենակարեւորն է աս։ Ինչո՞ւ մոռցած ես։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԻՄԱ ԵՍ ԻՄ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

աչքերս սեւեռուն
կը սպասեն հարազատներու
բիբերս սառ են
փայլատ ապակիներ
ակնափոսիկներուս մէջ 
արցունքս ցամքած
կարեկցութիւն կը հայցեն
օտար ձեռքերու մէջ մնացած
անցեալի յուշերս
միօրինակ կը տողանցեն
ներկան կը կազմեն
հիմա ես 
խղճին յանձնուած
օրուան նշոյլը կ’արծարծեմ ու
կը բերեմ
կը տեղաւորեմ
սառերով շրջապատուած 
սարդոստայններու մօտ
ականջներու մէջ սին ձայներ
հմայքներու կը փակուին
եւ կը կուրնամ
հիմա ես իմ
երկունքով հողին վրայ կքած
դանակի շեղբին կառչած
գոյութիւնս կ’աղաղակեմ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԱԶՆ ԻՆՉՊԷՍ ՈՐ Է (ԼԲ․)

ՎԱՐՈՒԺԱՆ


87

(20-21 Փետրուար 2021, գիշեր)

Նակիպ Մահֆուզը կանգներ է հրապարակին մէջ, խորհրդածման ինչ վայր, հեռուէն ու մօտէն կ’անցնին մարդիկ, ու զինք ճանչցողները կը դանդաղին բարեւելու, ու կարծես մտացիր կը պատասխանէ ան, մինչ պահերը կ’երկարին, ու յարմար կը դատեմ ողջունելու զինք ես ալ, ու բարակ բազուկէն երբ կը բռնեմ, կ’ուրախանայ ծանօթի մը երեւումով, որովհետեւ, կը հասկնամ, անճրկած է, աչքերը գրեթէ չեն տեսներ ու ծանր է ականջն, ո՞ւր կ’ուզէ երթալ, ո՞ւր՝ տունէն բացի, ու կ’առաջնորդեմ զինք անաճապարան, եւ մեր առջեւ զառիվար մըն է, չորս-հինգ քայլ տափարակ եւ աստիճան մը յետոյ, եւ պէտք է զգուշացնեմ վիպասանը միշտ, եւ անկասկած հաճելի չէ իրեն, ու երրորդ աստիճանէն ետք կը կանգնի, ու կը հարցնէ. «Այսինքն հարկ է իջնե՞լ տուն հասնելու համար»։ (يعني الواحد لازم ينزل عشان يوصل بيته؟)


88

(21-22 Փետրուար 2021, գիշեր)

Պառկած ենք ծնողքիս անկողնին լայնքով եգիպտուհին ու ես, եւ կարծեր է ինչպէ՞ս, որ անգլիակա՛ն իմ ծագումն ուրանալով՝ ընտրեր եմ հայ երեւիլ, ու կը բացատրեմ, որ հա՛յ ենք, մեր նախնիները եկած են պատմական Հայաստանէն, այժմ՝ Թուրքիա, ու ժպտելով կ’աւելցնեմ. «Սակայն զուտ ազգ չկայ, որքա՜ն զաւակներ իրենց մօր ամուսնին վերագրուած են, որեւէ տեղ, ու հո՛ս», ու կը ժպտի ինք ալ, վերաբերեցա՞ւ ակնարկս իրեն, կենսափորձն ունեցա՞ծ է արդէն, թէ… հրաւէ՛ր է…:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻՔ

ՅԱՐՈՒԹ Գ

***
Տղան – Խմիչք կը խմե՞ս։
Աղջիկը – Ո՛չ, ոտքերուս համար լաւ չէ։
Տղան – Ինչու եթէ խմես՝ ոտքերդ կ’ուռի՞ն։
Աղջիկը – Ո՛չ, դժբախտաբար, դէպի վեր, աջ ու ձախ կը բացուին։

***
Հայու մը տիկինը ծննդաբերութիւն կ’ունենայ։ Ամուսինը հաշիւը փակելու կ’երթայ։
– Բարեւ մեր հաշիւը որքա՞ն է։
– 1000$, պարոն։
– Կարելի չէ, սխալմունք մը ըլլալու է։
– Պարոն, տիկինը սեզարեան է, չէ՞։
– Տեսա՞ր, որ սխալմունք կայ։ Տիկինը Սեզարեան չէ, տիկինը Մարկոսեան է։

