ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՀԱՑԻՒ

Ռ Մ

Եղանակ մը կը կրկնուի, կարծես երկրորդ անգամն է, որ կը լսեմ։ Ի՞նչ եղանակ է։ Գրեթէ մութ սենեակին մէջ, աչքերս դժուարաւ կը բանամ։ Եղանակը հեռաձայնէս է, զարթուցիչն է։ Կը վերցնեմ, կը նայիմ հեռաձայնի պաստառին եւ կը կարդամ. «ՀԱՑ»։ Առտուայ ժամը 5։33։

Մեր երկրի պարագային հաց գնելը երբեք պարզ ու հեզասահ չէ եղած․ կարելի չէ ուտեստեղէններու գնումին հետ հացն ալ գնել ու տուն վերադառնալ։ Չէ, պարզ հացը, միշտ կապուած է կարգի, իրարանցումի, հրմշտուքի, երբեմն ալ՝ երկար ժամեր սպասելու հետ։ Իսկ ես ալ պատանեկան տարիքէս դարձեր էի մեր տան հացի մատակարարներէն մին, հօրս կամ մօրս օգնականը։ Կար միւս տեսակ, բարակ ու փոքր ճերմակ հացը, որ կը ծախուէր խանութներու մէջ, պարզ հացէն շատ աւելի բարձր գինով, եւ միայն առիթներու կամ պարզ հաց գնելու ձախող փորձերէ ետք մեր դիմած միջոցն էր։ Մասնաւորապէս հարցերու եւ պատերազմի բռնկումէն ետք, դարձած է մղձաւանջի նմանող բան մը։ Նախապատերազմեան շրջանին քառորդ ժամ տեւող կարգը յանկարծ վերածուած էր երկար, «անկանոն կարգ»ի, եւ ժամեր տեւող սպասումի մը։

Աճապարանքով կը հագուիմ, գաւաթ մը ջուր կը խմեմ, բաղնիք եւ այլն, եւ արագ քայլերով կ’ուղղուիմ այն փուռը, ուր նախապէս որոշած եմ երթալ։ Այս անգամ ծրագիրս յաջող է։ Կարգը երկար չէ, փորձառու աչքով կը չափեմ՝ պէտք է մէկ ժամէն կարգս գայ։ Լաւ է․ մէկ ժամն ի՞նչ է որ։

Մէկ տարի առաջ երկրին մէջ սկսած ցոյցերը շուտով վերածուեր էին պատերազմի, եւ պատերազմի ծանր շուքն ու շունչը ահա հասեր ու հետք ձգեր էին քաղաքին մէջ։ Պայթումներ, առեւանգումներ, հեռուներէ լսուող գնդացիրներու եւ ռումբերու ձայները արդէն մօտակայ թաղերէն կը լսուէին։ Անապահովութիւն, առեւանգումներ։ Ելեկտրականութեան յարատեւ անջատումին աւելցեր էր սննդամթերքի եւ ալիւրի անբաւարարութիւնը։ Այլեւս հացի կարգը խաղալիք չէր, «կարգին» կարգ էր։

Ահա մէկ ժամէ աւելի է որ կը սպասենք, դեռ փուռը հաց չի բաժներ։ Սպասող բազմութեան փոխանակած խօսակցութիւնները, կարծիքները, նոյնիսկ քաղաքական վերլուծութիւնները կը գալարուին, կը միախառնուին եւ մեղուի տզզոցի նմանող ձայնի մը վերածուելով կը նեղեն։ Կը նայիմ դէմքերուն։ Մեծ մասը մտահոգ, կախ ուսերով, անհանգիստ նայուածքով են։ Հայերէն նախադասութիւններն ու բառերն ալ անպակաս են։ Առջեւս երեք հոգի հայերէն կը խօսակցին, կամ աւելի ճիշդը՝ կը վիճին։ Անոնցմէ մին ճաղատ, քառասուննոց, կը փորձէ համոզել միւս երկուքը, որոնք մտահոգ կը նային իրենց խօսակիցին։ Մին թերահաւատօրէն գլուխը կը շարժէ, միւսը՝ երբեմն խօսողին դէմքին, երբեմն ալ երկինք կը նայի։ Քայլ մը կը մօտենամ, հասկցնելով թէ ես հայ եմ եւ զիրենք կը լսեմ ու կը հասկնամ։ Սպասման երկար ժամերն ու ընդհանուրին սպառնացող վտանգ մարդիկը դարձուցեր է աւելի մարդամօտ, աւելի հաղորդական։ Ճաղատ ու ճերմակ դէմքով մեր հայրենակիցը շարունակեց իր ճիգը միւսները համոզելու։