***
Լիբանանի մէջ բժշկական քննութիւներու սղութեան պատճառաւ հետեւեալ միջոցին կը դիմէք․
Ծառի մը տակ կը միզէք։
Եթէ մրջիւն հաւաքուի՝ շաքարնիդ բարձր է։
Եթէ ճանճ հաւաքուի՝ բորբոքումներ ունիք։
Եթէ խոտը չորնայ՝ աղերնիդ բարձր է։
Եթէ խորովածի հոտ ելլէ՝ քոլեսթերոլ ունիք։
Եթէ տաբատնիդ վեր բարձրացնելու մոռնաք՝ այզհայմըր ունիք։
Իսկ վերջապէս, եթէ մէզին հոտը չառնէք՝ քորոնա ունիք։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՄԺ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՊՂԱ․
Երեւանը արեւմտահայերէն կը կարդայ․․․ մենք ալ հաւատացինք։ Կառավարութեան նոր ծրագրին մէջ արեւմտահայերէնի․․․ պահպանումը․․․ ամրապնդումը․․․ հահահա․․․ (առանց խնդալու չենք կրնար մէջբերել), հաշուի պիտի առնուի եղեր։ Ծօ դուք բանակ մը ունեցէ՛ք, սահամննիդ պաշտպանեցէ՛ք, այսինքն՝ ոռերնուդ քաքը մաքրեցէ՛ք, յետոյ կարգը կու գայ այդ աւելորդ բաներուն ալ, արեւմտահայերէնին ալ․․․

ՌՊՂԲ․
Աթոռի վրայ չե՞ն նստած, դրամ չե՞ն շահիր կոր. դեռ ի՞նչ կ’ուզեն։ Ազգային հաւաքական շահ եւ ազգային հաւաքական մահ նոյն բաներն են իրենց համար։

ՌՊՂԳ․
Սփիւռքը կաշառելու ուրիշ ձեւ չմնաց, արեւմտահայերէնին փակեր են։ Կարեւոր է եղեր, ազգային հարստութիւն է եղեր, պէտք է պահպանուի եղեր։ Ձեր քիթին մէջ աճած հարստութեան կարեւորութիւն տուի՞ք, որ անոր տաք։

ՌՊՂԴ․
«Պատռված ջինսով, փորը կամ կուրծքը բաց շապիկով արգելվում է խորհրադարան մտնել»։
Եթէ ուրիշ գործ չունին, ուրեմն աս բաներով պիտի զբաղին։

ՌՊՂԵ․
Մեր «կուսակցութիւնը պէտք է իր արժանի տեղը գրաւէ Հայաստանի քաղաքական դաշտէն ներս»։
Աս հաստատումը կատարելէ ետք, դեռ կ’աւելցնէ մարդը, այս անթափանցելի նախադասութիւնը շարունակելով, որ տեղերնին բաց մնացեր է ի Հայաստան․․․։ Կարծես Սփիւռքի մէջ տեղերնին լեցուցեր էին։ Մենք ալ կ’ըսենք, որ Հայաստանին ի՞նչ կը պակսի։ Ձե՛ր կուսակցութիւնն է եղեր։ Հիմա՛ հասկցանք։  Տեղերնիդ պէտք է լեցուի անպայման, բաց մնացեր է։ Մանաւանդ, կ’ըսէ մարդը, գաղափարակա՛ն իմաստով։ Գաղափարներու պակասը շատ զգալի է, գիտէք արդէն։

ՌՊՂԶ․
Պարոն Ակռան շատ հայասէր, հայրենասէր է եւ յաճախ նիւթեր կը տեղադրէ դիմատետրի իր էջին վրայ․ եկեղեցական եւ ազգային տօներու մասին տեղեկութիւններ, ազգային դէմքերու կենսագրական տուեալներ եւ այլն։ Առաքելութիւն մըն է, որ յանձն առած է։ Հարցը այն է, որ պրն․ Ակռան շիտկէ շիտակ ընդօրինակելու դժուարութիւն ունի, ի՞նչ կ’ըսեն այդ հիւանդութեան, եւ վերջերս գրի առած կենսագրականի մը մէջ հետեւեալը գրած էր․ Այսինչ Այդինչեանը «1845-ին, վերադարձած է ծննդավայրը եւ շլուած է ուսուցչակն ու մանկավարժական գործունէութեան հայ վարժարաններու մէջ»։
Կիւլկիւլեանի բառարանագիրներուն եւ Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիային լուր տուէ՛ք, «շլուած» դերբային թող արձանագրեն, ըստ երեւոյթին շլուիլ-ն է աներեւոյթը։ Մենք օր ու գիշեր կը շլուինք մանկավարժական այդ գործունէութեան մէջ, բայց բայը չէինք գիտեր մինչեւ հիմա։ Միշտ սորվելիք բան կայ։

ՌՊՂԷ․
Մեր «կուսակցութիւնը առ այսօր գործունէութիւն կը ծաւալէ տասնեակ երկիրներու մէջ իր ամբողջ հայեացքը սեւեռելով դէպի մայր հայրենիք՝ Հայաստան»։
Հայեացքը ամբողջական է, չէ կիսուած, չէ ըսած՝ սա կէսով ասկողմ նայիմ, միւս կէսով՝ միւս կողմ։

ՌՊՂԸ․
«․․․պսակի արարողութիւններուն կարօտ կը մնանք, որովհետեւ ներկայ աշխատավարձերով ոչ միայն տունը գնելը, այլ հարսանեկան ծախսերը հոգալն իսկ երազ դարձած է»:
Կարօտնալու ուրիշ բան չէ մնացած՝ մէկ, տուն գնելը այնքան ալ կարեւոր բան մը չէ («ոչ միայն»․․․)՝ երկու, հարսանեկան ծախսե՛րն են ամենակարեւորը այս ամբողջին մէջ՝ երեք, որոնցմէ հրաժարիլը եւ պայմաններուն յարմարիլը արդէն հայութեան կարողութենէն անդին գտնուող բան մըն է։

ՌՊՂԹ․
«Անոնք, որոնք մօտէն կամ հեռուէն ճանչցան կամ ճանչցած էին զինք, եւ աւելին` ապրած անոր մտերմութիւնը եւ հետեւած անոր կեանքի հանգրուաններուն, անպայման ինծի հետ կրկնելու գնով պիտի հաստատեն այս բոլորը՝ ըսելով, թէ «պարոն Ֆըրֆըր Ֆըրֆըրեան ուրիշ մէկը չէր, եթէ ոչ հայ մշակոյթին հաւատաւոր, նուիրեալ, եզակի ու բացառիկ անձնաւորութիւն մը»:
Ինչ լաւ բնորոշում։ Եկո՛ւր ալ գիտցիր՝ ո՞վ է։ Մեր շարքերուն մէջ ո՞վ «հայ մշակոյթին հաւատաւոր, նուիրեալ, եզակի ու բացառիկ անձնաւորութիւն» չէ՛։ Կա՞յ անանկ մէկը։ Տեսնեմ անգամ չեմ հաւատար։

ՌՋ․
Բացառութիւններ ամէն տեղ ալ կան։ Էշերուն մէջ, օրինակ, ճերմակները՝ պիազ էշէկլեր բացառիկ են։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԾԱՌԸ

ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԼԼԱՃԵԱՆ

1964 թուականի ամառը Պոլիս կը գտնուէի։ Գացած էի հայրս եւ եղբայրս տեսնելու, ասիկա պիտի ըլլար իմ վերջին այցելութիւնս Պոլիս։

Հօրմէս խնդրեցի այցելել Պոլսոյ Պալըքլը կոչուած հայկական գերեզմանատունը։ Այնտեղ կը գտնուի մեր ընտանեկան դամբարանը, Հալլաճեան եւ Պարսամեան անուան տակ, ուր կը հանգչի նաեւ հանգուցեալ մայրս։ 1976 թուականէն ալ՝ հայրս։