– Ինչո՞ւ ասոնց ահաբեկիչ կ’ըսէք՝ չեմ գիտեր, ասոնք ահաբեկիչ չեն, կառավարութեան փտածութեան դէմ կը պայքարին։ Պէտք է մենք հայերս ասոնց կողմը բռնենք։

Այս առաջին անգամն էր, որ նման կարծիք կը լսէի։ Ընդհանրապէս հայութեան եւ քրիստոնեաներու հակումը պետութեան կողմն էր։ Միւսները կասկածոտ մտիկ կ’ընէին։ Ստիպուած միջամտեցի․

– Միակ բանը, որ ճիշդ ըսիր՝ որ անոնցմէ մաս մը փտածութեան դէմ կը պայքարի։ Բայց մեծամասնութիւնը կամ կրօնամոլ է, կամ ալ դրամի սիրոյն այս բոլորը կ’ընէ։ Արդէն փտածութեան իրենց տարբերակը բաւական զարգացուցեր են։ Եւ ամենակարեւորը՝ մասնաւորաբար երկրին հիւսիսը գործող ամէն խմբաւորումները Թուրքիոյ կողմէ հովանաւորուած կամ նոյնիսկ անոր ձեռքով ստեղծուած են։ Մեզի համար այդ ամենակարեւոր արգելքն է անոնց համակրելու։ Կարելի է փորձել անոնց հետ ալ լեզու գտնել, բայց կո՞ղմ ըլլալ։ Եւ ո՞վ ըսաւ թէ անոնք մեզ կ’ընդունին․ իրենց վարպետը, որ զիրենք կը շարժէ, մեզ կ’ընդունի՞ ինչու։

Մարդը անակնկալի էր եկած միջամտութենէս։ Դեռ կը փորձէր միտքերս մարսել, իսկ միւս երկուքը կարծես շունչ առին։ «Ճիշդ ես, ճիշդ ես», ըսելով նիւթը փոխեցին։ Կը նայիմ դէմքերուն ու ետ կ’իյնամ մտածումներուս գիրկը։ Մինչեւ ե՞րբ հայութիւնը ստիպուած պիտի ըլլայ ընտրելու, նախընտրելու մինը կամ միւսը, այս կամ այն։ Երբուընէ՞ դրուած է ան այս աննախանձելի դիրքին մէջ։ Երրո՞րդ թէ չորրորդ դարէն։ Պիտի ազատի՞նք ուրիշները ընտրելու հարկադրանքէն, ընտրելու համար մերը, հայկականը։ Երկար չտեւե՞ց մեր շուարումը։

Կարգս մօտեցած է արդէն, երեքուկէս ժամ սպասում, «ընդունելի» է։

***

Դարձեալ կարգի եմ, կը զգամ որ հացի կարգը կեանքիս անբաժանելի մէկ մասն է։ Ձմեռ է, հիւսիսային պաղ հովը կը սառեցնէ բոլորը։ Ամէնքը կծկուած են իրենց վերարկուներուն, եւ ոմանք ալ՝ թեթեւ բաճկոններուն մէջ եւ կը սարսռան։ Յանկարծ առջեւս իրարանցում, հրմշտուք։ Երկու տարեցներ զիրար կը քաշքշեն, կը հրեն, լուտանքներ։ Կռիւ հացի կարգի համար։ Հացի համար։ Ի՞նչը կրնայ երկու տարեցներ մղել՝ այս ձեւով զիրար վնասելու։ Երկար ու յոգնեցուցիչ սպասո՞ւմը։ Անապահովութեան զգացո՞ւմը։ Թերեւս։ Տարօրինակ մարդ արարած։