Գացինք։ Աղօթեցինք։

Նստանք քարերուն վրայ, խօսեցանք անցեալի եւ ապագայի մասին։ Հետաքրքիր՝ շուրջս նայեցայ․ անուններ, թիւեր, անուններ, թիւեր, «ծնած», «մահացած», եւ այլն։ Մեր գերդաստանը մեծ էր, հայրս վեց մօրեղբայրներ ունէր, բոլորն ալ այնտեղ թաղուած էին, անշուշտ բացառութիւններ ալ կային, ըստ հօրս պատմածին, մէկ մասը Ֆրանսա գաղթած էր եւ այնտեղ մահացած, ուրիշ մաս մը՝ Ռումանիա գաղթած եւ Սիպիրիա աքսորուած, այլ մը՝ Յունաստան, Սելանիկ ապրած եւ մահացած եւ մեծ մասն ալ, մնացած ըլլալով իր քաղաքը կամ գիւղը, Եղեռնին զոհ գացած էր՝ Ակն, Տիւրիկ, Կասմա, Բինկեան, Ապուչեխ, եւ այլն։

Յանկարծ աչքիս զարկաւ անխնամ մնացած գերեզման մը։ Խոտեր բուսած էին վրան, գրութիւն մ’ալ վրան գրուած էր։ Գրպանէս փոքրիկ զմելիս հանեցի եւ սկսայ մաքրել, գրութիւնը կամաց-կամաց սկսաւ մէջտեղ գալ։ Շուտով թուղթ եւ մատիտ հանելով գրութիւնը ընդօրինակեցի։ Այս էր գրութիւնը․

Մեծ գոհունակութիւն զգացի, երբ այս գրութիւնը մէջտեղ հանեցի։ Չեմ յիշեր, թէ ոեւէ մէկը հետաքրքրուա՞ծ էր այս գրութեամբ։ Աւելի մանրամասնութեանց տեղեկանալու համար քանի մը անձերու հարցուցի, բայց լուրջ պատասխան մը չստացայ։ Տեղեկութիւն ունեցողը միայն հայրս էր։ 

Եագութ Պարսամեան, ծնեալ Գույումճեան, եղած է հօրս մօրեղբօր՝ Կարապետ Պարսամեանի առաջին կինը, որ ունեցած է երեք զաւակներ՝ Գրիգոր, Նուարդ եւ Տիգրան։ Իսկ երկրորդ կինը՝ Եւպրաքսիա, ունեցած է չորս զաւակներ՝ Սիրվարդ, Տիգրանուհի, Պերճուհի եւ Նուրհան (Antonio Barsamo)։ Ասոնց մէջէն ճանչցած եմ Գրիգորը եւ Նուարդը Պէյրութի մէջ 1962-63 թուականներուն, ինչպէս նաեւ Նուրհանը, որ երաժիշտ էր եւ արհեստավարժ կիթառիստ, իր ուսումը ստացած էր Սպանիոյ մէջ։ Պոլսոյ մէջ մեր տան ամենասիրուած անձն էր, միշտ կիթառը ձեռքը բռնած մեզի կու գար։ Պոլսոյ մէջ հանրածանօթ երաժիշտ էր։ Իր մայրը Եւպրաքսիան ալ ճանչցած եմ խոր ծերութեան մէջ, համեստ կին մըն էր։ Պատմած է, թէ Եղեռնէն մեծ բախտով ազատուած է: Նուրհանէն կիթառ մ’ալ նուէր ստացած եմ։

Գերեզմանատուն այցելութենէն քանի մը շաբաթ յետոյ, եղբօրս Պերճին հետ մեկնեցայ դէպի Լիբանան։ Այդ ժամանակները նոր սկսած էին Պոլսէն դէպի Լիբանան օթօպիւսներով ճամբորդել։ Ժամանակ մը միշտ շոգեկառքով ճամբորդած եմ, որ աւելի երկար կը տեւէր եւ ալ ծուխէն քիթդ ու բերանդ մուրի մէջ կը մնար։ 

Վերջապէս, արկածալից ճամբորդութենէ մը յետոյ հասանք Սուրիա, 8 Սեպտեմբեր 1964ին, եւ մեր օթօպիւսը կանգ առաւ փոքր եւ կէս-փլատակ ճաշարանի մը առջեւ։ Յոգնած, բայց ուրախ, սպասաւորը գալուն պէս շիշ մը գինի ապսպրեցինք, խմեցինք մեր կենացը եւ ըսինք՝ «երբե՛ք դարձեալ Թուրքիա» եւ մնացինք մեր խոստումին վրայ։ Այդ երկու ամիսներու Պոլսոյ արձակուրդս չարչարանք եղած էր, որուն առիթով մը պիտի անդրադառնամ։

Եւ կէս Գիշերին հասանք Պէյրութ:

Այդ ժամանակ Պէյրութը սքանչելի քաղաք էր, կը վայելէինք ազատ օդը, հայկական կեանքը։ Քեռիս եւ քեռկինս ուրախ էին, ինչպէս նաեւ մեծ մայրս, քանի մէկ թոռն ալ միացած էր մեր մեծ ընտանիքին։ Զարմիկներս՝ Վարուժան, Հուրի եւ Հրաչ, մինչեւ այսօրս, կը մնան մեր սիրելները։ Թէպէտ ցրուած երեք ցամաքամասերու վրայ, բայց միշտ միասին ենք հոգւով եւ սրտով։

Առիթով մը մեծ մօրս ցոյց տուի «Մահարձանը», զոր կարդալէ ետք հարցուց, թէ Շիշլիի հայոց գերեզմանտունը գացա՞ծ եմ թէ ոչ։ Չէի գացած, միայն, 1963 թուին «գացած եմ,- ըսի,- սգատօնի մը առիթով եւ այցելած մեծ հօրս գերեզմանը»։ Այնտեղ թաղուած է իր ամուսինը՝ Իսրայէլ Մինասեան։ Եւ այնտեղ ալ կը գտնուի մեծ մօրս ընտանեկան դամբարանը՝ Յակոբեան, Ոսկան, Սալեան եւ Թումաեան։ Մեծ մայրս ալ, լաւ յիշողութեան տէր, պատմեց իր գերդաստանին մասին։ 

Այս բոլորը սկսան մտքիս մէջ աշխատիլ։

Ո՞վ ենք։

Մեր գերդաստանը ուրկէ՞ կու գայ։

Եւ ժամանակը անցաւ:

Պէյրութէն Վիեննա, Մխիթարեան Վանք, ապա ուսում եւ աշխատանք:

Վիեննա առանձին, բայց առատ թղթակցութիւն ունեցած եմ գրեթէ բոլոր ազգականներուս, բարեկամներուս, ընկերներուս, նաեւ մանաւանդ ուսուցիչներուս հետ։ Մինչեւ այսօրս այս նամակները պահած եմ։

Բայց ամենաշատ թղթակցութիւնս եղած է մեծ մօրս՝ Խոսրովանոյշի հետ։ Այդ ժամանակներն էին, երբ մտածեցի ընտանիքի ծառ մը պատրատել եւ մեծ մօրս գրեցի։ Շուտով ստացայ ցանկ մը անուններու, եւ պատրաստեցի ընտանիքի փոքր ծառ մը, որ այդպէս մնաց մինչեւ 1976 թուականը։

Նոյն տարին )1976( հայրս Վիեննա եկաւ․ տասներկու տարի զիրար չէինք տեսած։ Նոյն ժամանակ եղբայրս ալ Գանատայէն եկաւ եւ այդպէս իրարու միացանք։ Այդպիսով հայրս կնոջս ալ ծանօթացաւ։ Դժբախտաբար հայրս սրտի անհանգստութիւն ունէր եւ հինգ շաբաթ յետոյ մեր մօտ մահացաւ։ Ամիս մը յետոյ ալ մեծ մայրս Նիւ Եորքի մէջ մահացաւ։ Իր գերեզմանը կը գտնուի Նիւ Եորքի մէջ, Անոյշ անուան տակ:

Զարմանալին այն է, որ հօրս մահանալէն երկու շաբաթ առաջ, տունը նստած կը խօսէինք ընտանիքներու մասին։ Թուղթ-մատիտ առած քովը գացի, «Հայրիկ,- ըսի,- քու յիշողութիւնդ լաւ է եւ կրնանք մեր գերդասանին ցանկը պատրաստել»։ «Շատ լաւ», ըսաւ եւ սկսանք։ Ի՜նչ յիշողութիւն, նոյնիսկ շատերու ծննդեան թուականներն ալ գիտէր:

Եւ սկսայ պատրատել մեր ընտանիքի ծառը։ Աւելի ուշ գրեցի նամակներ հօրեղբայրներուս, Ստեփան Հօբարս շուտով պատասխանեց, ղրկելով նաեւ նկարներ եւ անշուշտ ուրիշներէ ալ բաւական տեղեկութիւներ առնելով տեղ մը հասած էի։ Բայց, դժուար էր բոլորը գրել ցանկի մը վրայ։