***

Ժամը 7:40 է։ Գործատեղիիս մօտ փուռ մը կայ, որ հազիւ 60-70 մեթր հեռու է։ Դեռ կանուխ է, մինչեւ 8։00 ժամանակ ունիմ։ Կը նայիմ կարգին, մօտ 12 հոգի են։ Շատ չեն, կը հասնիմ։ Երկու հոգի արդէն առած են, առջեւս տասը հոգի մնաց, պէտք է գործէն չուշանամ։ Ուշանամ ալ, հոգ չէ։ Պատերազմի այս գէշ օրերուն հացի համար ուշանալըյանցանք չէ։ Գարնանային զով հով մը կը փչէ, կը փորձեմ խոնաւութեան հոտը առնել։ Կը նայիմ ամպոտ երկնքին։ Յանկարծ նայուածքիս ուղղութեամբ, հազիւ տասը մեթր անդին՝ շէնքէն դուրս ցցուած պատշգամի պատի եւ յատակի քարերը, ահռելի պայթումի մը ընկերակցութեամբ, կը թռին եւ կը զարնուին դիմացի պատերուն, պատշգամներուն։ Փոշի, հողի, քարի, կայծքարի հոտ։ Պայթումի ճնշումէն ես զիս գետին կը գտնեմ։ Բայց այս բոլորը միայն ակնթարթ մըն են։ Գլուխս կը վերցնեմ եւ խշշացող ականջներով կը լսեմ մարոց պոռչտուքը, «Ալլահու աքպար» կանչեր․ բազմաթիւ սրընթաց վազող ոտքեր, մեծ մասը՝ բոպիկ։ Չորս կողմս հողաթափներ։ Ակնթարթի մը մէջ ոտքի կը ցատկեմ։ Ինքզինքս կը թօթուեմ, չէ, բան մը չունիմ, խշշացող ականջէս արիւն չի գար, լաւ է։ Հագուստներուս փոշին թօթուելով գործի կ’ուղղուիմ։ Կը փորձեմ պաղարիւնս պահել։ Բայց սիրտս արագ կը տրոփէ։ Մահուան չափազանց մօտ զգացուող շունչէն է կ’երեւի։ Նախապէս մէկ-երկու անգամ զգացեր էի անոր շունչը։ Նոր Գիւղ, պահակութեան ատեն, ուր թէեւ մեզ՝ անփորձներս առաջնագիծ չէին ղրկեր, բայց կային կէտեր, ուր, մի քանի քայլ անդին, դիպուկահարին գնդակը կը մխրճուէր պատին մէջ, զգացնելով թէ մի քանի մեթր է միայն ստոյգ մահը։ Սրտի նոյն արագ տրոփն էր, վախի, պարտականութեան զգացումի եւ նոյն վախը խեղդելու ճիգի խառնուրդ մը։


***

Դարձեալ խճողում, հրմշտուք։ Դեռ տասը հոգի կայ։ Ոսկորներուս մէջ սառած գետնի պաղութիւնը արդէն ցաւ կը պատճառէ։ Ծեր մը կը մօտենայ կարգին։ Ահա նոր կռիւ մը, կը մտածեմ։ Կը շարունակէ մօտենալ։ Կը մխրճուի մարդոց կոյտին մէջ։ Եւ ահա պոռչտուքը կը սկսի.

وين داخل، خليك بدورك –
(Ո՞ւր կը մտնես, կարգիդ սպասէ՛)։

Մարդը հանդարտ կը պատասխանէ.

– Հաց չեմ ուզեր, հաց պիտի չառնեմ։ Կարգերնիդ չեմ առներ, հոգ մի՛ ընէք։

Եւ ծռելով կը համբուրէ փոքր տղեկի մը գլուխը։

– Հաց չեմ ուզեր, հացը ամէն բան չէ, միայն աս պզտիկը պիտի համբուրէի, թոռնիկիս կը նմանի, քանի տարի է Գերմանիա ճամբորդեր են։ Քանի տարի է չեմ տեսած։

Ու դանդաղօրէն կը հեռանայ։ Ակնթարթ մը լռութիւն կը տիրէ։ Ետքը նորէն ժխոր։

Ոչ միայն հացիւ։ Ճիշդ է, կը մտածեմ, «ոչ միայն հացիւ կեցցէ մարդ»։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s