1993 թուականին Հրաչ զարմիկիս հարսնիքին առիթով Լոս Անճելես կը գտնուէի։ Անգամ մը գնումներ ընելու համար մտանք հսկայ վաճառակեդրոն մը։ Ինչ կ’ուզես՝ կար, այնքան ամէն բան լեցուն էր, որ աչքերդ կը շլմորին։ Բայց յանկարծ աչքս զարկաւ գրութեան մը․ „New, New, Family Tree Program-floppy disk“ եւ պատշաճ գինով։ Մինաս, զարմիկիս ամուսինը շուտով գնեց եւ նուիրեց։ Ուրախութիւնս մեծ էր։

Հազիւ Վիեննա վերադարձած ընտանեկան ծառի ամբողջ թղթածրարը առի եւ գործի լծուեցայ։ Ագարակի մը մէջ, ուր ընտանեօք արձակուրդի գացած էինք, ձեռային համակարգիչի վրայ սկսայ մէկ-մէկ անունները զետեղել։

Անշուշտ ներկայիս «ընտանեկան ծառ» ծրագիրներու տեսակները կան։ Շարունակած եմ գործս եւ նաեւ կը շարունակեմ, աւելի լաւ ծրագիրներով։

Ընտանիքի ծառը կը շարունակուի, նոր ծնունդներով, ամուսնութիւններով եւ մահերով եւ անշուշտ նկարներով: Այս պարագային մէջ զարմիկներս բաւական օգտակար եղան:

Ահա մեծ հօրս գերեզմանը, մօրս կողմէ, Շիշլի, Պոլիս:

Անշուշտ, ներկայիս խնամող չկայ: Ժամանակին վրան իր նկարն ալ կար:

Կարեւոր է ըսել, թէ մենք, Սփիւռքի մէջ ապրող հայերս, չենք կարող հարիւրյիսուն տարիէ աւելի ետ երթալ։ Եթէ այդպիսի ընտանիքներ կան, միայն ու միայն բացառութիւններ կրնան ըլլալ։

Այս ալ մեծ մօրս, իր մօր եւ իրենց գերդաստանի դամբարանը, դարձեալ Շիշլիի գերեզմանատունը․

Վերջերս մահացած է մօրս զարմիկներէն Արտաւազդ Ոսկանեանը: 

Այստեղ միջանկեալ պատմեմ Զուիցերիոյ մասին․ զուիցերիացիք երկուհարիւր տարիէ աւելի է, որ պատերազմ չեն տեսած:  

Գացած էի Զուիցերիա, Ցիւրիխ, այցելութեան․ կնոջս մայրը, զոքանչս, բնիկ զուիցերիացի էր եւ հայէ մը աւելի լաւ հայերէն կը խօսէր։ Հանդիպեցայ իրենց պարագաներուն։ Այնտեղ ինծի ցոյց տուին հաստափոր, մեծկակ գիրք մը, իրենց ընտանեկան տոհմը 1650 թուականէն սկսեալ։ Մեր մօտ միայն ու միայն ընտանիքներու մասին գրուած են Աստուածաշունչերու մէջ, ուր  «Ընտանեկան Արձանագրութեան» տակ ծնունդք, ամուսնութիւնք, մահք եւ պատահած դէպքերու մասին տեղեկութիւններ կան։ Այսպիսին է մեծ մօրս Աստուածաշունչը եւ տիկնոջս՝ Գավալճեան ընտանիքի Աստուածաշունչը։

Օրինակ մը՝ Գավալճեան ընտանիքէն․ «Յամի 1894 Յունիս 28, ցորեկուան ժամը 4-3 քառորդին մէկ երկրաշարժ մը եղաւ, հարիւրյիսուն  տուն փլաւ եւ մնացած տուներն ալ վնասուեցան յԱտաբազար, յիսուն հոգի մարդ մեռաւ»։

Իմ պատրաստած ընտանեկան ծառը կը բաղկանայ 436 անձերէ եւ 173 ընտանիքներէ։ 

Քանի մը օրինակներ մեր ընտանեկան ծառէն․

Գալով Հալլաճեան անուան, ինչ որ տեղեկացած եմ, քսաներորդ դարու սկիզբը եղած է «Հալաճեան», ըստ Պոլսոյ Մայր Եկեղեցւոյ տոմարին (Վկայագիր ծննդեան եւ մկրտութեան, Պարգեւ Քհնյ․ Միրզախանեանի ստորագրութեամբ): Հօրս վկայութեամբ, 1923 թուականէն յետոյ, զանազանուելու համար ուրիշ Հալաճեաններէ եղած է «Էօզհալլաճեան»։ Գալով իմ անունիս, աւստրիահպատակ ըլլալէս վերջ «Էօզ»ը վերցնելով ըրած եմ Հալլաճեան։ «Էօզ/Öz» թրքերէն է եւ այստեղ կը նշանակէ «բուն կամ իսկական»։ 

Իսկ ի՞նչ կը նշանակէ Հալլաճ. հայերէն լպուտ, կը նշանակէ «բուրդ գզող արհեստաւոր»։

Վիեննա, 10 Օգոստոս 2021

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿՈՐՍՈՒԱԾ ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԸ

ՆԱՆԱՐ ՇԷԿՈՅԵԱՆ
Սիտնի, Համազգային Արշակ եւ Սօֆի Գօլստըն Ճեմարան, 6րդ դասարան

Շատ տարիներ առաջ, ընտանիք մը կար, մայր մը իր երկու զաւակներով՝ Արամն ու Աննան եւ իրենց մեծ մայրը։ Անոնց կեանքի պայմանները շատ դժուար էին եւ ապրած տեղերնին շատ վտանգաւոր էր, որովհետեւ պատերազմ կար։

– Շատ վտանգաւոր պայմաններու մէջ կ’ապրինք, տունէն ելլելը բացարձակապէս արգիլուած է,- ըսաւ մայրը։

Փոքրիկները շատ նեղուեցան, երբ լսեցին այս խօսքը։ Գիշեր մը, երբ մայրն ու մեծ մայրը քնացած էին, Աննան եւ Արամը իրենց մօր եւ մեծ մօր խօսքը մտիկ չըրին եւ դուրս ելան տունէն։

– Եկու՛ր, Աննա, ինծի հետեւի՛ր,- ըսաւ Արամը։

Եւ այսպէս խոտերուն վրայ վազեցին, խաղցան եւ իրարու պատմութիւններ պատմելով քնացան։

Յաջորդ առտու մայրը արթնցաւ եւ տեսաւ, որ Աննան եւ Արամը անկողինին մէջ չէին, տան մէջ ամէն տեղ նայեցաւ, բայց չգտաւ։

– Փոքրիկնե՜րս, փոքրիկնե՜րս,- ամբողջ ուժով պոռաց մայրը։

Մեծ մայրը կը փորձէր հանգստացնել իր աղջիկը։ Մի քանի օրեր անցան, բայց տակաւին փոքրիկներէն լուր չկար։ Դժբախտաբար, պզտիկները փնտռած ատեն մեծ մայրն ալ կորսուեցաւ եւ մայրը մնաց առանձին։

– Արդեօք ի՞նչ ընեմ, ո՞ւր երթամ,- մայրը մտմտաց։

Երբ փոքրիկները արթնցան, շատ վախցան եւ զղջացին, որովհետեւ իրենց մօր խօսքը մտիկ չէին ըրած։ Յետոյ ազնիւ մարդ մը տեսաւ զիրենք եւ ուզեց օգնել։ Ան զիրենք տարաւ տեղ մը, ուր բազմաթիւ փոքրիկներ կային։

Ամէն առտու Աննան եւ Արամը այս պարտէզին մէջ գործեր կ’ընէին եւ ամէն գիշեր անոնք կը փորձէին փախչիլ, սակայն ի զուր, ամէն անգամ ալ այդ բարի մարդը կը գտնէր զիրենք։

Մայրը ամէն օր եկեղեցի կ’երթար եւ լալով կ’աղօթէր։

– Աստուա՜ծ, հաճի՜ս, հաճի՜ս, փոքրիկներս եւ մայրս ետ ինծի վերադարձո՛ւր։

Օր մըն ալ գիւղին մէջ կը լսեն այս լուրը․

– Ուշադրութիւ՛ն, ուշադրութիւ՛ն, ամէն մայր, որ իր զաւակը կորսնցուցած է գիւղին մէջ, թող գիտնայ, որ զաւակը գտնուած է եւ այսօր պիտի վերադառնայ։

Մայրը յոյսը կտրած էր, որովհետեւ չէր գիտեր, թէ իր զաւակները պիտի վերադառնայի՞ն։

Պզտիկները ձիով կառքի վրայ նստած կ’երթային դէպի եկեղեցի, երբ հեռուէն տեսան ծանօթ անձ մը․ իրենց մեծ մաման էր։

– Մեծ մայրի՜կ, մեծ մայրի՜կ,- բարձր ձայնով կանչեցին անոնք։

Եւ այսպէս մեծ մայրն ալ միացաւ իրենց եւ դէպի եկեղեցի գացին։

Վերջապէս հասան եւ վազեցին իրենց մօրը քով։ Մայրը փաթթեց զիրենք եւ ըսաւ․

– Տղա՛ս, աղջի՛կս, այլեւս միշտ իմ խօսքս մտիկ պէտք է ընէք։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԾԻԱԾԱՆԻՆ ԳՈՅՆԵՐԸ (Գ.)

ՍԻՒԶԱՆ ԲՌՆԱԼԵԱՆ

Ան իր ընկերներուն քով վերադառնալով ամբողջ զրոյցը իր ընկերներուն պատմեց: 

Անոնք ալ խորհեցան, որ կարմիրը ծիածանէն խլելու համար հոյակապ առիթ մը գտած էին: Ամպերէն մին ըսաւ.

– Ապրի՛ս քեզի, կարմիրին սիրտը գրաւեցիր, մօտ օրէն կ’առնենք այս գրաւումին արդիւնքները:

– Չէ, այդքան շուտ մի՛ խանդավառուիր, նորէն ընկերներուն քով վերադարձած է:

– Այո, սիրտ գրաւել այդքան դիւրին գործ չէ:

– Բայց մինչեւ հիմա ծիածանէն ոչ մէկ գոյն կայ, ամպի մը սիրահարած ու իր ընկերներէն հեռացած է: Իսկ հիմա յոյս ունինք:

– Ճիշդ կ’ըսես եւ թէ կարմիրն է, որ պիտի խլենք: Մեր ուզածը ասիկա չէ՞ր:

– Բայց յոյսը անմիջապէս պտուղ չի տար: Պէտք է համբերենք: 

– Ի՞նչ կ’ըսես դուն: Այդքան ժամանակ չունինք: Աշխարհի վրայ պատժուելիք ահագին մարդ կայ:

– Ընկերնե՛ր, կը ներէք, բայց ես կասկածներ ունիմ: Մենք ո՞վ ենք, որ մարդ կը պատժենք: 

Այս հարցումին վրայ բոլորն ալ բարկութեամբ այն ամպին նայեցան, որ քննադատելու քաջութիւնը ցոյց տուած էր: Ի վերջոյ վիճաբանութիւնը դադրեցաւ, հիմա միտքի մը վրայ համաձայնեցան եւ միասնաբար ըսին․

– Չարութիւն ընող բոլոր մարդիկ պատժուելու արժանի են: 

Եւ Գաղտնի ամպը ըսաւ.

– Ի զուր վիճաբանեցաք, նայեցէ՛ք, հիմա բոլորդ ալ համաձայն էք պատժելու մասին: Մեր նպատակը յայտնի է: Չարութիւնը պատիժներով պիտի ոչնչացնենք: Որովհետեւ աշխարհի վրայ մեղք չգործող մարդ չկայ: 

– Կը ներէք, նորէն խօսք պիտի առնեմ եւ գիտեմ, որ մէկը չկայ, որ ինծի հետ համաձայնի, բայց ո՞վ պիտի պատժէ մեզ: Անմեղ կարմիրը իր հիասթափութեան դէմ ինչպէ՞ս պիտի պայքարի: Գոնէ իրմէ հրաման առնէիր, արդեօք ան կ’ուզէ՞ չարերը պատժել: 

Պահ մը լռութիւն տիրեց ամպերուն մօտ: Այլեւս անհրաժեշտ էր հոնկէ հեռանալ, որովհետեւ այս խօսքերը անտեսանելի ասեղ մը մխած էին իրենց մէջ: Անոնք կամայ ակամայ երկնքին վրայ շարժիլ սկսան եւ չգիտցան, թէ ո՛ւր կ’երթան:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: