ԵՐԵՔ ՆԱՄԱԿ ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆԷՆ ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆԻՆ

Սնապեան եւ Ճերանեան

Նամակները համակարգիչով շարած է Սնապեան։ Զանոնք մեզի տրամադրած է Փանոս Ճերանեան։ Կարճ ծանօթագրութիւններ աւելցուցած ենք։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Ա

Հինգշաբթի, 19 Յունիս 2008

Սիրելի՛ Փանոս,

Այսօր ստացայ 12 Յունիս թուակիրդ, ներփակ՝ երկու բանաստեղծութիւնները եւ «ուրիշ բան մը», որուն նկարագիրը շատ պարզ չեղաւ ինծի։ Յամենայն դէպս շնորհակալութիւն․․․

Ուրախ եմ, որ առիթը չես փախցներ սեղանին առջեւ անցնելու եւ խռովքներուդ մարմին տալու արթուն ես միշտ։

Այս հաւատարմութիւնդ պիտի համարես դուն քու վրադ տարած յաղթանակ մը։

«Ազդակ» գրականի[1] թիւ 6 համարին մէջ լոյս ընծայած էի քու «Կանաչ կամրիր[2] խոտեր» անուն արձակ էջդ։ Կարդալու հնարաւորութիւն ունեցա՞ր արդեօք։ Յարմար առիթով մը ուշադրութեան յանձնած էի զայն եւ հրճուանք պարգեւած ամէնուն։

Այս պարբերականը պիտի շարունակուի այնքան ատեն, որ շունչ ըլլայ վրաս[3] եւ դուն յարատեւ ներկայ պիտի ըլլաս հոն, ի հարկէ թարմաշունչ կտորներ ստորագրելու պայմանով․․․։  8րդ համարին մէջ պիտի երեւին վերջին ղրկածներէդ չորսը, առաջինը՝ «Բարձունքներ»ու վերամշակուած օրինակով։[4]

Մտադիր եմ այս անգամ մասնակցելու Հայ Գրողներու համագումարին, ի Հայաստան։[5] Յարութն[6] ալ հոն պիտի ըլլայ։ Դո՞ւն։

Ծովիկին[7] փոխանցեցի բարեւդ։ Կը փոխա[անցէ]դարձէ[8] ջերմօրէն։

Կարօտով՝
Պ․ Սնապեան [ձեռագիր ստորագրութիւն]
Պ․ Սնապեան

Բ

Երեքշաբթի, Յունիս 23, 2009

Սիրելի Փանոս,

Շուրջ տասը օրէ ի վեր խաղաղականի ափերուն կը գտնուիմ, Սան Ֆրանսիսքոյի շրջանը Մաունթըն Վիու քաղաքը, ուր հրաւիրուած էի ամէնօրեայ վարժարանէն շրջանաւարտ թոռնիկիս վկայականը ծափահարելու։

Շատ կը խնդրեմ, որ բարի ըլլաս եւ հեռաձայնային հետեւեալ համարով՝ 650 969 8777 կապ հաստատես հետս եւ հաղորդես ինծի հեռաձայնային քու համարդ, որպէսզի անկէ յետոյ սկսինք պարբերաբար զրուցել իրարու։

Ես շուրջ ամիս մը եւս այս կողմերը պիտի մնամ։

Կարօտով՝
Պ․ Սնապեան [ձեռագիր ստորագրութիւն]
Պօղոս Սնապեան

Գ

Երկուշաբթի, 19 Յուլիս 2010

Սիրելի Փանոս,

Շուրջ շաբաթ մը առաջ, Մասթըլ մոլի[9] մէջ արանց յատուկ յարդարանքի սալոնի մը տէր բարեկամդ հեռաձայնով իմացուց, որ նոր վերադարձած է Գանատայէն ու քեզմէ նամակ բերած ինծի, բայց միայն առջի օր հնարաւոր եղաւ հանդիպիլ ու վերցնել գիրդ։

Շնորհակալ եմ թէ տածած բարեկամական զգացումներուդ, թէ «Ազդակ-գրական»ի մասին արձանագրած մտածումներուդ եւ թէ հարիւր աստիճան «հնչուն» անակնկալիդ համար․․․

Ըսեմ, որ մօտս ունիս երեք բանաստեղծութիւններ,- «Գրիչը», «Երեկոյ մը» եւ «Հորիզոնը», որոնք միասին լոյս կը տեսնեն «Ազդակ-գրական»ի հերթական համարին մէջ, [Յ]ուլիսի վերջին օրերո[ւ]ն։ Ուրախ եմ, որ անգամ այդ ցուրտ միջավայրին մէջ կը շարունակես տաք հաւատարմութեամբ մը դարպասել արուեստի մուսաները։

Նորայէն[10] յաճախ կը տեղեկանամ առողջութեանդ փուլերուն։ Ինչ խօսք, որ երկու ծանր փորձութիւններդ յաղթա[ն]հարած ես արդէն ու կը պատրաստուիս անձամբ բարեւ մը տալ մեզի։

Ես, մենք ամէնքս լաւ ենք եւ ամէնքով կը բարեւենք քեզ, քաջառողջութեան սրտաբուխ մաղթանքներով։

Կարօտով
Պ․ Սնապեան
Պ․ Սնապեան [ձեռագիր ստորագրութիւն]


[1] Պ․ Սնապեան «Ազդակ Գրական – Ազդակ Արուեստի» պարբերաթերթը 2007ին հիմնադրած ու խմբագրած է մինչեւ  մահը, 14 Յունիս 2014։ Պարբերաթերթին մասին տես՝ Կ. Առաքելեան, «Ազդակ գրականը» արդի մարտահրաւէրների խաչմերուկում», «Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների», թիւ 3, 2015, էջ 191-197։
[2] Պէտք է ըլլայ՝ «կարմիր»։
[3] Սնապեան կը վարէ Պէյրութի «Բագին» Գրականութեան եւ Արուեստի ամսագրին խմբագրութիւնը 1962 – 2004, իսկ 2007 – 2014, մինչեւ մահը՝ յիշեալ պարբերաթերթը։
[4] Պարբերաթերթի 2008ի թիւ 8ին մէջ լոյս տեսած են չորս կտորներ Փանոս Ճերանեանէ, սակայն առաջինը անվերնագիր է՝ եռաստղ (***) կը կրէ, իսկ յաջորդները կը կոչուին՝ «Հիւղակը․․․», «Եղանակ», «Ապրիլեան պատկեր» (էջ 6)։
[5] Գրողներու Համահայկական Դ․ Համագումար, Երեւան, 6 – 14 Յուլիս 2008։
[6] Բանաստեղծ Յարութիւն Պէրպէրեան։
[7] Ծովիկ Մխճեան, Սնապեանի քարտուղարուհին։
[8] Ձեռագիր սրբագրութիւն։
[9] Master Mall, Պուրճ-Համմուտի մէջ վաճառատուներու կեդրոն։
[10] Ճերանեանի զարմուհին։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՐԱՄ ՀԱՅԿԱԶ – ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

Արամ Հայկազ իր տան մէջ, Նիւ Եորք, Ապրիլ, 1984

«Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր», հատոր Զ․ (1973-1975), Երեւան, «Տիգրան Մեծ», 2015, կազմող եւ ծանօթագրող՝ բանասիրական գիտ. դոկտոր Մարգարիտ Մամիկոնի Խաչատրեան

Ինչպէս ծանօթ է, մեր էջը արտատպում կատարելու սովորութիւն չունի։ Այստեղ կը կատարենք բացառութիւն մը․ Արամ Հայկազ – Վրէժ-Արմէն նամականին արդէն լոյս տեսած է վերոնշեալ հատորին մէջ։ Շատ աննշան յաւելումներ կատարուած են այս վերահրատարակութեան մէջ՝ հոս ու հոն։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք թէ նամակները ստացողին՝ Վրէժ-Արմէնին, իր համագործակցութեան, թէ Մ․ Խաչատրեանին, իր ուսումնասիրութեան համար։
Արամ Հայկազի կեանքին ու գրականութեան վերաբերող ինչ-ինչ մանրամասնութիւններ ի յայտ կու գան այստեղ, թէեւ ան նամակագրութեան մէջ ժլատ կ’երեւի։ Իսկ Վրէժ-Արմէն հայ գրողին սիրով, հետաքրքրութեամբ ու խանդով կապուած պատանին, երիտասարդը, խմբագիրը, նամակագիրն է, որ ընթերցող- հրապարակագիր ըլլալէ անդին հայ գրողին գիրքերը տարածող, իր կարելիութիւնները ի սպաս դնող նուիրեալն է նաեւ։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Վրէժ-Արմէնի տան մէջ, Մոնթրէալ, 1972ի Նոյեմբերի վերջին օրերէն մէկը․ ձախէն աջ՝ տիկինը՝ Նազիկ Արթինեան, մայրը՝ Անահիտ Նորատունկեան-Արթինեան, Պօղոս Սնապեան, Վրէժ-Արմէն Արթինեան, Միսաք Վանլեան (Համազգայինի վարչական մը) եւ Արամ Հայկազ

ԱՐԱՄ ՀԱՅԿԱԶԻ ՀԵՏ

Արամ Հայկազի հետ առաջին հանդիպումս եղած է մեր հայերէնի դասագրքին՝ «Հայկարան»ի ճամբով։ Եւ այդ առաջին հանդիպումէն իսկ սիրած եմ զինք։ Անոր պարզ, անսեթեւեթ ոճը, անոր պատմողական բնոյթը ո՞ր աշակերտին հաճելի չեն ըլլար։
Յետոյ, երբ ես ալ սկսայ գրել, վստահ եմ, որ զգալի էր իր ազդեցութիւնը իմ ալ ոճիս վրայ։ Չեմ մոռնար երբեք, տարիներ ետք, երէց ընթերցողներէս մէկը, յատկապէս «Ոստայն» շարքիս ակնարկելով, զիս կը բաղդատէր արդէն այնքան սիրուած ու կարդացուած գրողին հետ։ Ասիկա՝ ի միջի այլոց։
Հրապարակագրական գործունէութեանս արշալոյսին, քաջալերուելով թէ՛ «Հայկարան»ներու հեղինակին եւ «Յուսաբեր»ի խմբագիրին՝ Բենիամին Թաշեանին, թէ՛ ալ հարցազրոյցներու մեծ վարպետ Կարօ Փօլատեանին կողմէ, ես ալ դիմեցի զանազան գրողներու եւ արուեստագէտներու՝ տեղաբնակ թէ հեռաբնակ՝ իրենց հետ հարցազրոյց ունենալու խնդրանքով։ Արամ Հայկազ խնդրանքիս ընդառաջողներու առաջիններէն էր։
Այդպէս ալ ծայր տուաւ անձնական կապս անոր հետ։
Յետոյ զինք անձամբ ճանչնալու առիթն ալ ունեցայ, երբ Մոնթրէալ հաստատուելուս յաջորդ ամիսն իսկ ինքն ալ եկաւ հոս՝ Յակոբ Խաշմանեանին ու Համաստեղին հետ՝ այս վերջինին յոբելեանին առթիւ զինք ներկայացնելու համար։
Մեր նամակագրութիւնը, ուրեմն, կը սկսի հարցազրոյցի խնդրանքէս ու կը տեւէ մինչեւ իր մահը, այսինքն՝ 1962 – 1984։ Այդ նամակներուն ընդմէջէն մենք կը տեսնենք այն ազնիւ ու բարի մարդը, որ կ՚երեւի իր բովանդակ գրականութեան մէջ։
Այս նամականին առաջին անգամ լոյս տեսաւ դոկտ. Մարգարիտ Խաչատրեանի պատրաստած-խմբագրած «Արամ Հայկազ, Մոռացուած էջեր» շարքի Զ. հատորին (1973 – 1975) մէջ, 2015ին, «Տիգրան Մեծ», Երեւան։ Ծանօթագրութիւնները առաւելագոյն չափով հայթայթուած են իմ կողմէ (այդպէս ալ նշուած), բայց կարեւոր մասն ալ՝ շարքի խմբագիրին կողմէ։ Յատուկ շնորհակալութիւն կը յայտնեմ անոր, որ ամբողջ նամականին ու ծանօթագրութիւնները դրաւ մեր տրամադրութեան տակ՝ մաս դարձնելու համար այս կայքէջին մէջ հետզհետէ հաւաքուող նամականիներուս։

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

***

Վրէժ-Արմէն Արթինեանի (ծն. 1940) անձ­նական արխիւին մէջ պահուած են ոչ միայն Ա­­րամ Հայկազի՝ իրեն հաս­ցէ­ա­­գրած նամակները, այլեւ իր գրած պա­տաս­­խան նամակներու պատճէննե­րը։ Քանի որ մեր լաւ բա­րե­կամ Վրէժ-Արմէնն ա­մենայն բծախնդրութեամբ հա­­մե­մա­տեր է հրա­տա­րակուող նամակները բնա­գրե­րուն կամ կրկնօրինակներուն հետ, մեզի ի­րա­ւունք կը վե­րա­պահենք նշելու՝ «Կը տպա­գրուի ըստ բնագրի (Վրէժ-Ար­­մէ­ն Արթինեանի անձնա­կան ար­խիւ, այ­սու­հե­տեւ՝ ՎԱԱ արխիւ)»։
Արամ Հայկազի նամակները գրուած են Նիւ Եորքէն։ Վրէժ-Արմէնի ա­ռա­ջին մի քանի նամակները գրուած են Գահիրէէն, 1971 Ապ­րի­լի 25էն սկ­սեալ՝ Մոնրէալէն։ Գրականութեան եւ Արուեստի Ե. Չարենցի անուան Թան­գա­րանի (այսուհետեւ՝ ԳԱԹ)՝ Արամ Հայկազի ֆոնդին մէջ (այսուհետեւ՝ ԱՀՖ) պահուած են Վրէժ-Ար­մէնի նամակ­նե­րէն մէ­կը եւ մէկ բա­ցիկ։
Կատարեր ենք աննշան փոփոխութիւններ՝ նամակներու ուղղա­գրու­­թիւնը եւ կէտադրութիւնը «Արամ Հայկազ. Մոռացուած էջեր» գրքի հատորներու հրա­­տա­րա­­կութեան՝ մեր որդեգրած հիմնական սկզբունք­­ներուն համա­պա­տաս­­խանեց­նե­լու համար։ Յատուկ շնորհա­կա­լու­­թիւն պարոն Վրէժ-Արմէն Ար­­­թին­եանին, որ յա­­­­մառ դիմադրու­թիւ­նէ յետոյ համակերպեցաւ այդ փոփո­խու­­թիւն­նե­րուն։

ՄԱՐԳԱՐԻՏ Մ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ

Ծանօթ. Վ․-Ա.Ա. – Նամակները սոյն կայքէջին վրայ զետեղելու համար այդ «աննշան փոփոխութիւններ»ը հնարաւորին չափ ջնջուած են ու անոնք առաւելագոյն չափով վերադարձուած են իրենց բնագրային տեսքին, վրէպներով հանդերձ. կարգ մը սրբագրութիւններ նշուած են ուղղանկիւն փակագիծերու [] մէջ։ Նաեւ այստեղ աւելցուած են քանի մը նոր ծանօթագրութիւններ։ Թուականներու սկիզբը նշուած այբբենական թուագրումը գրքի խմբագիրին կը պատկանի՝ ծանօթագրութիւններու յղումին համար (հատորին մէջ)։ Նամակները կը հրատարակուին ըստ Վ․-Ա.Ա.ի արխիւին, բացի նշուած պարագաներէ, որոնք ինչպէս Մ.Մ.Խ.ի ծանօթագրութեան մէջ կ՚ըսուի, առնուած են ԳԱԹի արխիւէն)։

Արամ Հայկազ

Ա

Հոկ.[տեմբեր][1] 1 / 1962
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Արմէն,

Քանի մը օրէն պիտի պատասխանեմ հարցարանիդ։[2]

Անկեղծօրէն՝ Ա. Հայկազ

[մեքենագիր՝ պատասխաններուն վերեւը գրուած]

Բ

Հոկ.[տեմբեր][3] 2, 1962, Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Արմէն,

Անունիդ  քանի մը անգամ հանդիպած ըլլալով «Յուսաբեր»ի[4] էջե­րուն մէջ՝ սեպտեմբեր 22 թուակիրդ ծանօթ անձէ մը ստացուած նա­մա­կի տպա­ւո­րութիւն թողուց վրաս։ Զայն կարդացի հաճոյքով ու, ըստ խոստ­մանս, ա­հա անոր կը պատասխանեմ։ Խորհելով, որ ինծի ղրկած հար­ցա­րանիդ նա­մակը պահած կ՚ըլլաս, հարցումներդ զանց կ՚առնեմ։

[Նամակի վերջաւորութեան, պատասխաններէն ետք, աւելցուած]

Սիրելի Արմէն

Շատ մա­քուր չեղաւ։ Բայց կը ներես. առանց սեւա­գրու­թիւն ունե­նա­լու գրեցի եւ անգամ մը եւս արտագրելու ժամանակ եւ տրա­մա­­դրու­թի­ւն չունիմ։

Ա. Հ.

Գ

4-11-1962  Գահիրէ

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,     

Ամիսէն աւելի է ստացած եմ ձեր երկտողը, որ զիս դրաւ ձեր պա­տաս­խանը շուտափոյթ տալուն ակնկալութեան մէջ։ Դժբախ­տա­բար այդ ակն­կա­լութիւնը երկարաձգուեցաւ։

Այժմ չեմ գիտեր, թէ արդեօք ղրկեցի՞ք հարցարանիս1 պատաս­խա­նը, թէ ոչ։ Յամենայն դէպս ես ոչինչ ստացայ ձեր երկտողէն ետք եւ այն մտա­­վախութիւնը ունիմ, թէ կորսուած է ձեր գրութիւնը, եթէ, ան­շուշտ, ղրկած էք։

Այս պարագային պիտի խնդրեմ, որ բարի ըլլաք դարձեալ գրելու։

Միւս պարագային, եթէ տակաւին չէք պատասխանած հարցում­նե­րուս, կը յուսամ մօտ օրէն կը գրէք (կը յուսամ նաեւ որեւէ լուրջ արգելք չէ եղած, եւ ձեր առողջութիւնն ու տրամադրութիւնը լաւ են)։

Շնորհակալութեամբ՝
Վրէժ-Արմէն

Դ

9-11-1962
[Սխալմամբ հատորին խմբագիրին կողմէ մեկնաբանուած է որպէս Նոյեմբեր 11 – Վ․-Ա․]

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,

Շնորհակալութեամբ եւ ուրախութեամբ ստացայձեր հոկտ.[եմբեր] 2 թուակիր նամակը։ Կարծեմ թէ այդ թուականէն ամիս մը ետք յանձնած էք նա­մակատարին, որովհետեւ նոյ.[եմբեր] 7-ին միայն ձեռքս անցաւ Ձեր նա­մա­կը։ Մինչ այդ ես մտահոգուեր էի եւ երկտող մը ղրկեր էի նոյեմբեր 4-5-ին։ Կը յուսամ[՝] այս նամակս ատենին կը հասնի եւ աւելորդ յոգնութենէ կը փրկէ ձեզ։

Երկիցս, երիցս շնորհակալ եմ, որ պատասխանեցիք ինծի։ Շատ հպարտ եմ ձեր բարեկամութիւնը վաստկած ըլլալու համար։

Խնդրանք մը եւս ունիմ։ «Յուսաբեր»ին ձեր թղթակցութիւնը աւելի յա­ճախ չի՞ կրնար ըլլալ. ձեր որեւէ գրածը ամէն տարիք մեծ հաճոյքով կը կար­­դայ։ Կը սպասենք կարդալու ձեր կարճ պատմուածքները՝ համով-հո­տով։ Վերջին անգամ [«]Բագին[»]ի մէջ[5] հանդիպեցայ ձեր երկու գող­տ­րիկ կտոր­նե­րուն եւ վայելք մը ունեցայ՝ զանոնք կարդալով։

Հայրս, մայրս եւ եղբայրս ալ ձեր հաւատարիմ ընթերցողներէն են։ Դեռեւս 15 տարեկան էի, երբ որ տարեդարձիս մայրս ինծի նուիրեց «Ցե­ղին ձայնը» Բ. հ[ա]տ.[որը:][6] Կը  ցաւիմ, որ Ա.  հ[ա]տ․[որ]ը [7] չեմ տեսած. կա­­րելի չէ՞ վերահրատարակել։

Կը մաղթեմ, որ Աստուած Պապան երկարէ ձեր տարիները եւ տայ ձե­զի լաւ առողջութիւն եւ բարձր տրամադրութիւն, թուղթ, մելան եւ մնա­­­ցեա­լը, եւ դուք ալ ձեր առածին փոխարէն մեզի տաք համեղ պատ­մո­ւածք­ներ։

Երախտագիտութեամբ՝ Վրէժ-Արմէն

Ե

Նոյ.[եմբեր] 17 / 62
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Ճիշդ կէս ժամ առաջ ստացայ 9-11-62 թուակիրդ եւ կը պա­տաս­խա­նեմ անմիջապէս՝ վախնալով, որ եթէ մէկ կողմ դնեմ, որ հերթի սպասէ, 1963-ը մեր դրան առջեւ հասած կ՚ըլլայ… Ըսեմ նաեւ, թէ ժա­մա­նակին ստա­ցած եմ նոյ. 4 թուակիրդ եւ կարդալէ վերջ հա­սած այն եզրա­կա­ցու­թեան, թէ մեր նամակները ճամբան խաչաձեւած են ի­րար։ Եթէ Ձեր հար­­ցարանին պատասխանող նամակս հոկ. 2 թուագրած եմ, այդ ցնդածութեան արդիւնք է, պէտք է գրած ըլլայի նոյ. 2։ Դեռ բախտա­ւոր ես, որ թուականն ալ 1961 կամ 1963 չեմ դրած…

«Յուսաբեր»ին աւելի յաճախ գրելու Ձեր խնդրանքը գոհացնել շատ ալ ձեռ­քս չէ. ժամանակի եւ տրամադրութեան հարց է։ Իրիկուն­նե­րը աշխա­տան­քէ կը վերադառնամ յոգնած։ Յոգնած՝ մէջքով, մարմ­նով ու մանա­ւանդ՝ աչքերով։ Եթէ երբեմն կը գրեմ, պատճառը ոչ թէ /էջ 2/ ա­զատ ժամանակ ու­­նենալս է, այլ ինձ հաւատարիմ ընթեր­ցող­նե­րուս հաս­նելու փափաքը եւ գրելու ներքին մղումիս գոհացում տալը, ո­րովհետեւ, սիրելի՛ Վրէժ, երբ 10-15 օր բան մը չեմ գրեր, ուղղակի դժբախտ կը զգամ ինքզինքս։

«Բագին»ը հրատարակուիլ սկսելէ իվեր կարծեմ 5 թիւերով ինձմէ գրու­թիւն­ներ տուաւ։[8] Ալ աւելի ի՞նչ կ՚ուզէք… Ուրախացայ՝ դուք ամ­բողջ ըն­­տա­­նե­օք գրածներս սիրելնուդ համար. այդ կը նշանակէ երկու սերունդի սի­­­րելի ըլլալ… ինչ որ՝ յաջողութիւն մըն է ինքնին։

«Ցեղին ձայնը»ին Ա. հատորէն[9] եթէ ունենայի, կը ղրկէի քեզի, բայց բացարձակապէս սպառած է։ Ունեցած 2 օրինակէս մէկը քովս է, միւսը 15 օր ա­ռաջ ղրկեցի Սովետական Հայաստան՝ Գ. Էմինին։[10] Վերա­հրա­­տարակել զայն յիմարութեան պէս բան մը պիտի ըլլայ… Ախոր­ժակդ պահէ՛ «Չորս աշ­­­­խարհ»ին,[11] որ մինչեւ այս նամակիս հասնիլը լոյս տեսած կ՚ըլլայ կար­ծեմ։

Սիրով՝ Ա. Հ.

«Յուսաբեր»ի մէջ գրածներդ կը կարդամ հաճոյքով եւ հետա­քրքրու­թեամբ։

Զ

24 փետր.[ուար] 1963
Գահիրէ

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,

Ի՜նչ մեծ ուրախութիւն պատճառեցիք ինծի եւ մերիններուն ձեր ղրկած թանկագին նուէրով։[12] Գիտէ՞ք, թէ կանխազգացում մը ունէի, թէ ա­տանկ բան մը պիտի ընէք. ձեր գրածներուն մէջի Արամ Հայկազը այդ­պի­սի ժեսթ[13] մը ընող մէկն է։

Չեմ գիտեր, թէ ինչպէս պիտի կարենամ փոխարինել այդպիսի գե­ղե­ցիկ ընծայ մը։ Երանի օր մը ես ալ… Բայց դեռ շատ կանուխ է այդ մասին մտածելու համար։

Ձեզի լաւ բան մը պատմեմ։

Մէկու մը տունը հանդիպեցայ բանաստեղծուհի Սիլվա Կապու­տի­կեա­նի[ն]։[14] Երբոր իմացաւ, որ կը գրեմ, ուզեց տեսնել գրածներէս բան մը։ Տուն գացի եւ իրեն համար բերի երեք «Յուսաբեր»[,] որոնցմէ մէկուն մէջ էր ձեզի հետ ունեցած զրոյցս։[15]

– Անքե՞թ[16] կատարեր ես,– հարցուց, ապա ըսաւ,– Արամ Հայկա՞զ… Այո՛, լաւ գրող է նա…

Անշուշտ ձեր գրականութեան հանդէպ մեր ունեցած հիացմունքը նոր չէ, սակայն հայրենաբնակ գրագիտուհիին վկայութենէն կ՚երեւի, թէ լաւ ծանօթ են այնտեղ ձեր գործերուն։

Դարձեալ շնորհակալ եմ ձեր «Չորս աշխարհ» գրքին համար։ Կը մաղ­թեմ տարոսը յաջորդին հրատարակութեան…։

Անկեղծ սիրով եւ յարգանօք՝
Վրէժ-Արմէն

Է

10-3-63
Գահիրէ

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,

Մէկ շունչով կարդացի «Չորս աշխարհ» վէպը[17] – չզարմանաք, երբ որ վէպ ըսեմ. մէկ ծայրէն միւսը ան մէկ երկար պատմութիւն էր՝ հայ գրողի մը կամ հայ մարդու մը ոդիսականը։ Նոր վերնագիրը աւելի յարմարած է, քան «Ցեղին ձայնը», բայց կարելի է ձեր բոլոր գրքերուն վրայ այսպէս գրել – [«]Ցեղին ձայնը աշխարհի չորս ծագերուն[»]։

Ես ընդհանրապէս երկար բան չեմ կրնար կարդալ այժմ – մասնա­ւո­րա­­բար դպրոցի օրերուն։ Իսկ երբոր պատմուածքներու հատոր մը ձեռք առ­նեմ, կը կարդամ ամէնէն առաջ ամէնէն կարճերը։ [«]Չորս աշ­խարհ[»]ը  բաժնուած է բազմաթիւ գլուխներու, այնպէս որ շատ-շատ կը դիւ­րանայ ընթերցումը։ Որեւէ պատմուածքէ վերջ կրնաս կանգ առնել։

Բայց եկէ՛ք տեսէք, որ այդպէս չեղաւ. մէկ պատմուածքը վեր­ջաց­նե­լով՝ կ՚անցնէի միւսին։

Վերջերս ընկեր Բ. Թաշեան[18] մեր »Երիտասարդական շարժում«ի[19] խմբա­­գիրներուն կը թելադրէր գրել սեղմ, կարճ, պարզ նախադասու­թիւն­նե­րով, [«]Դարուն ոգին այդ կը պահանջէ[»], կ՚ըսէր եւ Սարոյեանը[20] օրի­նակ կու տար։ Ես անմիջապէս կ՚աւելցնէի – Արամ Հայկազը։ Ձեր գրե­լու ոճը մէկ սկիզբէն սիրած էի։

Երբ տասնեակ մը տարիներ առաջ սկսայ կարդալ ձեր գրածները, գլխա­ւորաբար «խնդալիք բան մը» գտնելու համար էր։ Ետքը կամաց-կա­մաց տեսայ, թէ «լալիք բաներ» կը գտնէի։

«Չորս աշխարհ»ը ամէնէն աւելի այդպէս տխուր գիծն է, որ ցայտուն կը դարձնէ ձեր մէջ տառապած հայ մարդու տխրութիւնը… որ սակայն տա­րազուած է ձեր ոճին եւ լեզուին քաղցրութեամբ, ինչպէս լեղի դեղա­հատ մը կը պատեն շաքարով։

Ի՜նչ լաւ պիտի ըլլար, եթէ, ձեր ըսածին պէս, հաւաքուէին ձեր գոր­ծե­րը, դասաւորուէին եւ տպուէին մասնաւոր հատորներով։ Մասնա­ւո­րա­բար՝ «Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ»ը[21] թեթեւ սրբագրութիւններով կարելի է մէկ ամբողջական վէպի վերածել – հայուն վէպը։

Կը մաղթեմ, որ իրականանայ ձեր եւ մեր այդ փափաքը։

«Չորս աշխարհ»ը, որուն բովանդակութեան մէկ մասին ծանօթ էի [«]Հայրենիք[»] եւ [«]Բագին[»] ամսագիրներէն եւ Կարոյին տարեգրքէն,[22] ե­ղաւ մեր բազմահատոր մատենադարանին այն գրքերէն, որուն [որոնց] որեւէ ա­տեն կրնանք դիմել՝ գրական վայելք մը ունենալու համար։

Աստուած տայ, որ ձեր երիտասարդական կենսունակութեամբ շա­րու­նա­կէք գրել եւ հարստացնել մեր փոքր ածուն։

Ի դէպ, չէ՞ք մտածեր հայ երիտասարդներու նուաճումներուն, ա­նոնց մտահոգութեանց, խնդիրներուն, յուսախաբութեանց եւ յաղթա­նակ­ներուն մասին ալ գրել, երբ որ դրացի չմնայ «բամբասելիք», ինչպէս կ՚ըսէ եղեր ձեր տիկինը։[23] Թէ ոչ, ձեր հանդիպած հայ երի­տա­սարդ­ները ձեզ յուսա­խաբ են ըրած…

Ներեցէ՛ք, որ դարձեալ շնորհակալութիւնս յայտնեմ, ինչպէս նաեւ ծնողքիս ու եղբօրս շնորհակալութիւնները։

Սիրով եւ յարգանքով՝ Վրէժ-Արմէն

Ը

Մարտ 24 / 63
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ Արմէն,

Ստացայ 10/3/63 թուակիրդ[24] եւ կարդացի ուրախութեամբ եւ հետաքրքրութեամբ։ Շնորհակալ եմ գնահատական տողերուդ համար, կրնաս վստահ ըլլալ, թէ երիտասարդութեան դէմ հակակրութիւն չունիմ ու եթէ տեսնեմ զանոնք գովելի արարքներու մէջ, ու եթէ այդ արարքը խան­­դա­վա­ռէ զիս, յուզէ զիս, զայն կը դարձնեմ գրականութեան նիւթ։

Ժամանակին ստացած էի նաեւ 24/2/63 թուակիրդ եւ անմի­ջա­պէս պատասխանած անոր։[25] Կը թուի, թէ ճամբան ուշացած է կամ կորսո­ւած։ /էջ 2/ Իսկ ես կը կարծէի, թէ նման անախորժ բաներ ա[՛]լ չեն պատահիր։

Թղթաբերով կատարուած մեր «տեսակցութիւն«ը «Հայրենիք»ը ար­­տա­­տպեց։[26]Այդ առթիւ Ամերիկայի հեռաւորագոյն անկիւններէն իսկ ինծի գրող ու հարցնող եղաւ, թէ «Ո՞վ է այդ Վրէժ-Արմէնը»։ Մէկ հոգի ալ գրած էր, թէ իր եղբօր տղուն անունն ալ Վրէժ-Արմէն է։

Ջերմ բարեւներ Ձեր ընտանիքի բոլոր անդամներուն։

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

Թ

Յուն[վ].[ուար]  8 /64[27]
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ,

Ժամանակին ստացայ Ձեր ընտանիքի անդամներուն մաղթանք­նե­րով ծանրաբեռն տօնական օրերու առթիւ ղրկած քարտդ։ Շնոր­հա­կա­լու­թիւն։ 1963ին վերջին քառորդը ինծի համար շատ գէշ տարի մը եղաւ։ Նոյեմ­բե­րին գործս կորսնցուցի[28] եւ հինգ շաբաթէ իվեր մէջքի ցաւով անկողինն էի։ Այս բաները կ՚ըսեմ հաստատելու համար, թէ հեռաւոր բա­րեկամներէ հա­սած համակրանքի արտայայտութիւնները լաւ անդ­րադարձում ունեցան հո­գե­կան տրամադրութեանս վրայ։

/Էջ 2/ Կը յուսամ՝ 1964ը ինծի, Ձեզի եւ համայն հայութեան եւ մարդկու­թեան համար լաւ տարի մը կ՚ըլլայ։

Խնդրեմ յայտնէ[՛] եղբօրդ եւ ծնողքիդ, թէ իրենց համակրական արտայայտութիւնները ուրախացուցին զիս։

Ուշացած տօնական օրերու մաղթանքներով ու սիրով՝ Ա. Հայկազ

Ժ

Գահիրէ, 13 փետր.[ուար] 1964

Յարգելի, սիրելի պարոն Արամ Հայկազ,

Ուրախացանք մեծապէս երբոր Ձեզմէ նամակ ստացանք. դժբախ­տա­բար սակայն, բովանդակութիւնը այնքան ալ ուրախալի չէր։ Ան­ցած ըլլայ Ձեր բոլոր ցաւերուն համար։

Եթէ անփափկանկատութիւն չէ, կ՚ուզէի գիտնալ թէ ինչպէ՞ս երկար տա­­րիներով տեղ մը աշխատելէ ետք, յանկարծ կը զրկուիք Ձեր գոր­ծէն։ Չկա՞ն ընկերային ապահովութիւն եւ այլ օրէնքներ, որոնք արգի­լեն այս տեսակի պարագաները։ Իսկ այդքան ատեն գործելէ ետք, Ձեզ կեն­սա­թո­շակէ՞ ալ պիտի զրկեն, թէ՞ գոնէ այդ ապահովուած է։ Ամե­րի­կա հարուստ երկիր է, հոն մարդ անօթի չի մնար կ՚ըսեն, բայց Ձեր պա­րա­գային նման դէպ­քեր մեզի տարբեր պատկեր մը կը ներկայացնեն։ Ե­թէ չէք նեղուիր, այդ մասին հետաքրքրութիւնս կրնա՞ք գոհացնել։

Կը յուսամ մինչեւ հիմա ա՛լ ապաքինած էք։

Կարդացի «Աստուած կը լսէ… երբեմն»,որ Ձեր լաւ տրամադ­րու­թեամբ գրուած պատմուածքներէն մէկն է։ Շնորհակալութիւն կը յայտ­նեմ բոլոր ընթերցողներուն կողմէ։

Կը պատուիրէք, որ գրականութիւնը չմոռնամ.[29] այդ մասին անհոգ ե­ղէք։ Գրականութիւնը մեր արեան մէջ իսկ է։ Ունինք ընտանեկան մա­տե­նա­դա­րան աւելի քան 3000 հատորներէ բաղկացած։ Երեք սերունդէ ի վեր գիրք կը հաւաքենք։ Չեմ գիտեր, թէ եթէ (կամ երբոր) Եգիպտոսէն մեկ­նինք, ինչպէ՞ս այդքան գիրք պիտի կարենանք փոխադրել։

Ունինք «Հայրենիք» ամսագրերու ամբողջական շարքը 1922-էն մին­չեւ օրս։ Ունինք հաւաքածոներ «Մասիս»ի, «Ազատամարտ»ի գրա­­կան բաժնի, «Դրօշակ»ի եւ այլ թերթերու։ Ներկայիս ալ կը ստա­նանք «Բագին»ը, «Սո­վե­տական արուեստ»ը, երբեմն «Սովետական գրականութիւն»ը եւ այլն։ Տա­կաւին կան ճարտարապետական թեր­թերս ալ։

Գիրքեր ունինք երեք լեզուով – կէսը կամ աւելին՝ հայերէն, սկսած Պոլ­սոյ «Արծիւ», «Ազդակ» շարքերէն մինչեւ «Հայպետհրատ»ի 1955-էն ետք հրա­տարակած լաւագոյն գործերէն շատերը, «Յուսաբեր»ի մա­տե­նա­շա­րը, պատմական, յեղափոխական, գրականական եւ այլ, եւ այլ գիրքեր։

Գրականութիւնը նոր չէ մեր մէջ։ Մօրս հայրը՝ Մեսրոպ Նորա­տուն­կեան, ուսուցիչ եւ հոգաբարձու, եւ կուսակցական գործիչ, մայրը՝ Վեհա­նուշ, ուսուցչուհի, եղած են անյագ ընթերցողներ։ Դժբախ­տաբար միայն մեծ մայրիկը տեսած եմ, ան ալ մինչեւ 7 տարեկանս։

Հօրս հայրը՝ Գալուստ, կը հպարտանայ, որ «Յուսաբեր»ը կը կար­դայ ծայրէ ծայր՝ վերնագրէն մինչեւ յետին յայտարարութիւնը։ Ան իր օրագիրը յանգաւոր կը գրէ եւ մեր բոլորին տարեդարձները ոտանա­ւոր­ներով կը շնոր­հաւորէ։

Մայրս[30] յօդուածներ կը ստորագրէ Արմէն Նայիրի ծածկանունով։ Վեր­ջին տարիներուն, ըլլա՛յ առողջական, ըլլա՛յ գաղութիս նուազումին պատ­ճա­ռաւ ստեղծուած հոգեկան աննպաստ մթնոլորտին մէջ գրեթէ բան չէ գրած։

Հայրս եւ եղբայրս ընթերցողներ են։ Համոն՝ եղբայրս գրելու շնորհ ալ ունի, կը հետեւի լրագրութեան եւ քաղաքական գիտութեանց, բայց քիչ մը ծոյլ է։

Այսպիսի մթնոլորտի մը մէջ բնական է, որ գրականութիւնը կարելի չըլ­լայ մոռնալ։ Ճիշդ է, հոկտեմբեր-յունուարին գրեթէ բան չեմ գրած որով­հե­տեւ համալսարանի վերջին քննութեանց պատրաստուեցայ, բայց հիմա ա­­հա դարձեալ գրիչը ձեռքս [առի], ամէնէն առաջ սիրելիներուս նա­մակ­ներուն պատասխանելու համար։

Ուրեմն, լաւ լուրերու ակնկալութեամբ եւ սիրով՝

Վրէժ-Արմէն

ԺԱ

Ապրիլ 18 /64
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Արմէն,

Ժամանակին ստացած եմ փետրուար 13 թուակիրդ, որուն ահա կը պատասխանեմ։ Ուշանալուս համար ներող եղիր, կարդացի Փարիզի «շա­­տախօս»ին հետ ունեցած տեսակցութեանդ Ա. մասը։[31] Եթէ կայ գրող մը, որուն կ[՚]ար[հա]մարհեմ, ան ալ Պէշիկթաշլեանն է։[32] Ինծի գէ­շու­թիւն մը չէ ըրած, բացի անկէ, որ մեզ ինչի՞ տեղ կը դնէ (յաւերժական) յի­­մա­րու­թիւն­­ներ հրամցնելով… Որքա՜ն յարդ պէտք է հովին տալ մէջը հա­տիկ մը գտնե­լու համար, Աստուա՜ծ իմ։

Գրած էիր Եգիպտոսը ձգելու հաւանականութեան մասին։ Ո՞ւր կ՚եր­­թաք եւ ինչո՞ւ։[33] Արաբական ազգերու զարթօ՞նքն է, որ ձեզ գաղ­թե­լու կը մղէ… Ես կը կարծէի, թէ անգամ մը Նեղոսի ջուրը խմողը ա՛լ չի կրնար բաժ­նուիլ անկէ, բաժնուի իսկ, կը վերադառնայ։

Գալով ինծի, ես կ՚աշխատիմ ընդարձակ պատմուածքի մը վրայ։ Լոյս տեսնելու է Կ. Գէորգեանի 1965[ի] տարեգիրքին մէջ։[34]

Վերջին ամիսներս 4 շաբաթ գործեցի՝ 3 շաբաթ Մարտին, մէկ ալ՝ /էջ 2/ապ­­­րի­լին։ 5 օր է՝ կ՚աշխատէի, երբ Ուրբաթ գիշեր շաբաթականս տուին ու ըսին, որ Երկուշաբթի գործի չերթամ։ Ուրախացայ դպրոցը փակ­ուելէ ետք տուն դարձող տղու մը պէս։ Յոգնած եմ։ Շատ կը յոգնիմ։ Գալով 39 տարի գոր­ծած տեղէս դուրս նետուելուս, ինծի հետ 1499  [հոգի] եւս կա­յին, եւ 2-3 շա­բա­թա­­վճար ստացանք՝ իբրեւ մխիթարութիւն։[35] Ընկե­րու­թեան ապա­հո­վու­թեան օրէնքը 65 տարեկաններուն եւ վերերուն կը վճարէ, եւ նահանգը շա­բա­թա­կան 50 տոլար կու տայ (տարին 26 շաբաթ) անգործներուն։

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

ԺԲ

Գահիրէ, 14 Օգոստոս 1964

Սիրելի պրն. Արամ Հայկազ,

Այսքան երկար ատեն լուռ մնալուս համար ամօթ կը զգամ հիմա, երբ կը գրեմ Ձեզի։ Ձեր ապրիլի նամակը իր ատենին ստացեր եմ եւ տե­սէ՛ք՝ քանի ամիս ետք միայն կը պատասխանեմ։ Կը խնդրեմ, որ նե­րո­ղամիտ ըլլաք, մանաւանդ լսելէ ետք Ձեզի հաղորդելիք լաւ լուրերս։

Առաջինը ատոնցմէ՝ աւարտեցի ճարտարապետական ուսմանս հնգ­ա­մեայ դաս­ընթացքները եւ վկայուեցայ «շատ լաւ» եւ Բ. կարգի պատ­­­­ուոյ աստի­ճա­նով։[36] Ամբողջ Բ. կիսամեան՝ Փետր.[ուար]-Յունիս, կ՚աշ­խա­տէ­ի թեզիս վրայ – գծագրութեամբ – եւ վերջին ամիսը՝ Մայիս-Յու­նիս, մա­քու­րի կ՚առ­նէ­ի նախագիծերս։ Ահա թէ ինչո՛ւ չէի կրցած Ձեզի աւե­լի կա­նուխ գրել։ Երկրորդ լուրը, որ պիտի տամ, ինծի համար աւելի մեծ ի­մաստ ու­նի, քան ճարտարապետ դառնալս։ 

[Այստեղ Վրէժ-Արմէն կը հաղորդէ իր առաջին նշանախօսութեան լուրը]:

Կը յուսամ, որ Ձեր առողջութիւնը տեղն է ու տուած լուրերս ալ պիտի ուրախացնեն ձեզ։

Վերջերս գրեթէ ոչինչ գրած եմ։ Ունէի նախապէս պատրաստած աշխատանքներ զորս Փարիզի «Հայաստան»ին[37] ղրկեցի։ Քննութիւն­ներս, թեզս, մեր մեկնելու ձախորդ փորձերը, ապա անսահման ուրա­խու­թիւնս անսովոր վիճակի մը մատնած են զիս։ Կը սպասեմ, որ հանդարտիմ, ու­ղեղս հանգստանայ, գտնեմ մտային հաւասարակշռու­թիւնս, որպէսզի գրեմ, հին նիւթերս, որ մինչեւ հիմա հասունցած պիտի ըլլան դարակ­նե­րուս մէջ՝ հանեմ, վերամշակեմ, նորերուն վրայ թուխս նստիմ։

[…]

Սիրելի պրն. Հայկազ, չեմ գիտեր՝ ինչո՞ւ այս բաները Ձեզի կը պատ­­­­մեմ, սիրտս կը բանամ Ձեր առջեւ։

Մեզ շատ, շատ, շատ պիտի ուրախացնէք, եթէ Ձեր օրհնութիւնը ղրկէք մե­զի, հայ գրագէտի մը սրտէն բխած երկու խօսք՝ ուղղուած հայ գրին ու գրա­կանութեան սիրահար զոյգի մը (նշանածս ալ, ի դէպ, անյագ ընթեր­ցող է)։

Մաղթելով Ձեզի առողջութիւն եւ լաւ տրամադրութիւն՝ սիրով եւ յար­գան­քով՝

Վրէժ-Արմէն

ԺԳ

Մարտ 15 / 65
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Վրէժ,

Քանի մը օր առաջ ստացայ վերջին նամակդ եւ փոխանցեցի Հա­մաս­տե­ղին՝ առ ի տեղեկութիւն։[38]

«Տեղեկութիւն»ը ստորագծեցի, որովհետեւ գիտէի, թէ արդիւնք չէր տա­լու։ Եթէ Համաստեղ հոգեկան անդորրութիւն ունեցած օրերուն չէր ուզած պա­տասխանել հարցարանիդ, հաւանականութիւն չկար, որ հիմա պա­տաս­խանէր, քանի որ տիկին Սրբուհին, իր կինը,[39] երկար ատեն է ան­բու­ժե­լիօրէն հիւանդ էր։ Կը ցաւիմ ըսելու, թէ ամսոյս 10-ին ալ մեռաւ հիւան­դա­նոցին մէջ։ Թաղումը կը կատարուի այսօր՝ երեքշաբ­թի։ Խեղճը մէկ մխիթարութիւն ունեցաւ. իր մահէն առաջ տեսաւ ու զգաց, թէ իր սիրելի /էջ 2/ ամուսինը կը գնահատուի եւ կը յարգուի արժա­նաւոր կերպով…

Շատ եմ ցնցուած. անոնք շա՜տ էին կապուած իրարու… Մե՜ղք…

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

ԺԴ

Դեկ.[տեմբեր] 27 / 65
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Ստացայ մաղթանքներով ծանրաբեռն Ծննդեան եւ Նոր տարուայ քարտդ, որուն համար շնորհակալ եմ։ Կ՚երեւի, թէ ժամանակը արա­գա­ցու­ցած էիր, որ շուտով նշանածդ կինդ ըլլայ[40]… (գրած էիր՝ Գահի­րէ, յուն­ուար 1, 1966)։ Չեմ մեղադրեր քեզ. քո տեղդ ես ալ նոյն բանը պիտի ը­նէ­ի…

Անշուշտ ափսոսացի կրած յուսախաբութեանդ[41] համար, բայց գի­տեմ, թէ հասարակ երկաթը ծեծուելէն վերջն է, որ պողպատի կը փո­խա­­կեր­պուի, ու փոթորիկներէ վերջն է, որ մարգարիտները կը ծնին։

Ամէն ապրում իմաստութեան բաժակիդ վրայ բան մը կ՚աւելցնէ։

Երջանկութիւն կը մաղթեմ երկուքիդ եւ առողջութիւն եւ ամէն բարի բան։

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

ԺԵ

Գահիրէ, 1-1-66[42]

Սիրելի եւ հեռաւոր հարազատ՝ պրն. Արամ Հայկազ,

Երկար ատեն է[,] որ չէի գրած ձեզի – սիրտ չունէի գրելու։ Ի՞նչ ըսէի – թէ՝ հիասթափուա՞ծ էի, սիրաթափուա՞ծ… ինչպէս Պարոյր Սեւակ պի­տի ըսէր։ Ձեր վերջին նամակը լի էր այնպէ՜ս աղուոր մաղթանքներով, այն­քան ուրախացեր էիք[,] որ չէի ուզեր ձեզ ալ յուսախա բ] ընել։

Հիմա ուրիշ է։ Այս տարուան Սեպտեմբերին Աղեքսանդրիոյ մեր [«]Երիտասարդաց[»]ի ընկերուհիներէն Նազիկն[43] ու ես ուխտեցինք մեր կեանքերը միացնել, մեր ուժե՛րը միացնել, ձեռք-ձեռքի քալել եւ աշխատիլ իրագոր­ծել մեր նպատակները, երազները։

Տարօրինակ է կեանքը, չէ՞։ Ամբողջ ինը տարի կ՚երազես մէկ բան, եւ յան­կարծ երբ ատիկա իրականութիւն կը դառնայ, յօդս կը ցնդին երա­զա­յին բաները, իսկ մէկ օրուան հանդիպում մը առջեւդ կը հանէ[,] նոյնքան ա­նակնկալ կերպով[,] ա՛յն, որուն անգիտակցաբար տենչացեր ես[՝] առանց նոյ­նիսկ զայն ճանչնալու։

Նոր տարուան առթիւ, եւ Սուրբ Ծնունդին, ընդունեցէ[՛]ք, ուրեմն, սիրու­նիկ նշանածիս եւ իմ ամենաջերմ մաղթանքները՝ քաջառողջութեան, եռանդաշատութեան, մշտանորոգ զուարթախոհութեան եւ կորովի։

Սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

ԺԶ

Մոնթրէալ 11 դեկտ.[եմբեր]  1966

Սիրելի ընկ. Արամ Հայկազ,

Ինձմէ ճարպիկ գտնուեցաք շիտակը եւ շատ մեծ պատիւ ըրիք ին­ծի[44]… Ես արդէն գրեր էի մեր հանդիպման մասին, բայց դեռ կ՚ուզէի մշա­կել, ուստի չէի ուղարկած թերթին։[45] Չեմ գիտեր ի՛նչ ըսեմ։

Ձեր փափաքին համաձայն ահա կ՚ուղարկեմ ձեզի Համաստեղի մա­սին խօսքը։[46] Սպասեցի, որ «Հայրենիք»ի մէջ լոյս տեսնէ հաղոր­դա­գրու­թիւնս եւ ապա միայն բաժնուիմ Ձեր մեքենագրածէն։

Իրապէս մեծ ուրախութիւն մը եղաւ մեզի համար ձեզ տեսնելը։ Ե­րա­նի թէ առիթ ըլլար, ձեզ մեր տունը տանէի, նստէինք, լաւ զրու­ցէինք։ Հիմա սորվեցաք Մոնթրէալի ճամբան, մենք ալ գաղութով սիրեցինք ձեզ, ուրեմն հան­գիստ պիտի չձգենք։

Համաստեղի մահը՝[47] անժամանակ, մեծապէս վիշտ պատճառեց մե­զի։ Խեղճ մարդը իր փառքի գագաթնակէտին հեռացաւ աշխարհէն։ «Գրա­կան թերթ»ը անմիջապէս անդրադարձած էր։[48] Տեսա՞ք։

Ըսիք, թէ կը ստանաք հայաստանեան թերթերը։ Կարդացի՞ք Հրանտ

Մա­թեւոսեանի «Ալխոն»՝ «Սովետական գրականութիւն» ամսագրի թիւ 9-ին մէջ։ Հոյակապ էր։ Արդեօք եթէ դուք ալ պատմուածք մը ուղարկէք, չե՞ն հրատարակեր։ Փորձելու էք։ Շատ բան փոխուած է այն կողմե­րը։

Սպասելով Ձեր նամակին,

Սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

ԺԷ

Դեկ.[տեմբեր] 22, 66[49]

Սիրելի Վրէժ,

Տօնական օրերու առթիւ գրած քարտդ եւ ճառիս բնագիրը[50] ստա­ցայ։ Չեմ յիշեր քեզի «ետ ղրկէ» ըսած ըլլալս։ Պատռեցի, նետեցի։ Եթէ նման բաներ պահած ըլլայի, հիմա տունիս մէջ տեղ չէր ըլլար։ Յա­մե­նայն դէպս, եթէ պէտք ըլլայ, Խաշմանեանը[51] ունի օրինակ մը (եթէ տեղ մը չէ ղրկած)։ Գործերնիս կէս մնաց.[52] թէեւ որոշած ենք վերջացնել, բայց նախկին ե­ռան­­դը չմնաց։ Արդէն անմահ է Համաս­տեղ, մե՞նք է, որ զինքը պիտի ան­մա­­հացնենք…

Կը թելադրես, որ [«]Գրական թերթ[»]ին կամ [«]Սովետական գրակա­նու­թիւն[»] ամսագրին բան մը ղրկեմ։ Անոնց աչքը քէօ՞ր է… Ինձմէ նուազ ար­­ժէք ունեցողները կը գովեն, զիս կ՚անտեսեն, որովհետեւ ի­րենց թմբուկը չեմ զարներ…

Հ. Քոչարի «Նահապետը»ին մասին գրածս հրատարակած են։[53]

Ա. Հ.

Մաղթանքներէս խոշոր շերտ մը ծնողքիդ տո՛ւր եւ նոյնքան ալ՝ մ­ա­տա­ղա­տի կնոջդ։

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
With many good wishes
For a very merry Christmas
And a very happy New Year

ԺԸ

18 Ապրիլ 1968
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Երէկ երեկոյ՝ 7-8ին ատենները մեր սիրելի Խաշմանեանը[54]մեռաւ

հի­ւան­դանոցին մէջ՝ մօտ 3 ամսուայ հիւանդութ[իւ][ե]նէ մը վերջ։

«Ձեզի լաւ անունէ մը զատ բան մը չկրցի ձգել»ը եղաւ իր վերջին ցաւը։

Արամ Հայկազ

Aram Haygaz . 63-07 Everton Street, Rego Park, N.Y. 11374 .Telephone-HA.9-5079

ԺԹ

Հոկ.[տեմբեր] 20 / 70
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Հոգեպէս թէ ֆիզիքապէս ընկճուած մէկ շրջանին էր, որ ստացայ Ձեր առջինեկի[55] ծննդեան աւետիսը պարունակող թուղթ մը եւ հապ­ճե­պով կարծեմ միայն շնորհակալական բառ գրեցի։ Պէտք էր խնդակ­ցու­թիւն եւ շարունակութիւն ալ մաղթէի… Չէ՞ք կարծեր։ Ինչ որ է, կը հա­ւա­տամ, թէ բա­­լիկը բաւական մեծցած է հիմա եւ կ՚օգնէ մօրը։ Ծու­լու­թեան մի՛ վար­ժեց­­նէք։ Թող գէթ արդուկը ինքը ընէ։

Այլապէս ինչպէ՞ս էք, ինչո՞վ կը զբաղուիք։ Երբեմն խրախուսիչ բաներ կը կարդամ Ձեր նորակազմ գաղութի մասին։

«Համազգային»ի[56] տղաները ինչպէ՞ս են։ Վերջերս անունիդ հանդի­պած չունիմ։ Կար ժամանակ մը, որ իջած էիր հրապարակագրութեան դաշ­­­տը, մինչ ես քեզ գրականութեան ճամբաներուն վրայ գտնել կ՚ակն­­կա­լէի։

Կորսնցուցինք աննման, բարի, բարի /էջ 2/Խաշմանեանը… Ես մնացի մի­նակ։ Մի՛ ըսեր, թէ «Կ՚ապրիս 9 000 000 բնակչութիւն ունեցող քաղաքի մը մէջ ու մինա՞կ կը զգաս…»։

Մի՛ ըսեր։

Ահա 7 տարի է, ինչ չեմ գործեր։ Բարեբախտաբար կարդալ-գրել գի­տեմ։ Կը գծեմ ալ։[57] Գարունը եւ ամառը պարտէզի աշխատանքներ ալ կան։ Ա­միս մըն է, ինչ յանկարծ նոր հատոր մը[58] հրատարակելու տենդէն բռնուած եմ։ Էս աշխարհից չուելէ առաջ գրական հատոր մը եւս տամ, տե­սակ մը Այգեկութք։ 

Առջի օր հաճելի հանդիպում ունեցայ Հայաստանէն եկած «Ոզնի»ի եւ «Գարուն»ի խմբագիրներուն[59] հետ։

Առաջադրած եմ, եթէ կարենամ, գալ սեպտեմբերին կրկին երթալ Հա­յաս­տան։[60] Շատ եմ կարօտցեր։ Մենք անցողական ենք, անոնք է, որ յաւի­տե­նական են յաւերժական Արագածի եւ Արարատի տակ։

Սիրով կը համբուրեմ քեզ ալ, շնորհալի տիկինդ ալ, ձագուկդ ալ։

Արամ Հայկազ

Յ.Գ. Կրնա՞ս Արսէն Երկաթի կնոջ հասցէն գտնել ու ինծի ղրկել։

Ի

Դեկ.[տեմբեր] 9, 1970
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Վրէժ Արմէն եւ ընտանիք,

Նախ խօսքս քեզի ուղղեմ։ Չար տղայես, նեղացեր էի քեզի շատ։ Մէկ-եր­­կու ամիս առաջ քանի մը տող բան գրեցի՝ քեզմէ տեղեկութիւն խնդրե­լով Արսէն Երկաթի տիկնոջ մասին։[61] Ի զուր սպասեցի պատաս­խա­նի ու նե­ղա­ցայ քեզի։ Վստահ էի, թէ հասցէդ ճիշդ էր։ «Որքա՞ն դժուար է քանի մը տող բան գրելը,[–] ըսի ինքզինքիս,[–] մարդ, եթէ ձեռքը կրակն ալ եղած ըլ­լայ, ժամանակ կը գտնէ քանի մը տող բան գրելու, մանաւանդ որ դի­մա­ցինս գրելու դիւրութիւն ալ ունէր»։

Հարցնելուս պատճառը օգտակար ըլլալ էր իմ մէկ բարեկամին՝ Խա­չիկ Նետիւրեանին («Խ. Ն. Գաւառ» անունով ուղեւորական նոթեր կը տպա­գրէ «Հ»ի [«Հայրենիք»ի] մէջ)։[62] Ան ակնցի է եւ տիկին Երկաթի կարգ մը նկար­ներ է ղրկած եւ պատասխան չէ առած, ասոր վրայ հարցուց ինծի, թէ Գա­նա­­տա­յի մէջ կը ճանչնա՞մ /էջ 2/ մէկը, որուն միջոցաւ եթէ տե­ղե­­կութիւններ ստա­նամ, ինք շատ գոհ պիտի մնայ։ Գրեցի Յ. Փի­լի­կեա­նին,[63] բայց նա­մա­կը ետ եկաւ՝ «Փոխադրուած է» մակագրուած։ Ստիպուած գրեցի քեզի։

Ահա այսքան։

Երբ Լորիիդ ծննդեան լուրը[64] աւետող բացիկը եկաւ, ես հիւան­դա­նո­ցէն նոր էի վերադարձած եւ երկար գրելու հալ չկար վրաս։ Որքան կը յի­շեմ, կարճ շնորհակալական մը գրեցի։

Հիմա մօտեցող տօնական օրերու առթիւ լաւագոյն ու սրտագին մաղ­թանք­ներ կ՚ուղարկեմ բոլորիդ եւ սիրով կը համբուրեմ ձեզ։   

Անկեղծօրէն՝ Արամ Հայկազ

Յ. Գ. Նոր գրական հատոր մը տպագրել տալու վրայ եմ Լիբանան։ Անունը՝ «Կարօտ».[65] պատմուածքներ եւ Հայաստանէն կրած տպաւո­րու­թիւն­ներս՝ որպէս Բ. մաս։

ԻԱ

Մոնթրէալ 15 դեկտ.[եմբեր] 70

Սիրելի՛ պարոն Արամ Հայկազ,

Նախ եւ առաջ՝ շատ ներողութիւն այնքան ուշ պատասխանելուս հա­մար Ձեր նամակներուն։ Երկրորդ՝ անցա՛ծ ըլլայ, առողջութի՛ւն։ Եր­րորդ՝ տիկին Ծաղիկէն[66] ալ բարեւներ եւ ներողամտութեան հայցում. ստա­ցած է նկարները, պիտի գրէ եւ շնորհակալ ըլլայ. լռութեան պատ­ճա­ռը հիւանդ, անկարող եղած ըլլալն է։ Իսկ չորրորդ՝ ուրախութեամբ կը սպասենք «Կա­րօտ»ին։ Այսքանը՝ որպէս պաշտօնական պատաս­խան։

Հիմա՝ չքմեղանքս։

Գրեթէ երեք ամիս առաջ գործէն հանուեցայ եւ անկէ ի վեր երկրորդ եւ Գանատայի մէջ աշխատած երեք տարիներուն ընթացքին եօթ­նե­րորդ գործը սկսայ երկու ամիս առաջ, իբր «ժամանակաւոր» պաշտօն, որ նոր մի­այն դարձաւ աւելի ապահով՝ իմ ցոյց տուած աշխատանքիս շնորհիւ։ Կ՚ե­րեւակայէ՞ք մտատանջութիւններս։

Միեւնոյն շրջանին պէտք է դիմէի համալսարաններու եւ կրթա­թո­շակ հայթայթող հաստատութիւններու, որովհետեւ եկող տարեշրջա­նին ու­սումս շարունակելու ծրագիր ունիմ։ Ահագին ժամանակ խլող աշ­­խա­տանք է այս եւս։

Միշտ այս շրջանին երեք օրով Փիցպըրկ գացի թեզիս[67] մասին խօ­սե­լու համար միջազգային համագումարի մը, որ նուիրուած էր շրջա­պա­տի ուսումնասիրութեան։ Անցայ Syracuse-էն, Rochester-էն, Buffalo-էն, Phila­del­phia-էն, Washington-էն, New York-ի եւ New Jersey-ի քովե­րէն եւ Աստու­ծոյ հա­զար փառք տալով վերադարձայ սիրեցեալ Մոնթ­րէ­ալ։ Առա­ջին ան­գամն էր, որ ամերիկեան քաղաք կը տեսնէի ու կը գա­նէ­ի։

Զբաղած եմ նաեւ ասպարէզիս վերաբերեալ թերթերու յօդուածներ գրելով։ Կը ցաւիմ, որ «Հայրենիք»ին երկար ատեն է, որ չեմ գրած։

Կան նաեւ ընկերային-հասարակակա՜ն պարտաւորութիւններս։ Յու­նիս–օգոստոսին մխրճուած էի Terre des hommes-ի[68] մէջ մեր տուած ցու­ցա­հան­դէսի աշխատանքներուն մէջ։ Անդամ եմ նաեւ մեր ուսումնական խոր­հուր­դին[69] եւ այլն։

Իսկ սիրելի Լորին, որուն նկարը յուսամ ստանաք, ազատ ժամա­նա­կիս կարեւոր մէկ տոկոսն ալ ինք կր գրաւէ։

Այս ամէնէն ետք… կը ներէ՞ք։ Ձեր նախորդ նամակին պատաս­խա­­նե­լու պարզապէս մոռցայ, որովհետեւ ստացած նամակներս պա­րու­նա­կող պահպանակը բանալու պահ մը իսկ չէի գտած։

Շատ տարիներ ձեզի։

Միշտ սիրով՝ ձերդ՝
Վրէժ-Արմէն

ԻԲ

Մոնթրէալ, 25 Ապրիլ 1971

Սիրելի Արամ Հայկազ,

Կը ներէք, որ «Պարո՛ն Արամ Հայկազ» չգրեցի. այդ «պարոն»ը ձեզի հանդէպ ունեցած ջերմ զգացումներուս հետ շատ հեշտ չի հնչեր, ոչ ալ լաւ կ՚երեւի գրողի մը անունին քով։

Շատոնց կ՚ուզէի գրել, բայց չէր ըլլար. ժամանակ խլող, տաղտկալի եւ առօրեայ այնքան գործեր կ՚ունենամ, որ ո[՛]չ կարդալու, ո[՛]չ ալ գրելու տրա­մա­դրութիւն կը ձգեն վրաս։ Նամակներս ալ հեռագրի նման բա­ներ դար­ձած են. ինչ որ է, չերկարեմ։

Ինչպէ՞ս էք։ «Հայրենիք«ի մէջ այնքան յաճախ չեմ հանդիպիր ձեր նշմար­ներուն։ Մեր ընկերներէն մէկը վերջերս հոս էր. Գալո՛ւստը։[70] Բա­րեւ ղրկած էի հետը, տեղ հասա՞ւ արդեօք։

Տիկին Ծաղիկին հարցը ատենին կարգադրեր էի, կը յուսամ՝ ինքն ալ իր պարտականութիւնը կատարեց։

Գրելու գլխաւոր պատճառներէս մէկը հետեւեալն է. երբոր Յ. Կա­րա­­պեն­ցի[71] գործը լոյս տեսաւ, խնդրեցի իրմէ, որ 10 օրինակ ուղարկէ ինծի, որ­պէսզի այստեղ փափաքողներուն ծախենք։ Ղրկեց, պա­հանջ­քը շատ էր. 10 եղաւ 60։ Ես ոչ մէկ մասնաւոր ճիգ ըրի, պարզապէս հա­տո­րէն օ­րի­նակ մը հետս պտըտցուցի եւ յարմար-անյարմար առիթի շուր­ջիններուս ա­ռա­­ջար­կեցի։ Գնուեցաւ։ Ես ոչ մէկ շահաբաժին կ՚ակն­կալէի, բայց Կա­րա­պենց ուզեց փո­խա­դար­ձել ըրածս, ուստի խնդրեցի, որ փոքր տոկոս մը յատ­կացնէ տեղ­ւոյս «Հա­մազ­գային»ին։

Հիմա կ՚ուզեմ «Կարօտ»ըտարածել։ Անպայման կը սպառի, թէ քա­նի՞ օրինակ՝ չեմ գիտեր։ Կարապենցինը 5 տոլար է, քիչ մը դժուար մատ­չե­լի։ Ձերը արդեօք քանի՞ է։ Այստեղ 2-3 տոլար գրքերը կ՚են­թա­դրեմ, թէ բա­ւա­կան մեծ թիւով կարելի է սպառել։ Կրնաք 10-15 օրինակ մը ու­ղար­կել, սկսե­լու համար։ Կը կրկնեմ՝ ես ոչինչ կ՚ակնկալեմ, բայց եթէ կ՚ուզէք (եւ կրնաք) փոքր տոկոս մը բաժին կրնաք հանել «Համազ­գա­յին»ին, որուն ան­­դամ­ները պիտի ըլլան գիրքը գնողները։

Այնքան ատեն, որ չենք սորվիր մեր արժէքները տարածել, լոյս տես­­նող գրքե­րը եւ այլն կանոնաւոր կերպով սպառել կազմակերպ­ուած ճիգե­րով, ինծի պէս մէկ-երկու խենթ հոս ու հոն անձնական նախաձեռ­նու­թեամբ պիտի ընեն այդ գործը։

Կը սպասեմ ձեր նամակին։

Բարեւներ տիկինին։ 

Սիրով եւ յարգանքով՝
Վրէժ-Արմէն

ԻԳ

Մայիս 2 / 71 Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ,

Ապրիլ 25 թուակիրդ հաճոյքով կարդացի։ Տպաւորութիւնս այն ե­ղաւ, որ շատ ալ երջանիկ չես Գանատա գալէդ ի վեր։ «Հայրենիք»ի սիւ­­նակ­նե­րուն մէջ ա՛լ չեմ հանդիպիր անունիդ։ Ըսեմ նաեւ, թէ հան­դի­պած ատեն­ներս ալ շատ գոհ չէի, որ մխրճուած ես կուսակցական գործերու եւ քա­րոզ­­չու­թեան մէջ։ Ես պիտի սիրէի քեզ գրականութեան նուիրուած տեսնել։

Գանք հիմա ինծի։ «Հայրենիք»ին մէջ յաճախ չես հանդիպիր անու­նիս, որովհետեւ կ՚աշխատակցիմ Թեհրանի «Ալիք»ին եւ Պէյրութի «Ազ­­­դակ»ին ալ։ Բնականաբար գրութիւններս կը բաժնեմ այս երեքին եւ «Յուսաբեր»ին հետ ալ։

«Կարօտ»ը, որուն մասին ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս տեղեկանալէդ լուր չունիմ, դեռ մամուլի տակ է։ Արեւելքցիները գիտես… Երբ գայ, գին նշանակած եմ 5 տոլար, միայն 300 օրինակ կը բերեմ Ամերիկա եւ վստահ եմ՝ շուտով կը սպառի։ Ոչ մէկ գրքէս 2-3-ական օրինակէ աւելի մնացած է։ Անոնք ալ՝ ծախու չեն։ Երբ գան գրքերը, քեզի հատ մը կը ղրկեմ նուէր։ Զայն տեսնելէ եւ կարդալէ վերջ կ՚ուղարկեմ քանի հատ, որ ուզէք։ Կը ծախէք 5 տոլարի եւ ամէն մէկ գրքէս մէկ տոլար կը յատկացնէք «Համազգային»ին։

Ատկէ զատ, Կիլիկիոյ կաթողիկոսին[72] տրամադրութեան տակ գտնո­ւ­ած Գ. Մելիտինեցիի անունով հաստատուած գրական մրցա­նա­կի ժիւրիին[73] դատումին ենթարկուելու համար Անթիլիաս ղրկած եմ 460 էջ­նոց մեքենա­գիր /էջ 2/ձեռագիր մը՝ «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ» խո­րա­գրով։[74] Մեծ յոյս ունիմ, որ կ՚ընդունուի, եւ կը տպեն իրենք։ Ոչ մէկ գրական գործի ձեռագրին տակ «վերջ» գրելով (թերեւս ի բաց առեալ «Շապին Գա­րահի­սա­րի հերոսամարտը»էն[75]) ունեցած եմ այն խորունկ գոհու­նա­կու­­թիւնը, քան այս մէկունը։ Ժամանակին հոս ու հոն մասեր տուած եմ այդ նիւթէն,[76] բայց առանց կարգ-կանոնի եւ առանց ժամանակագրական կարգին ուշադրու­թիւն դարձնելու, ու հիմա մէկ ընդարձակ վէպի տպա­ւո­րու­թիւն կը ձգէ եւ 1915ի արհաւիրքին նուիրո­ւած եզակի գործ մըն է։ Յու­շա­գրութիւն է՝ գրա­կան արժէքով, արուե­ս­տով տրուած։ Այդ նիւթին շուրջ կայ Մինա­խո­րե­անի «Արհաւիրքի օ­րե­րը»,[77] կայ Գաբիկեանի «Եղեռ­նա­պա­տում»ը*,[78] բայց երկուքն ալ յու­շա­գրութիւն են՝ աւելի կամ նուազ տա­ղան­դաւոր մարդոց կողմէ, իմինս աւար­տած գրական գործ է։

Շատ խօսեցայ իմ մասին, բայց մեղքը քոնն է. դուն նամակիդ մէջ խօսք էիր բացած։

Կը յուսամ՝ շնորհալի կնոջդ եւ ձագուկիդ ընկերակցութեամբ գէթ տու­նին մէջ կեանքդ հաճելի է, առանց «տաղտուկ»ի։   

Սիրով՝ Արամ Հայկազ

* Նաեւ հարիւրաւոր ուրիշ մանր ու մեծ յուշագրումներ։

ԻԴ

18 Մայիս 1972

Սիրելի՛ Վրէժ,

Երէկ ստացայ 14 Մայիս թուակիրդ։[79] Լաւ լուր էր, որ կու տայիր «Կա­րօտ»ի  սպասման մասին։ Բայց պիտի սպասես 10-15 օր մը գիրք ստա­նա­լու համար։ Չկայ։ Բացարձակապէս չկայ։ Արդէն 300 գրքի իրաւունք ունէի, անոնց ալ 50 հատը ճամբան կորսուեցաւ։[80] Մնա­ցեա­լէն 150 հատը ապահովութեան համար բերել տուի օդանաւով, որոնց իւրաքանչիւրին համար 1 եւ մէկ ¼ տոլար (1.25) ծախս եղաւ։ Իսկ տպագրական ար­ուես­տին համար մշտական ամօթ եղող 80-է աւելի վրիպակները ար­ցունք բե­րին աչքերէս։ Ինչպէ՞ս ընեմ, ինչպէ՞ս նկարագրեմ, իբրեւ 6րդ զա­ւակս՝[81] այդ հատորը սիրելի է ինծի։ Բայց  նիւթական տեսակէտով ա­ղէտ մը եղաւ։ Ըսել չեմ ուզեր, թէ վնաս ըրի, բայց օգուտ մըն ալ չունեցաւ։ Ճամ­բան կոր­սու­ածներուն պատմու­թիւ­նը այս է։ Երբ գրքերը հոս հասան, նա­ւա­­հան­գիս­տի աշխատա­ւոր­ները գոր­ծադուլի մէջ էին, նաւերը չէին պար­պեր եւ վնա­սա­րարութիւն կ՚ը­նէ­ին։ Կ՚ենթադրեմ՝ իմ գրքերը զոհ գա­ցին այդ վնա­սա­րարութեան ա­րարք­ներուն։

Հապա անշնորհք կազմարարին տուած վնասները… 7 հատ գիրք ան­­գոր­­ծածելի գտայ։ Պրակները պակաս՝ կամ կրկնուած, 3-4 էջ, չես գիտեր ինչպէս, պա-/էջ 2/տըռած կամ՝ իւղի, մուրի մէջ կորած…

Երբեմն մտքիս մէջ այս բոլորը դէմ դիմաց կը դնեմ ստացած (ընթեր­ցող­ներէ) աղուոր նամակներուն եւ գրախօսներու (որոնց շատ կարեւո­րու­թիւն չեմ տար, քանի որ առ հասարակ զանոնք ստորա­գրող­նե­րը ծանօթ­ներ ու բարեկամներ են) խօսքին հետ եւ կը գտնեմ, որ զղջա­լու պատճառ մը չունիմ։

Կարծեմ այսքանը կը բաւէ կացութեան տեղեկանալու համար։

Այս բոլորէն վերջն էր, որ 50 տոլար ղրկեցի տպարան՝ խնդրելով, որ գիրք ղրկեն ինծի։ Գրեցին, թէ ապահովագրուած ծրարներով 35 հատ ճամ­բայ են հանած ասկէ մօտ 25-30 օր առաջ։ Անոնք երբ հոս հաս­նին, ա­ռա­­ջին գործս զանոնք սրբագրել պիտի ըլլայ, յետոյ հասցէիդ ղրկել 20 հատ։ Բարեացակամութեանդ համար՝ սրտագին շնորհակա­լութիւն։

Քանի մը խօսք ալ յաջորդին՝ «Քիւրտիստան»ի[82] մասին։ Մօտ 500 էջ ըլ­լա­լու է։ Ձեռագիրը շահեցաւ Գ. Մելիտինեցիի գրական մրցանակը, եւ կա­թո­ղիկոսարանի տպարանը կը տպէ զայն։ Ինծի 500 օրինակ կու տան՝ որպէս հեղինակի իրաւունք եւ նուէր։ Այս գործը 4-5 տարիներէ ի վեր պիտի տպէին Հայաստանի մէջ 25-30 000 օրինակով, ալ չի գիտց­ուիր՝ ո­րո՞ւ «բարեխօսութեամբ» ինկաւ ջուրը։[83] Ես ալ Լիբանան ղրկե­ցի։ Տես­նենք ատ­կէ վերջ ի՞նչ կ՚ըլլայ իրենց վերաբերմունքը։

Ջերմագին բարեւներ շնորհալի տիկնոջդ ալ, համբոյրներ՝ ձագիդ։  

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

Յ.Գ. Անցեալները քեզ մօրուքով տեսայ նկարիդ մէջ։ Չըլլա՜յ, թէ հի­փի­նե­րուն[84] միանալու միտք ունիս…

ԻԵ

7 Յունիս 1972
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Վրէժ Արմէն,

Ընթացիկ ամսոյս 5-ին Պէյրութէն հասան «Կարօտ»ի վերջին 32 օ­րի­նակ­ները։ Երէկ 7 հատ սրբագրեցի եւ դրի խաւաքարտէ տուփի մը մէջ։ 7 հատ ալ՝ ուրիշ տուփի մը՝ առանց սրբագրելու անհամար վրի­պակ­ները։ Հոգիս դուրս եկաւ այդ  գործին վրայ… Աւելի քան 200 գիրք սրբագրած եմ մինչեւ այսօր… Երկու տուփերն ալ երէկ՝ կ.վ. [կէսօրէ վերջ] փոստ տարի՝ քեզի հասցէագրուած։ Փոստը 11 փաունտէն[85] աւելի չ[’]ըն­դու­նիր, ահա թէ ինչո՛ւ եօթնական հատ դրած եմ իմ ծրարներուն մէջ։ Այն ծրարը, որ 3 հատ գիրք եւ Պէյրութէն հասած վիճակով չորս հատ­նոց ծրար մը կը պարունակէ, սրբագրուած չէ, միւսը մեծ մասով (կա­րե­ւոր վրիպակները ըսել կ՚ուզեմ) սրբագրուած է։ Այսօր 7 հատ եւս սրբագրելով կը յանձնեմ փոստին։ Ըն­դ­հա­նուր գումարը կը հասնի 21 հատի։ Քսանը՝ ըստ քու փափաքին, 21րդը իմ կողմէ նուէր կու տաս տեղւոյդ մէջ գոյութիւն ունեցող հայկական գրա­դա­րանին կամ կազմակերպութեան մատենադա­րա­նին։ Կը ներ­փա­կեմ7 հատ վրիպակ­նե­րու ցանկ, որ չսրբագրուածներուն մէջ դնես զանոնք ծա­խե­լէ առաջ։

/էջ 2/ Դուն չար աչքի կը հաւատա՞ս… Այդ հատորին վրայ չար աչք կար… Ին­ծի թէ՛ ուրախութիւն բերաւ եւ թէ՛ սրտմաշուք։

Անհամբեր լուրի կը սպասեմ Անթիլիասէն. Գ. Մելիտինեցիի գրա­կան մրցանակին արժանացած «Քիւրտիստան»ը, ըստ ստացած տե­ղե­կու­թեանս, լոյս տեսնելու էր Մայիսի վերջերը։ Կիրակի օր Վ. Համա­զաս­պեա­նը[86] կ՚ըսէր, թէ «Հայաստանի մէջ հայերէն գիտցող քիւր­տերն իսկ անոր լոյս տես­նե­լուն կը սպասեն»։ Իսկ ես կը կարծեմ, թէ եթէ օր մը քիւրտերը ան­­կա­խութիւն ձեռք ձգեն, իրենց մայրաքա­ղա­քի մեծա­գոյն հրապա­րա­կին վրայ պիտի բարձրացնեն ձիու վրայ նստած ար­ձանս։

Կրնա՞մ երազել, չէ՞…

Յուսամ շնորհալի կէսդ եւ ձագերդ[87] լաւ են։ Կը համբուրեմ բոլորդ՝ եւ կը մաղթեմ, որ առողջ ու երջանիկ ըլլաք։ 

Ջերմօրէն Արամ Հայկազ

ԻԶ

Մոնթրէալ, 20 օգոստոս 1972

Սիրելի Արամ Հայկազ,

Կը խնդրեմ ներէք, եթէ զանց կ՚առնեմ «պրն»ը։ «Արամ Հայ­կազ»ը ինչքա՜ն աւելի լաւ կը հնչէ ու յարգանք կը պարտադրէ առանց այդ տիտ­ղո­սին։ Ներեցէ՛ք նաեւ, եթէ այսքան երկար ատեն ձայն չհա­նեցի։ Պատ­ճա՞ռը. գանձումներու դանդաղութիւնը։

Հիմա ահա կը ներփակեմ քսան հատորներուն փոխարժէքը ($100.00). 21րդ հատորը յանձնած եմ ՀԵԴ-ի մատենադարանին[88]եւ մա­կա­­գրած՝ «Նուէր՝ հե­ղի­­նակին կողմէ»։

Ինչպէս ըսի, ծա­խե­լու ոչ մէկ դժուարութիւն ունեցայ. գիրքերը սպառած էի ստանալէս իսկ առաջ. դժբախտաբար ապսպրողներուն վերստին հան­դի­պիլս էր, որ ժա­մա­նակ առաւ. ես ժողովէ ժողով «գրա­տա­րած յանձնա­խումբ» կ՚ըլլամ, այ­լա­պէս գիրքերը թեւիս տակ չեմ պտըտիր թաղէ թաղ… Կը ցաւիմ, որ այս­քան անկազմակերպ է այս գոր­ծը։ Կը յուսամ, որ «Համազ­գա­յին»ի եկող վար­չութիւնները կը յաջողին ոտքի հանել հայ գրքի սպառ­ման լաւ դրու­թիւն մը։ 

Արդեօք յաւելեալ հատորներ կա՞ն։ Վստահաբար ուրիշ ուզողներ ալ ըլլան. խօսք կ՚ըլլայ նոյեմբերին ձեր այցելութիւնը վայելել այստեղ.[89] այդ առիթով կրնանք մեծ թիւ մը սպառել։

Իսկ ի՞նչ լուր յաջորդ հատորէն։

Մենք լաւ ենք, ձագուկը[90] գրեթէ 2 եղաւ, աղբարիկ մը կը պահանջէ մեզ­մէ…

Կը յուսամ դուք ալ լաւ էք, միշտ գործի վրայ, գրասեղանին առջեւ։

Շատ բարեւներ տիկնոջ եւ հարցնողաց։

Սպասելով, որ դարձեալ հանդիպելու առիթ մը կ՚ըլլայ, սիրով՝
Վրէժ-Արմէն 

ԻԷ

Օգոստ.[ոս] 25 / 72

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Երկու թէ երեք օր առաջ ստացայ 20 Օգոստ.[ոս] թուակիրդ՝ ներփակ փոխ­­գիրով։ Շնորհակալութիւն կրած նեղութեանցդ համար։

Ա՛լ գիրք չկայ, հատին եթէ յիսուն տոլար ալ տալու ըլլան, չկայ։ Մի­այն, ինչպէս նախորդ 5 հատորներս, երկու օրինակ անձեռնմխելի պա­հած եմ։

Օգոստ.[ոս] 5 թուակիր Սնապեանէն[91] ստացուած նամակ մը կ՚իմաց­նէր, թէ յաջորդիւ «Քիւրտիստան»ի վերջին 2 պրակին վրայ կը գործէ տպա­րա­նը եւ որ անքննադատելի կերպով անթերի պիտի ըլլայ տպագրութիւ­նը։ Այլ հարց է բովանդակութիւնը։

Բնագրէն քովս մնացած մէկ օրինակը տուած եմ թարգմանիչի մը, կար­ծեմ ան ալ 4-5 ամիսէն պատրաստ կ՚ըլլայ։ Կը մնայ հրատա­րա­կիչ մը գտնելը։ Կը նախընտրեմ ամերիկեան հրատարակչական մը։

Մամուլէն (մեր ու անոնց) կրած տպաւորութիւնս այն է, թէ Գա­նա­տայի գաղութը շատ լաւ կազմակերպուած եւ շատ ալ գործունեայ է։ Իմ հոտ[92] եղած ատեն ալ (շա՜տ տարի առաջ)[93] տպաւորութիւնս այդ էր եղած։

Գալով սա երախային աղբարիկ մը ունենալուն, ես հարիւր առ հարիւր համամիտ եմ։ Անհրաժեշտութիւն է։ Իմիններս ահա՛ 40-38 եղան եւ դեռ իրարու ներկայութիւնով ու սիրով երջանիկ են։ Ծնած մէկ օրէն Բ. ե­րա­խայ մը օգտակար է Ա-ին մինչեւ, մինչեւ, մինչեւ մահ։

Քանի ուշ չէ, գործի ձեռնարկեցէ՛ք։

/էջ 2/Նոյեմբերին հոտ հանդիպելու մասին ակնարկութիւն էիր ըրած։ Կար­ծեմ խօսքդ յոբելեանի մասին է։ Երբ լսեցի, Հրանդին[94] ըսի, որ ես նման բա­ներ չեմ սի­րեր։ Ուրախանալու տեղ ուղղակի սարսափեցայ[95]

Ուրիշներ, գիտեմ, մեքենայ կը լարեն այդ պատիւին արժանանալու համար…

***

Վերջին 2 ամիսը կ՚աշխատիմ ուրիշի մը գիրքը՝[96] հայերէնը ձեւի դնելու եւ մեքենագրելու համար։ Ինչպէս կ՚ըսեն, «Շան պէս զղջացած եմ առ­նե­լուս համար»։ Բայց ետ ղրկելու ամչցայ. թող չըսեն, թէ Արամ Հայկազ մէ­ջէն չելաւ…

Կրնա՞ս երեւակայել, երբ ըսեմ, թէ մէկ հատուածը երբեմն երեք անգամ կը կարդամ՝ հասկնալու համար, թէ մարդը ի՞նչ կ՚ըսէ։

Անորմէ առնելիք գումարս [«]Քիւրտիստան[»]ի թարգմանութեան[97] հա­մար տալիքիս կէսը կը գոցէ։

Դեռ շատ նամակ ունիմ գրելու։ Աւելի քան ամիս մըն է, որ նամակ չեմ կրցած գրել, եւ դիզուած են. 15-16 հատ մը կան։ Կ՚առաջադրեմ անոնց ալ պատասխանել։

«Հ»ին [«Հայրենիք»ին] մէջ յօդուածներդ կը կարդամ հետաքրքրութեամբ եւ սիրով։

Համբոյրներ երեքիդ։

Սիրով
Արամ Հայկազ

ԻԸ

8-11-72[98]

Սիրելի ընկեր Արամ Հայկազ,

Բարի եղէք ամենայն արագութեամբ ինծի ուղարկել ձեր լուսա­նկա­րը, որպէսզի կարենանք զայն տպել մեր հանդէսի յայտագրին վրայ։

Ի դէպ, փափաքեցանք[,] որ Թորոնթոյէն ուղղակի հոս գաք, Պօղոսին[99] հետ, երկուշաբթի, 27 նոյեմբերի առաւօտուն։ Իրիկունը Սնապեանի դա­­սա­­խօսութիւնն է, ապա ընդունելութիւն ի պատիւ մեր զոյգ հիւրե­րուն,ե­րեք­շաբթի օր ձեզ պիտի պտտցնենք Մոնթրէալի տեսարժան վայրե­րը, ի­րի­կունը՝ մտերիմ ճաշ մը, իսկ չորեքշաբթի օր հանդէսն է։ Կը վե­րա­դառ­նաք հինգշաբթի օր։

Կը յուսանք լաւագոյն պահեր ապրիլ ձեր ներկայութեամբ։

Սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

Aram Haygaz . 63-07 Everton Street, Rego Park, N.Y. 113797 .Telephone-HA.9-5079

ԻԹ

Նոյ.[եմբեր] 11 / 72[100]

Սիրելի՛ Վրէժ,

Նամակդ (8/11/72)թուակիր, ստացայ կէս ժամ առաջ։ Ըստ փա­փա­քիդ, կը ներփակեմ երկու նկար։ Գործածեցէ՛ք որը որ կ՚ուզէք։ Աւելի ուշ քաշուած նկար չունիմ տրամադրութեանս տակ։

Գալով մեր այցելութեան յայտագրին, ես երկնքի թռչունի պէս ազատ եմ։ Նոյնպէս Պօղոսը։ Իմ միակ մտահոգութիւնս Ձեզի նուազ գլխա­ցա­ւանք պատճառելն է։

Սիրով ու ջերմ բարեւներով՝ Արամ Հայկազ

Լ

Դեկ.[տեմբեր] 15 / 72[101]

Սիրելի՛ Վրէժ-Արմէն,

Վերջապէս երկու օր առաջ վերադարձայտուն։[102] Քիչ մը յոգնած, բայց երջանիկ։ Ես շատ գոհ մնացի մեր ժողովուրդէն, կը յուսամ՝ ժո­ղո­վուրդն ալ գոհ մնաց մեզմէ։

Այսօր առանձին ծրարով ղրկեցի «Ցեղին Ձայնը» գրքիս Ա. հա­տո­րը։[103] Քովս մնաց միայն մէկ հատ, ան ալ եթէ հայրս ուզելու ըլլայ, չեմ տար։

Մօտեցող տօնական օրերու առթիւ ջերմագին մաղթանքներ եւ սր­տա­գին շնորհակալութիւն Ձեր գաղութին՝ բոլորին, բոլորին, բոլորին…

Սիրով՝
Արամ Հայկազ

ԼԱ

25-1-73 Մոնթրէալ

Սիրելի Արամ Հայկազ,

Խորին շնորհակալութեամբ ստացայ «Ցեղին Ձայնը»ի Ա հատորը. այսպէսով 10-15 տարուան անկատար մնացած փափաք մըն է, որ կ՚ի­րա­կանանայ։[104] Ատենին շատ մեծ եղած էր յուսախաբութիւնս, երբ որ երկ­րորդ հատորը գնած ժամանակ չէի կրցած գտնել առաջինը։

Կը յուսամ՝ յոբելենական հանդիսութիւնները[105]ձեզ շատ չյոգնեցու­ցին եւ, ընդհակառակը, նոր գործերու եռանդ եւ խանդավառութիւն ներ­­շնչե­ցին։ Մե՜ղք, որ այստեղ պէտք եղած թիւը չունեցանք. շաբթ­ուան մէջ դժուար է նման ձեռնարկ կազմակերպել։ Անցեալ կիրակի՝ 21 Յունուարին, նոր սրահին մէջ ներկայացուցինք «Ուշ լինի, նուշ լինի» օ­փե­րեթը. մարդիկ ետ ղրկուեցան տեղի չգոյութեան պատճառով։ Կռիւ ալ տեղի ունեցաւ։ Ստիպուեցանք միջանցքներու մէջ ալ աթոռ դնել։

Կը սպասեմ, որ «Կա­րօտ»էն յաւելեալ օրինակներ ղրկէք «Համազ­գա­յին»ին. դեռ ուզող կայ։ Իսկ նոր գիրքը հասա՞ւ, թէ՞ տակաւին։

Երանի՜ աւելի յաճախ կարենայինք մեր գրողները ու արուեստա­գէտ­նե­րը հրաւիրել գաղութէ գաղութ եւ ստեղծել աշխոյժ հետաքրքրու­թիւն հայ մշակոյթին հանդէպ։ Նիւ Եորքի մեր տղոց[106] նախաձեռ­նու­թիւ­նը գովելի է ամէն տեսակէտէ։

Բոլորէս ջերմ բարեւներ ձեր ընտանիքին եւ ձեզի։

Սիրով՝ Վրէժ-Արմէն

ԼԲ

Փետ.[րուար] 1 / 73 Ն. Ե.

Սիրելի՛ ՎրէժԱրմէն,

25/1/73 թուակիրդ ստացայ երէկ։ Բախտաւոր էիր, որ «Ցե­ղին ձայնը»ի Ա. հատորը գտնուեցաւ։ Իմ բախտս չէր, քու բախտդ էր։ Ա­նոր մէջ իմ ամէնէն շատ սիրուած գրութիւնս՝ «Իմ մահն» է։ Անոր­մէ մաս մը սպա­նե­րէնի թարգմանած են Արժանթինի մէջ եւ հրատա­րա­կած «Ար­մե­նիա»[107] լրագրում։

(Ուշադրութիւն եթէ ընելու ըլլաս, պիտի տեսնես, որ վերջին նախա­դա­սու­թեանս վերջաւորութեան «մէջ» բառը չկրկնելու համար «ում» գործա­ծե­ցի)։

Ես Արեւելահայերէնի երկու «ում»երը կը սիրեմ. մին՝ մէջի իմաս­տով, միւսը՝ գործողութեան մը անմիջական ներկան ցոյց տուող՝ գնում եմ (ե՞րբ՝ հի­­մա), խօսում եմ (ե՞րբ՝հիմա, ներկայիս), ուտում եմ (ե՞րբ՝ ներ­կայիս, հի­­մա)։ Ի՜նչ լաւ կ՚ըլլար, եթէ այդ երկու «ում»երը պատ­ուաս­տէինք Արեւ­մը­տա­­­հայերէնի վրայ… Այն ատեն սա մեր սոսկալի «կոր»ը, «էր»ը, «տար»ը, «կը»ը կ՚անհետանային.

կ՚ուտեմ կոր (Պոլսեցին)
կ՚ուտեմ տար (Գարահիսարցին)
կ՚ուտեմ էր[(]Տրապիզոնցին[)]
կ՚ուտեմ կը[(]Սեբաստացին[)]
«Ում»ը 10 անգամ քաղցրահունչ չէ՞ այս պատուհասներէն։

***

Կը թուի, թէ ես բախտաւոր աստղի տակ եմ ծնած. բոլոր գիրքերս, առանց բացառութեան – բացի այն, որ դեռ ձեռքս չէ հասած – սպառած են։ «Կարօտ» ա՛լ չունիմ, միայն 6 հատ մնացած են, եւ չեմ ծախեր ալ։ Իսկ «Քիւրտիստան»ը դեռ չէ եկած։ Վեհափառին[108] 15 օր առաջ նամակ մը գ­րե­­ցի՝ խնդրելով, որ անոնց առաքումը փութացնէ։

Անյարմար է, որ մէկը իր գործը գովէ, բայց այս պահուս փոր­ձու­թեան չեմ կրնար դիմադրել։ «Քիւրտիստան»ը լաւ գործ է, /էջ 2/շատ լաւ գործ. 1915ի արհաւիրքին նուիրուած շատ բան եմ կարդացած, հա­րիւրէ աւելի, բայց ոչ մէկը իմինիս կը հաւասարի։ Իմ կարծիքով լաւագոյններն են Մի­նա­խորեանի «1915 թուա­կանը»,[109] Արամ Անտոնեանի «Այն սեւ օրե­րուն»ը,[110] Արմէն Անոյշի գիր­­քը[111] եւ Գաբիկեանի «Եղեռնապա­տում»ը։[112] Անոնցմէ ոչ մէկը գեղար­ուես­­տա­կան անթերի տարազ ունի։

Յոբելինական հանդիսութեանց ներկայ ըլլալու համար ճամբայ ե­լայ դժգոհելով, դժգոհ ալ վերադարձայ, բայց այս երկրորդ դժգոհու­թեանս շարժառիթը տարբեր էր. դժգոհ եմ, որ վերջացաւ… Այնքա՜ն շատ նոր բարեկամներ շինեցի, այնքա՜ն շատ նոր կապեր հաստա­տեցի եւ քիչ մը աւելի լաւ ճանչցայ մեր սքանչելի ժողովուրդը։

Կ՚աշխատիմ նոր հատորի մը վրայ, անունը ըլլալու է «Երջանկու­թիւն»,[113] որ առաջին պատմուածքին խորագիրն է։ Մինչեւ «Քիւրտիս­տան»ի գալն ու ծախուիլը, եթէ Տէրը կամի, ան ալ պատրաստ կ՚ըլլայ տպարան ղրկելու համար։

Ա՛լ ի՞նչ ըսեմ, կարծեմ՝ ժամանակն է, որ «Բարի գիշեր»ը կոխեմ ու պառ­կիլ եր­թամ։

Ջերմ բարեւներ Ձեր քաղաքի պատուական տղոց եւ համբոյրներ քեզի եւ ընտանիքիդ անդամներուն։

Սիրով
Արամ Հայկազ

ԼԳ[114]

Սիրելի Վրէժ եւ իր լաւ կէսը՝ Նազիկ,

Այս քարտիս վրայի շնորհաւորական մասը՝ Ձեզի, շունն ու սահնակը՝ Ձեր ձագուկին։ Մինակ մեծցող երախաները երջանիկ չեն ըլլար…

Գանք հիմա գրքիս։

Մօտս գտնուած 80 հատը 3 օրէն գնաց։ Պէյրութէն ճամբայ հանուա­ծէն (ամիսներ առաջ) մաս մը կորսուած է։ Քանի մը օր առաջ նորէն ու­զե­ցի 80 հատ եւ պատուիրեցի, որ ղրկեն օդանաւով։

Երբ գան, Ձեզի հատ մը կը ղրկեմ նուէր։

Սիրով
Արամ Հայկազ

[Բացիկի այս ներսի կողմը, իր վերջին տողէն ետ տպագրուած կայ՝]
And Sharing Christmas with Friends is Best of All
[Իսկ դուրսի կողմը՝] Christmas is Sharing…

ԼԴ

16 Սեպտ.[եմբեր] 1974 Նիւ Եորք[115]

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Մամուլին մէջ հաճոյքով կը հետեւիմ ստորագրութիւնդ կրող գրու­թիւն­­ներու, եւ գործունէութեանդ մասին տեղեկութիւնները կ՚ուրախաց­նեն զիս։

Վերջին անգամ ուրախութեամբ տեղեկացայ, թէ արդէն յաջողած էք ա­մէնօրեայ վարժարան ալ ունենալ։[116] Ինչ լա՜ւ…

Այսօր այս նամակին հետ առանձին ծրարով հասցէիդ կ՚ուղարկեմ Պէյրութի Համազգա[յ]ինի կողմէ վերջերս տպուած ԱՊՐԷՔ ԵՐԱԽԷՔ [«Ապրէ՛ք, ե­րե­խէ՛ք»][117] գրքէս օրինակ մը՝ ձօնագրուած զաւակներուդ։ Տրամադիր եմ այդ գրքէն տասը օրինակ ալ նուէր ղրկել Ձեր վարժարանին՝ որ յառա­ջի­կա­յին հայերէնի մէջ յաջողութիւն ցոյց տուող աշակերտներու նուէր տրուի իմ կողմէս եւ կամ, եթէ յարմար դատեն, դնեն զանոնք ուսա­նո­ղու­թեան տրամադրուած գրադարաններու մէջ։

Խնդրեմ երկտողով մը իմացո՛ւր ինծի, թէ ի՞նչ հասցէով ուղարկեմ այդ գիրքերը։

Կը յուսամ՝ ամէնքով լաւ էք։

Սիրով ու ջերմագին բարեւներով՝
[ստորագրութիւն]
Արամ Հայկազ

ԼԵ

Մոնթրէալ, 28 Սեպտ.[եմբեր] 1974

Սիրելի՛ Արամ Հայկազ,

Ուրախութեամբ ստացայ ձեր 16 սեպտեմբեր թուակիր նամակը եւ քա­նի մը օր ետք ալ՝ «Ապրէ՛ք, երեխէ՛ք»ը,[118] 2 օրինակ։ Խորին շնոր­հա­կա­լու­թիւններ։ Նա­զիկը[119] արդէն կարդաց, վերջացուց ամբողջ գիրքը, հակառակ որ շատ կարդալու ժամանակ ալ չունի։

Նաեւ, հաճելի է մեր գործին արձագանգները Նիւ Եորքէն ալ իմա­նալ։ Տարիներու մեր երազն է, որ իրականացաւ, իրականացուցի՛նք։ Երանի յանձն առնէիք մեր շեփորահարը ըլլալ ամերիկահայուն մօտ… Դպրոցը սկսաւ, բայց շէնք չունինք, ամէն տարի ստիպուած պիտի ըլ­լանք հոս-հոն շէնք վարձել։ Մէկ միլիոն տոլարի պէտք ունինք մեր սե­փական վար­ժա­րա­նը կառուցանելու համար։

Ինչ կը վերաբերի ձեր ղրկելիք 10 օրինակներուն, անոնց երկուքը վար կը դնենք վարժարանի ապագայ գրադարանին համար, իսկ 8-ը իբր մրցա­նակ կրնանք բաժնել շաբաթօրեայ վարժարանի լաւ աշա­կերտ­նե­րուն։

Մեր անունն ու հասցէն է՝

Կրթական գործադիր մարմին Սուրբ Յակոբ Հայաստանեայց առա­քե­լա­կան եկեղեցւոյ, Conseil d’administration scolaire de l’Église arménienne Sourp Hagop, 3401 Olivar-Asselin, Montréal, Québec Canada H4J 1L5.

Միտք ունինք գրքոյկ մը հրատարակել մէկ ամիսէն մեր դպրո­ցա­կան-կրթական կեանքի մասին։ Ուրախ պիտի ըլլայինք եթէ քանի մը խօսք գրէ­իք մեզի «Քաջալերանք-շնորհաւորութիւններ» բաժնին հա­մար։

Մենք բոլորս լաւ ենք, կը բուսնինք…։ Արազը[120] 9 ամսու կ՚ըլլայ եւ կ՚ու­րա­խացնէ մեզ։

Նազիկը շատ բարեւներ ունի։

Կարօտով՝
Վրէժ-Արմէն

ԼԶ[121]

Սիրելի՛ տիկին Նազիկ,[122]

Շնորհակալութիւն «Ապրէք»ի[123] մասին գրած գնահատական տողե­րուդ համար. ես չխանդավառուեցայ անով… Երանի՜ թէ ինծի ձգէին ա­նոր մէջ առ­նուելիք կտորներուն ընտրութիւնը[124]… Ինչե՜ր կան աւելի յար­մար երա­խա­­ներու համար։

Ինչ որ է, եղածին համար ալ փառք։

Ինծի համար նորութիւն էր Վրէժի Ռուանտա երթալը։ Յուսամ՝ Տօնա­կան օրերուն առթիւ կը վերադառնայ իր բոյնը՝ ձագերուն քով։

Տօնական օրերու լաւագոյն մաղթանքներով ու սիրով՝ 
Արամ Հայկազ

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
Merry Christmas
and a
Happy New Year

ԼԷ

12 Մարտ 1975
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Այսօր առանձին ծրարով հասցէիդ ուղարկեցի Խ. Ն. Գաւառի (Խա­չիկ Նետիւրեան) «Հին կարօտներու ճամբով»[125] գրքէն1 օրինակ մը։ Ստո­­րա­գրած եմ եւ թուական դրած վրան, միայն թէ կը պակսի, թէ ո­րո՞ւ նուի­ր­ուած է ան՝ քեզի՞, Ձեր գրադարանի՞ն, միութեա՞ն մը… Այդ պարագան կը ձգեմ քո ընտրութեան։ Ըսելիքս այն է, որ բացառիկ ար­ժէք ներ­կա­յաց­նող գիրք մըն է, զայն կարելի է օգտագործել Հայ դատի համար, պատմու­թե­ան համար, գրական արժէք ալ ունի։ Հիմա հարցը այս է՝ ես, որպէս Ձեզ ու հեղինակին բարեկամ, կրնամ կար­գադ­րել, որ Ձեր

կազմա­կեր­պու­թեան անդամներուն համար հարիւրին 40 զեղչ առ­նեմ[,]/էջ 2/այսինքն՝ այս 700 էջ­նոց գիրքը, որ 10 տոլարի կը ծախուի, Ձեզի համար 6ի առնեմ։ Թերեւս, եթէ գրավաճառ ունիք, ան հետա­քրքրուի այս առաջարկով, միայն թէ փափա­քելի է, որ ապսպրանքը 10 օրինակէն պակաս չըլլայ։ 10 օրինակը Ձեր հայաշատ քաղաքին հա­մար կը կարծեմ, թէ շատ բան մը չէ։

Յուսամ՝ տունով-տեղով լաւ էք եւ առողջ։ Կարօտով ու սիրով կը համ­բու­րեմ բոլորդ։

Արամ Հայկազ

ԼԸ

1/1/1979[126]
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Ինչպէս կը տեսնես, այս էջին գլխին Նոր Տարուոյ առաջին օրը ա­ռա­­ջին նամակը կը գրեմ քեզի, Ձեզի՝ մաղթելու համար ամէն տեսակ բա­րիք։ Թէ մեր բախտին կամ ճակատագրին վրայ որեւէ անդրադար­ձում կ՚ունե­նա՞յ այս բանը կամ իմաստ մը ունի՞, թէ՞ ոչ, չեմ գիտեր։ (Խօսքս առաջին օրուան եւ առաջին նամակին մասին է)

Կը հետեւիմ «Հ»ի [«Հայրենիք»ի] մէջ հրատարակուած յօդուածներուդ։ Տա­րի­ներ առաջ, երբ Ե­գիպտոս էիր, գրագէտի խմոր կը տեսնէի միշտ։ Ինչ­պէ՞ս եղաւ, որ հրապա­րակագրի փոխուեցաւ այդ խմորը՝ չգիտեմ։

Դեռ 5 օր կայ Ծնունդին։ Բնաւ ալ ուշ չեմ բոլորիդ ամէն բարի բան կա­մե­նալու եւ բոլորդ սիրով համբուրելու համար։

Կարօտով
Ա. Հայկազ

ԼԹ[127]

Սիրելիներ,

Եթէ Ծնունդն ու Նոր տարին ուրիշ իմաստ ալ չունենան, կը բաւէ, որ ա­ռիթ կու տան բարեկամներու իրար յիշելու։ Լաւ ու երջանիկ օրեր կը մաղ­թեմ Ձեզի եւ Ձերիններուն։

Մենք ալ լաւ ենք, ձեւով մը «եոլա կ՚երթանք»։

Սիրով
Արամ Հայկազ եւ
Ընտանիք

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
May the Joy and Peace of Christmas
be with you now and in the New year                    

Խ[128]

Շատ սիրելի Վրէժ ու Նազիկ,

Թող Ծնունդը բարի ըլլայ, ու Նոր Տարին իր հզօր աջով երջանկու­թեան պսակ մը հիւսէ Ձեր մատաղ ճակտին։

Սիրով՝
Արամ Հայկազ

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
Joy for Christmas
and the
Coming Year)

ԽԱ[129]

Սիրելինե՛ր,

Ձեր ազգօգուտ գործունէութեան մասին կը կարդամ յաճախ «Հ»ի [«Հայրե­նիք»ի] էջերուն մէջ։ Շա՛տ ապրիք։ Նորանոր յաջողութիւններ կը մաղթեմ Ձե­զի, նաեւ՝ կորով։

Սիրով կը համբուրեմ բոլորդ։

Ա. Հայկազ

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
At this most beautiful of seasons
may you have many reasons for happiness  

ԽԲ[130]

Սիրելի[՛] պ.[արոն] Վրէժ Արմէն,

Շնորհակալութիւն շատ յաջող նկարներուն համար. ձեր այցելու­թե­նէն ամիս մը յետոյ Արամը ստամոքսի արիւնա­հո­սութիւն ունեցաւ (Bleeding ulcer)[,] մեծ քանակով արիւն կորսնցուց, ամիս մը հիւան­դանոց մնալէ յե­տոյ տուն բերինք։ Դեկտ.[եմբեր]ին միեւ­նոյն բանը պա­տա­հեցաւ։ Հիմայ տունն է[,] բայց շատ տկար է – Յուսամ, երբ լաւանայ, ինք անձամբ կը պա­տաս­խանէ Ձեզի։

Սիրով
Վարդանոյշ[131]

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
Hope you holidays
glow with happiness!,

[իսկ անոր ներքեւ ձեռագիր՝]
We wish You a very
Happy Christmas,
With love
Vartanoush& Aram Haigaz  


[1] Արամ Հայկազի այս եւ յաջորդ նամակը պէտք է թուագրուած ըլլան՝ Նո­յեմբեր, ինչպէս կ՚երեւի անոր՝ Նոյեմբեր 17ի նամակէն (տե՛ս Ե․ նամա­կը)։
[2] Խօսքը Արամ Հայկազի հետ հարցազրոյցի մը մասին է, որ հրա­տա­րա­կուած է «Յուսաբեր» (8 Դեկտեմբեր 1962) եւ «Հայրենիք» (3 Մար­­տ 1963) օրաթեր­թերուն մէջ՝ (տե՛ս «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Է­­ջեր» գրքի Գ. հատոր, էջ 47-53)։ «Յու­­­­սա­բեր» հարցազրոյցը հրատարակեր է խմբագրական հե­­տեւ­եալ նշու­մով. «Մեր երիտասարդ աշխատակիցը այս անգամ իր “զ­րոյց”ը վա­րած է… թղ­թակ­­ցութեամբ։ Ուրախ ենք, որ Արամ Հայ­կազ սի­րա­յօ­­ժար պա­տաս­խանած է ե­ղած հարցումներուն։ Վստահ ենք, որ մեր ընթերցողները, ինչպէս միշտ, հաճոյ­քով պիտի կար­դան նաեւ իր պատաս­խան­­­ները»։
[3] Նախորդին պէս այս նամակն ալ պէտք է թուագրուած ըլլայ՝ Նոյեմբեր (տե՛ս Ե․ նամակը)։
[4] Վրէժ-Արմէնի առաջին յօդուածը՝ «Արեւի շողիկը» վերնագրով, հրա­­տա­րակուած է «Յուսաբեր» օրաթերթի 24 Ապրիլ 1955ի համա­րին մէջ (տե՛ս Վրէժ-Արմէնի՝ «Հորիզոն»ի 2015 Ապրիլ 24ի համարին մէջ տպա­գրուած «Ապ­­րի­լեան օրագիր» յօդուածը)։
[5] «Բագին» հանդէսը կը հրատարակուի 1962ի Յունուարէն։ Հանդէսի 1962ի 2րդ, 4րդ, 5րդ եւ 11րդ համարներուն մէջ հրատարակուած են Արամ Հայ­­­­կազի «Լերան մատուռը», «Հօրաքոյրս», «Տղաս» եւ «Երկու կիներ» ստեղ­ծա­գործութիւնները։
[6] Լոյս տեսած է 1954ին, Նիւ Եորք։
[7] Լոյս տեսած է 1949ին, Նիւ Եորք։
[8] Տես ծան. 5։
[9] «Ցեղին ձայնը», Հայրենիք տպ., Նիւ Եորք, 1949։
[10] Բանաստեղծ Գէորգ Էմին (Կարլեն Մուրադեան, 1919 – 1998)։
[11] Լոյս տեսած է 1962ի վերջը, Նիւ Եորք։
[12] Ինչպէս կը հաստատէ Վրէժ-Արմէնի յաջորդ նամակը, խօսքը «Չորս աշխարհ» ժողովածոն նուիրելու մասին է։
[13] Շարժում, այստեղ՝ քայլ, վերաբերմունք (ֆրանս.)։
[14] Բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկեան (1919 – 2006)։ Թէքէեան Մշակութային Միութեան հրաւէրով 1962 Դեկտեմբեր 21ին մեկներ էր Պէյ­րութ, այնուհետեւ այցելեր Սուրիա, ապա անցեր Եգիպտոս։ Այդ երեկոյ Վրէժ-Արմէն իրեն կը հանդիպի երգիծանկարիչ Ալեքսանտր Սարուխանի տունը։
[15] Տես ծան․ 2։
[16] Հարցախոյզ, հարցաշար (ֆրանս.)։
[17] Տես ծան․ 11։
[18] Վաստակաւոր ուսուցիչ, «Հայկարան» դասագիրքերու հեղինակ, հրա­պա­րակագիր եւ «Յուսաբեր»ի երկարամեայ խմբագիր Բենիամին Թա­շեան (1896 – 1971)։ «Երիտասարդական շարժում»ը «Յուսաբեր»ի բաժին մըն էր, որ 1961 Հոկտեմբեր 21էն սկսեալ շուրջ երկու տարի տրամադրուեցաւ մեզի՝ ե­րիտասարդ­ներուս, ու Վրէժ-Արմէն կը հանդիսանար այդ էջի գլխաւոր խմ­բագիրը։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[19] «Երիտասարդական շարժում»ը «Յուսաբեր»ի բաժին մըն էր, որ 1961 Հոկտեմբեր 21էն սկսեալ շուրջ երկու տարի տրամադրուեցաւ մեզի՝ ե­րի­տա­սարդ­ներուս, ու Վրէժ-Արմէն կը հանդիսանար այդ էջի գլխաւոր խմ­բագիրը։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[20] Վիլիամ Սարոյեան (1908 – 1981)։
[21] Լոյս տեսած է իբրեւ«Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ», Անթիլիաս, 1972։
[22] Կ՚ակնարկուի վաստակաւոր խմբագիր ու հրապարակագիր Կա­րօ Գէ­որգեանի լոյս ընծայած «Ամէնուն Տարեգիրքը» շարքին, որ 1954էն մին­չեւ 1967 – 1968 հրատարակուեցաւ Պէյրութ (վերջինը՝ իբր միացեալ հա­տոր)։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[23] Արամ Հայկազի կինը՝ տիկին Վարդանոյշ Չեքէմեան (Մերջիկեան, 1905 – 1993)։
[24] Վրէժ-Արմէնի եւ Արամ Հայկազի այս նամակները չեն պահպանուած։ Կամ կրնայ ըլլալ խօսքը կը վերաբերի Վրէժ-Արմէնի նախորդ՝ 24 Փետրուար թուակիր նամակին, որուն սակայն պատասխան չէ տուած։  Այս շեղագիր բաժինը աւելցուած է այս կայքէջին վրայ զետեղուելու համար – Վ-Ա.Ա.)։
[25] Տես նախորդ ծան․։
[26] Տես ծան․ 2։
[27] Նամակի վերեւի ձախ անկիւնում գրուած է. «Գրականութիւնը չմոռ­նաս». «շեղակի գրուած՝ նամակին գլուխը, երկրորդ բառը զոյգ ընդ­գծու­մով»,– կը նշէ Վրէժ-Արմէն։ Սա Յակոբ Օշականի (Քիւֆէ­ճ­եան, 1883 – 1948) պատուէրն է Արամ Հայ­կա­զին, որ կը կրկնէ այս պատուէրը՝ փորձելով Վրէժ-Արմէնը մղել գրա­կա­նու­թեամբ զբաղելու։
[28] «Նայիրի» պարբերաթերթի 1966 Յունիս-Օգոստոս ամիսներու հա­­մար­ներուն մէջ տպագրուած է Անդրանիկ Ծառուկեանի (1913 – 1989) «Ամե­րի­կա» յու­շա­­գրու­թյունը, որուն մէկ հատուածը նուիրուած է Արամ Հայ­­­կա­զին (տե՛ս «Արամ Հայ­կազ. Մոռացուած էջեր» գրքի Դ. հատո­րի՝ էջ 282-284)։
Կը ներ­կայացնենք հատուած այդ յուշագրութենէն.
Նիւթէ նիւթ փո­խան­­ցումի այդ պահերէն մէկուն է, երբ յանկարծ կ՚ըսէ.
Հիմա անգործ եմ…
Ի՞նչ…
Այո՛, թերթը ծախուեցաւ, եւ գործէ հանեցին…
Ուրիշ որեւէ տեղ այս խօսքը –  «Հիմա անգործ եմ» – անձկութեան մռայլ հո­գե­վիճակ մը կը մատնէ թշուառութեան հեռանկարի մը դէմ, բայց Ամե­րի­կայի մէջ նոյն բանը չէ։ Պետական նեցուկը կայ, ար­հես­տակ­ցա­կան միու­թե­ան օժան­դա­կութիւնը եւ, մանաւանդ, Արամի պէս չափուած կեան­­քով խա­ղա­ղօ­րէն տա­րիք քաշող մարդոց համար անգործութիւնը ող­բեր­­գու­թեան մը ազդարարը չէ, այլ՝  շատ-շատ ձանձրոյթի հովիտէն ներս նետո­ւած առաջին քայլերը։
Արամ Հայկազ փորագրիչ էր հրատարակչական մեծ հաստա­տու­թե­ան մը մէջ ինչպէս Համաստեղը սիրուած, յարգուած, գնահատ­ուած։ Եւ օր մըն ալ… Բայց լաւ է, որ ինք խօսի.
Ամբողջ 39 տարի աշխատած եմ հոտ, օր մը չեմ թերացած եւ միշտ գո­վեստ լսած եմ։ Շաբաթ օր մը տունն եմ, երբ բարեկամ մը կը հեռախօսէ. «Արա՛մ, կը լսեմ, որ ձեր թերթը կը փակուի, լուր ունի՞ս»։ «Սխալ է լուրդ։ Դեռ ե­րէկ շաբաթականները սովորականին պէս վճար­ուե­ցան, եւ բան մը չը­սին»։ Կիրակի առաւօտ հեռագիր մը կը ստանամ. «Հաստատութիւնս փակ­ուած ըլ­լա­լով՝ թուականէս սկսեալ գործէ կը դադրիք»։
Հաստատութեան մը փակուիլն ալ նոյն բանը չէ Ամերիկայի մէջ, ինչ­պէս շատ տեղեր. երբ աշխատանոց մը կը փակուի, սնանկութիւնը կան­խե­լու ձեւ մըն է, եթէ արդէն իսկ սնանկութիւնը չէ։ Ամերիկա մեծ ձուկ մըն է, որ կլլած է պզտիկ ձուկը, եւ յաճախ պզտիկ ձուկը ինքն է, որ գացած մտած է մեծ ձուկին փորը՝ այնտեղ աւելի հանգիստ զգալով։ Առանց ման­րա­մասնութիւններուն տե­­ղեակ ըլլալու ինչ­պէս չեղայ ես, որովհետեւ Ա­րա­մը բառ չըսաւ այդ մասին վստահօրէն կր­նանք մտածել, թէ ամբողջ եղածը առեւտրական խաղ մըն է, երկու ընկերու­թիւն­ներու միջեւ գաղտնի գործողութիւն մը, որմէ շահաւոր են հա­ւասարապէս երկուքն ալ, ու միակ տուժողը Արամն է հարիւրաւոր պաշտօնա­կիցներուն հետ։
39 տարի աշխատիլ եւ այսպէս՝ չոր հեռագրով մը ճամբու դրուիլ…
Շատ որոշ կ՚երեւի, թէ դառնութիւնը աւելի շատ ճամբուելու ձեւին դէմ է. վիրաւորուած արժանապատուութեան խնդիր մը, քան թէ գործազուրկ ըլլալու վիճակ։
Կը հարցնեմ.
Անշուշտ, հատուցում մը ըրին…
Ո՛չ մէկ հատուցում։ Նոյնիսկ քաղաքավար նամակ մը չգրեցին։ Հե­ռա­գի՜ր մը…
Օ՜, հիմա կը հասկնամ, թէ ինչո՛ւ թախիծին ամպը մնայուն է Արամ Հայ­կազի աշուն դէմքին վրայ եւ գարուն հոգիին մէջ…
[29] Տես ծան. 27։
[30] «Մայրս՝ Անահիտ Նորատունկեան ծնած է Աղեքսանդրիա, 1916ին, մա­հա­ցած Մոնթրէալ 2000ին։ Սիրած է գրել, աշխատակցած է «Յուսաբեր»ին, ապա՝ «Հայրենիք»ին ու «Հորիզոն»ին։ Իր գործերէն հաւաքածոյ մը լոյս ըն­ծա­յած է «Կեանքը երգելով» տիտղոսով, Մոնթրէալ, 1984ին։
Հայրս՝ Երուանդ Արթինեան նոյնպէս ծնած է Աղեքսանդրիա, 1915ին, մա­­հա­ցած է Մոնթրէալ, 2010ին։ Եղած է շինարար, ինքն ալ կարճ շրջան մը աշխատակցած է «Հորիզոն»ին՝ մեր կեանքէն քաղուած երգիծական է­ջե­րով եւ Երանի ստորագրութեամբ։
Ամուսնացած են 1939ին ու փոխադրուած Գահիրէ։ 1966ին գաղթած են Գանատա։ Ունեցած են երկու զաւակ՝ Վրէժ-Արմէն (1940) ու Համա­զասպ (1943)»,– կը գրէ Վրէժ-Արմէն:
[31] Կ՚ակնարկէ Վրէժ-Արմէնի ունեցած հարցազրոյցին Նշան Պէ­շիկ­թաշ­լեանի հետ՝ լոյս տեսած «Յուսաբեր»ի 1964 Փետրուարի 7-10 չորս յա­ջոր­դա­կան համարներուն մէջ։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[32] Արձակագիր, երգիծաբան, բանասէր, թատերական գործիչ Նշան Պէ­շիկ­թաշլեան (1896-1972)։
[33] Այդ օրերուն Եգիպտոսի հայերը սկսած էին արտագաղթել՝ երկրի տն­տե­­սական ու քաղաքական անկայուն պայմաններուն բերումով. Վրէժ-Ար­մէ­նի ընտանիքն ալ կը պատրաստուէր գաղթել Գանատա։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[34] Տես ծան․ 22։
[35] Տես ծան․ 27։
[36] Կ՚ակնարկուի Գահիրէի համալսարանի Պսակաւոր ճարտարա­պե­տու­­թեան (Bachelor of Architecture) վկայականին, որ Վրէժ-Արմէն ստա­ցած է պատուոյ աստիճանով։ Ծան.՝ Վրէժ-Արմէնի։
[37] «Հայաստան» (Haïastan) շաբաթաթերթ, ֆրանսերէն, պաշտօնաթերթ Հ․Յ․Դ․ Նոր Սերունդի, Փարիզ։ Ըստ խմբագրութենէն ստացուած տեղեկութեան, հիմնուած է 1939ին, Շաւարշ Միսաքեանի նախաձեռնութեամբ, թէեւ «Հ․ Յ․ Դ․ Յուշամատեան»ը կը նշէ 1948ը որպէս սկզբնաւորութեան թուական. առաջին խմբագիրը եղած է Հ. Բալուեան։ Շրջան մը հրատարակուած է երկլեզու։ Անխափան լոյս տեսած է մինչեւ 2009։ 2016ին վերսկսած է որպէս առցանց հրատարակութիւն։
[38] ԳԱԹի՝ Համաստեղի (Համբարձում Կելէնեան, 1895 – 1966) ֆոն­դին մէջ կը պահ­ուին Վրէժ-Արմէնի նամակները Համաստեղին, Արամ Հայկազին, Յա­կոբ Խաշ­­­­­մանեանին՝ նոյն խնդրանքով, որ Համաստեղը պատաս­խա­նէ իր կազ­­­­մած հարցաշարին։
[39] Համաստեղի կինը՝ տիկին Սրբուհի Պէկեան (1903 – 1965)։
[40] Նազիկ Գուլաքեանն է՝ Վրէժ-Արմէնի կինը։
[41] Խօսքը առաջին նշանախօսութեան ջնջման մասին է։ (Այս շեղագիր բաժինը աւելցուած է այս կայքէջին վրայ զետեղուելու համար – Վ-Ա.Ա.)։
[42] Բացիկ է։ Թուականը ստորագրութեան ներքեւ զետեղուած է։
[43] Տես ծան. 40։
[44] Արամ Հայկազի «Այց Մոնթրէալի մեր գաղութին» յօդուա­ծը լոյս տե­սած է «Հայրենիք» օրաթերթի 1966 Դեկտեմբեր 4ի հա­մա­րին մէջ (տե՛ս «Ա­րամ Հայկազ. Մոռացուած էջեր» գրքի Գ. հատոր, էջ 176-182)։
[45] Վրէժ-Արմէնի «Ան­մո­ռանալի» յօդուածը լոյս տե­սած է «Յուսաբեր» եւ «Հայրենիք» թեր­թերի համապատասխանաբար 1966 Դեկտեմբեր 21ի եւ 1967 Յունուար 24ի հա­մար­­նե­րուն մէջ (տե՛ս «Համաստեղ. Մո­­ռացուած Էջեր» գրքի Բ. հա­տո­ր (Երեւան, 2005)՝ էջ 264-273)։ Վրէժ-Ար­մէ­նի «Մոնթրէալի հայութիւնը տօնեց Համաստեղի գրական գոր­ծու­­նէու­թեան 50-ա­մեայ յոբելեանը» յօդուածը հրատարակեր ենք «Հա­մաս­տեղ. Մո­­ռացուած Էջեր» գրքի Բ. հա­տո­րին մէջ՝ էջ 261-263։
[46] Ա­րամ Հայ­կա­զի «Համաստեղ եւ իր գրականութիւնը (խօս­ուած Մոնթ­րէա­լի մէջ Նոյեմբեր 19, 1966ի երեկոյեան)» յօդուածը լոյս տեսած է «Հայրե­նիք« օրաթերթի 1967 Յունուար 17-18ի հա­­մար­նե­րուն մէջ (տե՛ս «Արամ Հայ­կազ. Մո­­­ռաց­ուած Էջեր» գրքի Դ. հա­տո­րը՝ էջ 6-15, էջ 59-62)։
[47] Համաստեղը մահացած է 1966 Նոյեմբեր 26ին։
[48] «Գրական Թերթ», 1966, Դեկտեմբերի 2։
[49] Բացիկ է։ Կը տպագրուի ըստ բնագրի (ԳԱԹ, ԱՀՖ, համար 325)։
[50] Տես ծան․ 46։
[51] Արամ Հայկազի եւ Համաստեղի մտերիմներէն՝ հրապարակագիր ու հա­սա­րակական գործիչ Յակոբ Խաշմանեան (1888 – 1968)։
[52] Խօսքը Համաստեղի ծննդեան 70 եւ գրական գործունէութեան 50ամ­­­եակ­ներուն նուիրուած ձեռնարկներուն մասին է, զորս կազմակեր­պող կեդ­րո­նական յանձնախումբի պատասխանատուներն էին Արամ Հայ­կազն ու Յա­կոբ Խաշմանեանը։ Յոբելենական հանդէսները տեղի ու­նե­ցան Սփիւռքի հայ գաղթօջախներուն մէջ։ Համաստեղը մասնակցեցաւ անոնցմէ չորսին եւ 1966 Նոյեմբեր 26ին յանկարծամահ եղաւ Լոս Ան­ճե­լոսի մէջ կազմակերպուած հան­դէսի ընթացքին շնորհակալական խօսքը արտասանած ժա­մա­նակ։ Համաստեղի յոբել­ե­նա­կան յանձնախումբի ջանքերով սգահանդէսները շարունակուեցան Սփիւռ­քի մէջ։ 1967ի Աշնան Պոսթո­­նի եւ Նիւ Եոր­­քի մէջ կազմակերպուեցան Հա­մաս­տեղի յիշատակին նուիրուած ձեռ­նարկ­­ներ։
[53] Արամ Հայկազի «Նահապետը» յօդուածը լոյս տեսած է «Հայ­րե­նիք» թեր­թի 1964 Հոկտեմբեր 7ի եւ «Գրական Թերթ»ի Նոյեմբեր 6ի հա­մար­ներուն մէջ (յօդուածը տե՛ս «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Էջեր» գրքի Գ. հա­տոր՝ էջ 106-110)։ Յօդուածը Խորհրդային Հայաստան է բերեր Յակոբ Խաշ­մանեանը։
[54] Տես ծան. 51։
[55] Վրէժ-Արմէն ու Նազիկ Արթինեաններու անդրանիկ զաւակը՝ Լո­­րին, ծնաւ 2 Մայիս 1970ին։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[56] Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութիւնը հիմն­ուած է 1928 Մայիս 28ին, հիմնադիրներ՝ Լեւոն Շանթ (1869 – 1951), Նիկոլ Աղ­բալեան (1873 – 1947), Համօ Օհանջանեան (1873 –1947), Գասպար Իփէկեան (1883 – 1952) եւ ուրիշներ: «Համազգային»ի Նիւ Եորքի մասնաճիւղը՝ «Հայ Մշակութային Միու­թիւն» անունով, հիմնա­դրուած է 1967ին։
[57] Նիւ Եորք՝ Արամ Հայկազի դստեր՝ Այրիս Չեքէմեանի բնա­կա­­րա­­նին մէջ, կը պահուին գրողին մի քանի իւղանկար աշխատանքները՝ հիմ­նա­­կա­նին մէջ փոք­­րիկ բնանկարներ։
[58] Ակնարկը «Կարօտ» ժողովածուի մասին է (Պէյրութ, 1971)։
[59] Համապատասխանաբար՝ թատերագիր Գրիգոր Տէր-Գրիգորեան (1916 – 1981), գրող, հրապարակախօս Վարդգէս Պետրոսեան (1932 – 1994)։
[60] Արամ Հայկազը Խորհրդային Հայաստան այցելած է 1969 Սեպ­տեմ­բե­ր 6 – 27։ Այդ եղաւ անոր միակ այցը հայրենիք…
[61] Բանաստեղծ, արձակագիր Արսէն Երկաթի (Շամլեան, 1893 – 1969) կինն է՝ տիկին Ծաղիկ Ճերիտեանը։
Պահպանուած է Արամ Հայկազի ցաւակցագիրն Արսէն Երկաթի կնոջը՝
Մա­յիս 26, 1969
Սի­րե­լի՛ տի­կին Եր­կաթ,
Ցա­ւով ու յու­զու­մով տե­ղե­կա­ցայ մեր անն­ման վար­պե­տին ու լաւ հա­յուն, լաւ բա­րե­կա­մին, բանաստեղծ Ար­սէն Եր­կա­թի շիջ­ման մա­սին։
Սի­րե­լի՛ տի­կին Եր­կաթ, իր նման­նե­րը չեն մեռ­նիր, կ՚­ապ­րին իրենց ազ­գա­­կից­նե­րուն եւ բո­լոր գեղարուեստն ու գրա­կա­նու­թիւ­նը սի­րող­նե­րու յի­շո­ղու­­թե­ան մէջ։
Անոնք կը նմա­նին այն ով­կէ­ա­նագ­նաց նա­ւե­րուն, որոնք հո­րի­զո­նէն, մեր տե­սո­ղու­թե­ան դաշ­տէն անհետա­նա­լէ վերջն իսկ կան, չեն ընկղ­մած։
Համ­բե­րու­թիւն եւ մխի­թա­րու­թիւն կը մաղ­թեմ Ձե­զի եւ Ձե­րին­նե­րուն։
Միշտ ան­կեղ­ծօ­րէն ձերդ՝ Արամ Հայ­կազ
Յ. Գ. Տի­կին Հայ­կազն ալ կը մաս­նակ­ցի իմ ցա­ւակ­ցու­թե­անց։
[62] Խաչիկ Նետիւրեանի (Խ. Ն. Գաւառ, 1900 – ?) «Հին կարօտներու ճամ­բով» գրքի երկրորդ հրատարակութեան (Նիւ Ճըրզի, 1973) «Շնորհակա­լիք» բաժնով հեղինակը շնորհակալութիւն կը յայտնէ Արամ Հայկազին, «որ ազնուա­բար յանձն առաւ ոչ միայն սրբագրել, այլ նաեւ դասաւորել ձեռա­գիր­ներս»։
[63] Յակոբ Փիլիկեան, Եգիպտոսէն Մոնթրէալ գաղթած ազգային մը, որ երկար տարիներ գործօն եղած է գաղութի կեանքին մէջ։ Ծան.՝ Վրէժ-Արմէնի։
[64] Տես ծան․ 55։
[65] Տես ծան․ 58։
[66] Տես ծան․ 61։
[67] Վրէժ-Արմէնի ՄգԿիլ համալասարանէն ճարտարապետութեան մա­գիստ­­րոսի վկայականի համար ներկայացուցած աւարտաճառը նուիր­ուած էր դասարանի ֆիզիքական շրջապատի ազդեցութեան՝ աշա­կերտներու գո­հու­նակութեան վրայ։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[68] Մոնթրէալի 1967ի միջազգային ցուցահանդէսի տարածքին վրայ ու տաղաւարներուն մէջ յաջորդական տարիներ շարունակ­ուե­ցաւ ցուցահան­դէս­ներու կազմակերպումը։ Տաղաւարներէն մէկը 3 կամ 4 օրով կը յատկաց­ուէր ազգութեան մը համայնքին, ու այդ ծիրին մէջ «Համազգային»ը իր մասնակ­ցութիւնը բերաւ մեր պատմութեան, մշա­կոյ­թին ու ներկայ կեանքին նուիրո­ւած ցուցահանդէսներով։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[69] Խօսքը կը վերաբերի Սուրբ Յակոբ եկեղեցւոյ կրթական հաստա­տու­թիւններու ուսումնական խորհուրդին։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[70] Գալուստ Պապեան (1938 – 2017), լուսանկարիչ, բնիկ Պէյրութէն, կ՚ապրէր Թո­րոնթօ։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[71] Գրող Յակոբ Կարապենց (Կարապետեան, 1925 – 1994)։
[72] Խորէն Ա․ Բարոյեան (1914 – 1983), Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ (1963 – 1983):
[73] Դատակազմ (ֆրանս.)։
[74] «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ»ը լոյս տեսած է Ան­թի­լիա­ս, 1972ին։
[75] Արամ Հայկազի «Շապին Գարահիսար ու իր հերոսամարտը» հա­տո­րը լոյս տեսած է Նիւ Եորք, 1957ին։
[76] Զանազան մասեր լոյս տեսած են «Ցեղին ձայնը» գրքի Բ. հատորին մէջ, մէկ մաս ալ՝ «Բագին»ի։ Այս ծանօթագրութիւնը առնուած է հատորի թիւ 33 ծանօթագրութենէն։  – Վ-Ա.Ա.։
[77] Վահան Մինախորեանի (1884 – 1944) «1915 թուականը – Արհաւիրքի օրեր»ը առա­ջին անգամ լոյս տեսած է Վենետիկ, 1949ին։
[78] Կա­րա­պետ Գաբիկեանի (1862 – 1925), հեղինակը իր անունը նշեր է իբրեւ «Գուժ­կան Սե­­բաս­տիոյ», «Եղեռնապատում Փոքուն Հայոց եւ նորին մեծի մայ­րա­քաղա­քին Սե­բաստիոյ» գիրքը լոյս տեսած է Պոսթոն, 1924ին։
[79] Նամակը չէ պահպանուած։
[80] Այդ հարցին Արամ Հայկազ անդրադարձեր է «Գիրքերն ալ ոդի­սա­կան կ’ունենան» յօդուածով, որ հրատարակուած է «Հայրենիք» թերթի 1973 Յու­լի­ս 1ի համարով (տե՛ս «Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր», հատոր Զ., Երեւան, 2015, էջ 35-39)։
[81] Արամ Հայկազը նկատի ունի իր հրատարակած հետեւեալ գրքերը՝ «Ցե­ղին ձայնը» (1949), «Ցեղին ձայնը» Բ․ հատոր (1954), «Շապին Գարա­հի­սար ու իր հերոսամարտը» (1957), «Չորս աշխարհ» (1962), «Պանդոկ» (1967), «Կարօտ» (1971)։ Գրողը չի յիշատակեր իր հրատարակած ա­ռա­ջին գիրքը՝ “The Fall of the Aerie” («Արծուաբնի անկումը», (1935)։
[82] Տես ծան․ 74։
[83] Խորհրդային Հայաստանի մէջ «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռ­նե­րուն մէջ» գրքի հրատարակութեան հարցին Արամ Հայկազն անդ­րա­դար­ձեր է Ստե­փան Ալաջաջեանին ուղղուած նամակներուն մէջ (տես «Արամ Հայ­կազ. Նա­մակ­ներ» (Երեւան, 2009)՝ էջ 14-25)։
[84] Հիփիները Ամերիկայի մէջ 1960ականներու սկիզբը ծայր տուած ե­րի­­տասարդական ընկերային շարժումի մը անդամներ էին։ Վրէժ-Ար­մէն, որ եր­կար ատեն մօրուք կը կրէր իր երիտասարդութեան, հիփիի տպա­ւո­րութիւն ձգեր է Արամ Հայկազին վրայ։ Ծան.՝ Վրէժ-Արմէնի։
[85] Կշիռի անգլիական միաւոր (հաւասար է 454 կրամի)։
[86] Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէի ա­ռա­ջին նա­­խա­­­գահ (1964 – 1985) Վարդգէս Համազասպեան (1915 – 1992)։ Ան Ա․Մ․Ն․ կ՚այցելէր 1972 Մայիս 3էն Յունիս 11:
[87] Այստեղ Արամ Հայկազ շփոթած է, քանի որ Վրէժ-Արմէնի երկ­րորդ զա­ւա­կը դեռ չէր ծնած։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[88] Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան (Հ․Յ․Դ․ Երիտասարդական Միութեան) մատենադարանը, որ յետոյ ամբող­ջու­թեամբ փոխանցուեցաւ «Համազգային»ին: Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[89] Խօսքը Արամ Հայկազի յոբելեանը Մոնթրէալի մէջ կազմակերպելու մասին է։
[90] Տես ծան․ 55։
[91] Յակոբ Օ­շականի աշակերտներէն, Արամ Հայկազի մտերիմներէն՝ գրող, խմբագիր եւ ուսուցիչ Պoղոս Սնապեա­ն (1927 – 2014)։ «Արամ Հայ­կազ. Մո­ռաց­ուած Էջեր» գրքի Ե. հատորը նուիրած ենք անոր յիշատակին։
[92] Արամ Հայկազը միշտ այսպէս կը գրէ այս բառը։
[93] Արամ Հայկազը նկատի ունի Համաստեղի ծննդեան 70ամեակին նուիրուած հանդէսը Մոնթրէալի մէջ, որ տեղի ունեցած է 1966 Նոյեմբեր 19ին։
[94] Թատերագիր, բեմադրիչ, բա­նաս­տեղծ, հասարակական նշա­նա­ւոր գոր­ծիչ Հրանդ Մարգարեան։ Ան Արամ Հայկազի մտերիմ­նե­րէն է, գրողի ծնն­դեան 70 եւ 110ամեայ յոբելեաններու կազմա­կեր­պիչ­նե­րէն։ Հրանդ Մար­­­գարեանի «Գրող Արամ Հայկազ Հայաստան դար­ձաւ» յօդուածը հրա­տա­րա­կած ենք «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Էջեր» գրքի Ա. հատորին մէջ՝ էջ 280-287։
[95] «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Էջեր» գրքի Ե. հատորին մէջ՝ էջ 160-162, տե՛ս Տիգրանուհի Դաւիթեան-Ար­թինեա­նի (1900 – 2001) «Աստուած չ՚ը­նէ՜, որ իմ յոբե­լե­անս տօնեն…» յօդուածը։
[96] Տես ծան․ 62։
[97] «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ» գրքի անգլերէն թարգմանութիւնը լոյս տեսաւ 2015ին։ Այս ծանօթագրութիւնը քաղուած է սոյն հատորի (տե՛ս «Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր», հատոր Զ., Երեւան, 2015) 118րդ ծանօթագրութենէն – Վ․-Ա.Ա.։
[98] Կը տպագրուի ըստ բնագրի (ԳԱԹ, ԱՀՖ, համար 33 լրացուցիչ)։
[99] Տես ծան․ 91։
[100] Բացիկ է։
[101] Բացիկ է։
[102] Խօսքը Մոնթրէալէն վերադարձին մասին է, ուր իր յոբելեանը տօնուած է 29 Նոյեմբերին։
[103] Արամ Հայկազ ատենին իր մէկ բարեկամին մակագրած ու նուիրած այդ հատորը ետ խնդրած է ու առաջին մակագրութիւնը ծածկած՝ Վրէժ-Արմէնին նուիրած է։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[104] Տես նախորդ ծան․ը։
[105] Այս մասին կարդալ նաեւ Մ.Մ.Խ.ի «Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր» հատոր Զ.ի 2րդ ծան․ը։
[106] Խօսքը Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Նիւ Եոր­քի մասնաճիւղի անդամներու մասին է։
[107] Հ․ Յ․ Դ․ Հարաւային Ամերիկայի օրգանը։ Լոյս կը տեսնէ 1931 թուականէն ի վեր:
[108] Տես ծան․72։
[109] Տես ծան․ 77։
[110] Գրող, պատմաբան, հրապարակախօս Արամ Անտոնեանի (1875 – 1952) «Այն սեւ օրերուն» յուշագրութիւնը առաջին անգամ լոյս տե­սած է Կ. Պոլիս, 1919 թուա­­կանին։
[111] Արմէն Անուշի (Մա­րաշ­լեան) «Արեան ճանապարհով» գիրքը լոյս տե­սած է Հալէպ, 1959ին։
[112] Տես ծան․ 78։
[113] Լոյս տեսած է Պէյրութ, 1978ին։
[114] Բացիկ է։ Վրէժ-Արմէնը թուագրած է՝ 1973ի ա­ւար­տ։
[115] Նամակի շարադրանքը մեքենագիր է։
[116] Արամ Հայկազ կ՚ակնարկէ Սուրբ Յակոբ եկեղեցւոյ Ծաղկոցին ու ամէնօրեայ վարժարանին, որոնք բացուեցան յաջորդաբար 1973ի ու 1974ի Սեպ­տեմբերին։ Անոնցմէ երեք տարի առաջ ալ արդէն հիմն­ուած էր Հ․Բ․Ը․Մ․ի ամէնօրեայ վարժարանը։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[117] Լոյս տեսած է Պէյրութ, 1973ին։
[118] Տես նախորդ ծան.։
[119] Տիկին Արթինեանն է։
[120] Վրէժ-Արմէն եւ Նազիկ Արթինեաններու երկրոդ զաւակը՝ Արազը՝ ծնած 1974 Յունուար 12ին։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[121] Բացիկ է։ Վրէժ-Արմէնը թուագրած է՝ 1974ի աւարտ։
[122] Տես ծան․ 119։
[123] Տես ծան․ 117։
[124] Ժողովածոն կազմած է Պօղոս Սնապեանը. Համազգային Հայ Կր­թա­կան եւ Մշակութային Միութիւնը գիրքը հրատարակեց որ­պէս Արամ Հայ­կա­զի՝ Պէյրութ նշուող յոբելեանի (20 Դեկտեմբերի 1972) նուէր-անակնկալ։
[125] Տես ծան․ 62։
[126] Բացիկ է։
[127] Բացիկ է։
[128] Բացիկ է։
[129] Բացիկ է։
[130] Բացիկ է։ Վրէժ-Արմէնը թուագրած է՝ 1984ի ա­ւարտ։ Ան կը յիշէ, որ Ա­­­րամ Հայկազին այցելեր է 1984 Ապրիլին։
[131] Տես ծան. 23։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՎԱԶԳԷՆ ԱՆԴՐԷԱՍԵԱՆ

Վազգէն Անդրէասեան կեդրոնի դրօշակիրն է (Կ․ Պոլիս, 1918)

[ԱՆՍՏՈՐԱԳԻՐ]

Իր եռահատոր «Հազարիապատում» յուշագրութեամբ առաւելաբար ծանօթ Վազգէն Անդրէասեանի (1903 – 1995) ձեռագիր կենսագրականն է հետեւեալը, հաւանաբար հեղինակին իսկ կողմէ գրի առնուած 1971ին, ինչպէս վերջին տողը կը նշէ։ Վերնագրին քով գրուած է փակագիծերու մէջ՝ «(Ճեմարան 1917)», որ կը նշէ Գէորգեան ճեմարան մուտքը նոյն թուականին։
Պահած ենք ուղղագրական ձեւերը։ Թեթեւ յաւելումներ կատարած ենք տողատակի ծանօթութիւններով։ Նիւթը կը գտնուի Վարդան Օզինեանի արխիւին մէջ։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Վազգէն Ալեքսանի Անդրէասեան ծնած է 1903 թուի Ապրիլին[,] Չմշկածագի Հազարի գիւղը՝ Տերսիմի գաւառ – Ծոփաց Աշխարհ։

Յաճախած է նախ իր գիւղի դպրոցը, ու ապա Չմշկածագի Իւչպէկ թաղի «Միացեալ Ընկերութեան» հովանիին տակ դրուած բարձրագոյն նախակրթարանը, ու վաղ տարիքի մէջ, 1915ին, դպրոցական շրջանին աւարտէն եւ վկայուելէն ամիս մը առաջ, չարաբաստիկ դէպքերու բերմամբ, ընտանեօք ապաստան կը գտնէ իր հօր քիւրտ բարեկամ՝ Տերսիմի աղաներէն մէկուն մօտ։

1916ի ամրան վերջերը, խումբ մը հայերու հետ կը կտրէ Տերսիմի լեռները ու ռազմադաշտի թրքական գօտին, ապաստանելու համար ռուսական բանակէն նոր գրաւուած Երզնկա քաղաքը ու անկէ Կարին։

Ճեմարան մտնելու առեղծուածը կը սկսի Սարըղամիշէն-Կարին ձգուած շոգեկառքի նեղ գծի կառուցման աւարտումի հանդիսութեանց առիթով, երբ ան, Կարնոյ մէջ հապճեպով ստեղծուած հայոց վարժարանի աշակերտ – իբրեւ ուսուցիչ ունենալով նաեւ Վահան Թոթովենց – ելոյթ կ՚ունենայ եւ հանդիսատես բարձրաստիճան անձնաւորութեանց ուշադրութիւնը կը գրաւէ։ Իբրեւ «Սան Կովկասահայ Բարեգործական Ընկերութեան» ջերմ յանձնարարականով մը կը ղրկուի Թիֆլիս՝ մտնելու համար տեղւոյն Ներսիսեան վարժարանը։

Բարեգործականի տնօրէնութիւնը սակայն անարժէք կը նկատէ Էրզրումի մէջ տրուած իր լիազօրին որոշումը, ու երկուստեք օրեր տեւող յամառ պնդումներու ժամանակամիջոցին է, որ փողոցը, պատահմամբ կը հանդիպի Անդրանիկի հիմնած «Հայաստան» օրաթերթի[1] խմբագիր Վահան Թոթովենցին, մաս կը կազմէ թերթի պաշտօնէութեան, միանգամայն պատրաստուելով Ներսիսեանի քննութեանց, այս անգամ իբր «Սան Կովկասահայ Գրողներու Ընկերութեան»։

Սակայն, այդ օրերուն, ճեմարանի տեսուչ Գարեգին Սրբազանի[2] հետ տեսակցութենէ մը յետոյ, Անդրանիկ, աւելի նպաստաւոր կը գտնէ աշակերտել Գէորգեան ճեմարանին, ու այդպէս է որ 1917ի տարեշրջանի մուտքի քննութեանց կը մասնակցի եւ կ՚ընդունուի։

Ճեմարանը կը փակուի նոյն տարւոյ Դեկտեմբեր 18ին եւ Վազգէն չորս ընկերներու հետ կը փորձէ անցնիլ Կարին մասնակցելու համար «գոյութեան պայքարին», իբրեւ ինքնութեան թուղթ ունենալով Ճեմարան վերադարձի վկայագիր մը, որը, անցեալ տարի (1970ին) Ամենայն Հայոց Հայրապետին կը յանձնէ, կէս դարէ աւելի անկէ անբաժան մնալէ վերջ։

Ա. Աշխարհամարտի վերջաւորութեան, հայ սպայից վարժարան մտնելու իր փորձը եւս ձախողելէ յետոյ, կ՚անցնի Պոլիս, պապենական կալուածներէ հաւաքուած հասոյթի յոյսով իր ուսումը շարունակելու համար, սակայն օրաթերթի մը տպարանին մէջ գիշերային աշխատանքի մը շնորհիւ է, որ կը յաջողի յաճախել Ազգ. Կեդրոնական Վարժարանը ու զայն կ՚աւարտէ «գիտութեանց եւ ուսողութեանց Պսակաւոր»ի վկայականով։

Պօլսէն, 1923ին խոյս կու տայ ու կ՚անցնի Ֆրանսայ, ուր ի վերջոյ կը յաջողի /էջ 2/ պետական թոշակ մը ձեռք բերել ու մտնել «Ազգային Արհեստից եւ Արուեստից Բարձրագոյն Ուսումնարան» ու զայն կ՚աւարտէ ճարտարագէտի վկայականով, 1927ին։

Սկսնակի մը համար թէեւ վաղաժամ, սակայն Սովետական Հայաստանի կառավարութենէն անձնաւորութեան մը Ֆրանսայ այցելութիւնը պատեհ առիթ սեպելով կը փորձէ հայրենիք վերադառնալ։ Այդ դիմումը կը մնայ անհետեւանք։

Աշխատանքի ասպարէզին մէջ իր մասնագիտութիւնը եղած է «նախատիպ» օդանաւերու շինութիւնը, ֆրանսական ազատ կամ պետական հաստատութիւններու մէջ։ Ան իր ասպարէզը աւարտած է գաղիական առաջին երեք, իրենց ծիրին վրայ դրուած արուեստական արբանեակներուն իրագործումին մասնակցութեամբ։

Տասնեակ տարիներ եղած է դասախօս Փարիզի օդանաւային շինութեանց մասնայատուկ վարժարանին մէջ, ինչպէս նաեւ բարեհաճօրէն մեքենագիտութեան եւ գծագիտութեան դասեր աւանդած է «Ժողովրդանուէր գիշերային դասընթացքներու»։

Իսկ հայկական կեանքին յարատեւօրէն սերտ մասնակցութիւն բերած է, գլխաւորաբար, իբրեւ սկզբնական օրերէն անդամ՝ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան ու ապա հիմնադիր այդ միութեան մասնաճիւղերու Ֆրանսայի մէջ եւ պատասխանատու վարիչ երկար տարիներ։ Այդ առթիւ հրատարակած է ու խմբագրած միութեան պաշտօնաթերթը «Հայ Սկաուտ»ը,[3] հեղինակած «Հայ Սկաուտի Առաջնորդը» գիրքը,[4] ինչպէս նաեւ գրած յօդուածներ սփիւռքի թերթերուն մէջ գիտական եւ հասարակական նիւթերու մասին։ Իր ղեկավարութեան շրջանին է, որ Հ.Մ.Ը.Մ.ի կազմը առաջին անգամ ու ապա մասնակցութիւն եւ գործակցութիւն բերած է Սովետական Հայաստանի տարեդարձներու տօնակատարութեանց, հայրենիքի եւ հայ ժողովուրդի գոյութիւնը գերիվեր նկատելով պարագաներու պարտադրած ամէն տեսակի հատուածականութիւններէն, որոնք յատկապէս կը խաթարեն Հ.Մ.Ը.Մ.ի պէս միութեան մը պատանի եւ առաջաւոր երիտասարդ անդամներու դատողութիւնը։

Գործօն անդամ «Բարիզի Հայ Գրողներու Միութեան», մաս կազմած է զանազան վարչութիւններու եւ Միութիւնը ունեցած է յատկապէս բեղմնաւոր շրջան մը իր ղեկավարութեան ներքեւ։

Գրի առնուած օգոստոս 1971ին[:]


[1] «Հայաստան», հասարակական-քաղաքական օրաթերթ (1917 – 1918, Թիֆլիս), հիմնուած Անդրանիկ Զօրավարի նախաձեռնութեամբ եւ Յ․ Թումանեանի նեցուկով, կը կրէ նաեւ «Անդրանիկի օրգան» տիտղոսագիրը։
[2] Գարեգին Եպս․ Յովսէփեան (ապա կաթողիկոս) եղած է ճեմարանի տեսուչ 1905 – 1906 եւ 1915 – 1917 թուականներուն։
[3] Հ․Մ․Ը․Մ․ի պաշտօնաթերթ, լոյս տեսած է 1919 – 1935, ընդմիջումներով:
[4] Ա․ հատոր, Փարիզ, 1946։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԵՍԴԱԼՈՑՑԻԻ ՈՒՂԵԿԻՑ ՄԸ՝ ՊՕՂՈՍ ԳԷՈՐԳԵԱՆ (Բ․)

ՍԵՊՈՒՀ ԱԲԳԱՐԵԱՆ

Ըմբռնել, հաղորդել, աւանդել, դաստիարակել

Արդարեւ, երբ խօսքը իրաւ լուսատուներու մասին է, կը դիտենք որ անոնց կեանքը ամէն պահ սորվելու աշխատանքին մէջ է: Սորվեցուցած ատեն ինք ալ կը սորվի: Եթէ աչք մը նետենք իր երկասիրութեանց, թարգմանութեանց եւ բազմաթիւ յօդուածներուն – հայկական թէ օտար մամուլին մէջ, կը տեսնենք որ ի՜նչ լրջութեամբ մօտեցած է իր ասպարէզին: Իսկ եթէ կարդանք զանոնք, այն ատեն միայն կը հասկնանք որ լճացած գիտութեան մը ճահիճը չէ իր միտքը, այլ յաւէտ յառնող, ինքզինք նորոգող ու բիւրեղացնող, որուն ճառագայթները, շող առ շող արձանագրուեր են որպէս կտակ ապագայ սերունդներուն: Արուեստագէտի մը պէս կը մօտենար ան իր արհեստին եւ իբր այդ՝ ինքնատպութիւն մը ունէր իր խօսքն ու գործը: Այս պատճառով իր հետաքրքրութիւնները չէին սահմանափակուեր մանկավարժական կամ հոգեբանական մարզերէն ներս միայն – այս հանգրուանին կը մէջբերեմ մեծ բանաստեղծ՝ Վահան Թէքէեանի յղուած նամակէ մը հատուած մը, գրուած Պօղոս Գէորգեանի կողմէ շատ հաւանաբար 1943ի Յուլիսին․ «Սիրելի Պրն. Թէքէեան, պէտք ունի՞մ ըսելու թէ Ձեր գրութիւնները մեծագոյն հաճոյքով կը կարդամ. ԱՐԵՒի շաբաթ օրուան թիւերը անփոխարինելի վայելք մըն են ինծի համար, իմացական եւ հոգեկան, եթէ այս վերջին բառը մաշած չէք նկատեր: Քանի մը շաբաթ առաջ Զոհրապին վերաբերեալ Ձեր յուշերը կարդացած էի անյագօրէն, քիչ մը առաջ Տէմիրճիպաշեանի վերաբերեալը կարդացի: Յաճախ այցելուած բանաստեղծ մը: Հայ լեզուի ամենէն մեծերէն որ գրած է ամենէն խոր էջերը, որոնք սիրտը եւ ուղեղը միանգամայն իրենց արմատներէն կը շարժեն… որոնց վրայէն հայերէն սորվիլը ամենամեծ հաճոյքը պիտի ըլլար օտարաբնակ հայ սորվողին»: «Ձեր այս տողերը զորս հազիւ կրնայի որոշել, զգացի որ – կ’ամչնամ ըսելու – թրջած էին աչքերս»: Ահա թէ ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս արուեստագէտ էր Գէորգեան որ անմիջապէս կը թափանցէր իր կարդացած գրութեան իմաստին խորը: Կ’ըմբռնէր, կը վերլուծէր ու կը համադրէր: Շարունակ արարումներ կ’ընէր, սրամիտ էր: Լայն ըմբռնում ունէր ու զօրաւոր դատողութիւն, առաւել եւս չափազանց զգայուն էր: Նամակին շարունակութիւնը կու գայ հաստատել ու լրացնել ըսելիքս․ «Ազնուական եւ գեղազգայիկ – էսթեթիք – ազգասիրութիւն մը կը ծորի անոնցմէ, ինչպէ[՞]ս փոխանցել զայն հասնող սերունդներուն: Միտքս ինկաւ Հրանդ Ասատուրը. նոյն այդ զգացումներով տոգորուած կը խօսէր, երբ Կեդրոնականի սեղաններուն վրայ էինք, նոյն այդ Զոհրապին, Տէմիրճիպաշեանին եւ ուրիշներու՝ Նիկողոս Զօրայեանին, Պարոնեանին, Մամուրեանին մասին: Անոնց անունները արտասանած ատեն կարծես սիրտը մինչեւ բերանը կու գար: Հին սերունդը թանկագին աւանդներ ունի փոխանցելիք նորերուն: Բայց ինչպէս ըսի. ի՞նչ ընել որ այս վերջինները ընդունին զանոնք, սիրեն, յարգեն սրտանց, ոչ շրթունքին ծայրով միայն»: Գէորգեանի մշտնջենական մտահոգութիւնը եղած էր դաստիարակութիւնը: Անոր մէջ ներառելով Ազգին առաջնորդներէն, ծնողներէն մինչեւ կուսակցականներն ու ամբոխավարները:

Առողջ դաստիարակութեան ճամբով խորհիլ, գործել, զգալ

Ինչպէս վերը յիշեցի՝ «այդ գործը կը պահանջէ ոչ միայն գիտութիւն այլեւ անոնց կառչող արուեստ մը՝ գիտնալ թէ ի՞նչ է ընելիքը, ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս ընելու է»: Ասոնց զուգորդութիւնն է որ մանկավարժութիւն կը կոչեն: Մանուկէն կազմել մարդու կոչումին վայել էակ մը եւ զայն իր կատարին հասցնելու ճիգ»: Հոս հարկ է չմոռնալ տեւական նուիրումը: Գէորգեանի իւրաքանչիւր երկասիրութիւնը նպատակ ունի մեր մարդկային ընկերութիւնը շարունակաբար տագնապող այս վիճակէն ազատել – բարելաւել – դաստիարակութեան շաւիղով: «Ամէն ժամանակամիջոց ունի իր ընկերային նկարագիրը, զգալու գործելու, խորհելու կերպերը…»: Սակայն, ամբոխավարներ կ’օգտագործեն նոր սերունդին ուժերը, շեղելով առողջ դաստիարակութեան ճամբէն: Այս կերպով է որ շարունակաբար տագնապը կը մնայ տագնապ»:

Րապինտրանաթ Թակորի «Տուն եւ Աշխարհ» [Պընեէն եւ Ժնեւ, 1931] գործին թարգմանութիւնը Գէորգեանի մտասեւեռած դաստիարակութեան բարոյական ելակէտն էր, որ մեզ կը փոխանցուի՝ զգալու, խորհելու եւ գործելու մղող: Արդարեւ դպրոցներու մէջ ջամբուած ուսումով չէ որ կը գնահատուի անոնց արժէքը – ինչ որ ցաւ ի սիրտ այս է ներկայ ըմբռնումը – այլ այն ոգիով որ կը յատկանշէ զիրենք եւ կ’երեւայ իրենց հասցուցած քաղաքացիներու մտածումներէն, նիստ ու կացին եւ գործերուն մէջ, այդ ոգին՝ որ կը կազմուի դարերու ընթացքին աւանդութեան ոյժով»:

Սկզբունքի մարդ ըլլալով Գէորգեան իր բոլոր գործունէութեան մէջ կը հետեւէր մասնաւոր օրէնքի մը, հոն քմայքը բնաւ չէր միջամտեր: Վախի, կամ շահու, համարումի շարժառիթներ բնաւ չէին գրգռեր զինք: Այսպիսի կարգապահութեամբ մը կը պատրաստէր իրեն յանձնուած սերունդները առաջնորդելով ինքնավարութեան մը որ մարդուն նկարագրին անկիւնաքարն է:

Վսեմ կոչում: Հոգեակներու մէջ հըլու,
Զգուշաւոր հըպումներով՝
Կը գըրէ գութն էջերու վրայ ապահով.
Կը ցանէ սէրն՝ անձնուիրութիւն քաղելու:  
                                                            
Դ. Վարուժան

Արեւմտահայերէնն ու հաւատաւորը

Կրօնական պաշտամունքի կը հասնէր իր հիացումը հանդէպ մեր գրաբարին եւ արեւմտահայերէնին, զոր կը նկատէր «նուրբ, ճկուն, երաժշտական, հայկական հոգիին հարազատ արտայայտութեան միջոց»: Առանց ձեւակերպութեամբ կրօնամոլ երեւալու, խորապէս կը հաւատար Ամենակալին զօրութեան: Մանուկ տարիներուն դպիր եղած էր եւ հայկական եկեղեցական ծիսական կանոնները գիտէր: Բոլոր շարականները, մեղեդիներն ու տաղերը իրեն համար ունէին սրտահատոր արժէք: Իր խօսքերուն մէջ Սուրբ Գիրքէն օրինակներու մէջբերումը սովորական երեւոյթ էր: 1974ին, երբ ՔԱԹՐԱն Միւզէ Կիմէի սրահին մէջ Հնգեակս նուագելու պատիւը շնորհեց ինծի, մամուլէն տեղեկացած էր լուրը եւ հակառակ բարիզեան Յունուարի ցուրտին, ընտանեօք եկած էին ունկնդրելու: Կատարման վերջաւորութեան, դողդոջուն քայլերով կը յառաջանար դէպի բեմ: Ծափերու աղմուկին հետ ես արդէն բեմին վրայ էի եւ խոնարհութեան, ողջագուրումի եւ շնորհակալութեան պարտաւորութիւնս կը կատարէի[,] երբ իր ազնիւ դստեր օգնութեամբ բեմ բարձրացաւ եւ տամուկ աչքերով զիս գրկեց, համբուրեց եւ աւելցուց. «Տղաս, այժմ Սիմէոն Ծերունիի նման կրնամ ըսել – Արդ արձակեա՛ զծառայս, Տէր, ըստ բանի քում ի խաղաղութիւն, զի տեսին աչք իմ զփրկութիւն քո, զոր պատրաստեց[եր] առաջի ամենայն ժողովրդոց…»: Այդ պահուն կարող չեղայ կապը ըմբռնել: Երեկոյեան ընթրիքի պահուն, խռպոտ ու կերկեր ձայնով մը, սակայն ուրախական՝ երգեց Արեւագալի «ԼՈՅՍ» շարականը, որուն արձանագրութիւնը կը պահեմ, որպէս մասունք: Ապա, մեղմ ձայնով, որուն մէջ ներքին յուզում մը կը դողար, ըսաւ. «Ուսուցիչի մը համար ասկէ մեծ վարձատրութիւն կարելի՞ է երեւակայել…»: Յաջորդ օրը ստիպեց որ միասնաբար ուխտի երթանք Վենսան Վան Կոխի եւ եղբօրը դամբանին, Auvers-sur-Oise: Հանճարեղ նկարիչին դամբանը իսկական ուխտավայր մըն է մարդասէր արուեստագէտներու ու անձնաւորութեանց: Բանաստեղծներ, գրագէտներ, երգահաններ, գիտնականներ, քաղաքական այլազգի դէմքեր, բոլորը՝ դամբանը երիզող դալարին վրայ զետեղեր էին իրենցմէ եկած բան մը. մէկը՝ իր վրձինը, միւսը՝ իր երանգապնակը, ուրիշ մը գողտրիկ քառատող մը, ուրիշ մը՝ մեղեդիի մը փոքրիկ հատուածը… քերթող մը՝ իր գրիչը…: Անկարելի է արտայայտել այն խորհուրդը, զոր կը փոխանցէր այդ այցելութիւնը: Իր ոսկի խօսքերը կու գային լուսաւորել մեր օրը. «Ճշմարիտը, գեղեցիկը, բարին… յաւիտենական են… Բոլոր անոնք որոնք այս հաւատքով կը գործեն, լոյսի շաւիղին մէջ կը մնան մշտնջենապէս…»:

Զարգացող ապագայ ուսուցիչին ներշնչարան 

Այսօրուան յարգելի Պրն. բանախօսակցիս խօսքին ծիրէն հեռու մնալու ճիգիս մէջ, ոտնձգութիւն չեմ սեպեր սա քանի մը խօսքերը՝ Կեդրոնականի եւ Մելգոնեանի սաները՝ Բեսդալոցցիին 250րդ, իրենց Մայր Լուսարանին եւ անոր սան Լուսատուին 110րդ տարեդարձները մէկտեղելով յարգանքի այս գիրք-դափնեպսակը հրատարակելով կ’արտաբերեն իրենց էութեան լոյս պատկերը – թէ՝ իրենք «վարժեցուած» տղաք չեն եղած, այլ՝ բնականօրէն «զարգացած-կերտուած» աշակերտներ: Ի՜նչ երջանկութիւն է հաստատել թէ ճշմարտութեամբ, գեղեցիկին պաշտամունքով մարդկութեան բարիք կամենալն Գէորգեանի կեանքին առանցքը կազմեց: Գէորգեանի երկասիրութիւնները[՝] թարգմանութիւն, ուսումնասիրութիւն, խոհ, եւ այլն – բոլորն ալ կու գան հաստատել այն աղերսը որ կը գտնուի աշխատասէրին եւ անոր գործերու թէմաներուն միջեւ: «ՀԷՐՊԱՐԴ» [Ա․ հատոր, 1956], «ԾՆՈՂՔՆԵՐՈՒՆ», «ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ ՄՈՒՐԱՑԿԱՆԵՐ» [Պէյրութ, 1956] , «ԺԱՆ-ԺԱԳ ՌՈՒՍՕ (1712 – 1778). ԿԵԱՆՔԸ» [Լոս Անճելըս, 1976], «ԱՆՀԻՄՆ ԱԿՆԿԱԼՈՒԹԻՒՆՆԵՐ» [Ա․ տետր, Լոս Անճելըս, 1979, Բ․ տետր, Փարիզ,1981], «ՕՐԻՆԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹԵԱՆ ՈՒԺԸ», «ՖՐԷՕՊԵԼ», «ՌՈՒՍՈՅԻ ԷՄԻԼԸ», եւ այլն որոնցմով կը փորձէ իր մանկավարժական տեսութիւնները եւ փորձառական մեթոտները կտակել ապագայ սերուդներուն – ուսուցիչներուն, մանկավարժ-հոգեբաններուն եւ հայկական հանրապետութեան: Գէորգեան՝ Հինդլիանի նման «Ռուսոյական» «Բեսդալոցցի»ի պէս մանկավարժական մեթոտաբանութեան – յեղաշրջող նոր պատգամներ չերկնեց: Իր մեծութիւնը կազմեցին այն սկզբունքները, որոնք գործնականապէս ապացուցանեց: Ինք եղաւ նախ աշակերտը իր բնալուծարանի, իր ծրագրած շաւիղէն առաջին ընթացողը: Եւ ընդմիշտ հաւատարիմ մնաց իր փորձարկած ու հաստատած օրէնքներուն: …Դաւանելով ճշմարիտ դաստիարակի այն փորձին որ իր անձին օրինակով կը դաստիարակէ քան թէ մեծաշռինդ քարոզչութեամբ…: Անհուն կորովով ու կամքով յառաջ տարաւ դաստիարակչական յղկումը իր անձին. այդ իսկ պատճառով անձնազուսպ եւ խորապէս բարոյական բարձրութեան տիպարը ներկայացաւ մանաւանդ իր աշակերտներուն եւ իր շրջապատին՝ ընդհանրապէս: Այս կերպով ներշնչեց այն բոլոր անհրաժեշտ յատկութիւնները որ կը բնորոշեն զարգացող ապագայ ուսուցիչը: Սիրեց իր աշակերտները – քանզի սիրեց ու յարգեց ինքզինք: Այս իսկ պատճառով, իր պաշտօնակիցներէն, աշակերտներէն մինչեւ պարզ ծանօթներ անխարդախ սէր եւ ինքնաբուխ յարգանք ցուցաբերեցին իր ողջութեան եւ անկէ վերջ: Գէորգեան ուսուցիչին եւ մարդուն մասին շատ թարմ ու սրտագին յուշեր կան իր բազմաթիւ աշակերտներուն քով: Որոնք կը յատկանշուին իրենց բովանդակալից[,] մեղմ ու քնքոյշ բնոյթով: Վստահ եմ որ եթէ հոս եղած ըլլար[,] յանդիմանական երեւոյթ մը պիտի տար իր արտայատութեան՝ ձախ յօնքը վեր բարձրացնելով – երբ լսէր, սակայն[,] թէ գտնուեցան մարդիկ որոնք չենք գիտեր ի՞նչ բանէ դրդուած… «պարապ վախտի խաղալիք» անուանեցին իր հայեացքները: Մինչ անդին օտարներ մանաւանդ – մեծագոյն գնահատանքը տուին իր երկասիրութիւններով մարդկութեան փոխանցուած խոհերուն: Քանզի մայր հարցը կը դնէր դաստիարակութեան վրայ: Գիտցածը տեղին եւ ըստ պահանջի գործադրել: Ահա թէ ի՞նչ կը նշանակէ կեանքին համար պատրաստել մանուկը: Թութակներ, մարդամեքենաներ – ոգեզուրկ անձեր – պատրաստել չէր իր նպատակը, այլ տղուն միտքը մարզել, անհատականութիւնը մշակել եւ ձեռներէց ոգի ստեղծել: Այս սկզբունքին համար յստակ զօրութեամբ շեշտեց կարեւորութիւնը ձեռային աշխատութեանց. – նկարչութեան, քանդակի, փորագրութեան, իրենց այլազան ձեւերուն մէջ – խորապէս հաւատալով որ արարելու գործընթացը միտքը կը մարզէ, անհատականութիւնը կը մշակէ եւ ձեռներէցութեան ոգի կը կերտէ: Այս միտքով էին իր ուսուցիչները՝ Պօվէ եւ Քլափառէտ: Կը յիշեմ Պօվէի տարեդարձին առիթով, օր մը մօտեցաւ ինծի եւ խնդրեց որ փայտի վրայ փորագրական աշխատանքով մը ներկայացնեմ Բեսդալոցցին շրջապատուած իր սիրելի աշակերտներով եւ տակը գրուած իրմէ ոսկի խօսքի հատուած մը: Յետոյ խնամքով ծրարուած յղեց Պօվէի հասցէին: Բաւական վերջ ինծի փոխանցեց այն ուրախութիւնը որ Մեծ Մանկավարժը գնահատանքով արտայայտուած էր ձեռային աշխատանքով իրեն փոխանցուած տարեդարձի պատգամին: Այդ ձեռային պատգամը այսօր կը գտնուի Պօվէի Հաստատութեան մանկավարժական թանգարանին մէջ: Պրն. Գէորգեանի Մելգոնեանէն մեկնումէն վերջ Վարժապետանոցը շարունակեց գործել տասնեակ մը տարիներ: Այժմ Մելգոնեան Հաստատութիւնը չունի Վարժապետանոց: Մթնած է անմահ բարերարներու լոյս տեսլականին գործադրումը: Պատերը զարդարող մանկավարժներու նկարները խնամքով կը պահեմ երաժշտանոցին մէջ:

Մեր մեծ երախտաւորին մահուընէն 17 տարիներ վերջ իր մեղմաձայն արտասանուած խոկումները կու գան ականջիս․ «… եթէ վերստին աշխարհ գայի ուրիշ որեւէ ձիրքով, վստահ եմ նորէն ուսուցչութիւնը պիտի ընտրէի իբրեւ ասպարէզ…»:

Այո, սիրելի ուսուցիչ…

Պիտ’ մնայ լոկ անոր այս մեծ մխիթարանք՝
Թէ իր կեանքն ու գործը իր սաներուն մէջ կ’ապրի դեռ…   
     
Դ. Վարուժան

Բարիզ, 4 Դեկ. 1996      

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԵՍԴԱԼՈՑՑԻԻ ՈՒՂԵԿԻՑ ՄԸ՝ ՊՕՂՈՍ ԳԷՈՐԳԵԱՆ (Ա․)

Պօղոս Գէորգեան
Սեպուհ Աբգարեան

ՍԵՊՈՒՀ ԱԲԳԱՐԵԱՆ

Կիպրահայ երաժիշտ, երգահան եւ խմբավար Սեպուհ Աբգարեան (1930 – 2014) համացանցի ու մանաւանդ եութուպի մնայուն յաճախորդներուն ծանօթ է իր ղեկավարած «Գոհար»ով։ Ոչ միայն երգչախումբին ու նուագախումբին, այլեւ հանդիսատեսին ղեկավարումով խանդ ստեղծող այս երգահանին կը պատկանի հետեւեալ բանախօսութեան հեղինակութիւնը, նուիրուած Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ իրեն ուսուցիչ եղած մանկավարժ Պօղոս Գէորգեանի (1886 – 1979) վաստակին արժեւորումին։ 1945 – 1951 թուականներուն Աբգարեան ուսանած է Մելգոնեանի մէջ ու զայն աւարտած։ Յուշագրական բնոյթ ունենալուն եւս սոյն բանախօսութիւնը կարեւոր է։
Բանախօսութիւնը կազմակերպուած է Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի Սանուց Ֆրանսայի Միութեան վարչական խորհուրդին կազմակերպութեամբ, Պօղոս Գէորգեանի նոր հրատարակուած «Բէսդալոցցի» հատորին հրատարակութեան առթիւ (Փարիզ, 1996), 4 Դեկտեմբեր 1996ին, Հ․Բ․Ը․Մ․ի Ալեք Մանուկեան սրահին մէջ, Փարիզ:
Ուղղանկիւն փակագիծերու մէջ մանր յաւելումներ ու սրբագրութիւններ կատարած ենք, լեզուական եւ կէտադրական, քիչ ծանօթութիւններ ալ աւելցուցած ենք իբրեւ տողատակի տեղեկութիւն։
Նիւթը, համակարգչային շարուածք, կը գտնուի Վարդան Օզինեանի արխիւին մէջ։ Հաւանաբար օրին տպագրուած ըլլայ մամուլին մէջ։ Ստուգելու կարելիութիւնը չունինք առ այժմ։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

***
Թոք կը սպառէ, միտք կը լլկէ, շունչ կու տայ,
Եւ չի խորհիր իր վէրքերուն.
Մանկութեան դէմ դրած ամբողջ ծերութիւնն՝
կը բաժնէ իր ծովը բազում լճի վրայ…:
Դ. Վարուժան

1996 տարին իր հետ բերաւ Ազգային դպրութեան երկու մեծ կրթօճախներու տարեդարձները՝ մէկը Կ. Պոլիս, Կեդրոնականին 110ամեակը, միւսը՝ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան 70ամեակը: Աշխարհի այլազան ցամաքամասերու վրայ սփռուած անոնց սաները սիրով ու ակնածանքով հոգեհաւաքներ կազմակերպեցին եւ երախտապարտ արտայայտութիւններով նորոգեցին իրենց ուխտը, հանդէպ հայ ազգի դարաւոր արժէքներուն, այդ արժէքները կերտողներուն եւ զանոնք անվթար պահող[,] զարգացնող լուսատուներուն:

Ազգային դպրութեան մեծ երախտաւորներէն է մեր սիրելի լուսատուն, ուսուցչապետը, արժանաւոր կրթական մշակը, մեծավաստակ դաստիարակը, նուիրեալն ու խղճամիտ մանկավա[ր]ժը, խորազննին հոգեբանը՝ Պօղոս Գէորգեան, որուն ալ ծննդեան 110ամեակն է այս տարի:

Ուսումնական Տեսուչը եւ Վարժապետանոցը

Մօտաւորապէս 50 տարիներ առաջ, երբ ոտք դրի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս, սարսափած ու անպաշտպան թռչնիկի մը հոգեվիճակը ունէի…: Շուրջս սաներ ու սանուհիներ, որոնք ինծի կը նայէին, այնպէս ինչպէս պիտի նայէին անօրինակ արարածի մը: Սակայն մխիթարութիւնս ծնողքէս լսած կարգ մը ուսուցիչներու ներկայութիւնն էր հաստատութենէն ներս. անոնց շարքին՝ Պօղոս Գէորգեանի անունը: Հայրս եղած էր Մելգոնեան Հաստատութեան մարմնակրթանքի հիմնադիր մարզիչ-արիապետը, եւ 1932ին Պրն. Գէորգեանի պաշտօնակիցը: Իրար լաւ կը ճանչնային եւ հետագային ալ կը թղթակցէին: Ուսումնական վերամուտէն շատ ուշ ժամանած ըլլալով – Դեկտեմբեր 8ին, կը վախնայի որ զիս անմիջապէս ետ կը ղրկեն, քանի որ ուսումնառութեանս մէջ երեք ամիսներու լուրջ բաց մը կար: Պրն[․] Գէորգեան հաստատութեան ուսումնական տեսուչն էր եւ մանկավարժական դասերուն կամ[,] այսպէս ծանօթ[,] վարժապետանոցին միակ դասախօսը: Կրտսերագոյն կարգերուն կը դասաւանդէր աշխարհագրութիւն եւ ֆրանսերէնէ հայե-րէն թարգմանութիւն:

Պրն. տնօրէնին հրահանգով զիս իր առանձնասենեակը կանչեց: Առաջին հանդիպման, պատանեկան տպաւորութիւնս՝ շատ դրական եւ ուրախական ազդեցութիւն մը արձանագրեցի: Քաղցր ժպիտով մը հարցուց ծնողացս առօրեային եւ աշխատանքներուն մասին: Ոչ մէկ ակնարկութիւն վերադարձիս մասին: Ապա, մտերիմ շեշտով մը հարցուց թէ դպրոցը կը սիրէի՞: Գլխու շարժումով մը հաստատեցի եւ սարսափս ու անպաշտպան ըլլալու զգայնութիւնս ազատագրուեցան – աչքերս լեցուեցան… քանզի ուսման համար յանձն առեր էի ծնողքէս բաժնուիլ…: Ժամանակի ընթացքին դիտեցի որ խօսակիցս՝ Կեդրոնականցին, ուսուցչական կազմի միւս անդամներու մեծամասնութենէն հիմնապէս կը զանազանուէր իր հագուստ-կապուստով: Գոց կապոյտ բաճկոնակ մը, գոց մոխրագոյն տաբատով կը հագուէր ճերմակ շապիկ մը եւ սեւ ելէկ մը, վիզին տակ թառած թիթեռնիկ մը: Հասակը միջահասակէն քիչ մը ցած. լեցունկեկ, դէմքը խնամքով ածիլուած եւ անշուշտ բոյրով օծուած փայլութեամբ, մազերը ողորկ՝ ետեւ սանտրուած եւ հովերու քմայքէն չազդուող, իսկ քթին տակ քառակուսի պեխ մը: Ուշադրութիւնս գրաւած էր վիզին հաստութիւնը եւ երկկզակեան լեցունութիւնը:

Անձուկ այլ հեքիաթային վիճակ եւ առողջ մրցակցութիւն

Այդ տարին՝ Միջին Արեւելքի երկիրներէն շատ սաներ ընդունուեր էին եւ կրտսերագոյն դասարանը կը յորդէր նորեկներով: Իւրաքանչիւր գրասեղանի առջեւ կը նստէին 3 սաներ: Որպէս վերջին նորեկը՝ վտիտ մարմինս զետեղեցի դրան մօտ, վերջին գրասեղանին առջեւ՝ ուր արդէն երեք հոգիներ կային: Շատ դժուար կ’ըլլար լսել ուսուցիչը եւ մանաւանդ տուն տրուած ծանօթութիւնները: Գիրքեր կային միայն որոշ դասերու համար – մնացեալները՝ հարկ էր որ աշակերտը իր մասնաւոր տետրակին մէջ արձանագրէր… եւ սորվէր իր գրութենէն: Բ. համաշխարհային պատերազմէն ետք հաստատութիւնը տնտեսական շատ նեղ վիճակ մը կը պարզէր եւ ուրիշ բաներու հետ աշակերտութեան տրուած տետրակները աժանագոյններէն էին – տժգոյն, անփայլ ու անհրապոյր: Պրն. Գէորգեանի աշխարհագրութեան պահը սկսաւ իր ծանրաքայլ մուտքով եւ մեղմ, սակայն յստակ բարեւի խօսքով: Ապա, դասարանին տուաւ անունս: Իր ուրախութիւնը յայտնեց որ եկած եմ միանալու կրթարանին ուսումնատենչ սաներու խումբին: Բազմանդամ դասարանը լուռ էր: Պրն. Գէորգեան հանդարտ բացաւ իր պարութան եւ դարձուց մեքենագրուած դեղին էջերը, որոնցմէ շատեր փրցուած, ճմռթկած ու ծալուած էին տարիներու գործածութեան հեւքով…: Իտալիոյ մասին էր դասը: Աշխարհագրական դիրքը, երկրին կազմութիւնը, լեռները, լիճերը[,] գետերը եւ բնական հարստութիւնները: Սրամտութիւններ եւ երգիծական նմանողութիւններ կու գային աշխարհագրական չոր նախադասութիւնները Պրն. Գէորգեանի անպաճոյճ եւ հեզասահ պատումէն վերածուելու հրաշագեղ հեքիաթի: Դասարանը մագնիսացած կ’ունկնդրէր, կարծես ըլլար սիրուած երգ մը, կամ երաժշտութիւն մը: Հեքիաթանման այս ընթացքը[,] սակայն, գիտական հիմը չէր կորսնցներ, ինչո՞ւն եւ ինչպէ՞սը կարգով կու գային հարցնելու, եւ դասարանը կը պահէր առողջ մրցակցութեան ոգին: Ինծի համար նորարար եւ հաճելի էր դասաւանդութեան այս ոճը: Ինչ որ ամենէն էականն է՝ անջնջնելի կերպով նիւթը կը դրոշմուէր աշակերտին ուղեղին ծալքերուն մէջ: Դասը արդէն սերտուած կ’ըլլար դասապահի ընթացքին եւ սերտողութեան համար կը մնար քարտէզը գծել եւ անգամի մը համար միայն, արձանագրուած ծանօթութեանց վրայէն անցնիլ, ապա կարդալ լրացուցիչ այլ հանրագիտական տեղեկութիւններ: Ժամանակի ընթացքին դասաւանդութեան այս հաճելի պահը կը խորացնէր մեր հետաքրքրութիւնն ու ծանօթութիւնը մեր պատուական ուսուցիչին անձին մասին:

Ուսանող ապա ուսուցիչ 

Նախկին Կեդրոնականցին, ծնած 1886 Սեպտեմբերին, Պէյօղլու, Իսթանպուլ, յաջորդաբար աշակերտած էր Նարեկեան, Էսաեան, Վենետիկեան Մխիթարեանց եւ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանները: Կեդրոնականէն շրջանաւարտ եղած էր 1908ին: Ինը ամիսներ եղած էր Մաթէոսեան Տպարանին պաշտօնեայ. 1909ի Մարտին Եւրոպա կը մեկնէր, իբր Գազազեան սան, մինչեւ տարեվերջ Նէօշաթէլի Էքօլ Նօրմալի[1] մէջ – վարժապետանոց ուսանելէ ետք՝ Ժընէվ կ’անցնէր, հետեւելով ընկերային գիտութեանց եւ մանկավարժական ճիւղերուն, աշխատելով նոյն ատեն [Էտուառ] Քլափառէտի[2] տնօրէնութեան տակ, հոգեբանութեան աշխատանոցին մէջ: Երեք տարիներ վերջ 1912ի ամառը պաշտօնի կը հրաւիրուէր Իսթանպուլ, «ՆՈՐ ԴՊՐՈՑ»էն եւ «ԴՊՐՈՑԱՍԷՐ ՏԻԿՆԱՆՑ ՎԱՐԺՈՒՀԻՆՈՑ»էն: 1915ին պաշտօնի կը կոչուէր նաեւ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանին մէջ իբր ընդհանուր պատմութեան ուսուցիչ: Իրմէ առաջ Լեւոն Թաշճեանի նման պատուական ուսուցիչ մը դասաւանդած էր անցեալ դարերու փառքերն իրենց վերելքով ու կործանումով, կը գրէ Վազգէն Անդրէասեան:[3] Այժմ Պրն. Գէորգեանն էր որ իր աշակերտները պիտի առաջնորդէր «Նոր կոչուած քաղաքակրթութեան մը ոլորտներուն մէջէն, միջին դարերէն մինչեւ այժմէական պատմական իրադարձութիւններուն…»: Իր աշակերտներուն հաւաստիացումով «Կեդրոնականի բոլոր շրջաններէն ամենէն երջանիկ այն երկու-երեք տարիները, երբ մեր ազգին պատմութիւնը եւս, եթէ մօտաւոր երէկի ընթացքին ընդհանուր ազգացի մէջ նշանակուած էր իբր ողորմութիւն՝ իր ջարդերովն ու իր ցաւերովը, այժմ խոր ու անզուսպ հաւատքն ունէին որ նոյնքան մօտաւոր գալիքին մէջ… պիտի փայլէր իր ամեհի վերելքով, պիտի անցնէր նոյնպէս ընդհանուր ազգերու շարքին»: Այդ օրերուն յատուկ «մեծ ու սքանչելի յաւակնութիւն մը՝ ամէն ազգի պատանիի վայել…»: Արդեօք մե՞ղք մը պիտի սեպուէր… որո՞ւն կրնար վնասել իրենց ալ սեփական ազատութեան տիրանալու սրբազան իրաւունքը: Յետոյ ի՞նչ է շահը, ցեղը բաժնելու, գերի վարելու մէջ – իրեն ոչնչացումը բաղձալու…: «ԵՒՐՈՊԱՅԻ ՀԱՒԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹԻՒՆ» – այս էր նոր ուսուցչին նոր յանկերգը[,] որ դանդաղօրէն կը պղտորէր, կ’աղաւաղէր ազգային անկախութեան դիմագիծը, թերահաւատութեան փոշին կը ցանէր օրուան հակասական լուրերուն առընթեր[,] գիտական դիտարկութեան նորութիւնը կու գար յուզական անցեալին, աւանդական դարձածին տեղը բռնելու: Այդ օրերէն արդէն «հաւասարակշիռ» նոր ուսուցիչը – չափուած, իր շարժուձեւերուն եւ արտայայտութեան մէջ, շուքը ծանր, առանց դոյզն ճիգի իր դասապահը երկիւղածութեան մէջ պահող – իր բառով[՝] «զուարթ խստութիւն» կոչելով: Դասարանը սրբարան դաւանող՝ ինք իբր քուրմ մը՝ ծիսակատար: Ինչպէս որեւէ դասանիւթ, այնպէս ալ Պատմութեան ուսուցումը կը պահանջէ ընդարձակածաւալ հմտութիւն, իւրաքանչիւր շրջանի քաղաքական, տնտեսական ու մշակոյթի ինքնատիպ եզրերը թուելու եւ բացատրելու կարող միտք ունենալ: Սակայն ամենէ[ն] աւելի՝ մտաւոր պարկեշտութիւն մը հարկ էր ունենալ, [կարենալու համար] անկողմնակալ վերլուծումներ ընելու համար դէպքերու եւ դէմքերու վերաբերեալ: Ահա թէ ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս «հաւասարակշիռ» մեր ուսուցիչը՝ Պրն. Պօղոս Գէորգեան իր դաստիարակի կոչումը լրացնող հմտութիւն ձեռք բերած էր ժրաջան աշխատանքով արդի մանկավարժութեան հնոցին մէջ: Իր ուսման աւարտին արդէն վարկ ունէր Զուիցերիոյ համալսարանական եւ մասնագիտական շրջանակին մէջ, ուր իր գրութիւնները քաջալեր ընդունելութիւն գտած ու գնահատուած էին: Ազգաց պատմութեան դասաւանդութիւնը իր մէջ կը կերտէր ապագայ մանկավարժութեան պատմութեան պարկեշտ պատմաբանը: Վերջապէս մեր ազգին մէջ քանի՞ հատ իրաւ, նոր մանկավարժութեան գաղափարներով թրծուած դաստիարակներ կը հաշուենք: [Նիկողայոս] Զօրայեանը, [Ռէթէոս] Պէրպէրեանը, [Յովհաննէս] Հինդլեանը, եւ անշուշտ Պօղոս Գէորգեանը: Ուրիշներ նախ գրագէտ են, ապա ուսուցիչ կամ մանկավարժ… եւ երբեմն մանկավարժ-հոգեբանը կը բացակայի:

Ասպետական կեցուածք 

1915ին զինուորական ծառայութեան պիտի կանչուէր սպայից վարժարանը, – զապիթ նամզէտի թալիմկեահը, – Հինգշաբթի կէսօրէն վերջ եւ Ուրբաթ ամբողջ օրը, դասերը շարունակելով հանդերձ Դպրոցասէրի եւ Կեդրոնականի մէջ: Ա. համաշխարհային պատերազմի վերջաւորութեան, կը հարկադրուէր պարագաներու բերմամբ երկու դպրոցներու, միաժամանակ, – Դպրոցասէր եւ Տայեան աղջկանց վարժարաններու – տնօրէնութիւնները ստանձնել: Շատ քիչերու երեւելի կ’ըլլար Գէորգեանի թունդ ազգասէր էութիւնը, սակայն, առիթներ չէին պակսեր ցուցադրելու այդ ոգին՝ սրամիտ արտայայտութիւններով: Համեստ եւ կենցաղագէտ մարդ ըլլալով կը խուսափէր ինքզինք ցուցադրելէ, սակայն ունէր իր կարծիքը: Տարակարծութիւններ, դժգոհանքներ, վիրաւորանքներ, դառնութիւններ ունէր… Նոպլէս Օպլիժ ,[4] կը լռէր՝ խուսափելով հասարակնալու վտանգին մէջ իյնալէ[,] սակայն, բնաւ չէր զոհեր իր անհատական տեսակէտը, որեւէ շահու համար: Այս օրերուն անգործնական այս նկարագիրը չնաշխարհիկ էակի մը կը վերածէ ունեցողը: Առանց քարոզի, իր անձին օրինակով, ես ալ սորվեր էի այս ասպետական կեցուածքը, սակայն, ոչ ոք անշուշտ կարող կ’ըլլար մրցիլ անոր բնական կեցուածքին հետ:

Վարժուհինոց մը, յետոյ Զուիցերիա 

Դաստիարակութեան իր հաւատքը պատճառ կ’ըլլայ որ թողուր Տայեանը, Դպրոցասէրի տնօրէնութիւնը պահելով եւ Կեդրոնականի մէջ պահ մը ընդհատած դասերը վերստանձնելով: Այս ոգիով կը կազմակերպէր Դպրոցասէրը՝ նախակրթարանը վերածելով երկրորդական վարժարանի եւ վարժուհինոցի: 1922 –23ի ձմեռը, իր առաքելութիւնը զինք կ’առաջնորդէր Ժընէվ, Պընեէնի եւ Ժընէվի Հայ Դպրոցը կազմակերպելու եւ վարելու: Պընեէնի բաժնին մէջ կը կազմակերպէր նաեւ պզտիկ տպարան մը, որմէ ելած են իր թարգմանչական աշխատանքներուն մեծագոյն մասը: Գէորգեան իր արհեստին մասին պատկառանք զգալով, հրապոյրի ու վեհութեան կը վերածէր իր պաշտօնը: Այս կերպով տղոց ճակատագրին վարիչն էր: Իր մէկ ակնարկէն, շրթունքի շարժումէն, յղացումէն ու մտածումէն կախուած էր տղոց ապագան: Ահա թէ ինչպիսի խորունկ լրջութեամբ եւ անսայթաք կամքով կը գործադրէր իր պարտականութիւնը: Շատ կանուխէն իր մեծ երազը արդէն կերտուեր ու զարգացեր էր իր էութեան մէջ: Պիտի հիմնէր վարժապետանոց մը, պիտի պատրաստէր ուսուցիչ-ուսուցչուհիներ ազգին համար: Նպատակն էր լուսաւորել ազգը եւ փոխել՝ մենծերու՝ կոշկոռ կապած ծուռ մտայնութիւնը ուսուցչի անձին նկատմամբ: Անհանգիստ վիճակի մէջ էր, որքան ալ իր սիրած ասպարէզին յենած ըլլար: Սակայն կար աւելին, զոր պէտք էր երիտասարդ տարիներուն լրումի հասցնել: Լուռ որոնման մէջ էր իր միտքը: 1928ին կը հրաժարէր տնօրէնութենէ, բայց կը շարունակէր ուսուցիչի պաշտօնը եւ տպարանի աշխատանքները:

Զուիցերիայէն Մելգոնեան

1926ի Փետրուարին, 1920էն առնուած որոշումով, ազգային անմահ բարերարներ Գրիգոր եւ Կարապետ Մելգոնեաններու Կրթական Հաստատութիւնը կը բացուէր Կիպրոս կղզիի հիւրընկալ հողին վրայ, – անգլիական գաղթավայր մը այդ օրերուն, – պատսպարելու համար Եղեռնէն ճողոպրեալ որբուկները: Այս կեսարացի անգրագէտ բարերարներուն լուսաւոր տեսլականն էր՝ պատսպարելով հանդերձ հայ որբուկները, անոնցմով պատրաստել հայ ազգին ապագայ առաջնորդներ, գործիչներ, ուսուցիչներ: Սրբազան առաքելութեան մը ասպարէզ կը բացուէր բոլոր անոնց, որոնք կ’ուզէին զինուորագրուիլ այս նպատակին: Այդ շրջանին հաստատութեան խնամակալները այս մտահոգութեամբ երկար փորձերէ եւ փնտռտուքէ ետք, 1932ին, պաշտօնապէս Մելգոնեան Որբանոց կը հրաւիրեն Պրն. Պօղոս Գէորգեանը – իբր ուսուցիչ պատմութեան, աշխարհագրութեան եւ ֆրանսերէն թարգմանութեան: Եւ երեք տարիներ հարկ կ’ըլլար որ Նոր Մանկավարժը կարենար գետին յարդել, վստահութիւն ներշնչել խնամակալ մարմինին մօտ, որպէսզի 1935ին Մելգոնեանի մէջ պաշտօնապէս հաստատուէր Վարժապետանոցը, որուն հիմնադիրն ու առաջին տեսուչը կը կոչուէր Պրն. Պօղոս Գէորգեան, ապա նոյնպէս, հաստատութեան ալ կրթական տեսուչ, որմէ կը հրաժարէր 10 տարի ետք[,] 1945ին, պահելով իր մանկավարժութեան, հոգեբանութեան, քաղաքական տնտեսագիտութեան, աշխարհագրութեան, ֆրանսերէն թարգմանութեան դասերը: Մինչեւ Մելգոնեան Հաստատութենէն իր վերջնական մեկնումը, Պրն. Պօղոս Գէորգեան կը շարունակէր իր պաշտօնը նոյն հաւասարակշիռ բծախնդրութեամբ: Ակներեւ էր իր մեծ հաւատքը «օրինակի ազդեցութեան» վրայ: «Առանց անոր, կ’ըսէր, ողջամտութիւն, ընդունակութիւն, բարի կամեցողութիւն եւ սէր՝ մասնաւորաբար աշակերտին հանդէպ, անբաւարար են»:

Ուսուցիչն ու բեսդալոցցեան ընտանիք մը

 Իր կոկիկ հագուստ-կապուստը եւ խօսելակերպի ազնուական ու քաղաքակիրթ ոճը… մեր վրայ, առանց որ մենք այդ մասին մտածենք, բնական ընթացքով, տպաւորութեան միջոցով կը փոխանցուէր մեզի եւ որպէս ջնարակ չէր որ կ’առնէինք զայն, այլ մեզի դարձած մեր էութեան ամբողջական մէկ մասը:

Պրն. Գէորգեան կը ծխէր – ինչպէս պիտի ըսէր Աւետիք Իսահակեան – «Իմաստութեան ջիպուխը»[՝] ծխամորճը (որ քանդակուած դիմանկարն էր Վոլթերին), – սակայն միայն ու միայն իր մտերմութեան մէջ: Նիկոսիոյ Միսոլոնկի փողոցին հարաւային մուտքին առաջին տունը՝ ձախ կողմը՝ Գէորգեաններու բնակարանն էր: Դրան մուտքին ընդունարանն էր – ապա, կը ճիւղաւորուէին հիւրասենեակը, աշխատութեան սենեակը, ննջարանները եւ առօրեայ նստելու եւ այլ սենեակներ: Հիւրասենեակին մէջ ունէին վառարանը, որուն շուրջ կը հաւաքուէին Գէորգեան ընտանիքին անդամները, [յար եւ նման ինչպէս] Բեսդալոցցիի գիրքին էջ 20ի վրայ նկարագրուած «այն սենեակը զոր զուիցերեական գերմաներէնով Վօ՜նշթուպէ [Wohnstube – նստասենեակ] կը կոչեն: Ընտանիքին հաւաքտեղի սենեակը, ուր գիշերները կը նստին, տղաքը դաս կը պատրաստեն, մինչ մայրիկը կը հիւսէ, ուր կը ճաշեն եւ երբեմն ալ մէկը ընթերցում մը կ’ընէ բարձրաձայն եւ ուր լռութիւն, վստահութիւն, սէր կը տիրէ», մինչ տան կատուն՝ Փըչիկը խաղաղութիւնը կ’ըմբոշխնէ: …Պրն. Գէորգեան պատարագիչի մը պէս կը պատրաստէր իր ծխախոտը. երկու-երեք տեսակ ընտիր ծխախոտի կապոցներ իրար կը խառնէր – լաւ մը կը գզէր եւ վրան կ’աւելցնէր պզտիկ դգալ մը մեղր, կը միախառնէր ու այս իր գաղտնիքն էր – օր մը երկու այդպէս ձգելէն ետք կը լեցնէր ծխամորճը եւ տեսնէիք թէ ի՜նչ հեշտանքով ու երջանկութեամբ գուլաները օդին մէջ պատկերներ կը նկարէին խափուսիկ ու անհետացող …Ընտանիքին սիրուած հայրիկն էր: Շատ վաղ տարիքէն կորսնցուցեր էր մայրն ու հայրը եւ իր խնամքը յանձնուեր էր իր մեծ քրոջ՝ Ռամէլայի գուրգուրանքին, որ ասպարէզով պատրաստուած մանկապարտէզպանուհի էր: Նէ ծնողական պարտաւորութիւնները կը կատարէր խոր գիտակցութեամբ: Պաշտպան հրեշտակն էր կրտսեր եղբօր, նոյնիսկ անոր ամուսնութենէն՝ 1930էն ետք: Պրն. Պօղոս Գէորգեան ամուսնացեր էր իր երբեմնի աշակերտուհիներէն, բնիկ իսթանպուլահայ Օրդ. Հերմինէ Չիլինկիրեանի հետ. «կինը ամենէն մաքուր եւ ամենէն ազնիւ հոգիներէն մէկը զոր տեսած ըլլար աշխարհիս վրայ – ոյժ կու տար այս գաղափարներուն» (մէջբերում իր «Բեսդալոցցի» գիրքէն, [Բարիզ, 1996], էջ 32): Ունեցեր էին դուստր մը՝ Գոհարիկը – եւ մանչ մը՝ Գէորգը, որոնք երկուքն ալ Մելգոնեան Հաստատութենէն շրջանաւարտ էին: Գոհարիկ եղաւ արենուշապետ եւ արենուշական շարժումին մեծ բրոբականտիսթը եւ գործունեայ ծառայողը: Իսկ Գէորգը առաջնակարգ մարզիկ մը եւ աթլէթ մըն էր. առանց մոռնալու տաղանդաւոր հնարամիտը: Տիպար ընտանեկան բոյն մըն էր Գէորգեաններու օճախը: Տիկին Գէորգեան, որ բոլորը «մեր մաման» կը կոչէին, բառին իսկական առումով բարութեան ու ազնուութեան օրինակն էր. ինչպէս անգլիացիները սովոր են ըսելու՝ Իսկական Լէյտի մը: Քալուածքը, շարժուձեւերը, խօսելու եղանակը եւ նիւթերը ներկայացնելու կերպը, փափկանկատ ու նրբամիտ զրոյցներով՝ ազնուացեալ տպաւորութիւն մը կը ձգէին բոլորին վրայ: Առաջին անգամ Տիկին Հերմինէ Գէորգեանը տեսայ 1946 Դեկտեմբեր 31ի Ամանորի գիշերուան ճաշկերոյթ-հանդէսին: Վայելչակազմ, նուրբ դէմք մը, երկնագոյն աչքեր. սեւ[,] երկար վերարկու մը հագած, մետաքսէ բաց կապոյտ շալ մը վիզին փաթթած պատշաճօրէն յարդարուած շագանա[կա]գոյն շէկի զարնող մազերը. ոչ մէկ արտակարգ պճնանք, իր պարզութեան մէջ գեղեցկագոյն, սեւ ձեռնոցներով վերջակէտուած ժուժկալ արդուզարդը աւելի եւս հմայք կու տար լռակեացի իր ժպիտին: Պրն. Գէորգեան առօրեայ իր կեանքէն բերուած օրինակներով գլխաւոր դերակատարն էր: Սակայն «մեր մաման» էր հրահանգողը, ան էր վարիչն ու տիրուհին Գէորգեան Տան: Եւ զաւակները, այդ ընտանեկան առողջ մթնոլորտին ներկայացուցիչները: «Օրինակին ազդեցութիւնը» մեծապէս կը տպաւորէր մեզ՝ աշակերտներս: Տարիներ վերջ երբ Մելգոնեանի մէջ աշակերտական շրջանս աւարտեցի, եւ բարձրագոյն ուսումս առնելով վերադարձայ դարձեալ հաստատութիւն, այլեւս այցելութիւններս կ’ըլլային աւելի մտերմիկ եւ պաշտօնակիցի հանգամանքով. այն ատեն համոզուեցայ որ Գէորգեան տունը իտէալ ընտանիքն էր ուր կը տիրէր սէրն ու յարգանքը իրարու նկատմամբ: Վառարանին շուրջ բոլորուած ձմրան օրերուն՝ Պրն. Գէորգեան կը ծխէր ու կը խոկար ու ծուխի գուլաներուն հետ կը գլգլար իր ոսկի խօսքերու հոսքը. «Զաւակ սիրել կը նշանակէ մարդ պատրաստել: …Ապագան մեր արդի վիճակէն կախեալ չէ՝ այլ հասնող սերունդներէն, անոնց ստանալիք կ[ր]թութենէն: …Դաստիարակել կը նշանակէ գիտնալ թէ ի՞նչ պիտի ընեն, ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս»: …Նման նիւթեր ընտանեկան յարկի տակ, որուն բոլոր անդամներն ալ հաւասարապէս կը մասնակցէին այս հետաքրքրական զրոյցին: Տիկին Գէորգեան կատաղի ընթերցող մըն էր. աջ ձեռքը իր ամուսնոյն: Անոր գրութեանց մեքենագրողը եւ մանաւանդ՝ քննադատը: Պրն. Գէորգեան յաւիտենական ուսանող մնաց: Անձնական փորձառութիւնս այս համոզումս աւելի եւ աւելի հիմնաւորեց, երբ ինք օր մը մանկավարժութեան դասապահին կ’ըսէր. «լաւ ուսուցիչը մշտնջենական ուսանող մըն է»:

Շարն Ա


[1] Neuchâtel, Ecole Normale.

[2] Édouard Claparède (1873 – 1940).

[3] Վազգէն Անդրէասեան (1903 – 1995) եւս աշակերտած է Պ․ Գէորգեանի, Կեդրոնականի մէջ, եւ անոր մահուան առթիւ գրած է հնգամաս յօդուածաշարք մը՝ «Կեդրոնականի սիրելի ուսուցչիս Պօղոս Գէորգեանի յիշատակին» («Յառաջ» օրաթերթ, 18, 19, 20, [?], 25 Սեպտեմբեր 1979): Վերի մէջբերումները շատ հաւանաբար քաղուած են այս յօդուածաշարքէն։

[4] Noblesse oblige, ազնուականութեան պարտադրած հասկացող կեցուածք։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

[ՈՂՋՈՅՆԻ] ԽՕՍՔ – Ն․ Ս․ Օ․ Տ. Տ. ՎԱԶԳԷՆ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՄԱՍԻՆ [1]

[ՊՕՂՈՍ ԳԷՈՐԳԵԱՆ] 

Մանկավարժ եւ կրթական մշակ Պօղոս Գէորգեանի (1886 – 1979) այս ողջոյնի խօսքը անստորագիր է։ Հաւանաբար տակաւին անտիպ, մեքենագրուած այս երկու էջերը խօսուած են Ժնեւի մէջ (տես ծանօթ․ 1)։ Հեղինակը աւարտած է Ժնեւի համալսարանի մանկավարժական ճիւղը, ապա եղած է տեղւոյն հայկական վարժարանի տնօրէնը: Ժնեւի մէջ հրատարակած է մանկավարժական բնոյթի թարգմանական երկու հատոր (Էտուառ Քլաբառէտ, «Չափու վրայ Դպրոց», հրատարակութիւն եւ տպագրութիւն Հայ Դպրոցի, Պընեէն եւ Ժընէվ, 1926 եւ Րապինտրանաթ Թակօր, «Տուն եւ Աշխարհ», Պընեէն եւ Ժընէվ, Հայ Դպրոց, 1931)։
1967ի Յուլիսին Վազգէն Վեհափառ գտնուած է Ժնեւ, Եկեղեցիներու Համաշխարհային Խորհուրդի հրաւէրով։ 14-20 Յուլիսին առաջին անգամ իբրեւ կաթողիկոս եղած է զուիցերիահայ գաղութին մէջ (տես «Պատմական այցելութիւն․ խմբագրական», «Էջմիածին» պաշտօնաթերթ, թիւ 9, Սեպտեմբեր, 1967, էջ 5-8 եւ «Վեհափառ Հայրապետի ուղեւորութիւնը Ժնեւ», նոյն, էջ 9-38):
Շաբաթ, 15 Յուլիս, երեկոյեան ժամը 9։00ին, Ժնեւի մէկ պանդոկին մէջ ի պատիւ վեհափառին տեղի կ’ունենայ գրական-գեղարուեստական երեկոյ, 500 հոգիի ներկայութեամբ, ժամանած Զուիցերիոյ տարբեր քաղաքներէն, Ֆրանսայէն, Իտալիայէն, Պելճիքայէն, Հոլանտայէն,Աւստրիայէն, Գերմանիայէն եւ այլ երկիրներէ։ Լիբանանէն ներկայ եղած ու խօսք առած է Անդրանիկ Ծառուկեան։ Պոլսէն ներկայ եղած է նաեւ Շնորհք Պատրիարքը։
Ըստ երեւոյթին, այնտեղ խօսք առած է նաեւ Պօղոս Գէորգեան, որուն անունը սակայն չի յիշուիր վերի հաղորդագրութեան մէջ, հակառակ այլ մանրամասնութիւններու։ Կամ ալ՝ ելոյթ չէ՞ ունեցած պարզապէս։ Եթէ այս երկու էջերը չվկայէին, պիտի չգիտնայինք, որ 81ամեայ ծերունի մանկավարժը խօսք առած է հոն (հմմտ․ յատկապէս՝ «Հանդիսաւոր նիստ», նոյն, անդ, էջ 29-31)։
Նիւթը կը գտնուի Վարդան Օզինեանի արխիւին մէջ։ Հրատարակութիւնը կատարած ենք միայն ուղղագրական եւ կէտադրական թեթեւ հպումներով։

ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

***

Ազնիւ հայրենակից տիկիններ եւ պարոններ,

Ես ալ պատանի եղած եմ…․ ատենօք, հետեւաբար եւ պատանեկութեան երազներ ունեցած։ Անոնցմէ մէկը կը վերյիշեմ այս իրիկուն դարձեալ, տիրող այս մթնոլորտին մէջ։ 

Երբ Պոլսոյ Կեդրոնականի գրասեղաններուն վրայ էի տակաւին, Համիտեան շրջանին էր. Հայաստանի աշխարհագրութեան, ազգային պատմութեան ուսուցումը արգիլուած, պատէն կախուած քարտէսներուն վրայ Armenie անունը քերթուած, ջնջուած։ Հայոց պատմութեան դասագիրք չէր տրուեր ձեռքերնիս, ուսուցիչը կը խօսէր եւ մենք թեւերնիս ծալած մտիկ կ՚ընէինք զինքը, որովհետեւ վտանգաւոր էր նօթ առնել, Կեդրոնականը յաչս կառավարութեան միմլի (կասկածելի) ըլլալով իբր յեղափոխութեան բոյն։ Լրտեսները ետեւնուս կը պըտըտէին առտու-իրիկուն[,] երբ դպրոց կը մտնէինք կամ կ՚ելլէինք անկէ։ Խուզարկութիւն մը մեր պայուսակներուն կրնար աղէտալի հետեւանքներ ունենալ։ 

Երբ ուսուցիչը պատմական ժողովներու մասին վրայ կը խօսէր[՝] Աշտիշատի ժողով, Շահապիվանի ժողով եւ այլն[,] յափշտակուած մտիկ կ՚ընէի ու կ՚երազէի, միտքս կը ցրուէր ուսուցիչին ըսածները այլեւս չլսելու աստիճան։ Կր փորձէի երեւակայել այդպիսի ժողովի մը օրը։ Լուրը տարածուած, ժողովուրդը կանուխէն եկած-խռնուած ժողովատեղիին առջեւ ճամբուն երկու կողմը պարիսպ կազմած սպասելով անհամբեր ժողովականներու ժամանումին։ 

Այն ատեն պատկերասփիւռ չկար, որով բացառիկ առիթ մըն էր Հայաստանի զանազան եւ հեռաւոր աշխարհներուն նախարար կոչուող իշխանները տեսնելու։ Ու կ՚երեւակայէի թէ ի՞նչպէս Սիւնեաց իշխանը, Մամիկոնեանց իշխան, Բագրատունեանց իշխանը, Ռշտունեանց, Բզնունեանց եւ այլ իշխանները հասնելով հետզհետէ, փրփրած ձիէն վար կը ցատկէին փոշեթաթաւ, հետաքրքիր եւ հիացիկ նայուածքներուն տակ ժողովուրդին։ Իշխաններուն կը յաջորդէին եպիսկոպոսներու շարքը, եւ ամէնէն վերջ կաթողիկոսը. ան ալ աշտանակած։ Չէ՞ մի որ դեռ շատ չընէր Ներսէս Աշտարակեցի ձիով կ՚այցելէր իր սիրական կամուրջին։ 

Կը ցաւէի որ անկարելի էր այլեւս այս պատկերը աչքով տեսնելու յոյսը սնուցանել։ Այն ատենուան իմաստով նախարարները պատմութեան կը պատկանէին այլեւս եւ դարերէ իվեր։ Որով երազս երազ պիտի մնար։ Եւ սակայն մասամբ միայն այդպէս եղաւ։ 

/էջ 2/ Ունինք այսօր մեր պզտիկ հայրենիքին, առժամաբար պզտիկ, հայ նախարարներ[,] որոնք իրաւ է թէ իշխաններ չեն, բայց ինչպէս պիտի ըսէր Թէքէեան, աւելի լաւ այժմու պահանջքներուն համապատասխան պաշտօնատարներ, առաջնորդներ են։ 

Իսկ Կաթողիկոսութի՞ւնը[։] Ան երբեք չէ դադրած գոյութիւն ունենալէ, մինչեւ այսօր կը մնայ։ Ապացոյց թէ ազգը պէտք ունի անոր։ 

Այսպէս է որ կրնանք Հայրապետին կոնդակները կարդալ, հեռուէն իր օրհնութիւնները ստանալ, մօտէն ալ տեսնել զինքը, աջը համբուրել, ձայնը լսել եւ նոյնիսկ – ինչպէս վաղը – պատարագին ներկայ գտնուիլ, յետոյ ալ իրեն սեղանակից ըլլալու առանց[ձ]նաշնորհը վայելել։ 

Ազնիւ Հայրենակիցներ, 

Պզտիկներուն չ՚իյնար – եւ ես այդ պզտիկներէն եմ – մեծերուն անձին եւ գործերուն մասին դատաստան ընել, գնահատել, ներբողել զիրենք։ Պատշաճութեան հակառակ պիտի ըլլար ատիկա եւ ըստ իս վիրաւորիչ նոյնիսկ։ Բայց կը լսեմ, կը կարդամ ամէն օր որակեալ, ձեռնհաս եւ իրազեկ անձերու կարծիքները Վեհափառին արժանիքներուն, ժողովուրդին հանդէպ սնուցած զգացումներուն եւ իր գործունէութեանց մասին, որոնք անխտիր գնահատական եւ երախտագիտական են։ 

Որով միայն կը մնայ ինծի երկար, շատ երկար կեանք մաղթել Իրեն։ Բայց ո՛չ՝ ուրիշ մաղթանք մը եւս ունիմ։ Մարմնական կեանքը, որքան ալ երկար ըլլայ, վախճան մը ունի, երբ այդ մասին խորհիմ[,] հետեւեալ պատկերը կու գայ աչքիս առջեւ։ Վեհափառը երկինքին դուռը կը ներկայանայ տարիներու եւ ժողովուրդին երախտագիտութեան եւ երախտագէտ ըլլալ չուզողներու երախտապարտութեան ալ բեռան տակ կքած։ Հոն Ս. Մեսրոպ կ[՚]ընդունի զինքը, լոյսերու մէջ, գրկաբաց, Սահակէ եւ աշակերտներէն շրջապատուած ու ողջագուրել, ճակատը համբուրելով կ[՚]ըսէ.

«Ապրիս[,] զաւակս. մենք քեզիպէսներէն յուսացինք. քեզիպէսներու հաւատացինք»։ Բայց կը փութամ կրկնել, Աստուած երկար, շատ երկար կեանք պարգեւէ մեր Վեհափառին։ 

Այս մաղթանքը ոչ թէ միայն որովհետեւ պէտք ունինք միշտ իրեն – հետեւաբար եւ ընդունինք թէ ո՛չ անշահախնդիր – այլեւ որովհետեւ, ինչպէս ըսուեցաւ քիչ առաջ, ժողովուրդը կը սիրէ իր վեհափառը, ազգընտիր եւ էջմիածնաբոյր ամենայն հայոց Հայրա[պետ]։ 

Ժընէվ, 15 Յուլիս 1967 


[1] Իրեն ի պատիւ Ժընէվի Հայ գաղութին կողմէ կազմակերպուած, 15 Յուլիս 1967, Վեհափառը Էքիւմէնիքի ժողովի եկած էր։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ ԴՊՐՈՑԱԿԱՆ

Ծիածան եւ Նոր Տաղեր (Կ․ Պոլիս, 1924) հատորէն առնուած

ՊՕՂՈՍ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Յուշագրական սոյն հատուածները կը պատկանին մանկավարժ եւ շուրջ հինգ տասնամեակ ուսուցչութեամբ զբաղած Մեծարենցի դասընկեր Պօղոս Գէորգեանի (1886 – 1979) գրիչին։ Զանոնք Գէորգեանի «Կաթիլ մը ջուր ովկիանոսին մէջ» ձեռագիր հատորէն արտագրած է այլ մանկավարժ մը՝ Վարդան Օզինեան (1930 – 2019), որ Գէորգեանի փեսան էր եւ բնականաբար այդ պատճառով ալ իր տրամադրութեան տակ ունէր ձեռագիրը։ Մենք տեղեակ չենք, թէ Օզինեան առիթ ունեցա՞ծ է հրատարակելու սոյն արտագրումը, թէ ան ցարդ անտիպ մնացած է։
Լեզուին եւ ուղղագրութեան միջամտութիւն չենք կատարած, ուղղագրութիւնը միաձեւութեան բերած ենք քիչ տեղեր։ Կէտադրական մեր յաւելումները կ’երեւին ուղղանկիւն փակագիծերու մէջ։ Վերնագիրը մենք դրած ենք։ Գրութեան մէջ յիշուող «Պօպօ»ն արդեօ՞ք նոյնինքն հեղինակն է՝ Պօղոս Գէորգեան․․․։
1902 – 1905 Մեծարենց յաճախած է Պոլսոյ Կեդրոնականը, ուրկէ հեռացած է թոքախտի պատճառաւ ու մահացած 1908ին։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Էջ 233
Տարեշրջանը սկսելէն բաւական վերջը նոր աշակերտ մը եկաւ։ Բարձրահասակ – գոնէ այդպէս կ՚երեւար դասարանին մէջ – թեթեւ մը պեխաւոր, մութ գոյն ռըտէնկօթ հագած, ըստ այնմ օձիք-փող-կապով, խնամքով սանտրուած սեւ մազերու տակ լայն ճակատով որ եռանկիւն դէմքի մը – շրջած եռանկիւն – խարիսխ կը կազմէր։ Ուսուցիչները, առաջին օրերուն, կարգաւ հարցափորձեցին զինքը։ Ոտքի կ՚ելլէր յարգալիր, ուսերը քիչ մը առջեւ հակած, ռըտէնկօթին պոչերը ետեւէն կախուած, չափահաս մարդու լրջութեամբ կը պատասխանէր.

– Միսաք Մեծատուրեան։ Մարզուանու Գոլէճէն։ 

Երբ ուսուցիչը անոնցմէ ըլլար[,] որուն դասին տղաքը կրնային խաղի ելլել, ոմանք իրմէ առաջ կը պատասխանէին, առանց ուշադրութիւն ընելու ուսուցիչին հարցումին.

– Մազ-ու-անու Գոլէճէն։

Միսաք աղմուկի մէջ չկրնալով լսել ուսուցչին ըսածը, քովէն կախած ձեռքը շարժելով[՝] 

– Սուս, չեմ լսեր, կը սաստէր կամաց մը, նեղսրտութեամբ։

Բան սորվելու եկած ըլլալով անկարգութիւններէ չէր ախորժէր։

Իր բանաստեղծի կարողութիւնները շուտ արձագանք գտան ամբողջ աշակերտութեան մէջ, եւ սիրուեցաւ, անոնցմէ՛ մանաւանդ՝ որոնք գրական ճաշակ եւ յաւակնութիւններ ունէին։ Հրանտ Ասատուր մասնաւոր կերպով հետաքրքրուեցաւ իրմով։ Շատ չանցած ամէնուն Միսաքն էր, դպրոցին բանաստեղծը, բայց միեւնոյն ատեն ընդհանրապէս յաջող բոլոր դասերուն մէջ[,] որով կը տարբերէ՛ր Մխիթարեանի դասընկերներէն՝ Դանիէլ Չպուքկեարեանէն։ Վահրամ Գարագաշեան (Վահրամ Թաթուլ) կը հրճուէր իր լեզուէն հասկցող մը գտած ըլլալով, Պօպօ ալ – բնակա՜նաբար – անոր շուրջը կը դառնար, Վահրամին մօտիկ ընկեր՝ անոնց խօսակցութեանց, գաղափարներու փոխանակութեանց ականջալուր կ՚ըլլար անյագօրէն։ 

էջ 261-262
Միսաք կու գար մանաւանդ, միշտ բան մը ունենալով խօսելիք կամ կարդալիք Վահրամին հետ, որոնց ականջալուր կ՚ըլլար Պօպօ։ Միսաք սկսած էր արդէն ՄԱՍԻՍի, ԱՐԵՒԵԼԵԱՆ ՄԱՄՈՒԼի մէջ քերթուածներ հրատարակել[,] զորս Պօպօ Վահրամէն առնելով կը կարդար։ Միսաքի հանդարտ երեւոյթին տակ կրակոտ, կատաղի՛ նոյնիսկ, խառնուածք մը զսպուած էր[,] որուն զարմացաւ Պօպօ այն օրը ուր անդրադարձաւ։ 

Միսաք սեռային բաներու մասին կը խօսէր, բայց Վահրամին միայն եւ վրան գոց ձեւով մը ընդհանրապէս, առանց  լպրշութեան, գռեհկութեան։ Անգամ մը ֆրանսերէն երկու կարճ կտորներ թարգմաներ էր տաղաչափեալ, զորս Վահրամին կարդաց։ Մէկը նորընծայ հանրակնոջ մը անցուցած քննութիւն էր. անհրաժեշտ ծանօթութեանց քննութիւն, հանրատուն ընդունուելու համար։ Երկրորդէն Պօպոյի միտքը հատակոտոր նախադասութիւններ միայն [մնացին]։ 

«…Մարմարիոնի պէս Ճերմակ եւ Փղոսկրի պէս կարծր…
…Ոչինչ կը տեսնէր, ոչինչ կը լսէր, կը թիավարէ՜ր լոկ»։

Միսաքի կատաղութիւնը երեւան կ՚ելլէր մեծ զբօսանքներուն կաղոստում (Cloche pied) խաղալու ատեն։ Այս խաղին թուրքերէնը կը գործածէին տղաքը. Թէք այաք (մէկ ոտք)։ Դպրոցին մէջ խաղացուած եւ սիրուած խաղն էր. անոր համար թերեւս որ հարթատանիքին տարածութիւնը անբաւարար էր աւելի երկար շարժում պահանջող խաղերու։ Զոյգեր կը կազմէին[,] որոնցմէ մէկը բերդապահ կ՚ըլլար։ Ասոր ալ յունարէնը (հաւանաբար) կը գործածէին. մանա։ Մանա եղող զոյգը իբր բերդ որոշուած անկիւն մը կը կենար։ Իր անդամներէն մէկը պէտք էր մէկ ոտքի վրայ ցատկելով երթար մանա որսալու, միւսը պատրաստ կ՚սպասէր որ եթէ ընկերը ոտքը գետինը դնել ստիպուէր – այդ պարագային միւսները վրան կ՚իյնային եւ կ՚սկսէին ծեծել, ասդին անդին քաշքռտել բերդէն կարելի եղածին չափ հեռացնելով – օգնութեան փութար անոր՝ մէկ ոտքի վրայ ցատկելով։ Երբ մօտենար ընկերը բռնողները կը ձգէին[,] քիչ մը կը հեռանային չզարնուիլ, մանա չըլլալու համար։ Ցատկողը ձեռքը ընկերոջը ուսին դրած, միշտ ցատկելով, ցատկելով դէպի բերդը կ՚առաջնորդէր զայն։ Միւսները դարձեալ կը մօտենային, ետեւնուն կ՚իյնային, ցատկողը հրելով կամ օդին մէջ ծածանող պլուզին փէշը քաշելով, ստիպելու համար որ ոտքը գետին դնէ։ Եթէ մէկը զարնուէր, զա՛յն եւ ընկերը կը բռնէին եւ կ՚սկսէին ծեծել անոնցմէ մէկը միայն – տկարը – դէպի բերդ տանելով։

Միսաք խաղի ատեն կը դադրէր հանդարտաբարոյ, զգայուն, թուշին ծայրը նորաբոյս պզտիկ մօրուքով բանաստեղծը ըլլալէ։ Ամբողջ հոգիովը կը խաղար Պօպոյին հետ, ընդհանրապէս, զոյգ կազմած, հասարակ մահկանացուներու խառնուած, անոնց հաւասար եւ թիրախը։ Պօպօ անոր քով պզտիկ տղայ բայց հասակին եւ ուժերուն համեմատաբար արագ ցատկող, ընկերը պաշտպանել եւ ազատելու պատասխանատուութիւնը լաւ կը կատարէր։

Զբօսանքը վերջանալուն խաղացողները յոգնած, կարմրած, արիւն քրտինք մտած, յաղթանակներու մասին խանդավառօրէն վիճաբանելով կը վերադառնային դասարան, ուր այս անգամ, յետմիջօրէի դասերուն, տաք եղանակին մանաւանդ, պէտք կ՚ըլլար քունի՛ դէմ պայքար մղել։

Էջ 297
1906-7 Միսաք Մեծատուրեան ալ դպրոցէն ելած էր։

Էջ 308
16 Մայիս 1907 Օրագրութենէն։
Քանի մը օր առաջ Միսաք Մեծատուրեանը եկաւ դպրոց։ Տասը վայրկեան դադարին զինքը տեսնելու գացի։ Դասարանի մը մէջ միս-մինակ պատին առջեւ կեցած պատկերները կը դիտէր։ Ա՜խ[,] ի՛նչ զգացում էր որ ունեցայ, ի՞նչ բանէ մղուած վազեցի անմիջապէս մէջքին փաթթուեցայ ու միայն

– Ա՜խ, Միսաքս, կրցայ ըսել… եւ զգացի որ անիկա ալ ինծի փաթթուած էր ու մազերուս վրայ խանդաղատանքով լեցուն համբոյր մը effleurer [հպիլ] ըրաւ[,] կարծես բառերը կը փախչէին միտքիս մէջէն..․ ոչինչ կը խօսէին։ Երբոր զիրար ձգեցինք fixe [ուղղակի] երեսը կը նայէի, կարծես այն բանը, այն անորոշութիւնը որուն համար սիրտս կ՚ուռէր, որուն համար կը հատնէի, տեսած էի [1] ու բոլոր թափովս վայրկենական վրան նետուած… քանի մը անիմաստ խօսքեր ըրինք եւ ես հարցուցի իրեն թէ ինչո՞ւ այդպէս փաթթուեցանք…։

– Չեմ գիտեր իրա՛ւոր, ես ալ չեմ գիտեր, կարծես մէկէն բան մը եղայ, չեմ գիտեր… բայց, բայց… թէեւ շատ սա՛նկ յատկանշական բան մը կամ պատճառ մը չունիս, բայց չեմ գիտեր վարժարանին այսքան տղոց բազմութեան մէջէն գրեթէ միշտ աչքիս առջեւ եկող հինգ-վեց հատէն մէկն ես դուն…

Չէի խօսեր, միայն մտիկ կ՚ընէի, որովհետեւ չէի գիտեր թէ ի՞նչ ըսեմ, սակայն վերջապէս ըսի՝

Սիրելի Միսաք[,] շաբաթ օրուան քերթուածդ կարդացի, շատ աղուոր էր, շատ սիրտիս, զգացումներուս մօտիկ, բայց չեմ գիտեր թէ իմ գնահատումս կրնա՞յ քեզի համար արժէք ունենալ…

Քանի մը կատակներէ վերջ հարցուց թէ մանտօլինս կը զարնե՞մ… Ա՜խ[,] ճիշդ ջիղերուս գրգռիչ լարին կոխեց կարծես…Ա՛լ սկսած էի խօսիլ, ճիշդ բառովը տէրտլէշմիշ ըլլալ, երբ տղաքը եկան ու սկսան թեւերէն քաշել…

Այդ օրը մինչեւ իրիկուն կարծես փոխուած, բոլորվին տարբեր, քիչ մը աւելի լայն հորիզոնի առջեւ կ՚զգայի կոր ինքզինքս…։


[1] Ընտանիքին մէջ թոքախտի փորձառութիւնն ունեցած ըլլալուն․ մտահոգ էր – Միսաքին մասին Գ․ Գ․։ [Ծանօթագրութիւնը կրնայ հետագայի յաւելում ըլլալ]:  

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԻՒԶԱՆԴ ԿՌԱՆԵԱՆ – ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

32215202_901936379988362_5724370362439827456_n.jpg
Բիւզանդ Կռանեան (1912-2004)

Բիւզանդ (Չէքիճեան) Կռանեան (1912-2004) ծնած է Այնթապ։ Որոշ թափառումներէ ետք, 1924ին, ընտանիքը հաստատուած է Աղեքսանդրիա (Եգիպտոս), ուր ան յաճախած է Պօղոսեան Ազգային Վարժարանը, Նիկոլ Աղբալեանը ունենալով իբր տնօրէն, Լեւոն Շանթը՝ իբր ուսուցիչ։ Գիւղատնտեսութիւն ուսանած է Նիւ Եորքի Նահանգային Համալսարանին մէջ, բայց չէ կրցած իրականացնել ճարտարապետ դառնալու իր իղձը, նիւթական պատճառներով, վերադարձած է Եգիպտոս ու Գահիրէի մէջ հաստատած է իր գծագրային գրասենեակը։ Հանրային գործով պաշտօնավարած է Կիպրոս եւ Յունաստան։ 1952-1955 վարած է Աղեքսանդրիոյ նոյն վարժարանի տնօրէնութիւնը։ 1956ին, իբր դաշնակցական գործիչ հրաւիրուած է Հիւսիսային Ամերիկա, ապա՝ երկու տարի ետք, ստանձնած է Հայ Կրթական Հիմնարկութեան վարիչ-քարտուղարի պաշտօնը, զոր վարած է մինչեւ 1981։ Իբր գրող, հրապարակագիր, կրթական մշակ, մշակութային գործիչ ու մանաւանդ իբր փնտռուած բեմբասաց ներկայութիւն եղած է Հիւսիսային Ամերիկայի թէ ընդհանրապէս Սփիւռքի մեր գաղութներու կեանքին մէջ։ Մահացած է Լոս Անճելոսի մէջ։ Իր գրական թէ հրապարակագրական գործերը ամփոփուած են առանձին հատորներու մէջ 1948էն սկսեալ, ապա լոյս տեսած են իր ամբողջական գործերը մի քանի հատորներով։ Մինաս Թէօլէօլեան իր «Դար մը Գրականութիւն» գործի Բ. հատորի Բ. հրատարակութեան մէջ (1977, ԱՄՆ, էջ 319-320) հետեւեալ ձեւով կը բնութագրէ զայն. «Կռանեան իր քերթողական թէ արձակ գործերուն մէջ՝ նուրբ զգայնութեան կը միացնէ մտածական տարրերը եւ հաւասար տաղանդով կ’արժեւորէ մարդուն ու կեանքին սեւեռող իր բազմակողմանի ստեղծագործութիւնները։ Որքան դասականին՝ նո՛յնքան եւ արդի գրական հոսանքներուն հետ իր հաղորդութեամբ, ըստ խորքի թէ ձեւի գիտցած է թարմանալ, քալել ժամանակին հետ եւ գրական իր սեւեռումները վերածել ապրումով, թելադրական ներուժութեամբ ու կառուցային ամրութեամբ յատկանշուող որակաւոր իրագործումներու»։

 

32153194_901936416655025_544639571535593472_n.jpg
Բ․ Կռանեան եւ Վրէժ-Արմէն, Հոկտեմբեր, 2003, Կռանեանի բնակարանը, Լոս Անճելոս

 

ԸՆԿ. ԲԻՒԶԱՆԴԸ Ի՛Մ ԿԵԱՆՔԻՍ ՄԷՋ

Ծնողքիս ընկերներէն՝ ընկ. Բիւզանդ, խոր տպաւորութիւն ձգած է վրաս։ Իր ներկայութեան գտնուիլը հաճոյք մըն էր։ Պատանի էի, երբ մեկնեցաւ Եգիպտոսէն, սակայն բախտաւոր եղայ յետոյ այստեղ՝ Գանատա, կամ այնտեղ՝ Գալիֆորնիա, պարբերաբար հանդիպելու իրեն, զինք ունկնդրելու բազմաթիւ առիթներ ունենալու։ Երբ Լոս Անճելոս այցելէի, պարտականութիւնս ու վայելքս էր զինք տեսնելը։

Երբ հիմնուեցաւ «Հորիզոն» շաբաթաթերթը, ինք դարձաւ անոր հաւատարիմ աշխատակիցներէն մէկը, ու իբր խմբագիր տեւական կապի մէջ եղայ իրեն հետ։ Հակառակ իր լեզուական հմտութեան ու մեր տարիքային տարբերութեան, երբեք չգանգատեցաւ իր գրածները խմբագրելուս համար։

Հոգիո՛վ արուսետագէտ, իր կեանքի վերջին տասնամեակներուն, երբ արկածի մը հետեւանքով կը դժուարանար գրելու, գրիչի փոխարէն վրձինը դարձուց իր արտայայտուելու գործիքը ու նուիրուեցաւ նկարչութեան։ Երբ այցելէի իրեն, հպարտութեամբ ցոյց կու տար իր տան պատերը զարդարող կտաւները։

Մինչեւ իր մահը մնացինք գաղափարական սրտակից ընկերներ։

Իր պարթեւ հասակով ու տպաւորիչ ձայնով՝ յիշողութեանս մէջ պիտի ապրի որպէս վեհ անձնաւորութիւն մը։

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

Նամակները բոլորը ձեռագիր են։ Ծանօթագրութիւնները պատրաստուած են Վրէժ-Արմէնի ու ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿի կողմէ։

ՀՊ

32191026_901936483321685_7276601934402813952_n.jpg
Պօղոս Գուբելեան, Բ․ Կ․ եւ Վ․ Արմէն, Հոկտեմբեր, 2003, Կռանեանի բնակարանը, Լոս Անճելոս

 

1

puzant 1

Սիրելի ընկ. Վրէժ Արմէն.

Մեծ հաճոյքով ստացայ 15 Մարտ թուակիրդ, ինչպէս նաեւ «Գրական բացառիկ»ն[1] ու «Հորիզոն»ները, որոնց համար խորապէս շնորհակալ եմ: Մեծ հետաքրքրութեամբ կը հետեւիմ «Ղեկավարութեան տագնապ»ի շուրջ զրոյցներուն։ Կը ցաւիմ որ չեմ կրնար մասնակցիլ։ «Հորիզոն»ը հասցուցած ես բարձր մակարդակի մը ըստ ձևի և բովանդակութեան։ Հաճոյք է կարդալը: Կը շնորհաւորեմ քեզ:

Ձեր «Համազգային»ի գրադարանը ունի 15ական հատոր ամբողջական երկերուս Ա,[2] Բ,[3] և Գ[4] հատորէն: Առ ինչի որ պէտք ունիս: Դ. Հատորը[5] նոր հասաւ, կը ներփակեմ: Եթէ կարենաս նիւթականը հոգալ, դեռ Ե․ հատորին նիւթերն ալ պատրաստ են․ երեք թատրերգութիւններ։ –

[Նամակին շարունակութիւնը դժբախտաբար վնասուած եւ անընթեռնելի է]

 

2

puzant 2.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

«Լոյսեր եւ Ստուերներ»ու[6] ձեռագիրը ուղարկելէս ետք, կը սպասէի տպաւորութիւններդ իմանալու: Մինչ այդ, ամիսով մը աղջկանս գացինք և դարձիս արդէն սկսած էր լոյս տեսնել: Շնորհակալութիւն:

Ինչպէս նկատեցիր [գրուած եւ ջնջուած բառեր] կարգ մը փոքր վրիպումներ փախած են: Գիտես, գլխացաւերուս և ջղային վիճակիս մասին, համբերութիւն չունիմ մանրամասն սրբագրութիւններ կատարելու: Գրողները միշտ ապաւինած են խմբագիրներուն: Շնորհակալ եմ գործակցութեանդ համար: Ի միջի այլոց, ես «թագուն»ը գ-ով կը գրեմ, ինչպէս ոմանք: Քանի որ ք-ի փոխեցիր, թող շարունակուի: Քանի մը վրիպումներ ալ, գրաշարը ունեցած է: Տեղ մը «դատածեմ[»]

-ը, եղած է «տարած»: Խնդրեմ, դուն ուշադրութիւն ըրէ: Իմաստի սխալը, աւելի ծանրակշիռ է:

Հիմա.- ահա քանի մը վրիպանք:

Էջ 73, երկրորդ պարբերութիւն, 6րդ տող, գրե՛լ «ջնջմա՛ն», փոխ. չնչման.

»     երրորդ պարբերութիւն, 4րդ տող, գրուած է նուիրուած, գրել՝ նուիրեալ.

Էջ 77  5րդ տող, մնացած է աւելցնել.

Էջ 78  երկրորդ պարբերութիւն, 7րդ տող, գրուած է չէինք տօներս, ջնջել ս-ն.

»            »                 »                     3րդ տող, գրուած է շատ բաներ, գրել՝ շատ բաներ որ.

»            »                 »                     3րդ տող, ջնջել և-ը (և արդէն…).

Էջ 79   5րդ տող, գրուած է կրկէսներու, գրել՝ կրկէսները.

Էջ 81   վարէն 3րդ տող, Թուրքիոյ հետ-էն ետք վերջակէտ դնել, փոխանակ ստորակէտի.

Էջ 83 վարէն 2րդ տող, գրուած է՝ մարգար, գրել՝ մարգարէ.

Յաւելում մը. էջ 32, 2րդ հատուածէն անմիջապէս ետք (կրնայ մեծ հատորներ լեցնել:) նոր տող: Կ’եզրակացնեմ Ուիլ Տիւրանդի[7] /էջ 2/ յատկանշական խօսքերով. «Արտաքին ճնշումներու և տիրապետութեան բոլոր վերիվայրումներու ընդմէջէն, Հայաստան պահեց գործնական անկախութիւն մը, կորովի առեւտրական և երկրագործական տնտեսութիւն և մշակութային ինքնավարութիւն մը, ստեղծեց իր սեփական հաւատամքը, գրականութիւնը և արուեստը». (ընդգծումը մեզմէ: The Story of Civilization. Volume IV):

Արդէն յոգնեցայ:

Ջերմագին բարևներ ընտանիքիդ եւ ընկերներուն:

Անկեղծօրէն՝

ԲԿռանեան

Յ․Գ․ Պէտք չունիս հաւանութիւնս ստանալու, լոյս ընծայէ քերթուածը («Համազգային»ի տարեգիրքի համար գրուած)։ Կարծեմ, ուրիշ երկու քերթուած ալ ունիս դեռ չհրատարակուած։

 

3

puzant 3.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Շատ պիտի խնդրէի, որ «Բագին»ի Աթէնքի P.O.BOX-ի թիւը ուղարկես ինծի, Յ. Պէրպէրեանը[9] տուած էր, չկրցայ գտնել՝ տունի փոխադրութեան պատճառով: Ինք թերևս դեռ ձեր կողմերն է:

Ջերմ բարևներ ընտանիքիդ և հարցնողաց:

Ընկ. ջերմ սիրով՝

ԲԿռանեան

 

19226

117 10 Athens[10]

 

4

32130526_901937426654924_3087350009943818240_npuzant 4.png

 

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Շնորհակալութեամբ ստացայ «Բագին»ի փոստարկղը: Ուրախացայ, որ Յարութը[11] պաշտօնի կոչած էք: Մտաւորական ուժ մը ևս կ’ունենայ ձեր գաղութը:

Ներփակ հատուածներ բանաստեղծական քիչ մը երկարաշունչ գործէ մը,[12] որուն վրայ կ’աշխատիմ: Խրթին և խոր թեմաներ կը հետապնդեմ (ինչպէս մարդուն աշխարհակալական արշաւը տիեզերքին դէմ, որու ընթացքին, հակառակ որ մարդ էակը տիեզերքին մասն է և ընդհանուր սիստեմին ատոմը, անզգալաբար մտած է հակամարտութեան մէջ…): Եթէ հետաքրքրուիս, ապագային կ’ուղարկեմ քեզի այլ հատուածներ այդ մասերէն:

Յաջողութիւն «Ոստայն II»ին.[13] վստահ եմ յաջողած ես և անհատականութեանդ ու խառնուածքիդ այլ երեսները պիտի յայտնաբերէ:

Ջերմ բարևներ Զապէլին և իմ կողմէ տիկնոջդ եւ ձագուկներուդ:

Եղբայրօրէն՝

ԲԿռանեան

Յ. Գ. Ներփակ համեստ չէքը – stamp money[14]

 

5puzant 5.png

Սիրելի ընկ. Վրէժ Արմէն.

Ներէ, որ չկրցայ գրել «Հորիզոն»ի տասնամեակի առթիւ:[15] Նման առիթներով, մարդ կը զգայ, որ պէտք է իմաստալից և զգացուած տողեր գրէ և ոչ յաւուր պատշաճի կրկնուած խօսքեր: Դժբախտաբար, առողջական վիճակս թոյլ չտար, որ կարենամ կեդրոնանալ (ցաւերս հետզհետէ կը սաստկանան և իրենց քրոնիք հանգամանքով կ’անդամալուծեն ամէն ստեղծագործական ճիգ: Ճակատագիրս):

Կարճ.- կը շնորհաւորեմ քեզ և անձնակազմդ, որ տաղանդով և նուիրումով, մեր ժամանակներու ամենէն երիտասարդ շաբաթաթերթը վերածեցիք առաջին կարգի հրատարակութեան մը, ընթերցողներուն միաժամանակ վայելքը տալով՝ ծաւալով փոքրիկ, բայց բովանդակութեամբ՝ արժէքաւոր գրական ամսագրի մը:

Առ ի խնդակցութիւն, 25 տոլարի համեստ նուիրատուութիւն մը: (շար․)[16]

/Էջ 2/ «Հորիզոն»ի ընտանիքին և քու ընտանիքիդ կարօտի համբոյրներ:

Անկեղծօրէն՝

ԲԿռանեան

 

6puzant 6.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Վաղուց է կ’ուզեմ գրել քեզի, բայց գրելը զլացուած է ինծի 15 տարիէ ի վեր:[17] Վրձինը կը բաւարարէ հոգեկան աշխարհս: Ի վերջոյ աւելի կը մօտենամ բնութեան և տիեզերքին, ուրկէ եկայ և վերադարձի մէջ եմ:

Որքան կրնամ, «Հորիզոն»ի միջոցով կը հետևիմ հայ կեանքին, ի մասնաւորի հայրենիքի կեանքին և պատմական պատահարներուն: Երանի կարենայի մտածումներս և ապրումներս արտայայտել: Ո՛չ թէ աշխարհ զարմացնելու, այլ ներքին խռովքները դրսեւորելու համար:

Քիչ առաջ աչք մը նետեցի «Այս երկիրը երկիր չէ»[18] գրութեանդ վրայ: Երբ 1974ին Հայաստան այցելեցի և գրեցի գիրքս,[19] պայմանները հիմնովին տարբեր էին, «գարշահոտութիւն» չտեսայ։ – Սիրեցի եզրակացութիւն-վերջաբանդ: Յիշեցի այս, պարզապէս ըսելու, որ ճիշդ է՝ պայմանները և դերակատարները կը փոխուին: Անհամեմատութիւն մը կայ պատմական հսկայական դէպքերուն և մեր ազգի ղեկավարութեան կարելիութիւններուն միջև: Աւելորդ պիտի ըլլար ինծի քարոզել, որ այս ժողովուրդը միշտ գոյատևած է, միշտ… ատիկա ես ալ գիտեմ և ամբողջ կեանքս ու գրականութիւնս վկայ են: Նուիրեալներ կա՛ն, հերոսներ կա՛ն, կա՛յ ժողովուրդը: Խորհրդանշական և վճռական առնչութիւն մը կայ պատմական պահի մեծութեան և զայն տևական ստեղծագործութեան վերածող ուժերու միջև:

Վերադառնալով կօշիկիս: Կը յիշե՞ս /էջ 2/ նկարչական կարգ մը գործերուս մեծ վերարտադրութիւնները ուղարկած էի քեզի խնդրելով՝ որ օգտագործելէ ետք վերադարձնես, որովհետև ուրիշ օրինակ չունիմ. Հայկ Արամի[20] թելադրանքով, տեղւոյդ «Համազգային»ը խոստացաւ նկարներուս մէկ ցուցահանդէսը կազմակերպել հոն: Ընկ. Եաղճեանը[21] հեռաձայնեց անցեալ ամրան և յայտնեց, որ իրենք իրենց գործունէութեան ծրագիրը կը մշակեն ամբողջ տարուայ մը համար, յայտնեց, որ 1992ի գարնան տեղի պիտի ունենայ և զիս տեղեակ պիտի պահէին: Շնորհակալ եմ:

Պիտի խնդրէի, որ այդ լուսանկարները վերադարձնէիր ինծի, որովհետև ըստ երևոյթին պէտք պիտի չունենաս: Երկրորդ անգամ գալստեանն…

Քեզի և ընտանիքիդ կարօտի համբոյրներ, Նոր Տարուայ առթիւ՝ եռանդ, ստեղծագործական նոր նուաճումներ:

Անկեղծօրէն՝

ԲԿռանեան

Յ. Գ. Ներփակ չէքը որպէս «Հ»ի[22] առաքման ծախս: Խորապէս շնորհակալ եմ միշտ:

 

7puzant 7.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Ամէն բարիք և յաջողութիւն քեզի եւ ընտանիքիդ՝ Նոր Տարուայ առթիւ:

Կ’ուզէի վաղուց գրել քեզի, բայց ցաւին հետ պայքարս հետզհետէ կը սաստկանայ:[23]

Անձնապէս երախտապարտ եմ քեզի, որ տարիներ «Հ» ղրկեցիր ինծի և բարեկամութիւնդ երբեք չտատանեցաւ: Ընդունէ շնորհակալութիւններս և ըսէ առ որ անկ է, որ այլևս թերթը չղրկեն, որովհետև չեմ կրնար կարդալ: Նոյնպէս նկարներուս լուսանկարները ղրկէ ինծի, որովհետև այդ չափը չունիմ ուրիշ: Վերջինը, ներփակը, հաճէ յանձնել հասցէին:

Զապէլն ու ես կարօտով կը համբուրենք ձեզ ընտանեօք:

Սիրով՝

ԲԿռանեան

 

8[24]

Սիրելի

Վրէժ-Արմէն, Նազիկ, Արազ և Լորի

puzant 8.png

 

Շնորհաւորութիւններ քեզի և Նազիկին: Վարձքերնիդ կատար: Բոլորիդ կը մաղթենք ձեր երազներուն իրականացումը եւ մեր հայրենիքին՝ վերանորոգում, վերականգնում և նոր ճանապարհներու բացուիլը։

 

Սիրելի Ընկ. Վրէժ-Արմէն,

Օրհնուիս, մեզ միշտ կը յիշես: Ինչ աղուոր նամակ կը գրես: Մանաւանդ Նազիկին, զաւակներուդ և քու résumé-ները…

Հիմա, պիտի կրնաս աւելի ժամանակ ունենալ գրելու։ Այդ է ճանապարհը, միակ մնայունը: Փոքր տարիքէդ հետեւած եմ քեզի,[25] ապրիս, տեղ հասար…

Սէր և մաղթանքներ ծնողքիդ իմ և Զապէլին կողմէ։

Եղբայրօրէն՝

Բիւզանդ

Յ. Գ. Ներէ, որ չեմ կրնար աւելի երկար և կազմակերպուած գրել:[26]

 

[1] 1984 Դեկտեմբերին սկիզբ առած է Մոնթրէալի «Հորիզոն» շաբաթաթերթի փոքր ծաւալի Գրական Յաւելուածը, բայց թիւ մէկը համարուած է 1985ի Յունուարի թիւը։ Անկէ առաջ շրջան մը մեծադիր էջերով լոյս ընծայուած է «Գրական Յաւելուած»ը, իսկ անկէ ալ առաջ, 1979 Մայիսի առաջին թիւով իսկ եղած է «Գրական» վերտառութեամբ էջ մը։

[2] Ամբողջական Երկեր, հատոր 1 Տպաւորութիւններ. Մեր արուեստագէտներէն հաստատումներ, Պէյրութ, 1975:

[3] Ամբողջական Երկեր, hատոր 2. Կեանքը մերն է հիմա, Խենթութիւն սրբազան, Արձակ պահեր, Ներքին ձայներ, Պէյրութ, 1981:

[4] Ամբողջական Երկեր, հատոր 3 Ինքնակենսագրական վէպ, Հայ մը աշխարհի վրայ, Զմայլելի աշխարհ մը կը փլի, Պատմուածքներ, Դէմքեր, Իրանահայութեան հետ, Պէյրութ, 1981:

[5] Ամբողջական Երկեր, հատոր 4Հայկական Կատակերգութիւնը (վէպ), Նիւ Եորք, 1985:

[6] Լոյս տեսած է «Հորիզոն»ի Գրական Յաւելուածի 1985 Հոկտեմբերի, Նոյեմբերի ու Դեկտեմբերի թիւերուն եւ 1986ի Կաղանդի բացառիկին մէջ։

[7] Will Durand (1885-1981), ամերիկացի փիլիսոփայ եւ գրագէտ։

[8] Անունէն ետք դրուած հասցէն ձեռագիր յաւելում է։

[9] Բանաստեղծ, «Բագին»ի աշխատակից։

[10] «Բագին»ի Աթէնքի փոստարկղը՝ ձեռագիր յաւելում, նամակը ստացողին կողմէ։

[11] Նոյն Յ․ Պէրպէրեանի մասին է խօսքը, որ ուսուցչութեան պաշտօնի կոչուած է Մոնթրէալի Սուրբ Յակոբ Ազգային Վարժարանին մէջ։

[12] Հաւանական է, որ կ’ակնարկէ «Ըմբոստացած բջիջը» խորագրով երկարաշունչ բանաստեղծութեան, որմէ հատուած մը լոյս տեսած է «Ասպարէզ-Հորիզոն» Գրական Յաւելուածի 1988ի Հոկտեմբերի թիւին մէջ։ Կռանեանէն ուրիշ գործ չէ նշուած ՀԳՅի բովանդակութեան մինչեւ 1992ի Դեկտեմբերին արձանագրուած մատենագիտական ցանկին մէջ։ Ասիկա կրնայ ըլլալ իր վերջին աշխատակցութիւնը։

[13] Վրէժ-Արմէն, Ոստայն 2, հրատ. Համազգայինի (Թորոնթօ) Մեսրոպ Մաշտոց Հիմնադրամի օժանդակութեամբ, Անթիլիաս, 1988։

[14] Կռանեան, ինչպէս ուրիշ աշխատակիցներ, փոխանակ պատուագին ստանալու, իրե՛նք նուիրատուութիւններ կ’ընէին «Հորիզոն»ին՝ մասամբ հոգալու համար առաքման ծախսը։

[15] Շաբաթաթերթի 29 Մայիս 1989ի թիւը նուիրուած է իր տասնամեակին։

[16] Այս «(շար․)»ը գրուած է էջին աւարտին, որպէսզի ընթերցողը էջը դարձնէ։

[17] Կռանեան կը չափազանցէ այստեղ, քանի որ 1979էն գոնէ մինչեւ 1988 աշխատակցած է «Հորիզոն»ին (հմմտ․ ծանօթ. 6 վերեւը)։ Ան աշխատակցած է նաեւ Պոսթոնի «Հայրենիք»ին, Լոս Անճելոսի «Ասպարէզ»ին եւ այլ թերթերու, բայց այդ տարիներուն ինք արդէն դժուարութիւն ունէր կեդրոնանալու։

[18] Վրէժ-Արմէնի «Այս երկիրը երկիր չէ» յօդուածը («Հորիզոն», Նոյեմբեր 11 եւ 18, 1991) կ’եզրափակէ հայրենական իր առաջին տպաւորութիւններու շարքը, որ յետոյ, վերամշակուած, եւ նոյն այդ վերնագրով ամփոփուած է իր «Ոստայն 3 – Հաղորդութիւն» հատորին մէջ (Մոնթրէալ, 1999)։

[19] «Հայաստան եւ Հայը», Լոս Անճելըս, 1977։ Բ․ տպագրութիւն՝ «Հայկական Կատակերգութիւն․ Հայաստան եւ Հայը» (Ամբողջական Երկեր, հտ. Դ.), տպ. Ոսկետառ, Նիւ Եորք, 1985:

[20] Հայկ-Արամ Առաքելեան, նախապէս կ’ապրէր Մոնթրէալ, ուր համայնքի գործունեայ անդամներէն էր. այժմ Լոս Անճելոս հաստատուած է։

[21]  Լեւոն Եաղճեան, նոյնպէս Մոնթրէալի համայնքի գործունեայ անդամներէն, այդ օրերուն հաւանաբար ինքն էր «Համազգային»ի տեղւոյն մասնաճիւղի ատենապետը։

[22] «Հորիզոն» շաբաթաթերթ։

[23] Վերջին անգամ ընկ. Բիւզանդին այցելեր եմ 2003ի Հոկտեմբերին։ Ինք մահացաւ անկէ տարի մը ետք՝ 30 Հոկտեմբեր 2004ին։

[24] Ասիկա նոր տարուայ բացիկ մըն է, ուր անգլերէն գրութիւնները տպագիր են։

[25] Հօրս ու մօրս դպրոցական ընկերներէն, Բիւզանդ Կռանեան միշտ մօտ զգացած է մեր ընտանիքին, մանաւանդ որ ինքն ալ, մայրս ալ՝ Արմէն Նայիրի գրչանունով, Գահիրէի «Յուսաբեր» օրաթերթին շուրջ հաւաքուած երիտասարդ գրողներէն եղած են։

[26] Այս վերջին բացիկը անթուակիր է, կրնայ նախորդ նամակէն առաջ գրուած ըլլալ։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՆԱՄԱԿՆԵՐ Յ․ Յ․ ԱՍԱՏՈՒՐԵԱՆԷՆ ԵՒ Ժ․Ս․ ՅԱԿՈԲԵԱՆԷՆ

30850478_896257027222964_972906996_o.jpgՅակոբ Յ․ Ասատուրեան (1903-2003)

 

Յակոբ Ասատուրեան գրողը եղաւ դարը կամրջող՝ 20րդը 21րդին յանձնող Նահապետը, իր ՀԱՐԻՒՐԵՐՈՐԴ տարեդարձը տօնելով 2003, Կիրակի, 2 Մարտին:

Ծնած է Արգէոս լերան փէշերուն ապրող Մաժակ գաւառի հայախօս Չոմախլու գիւղին մէջ: Յակոբ կը ծնի Բարեկենդանին օրը, իր տուեալով՝ 3 Մարտին: Սակայն, տարիներ ետք, քոյրը՝ Աղաւնին, որ Հարաւային Ամերիկա կը գտնուի, ըսաւ, թէ ան ծնած էր 5 Մարտին: Իսկ մենք տօնեցինք 2 Մարտին…:

Յովհաննէս եւ Հանըմ Ասատուրեաններու տոհմին անունը կորուստէ փրկելու վիճակուած, հինգ աղջիկ զաւակէ ետք աշխարհ եկած մինուճար Յակոբ գահաժառանգին գահը հողն ու դաշտն էր… ու… «ոսկեզօծ արտերը ծփուն ցորեաններուն»:

Ո՜վ իմանար, որ ճակատագիրը զինք «ծփուն ցորեաններէն» շատ հեռուները պիտի տանէր, ինչ-ինչ երկինքներու տակ լուսնալու վիճակուած կեանք մը ապրելու: 39 օր հետիոտն քալելէ ետք հասնիլ Հալէպ, ապա քշուիլ անապատները, շունչ առնելու համար ՀԲԸՄի Երուսաղէմի որբանոցին մէջ: Մէկ դար ետք իսկ իր հոգիին մէջ անմոռանալի ու գամուած մնացեր էր 12 օր բան մը չուտող, սակայն երկինք նայող մօր պատկերը, որ նուաղկոտ թելադրած էր իրեն․«Տղա՛ս, դուն պիտի՛ ապրի՛ս, ապրի՜ս…»։

29 Հոկտեմբեր 1920ին ան կը հասնի Մ․ Նահանգներ, կը հետեւի Գոլոմպիա Համալսարանի գիշերային դասընթացքներուն: Այդ ալ կ’ընդհատուի 1929ին, երկիրը ցնցող տնտեսական մեծ տագնապին պատճառաւ:

Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզիի մէջ կը յաջողի զարգացնել գորգագործութեան իր վաճառատունը… եւ իրիկնային լուռ պահերուն, ինչպէս ինք գրած է, «մէկ ոտքը մխրճած պահանջկոտ առօրեային մէջ եւ միւսը՝ գրականութեան ու արուեստի», իր մէջ անթեղուած աննկարագրելի պահերը պատանեկան պայծառ յիշողութեամբ եւ յստակութեամբ արձանագրելով աշխարհին կը յանձնէ։

Ասատուրեան իր մօր փափաքները մասամբ մը գործադրած կ’ըլլայ 1965ին Հայաստան-Ծիծեռնակաբերդ ուխտի երթալով: 1969ին կը հրաւիրուի Կոմիտասի ծննդեան 100ամեակին: Կոմիտասի երգերու բացառիկ մեկնաբան մըն ալ ինք էր, առանց երաժշտական կրթութիւն ստացած ըլլալու: Բառի ու խազի միաձուլուող տրոփը զգացող Ասատուրեան հոգիի աչքերով դիտած է կեանքը եւ խորապէս զգացած է, թէ ինչ ըսել է «անտիրական ու փողոցներու քար անտարբերութեան դէմ ստիպուիլ մուրալ՝ հացի չափ կարեւոր պճեղ մը մայրական տաքուկ սիրտ: Այդպիսի ընկճուած վիճակ մը պէ՞տք ունի բառերու երբ հոգին է որ կու լայ»:

Ասատուրեանին հարիւրամեակը տօնախմբող հանդիսութիւնը իր փափաքով վստահուեցաւ ինծի, հովանաւորութեամբը Թէքէեան Մշակութային Միութեան (Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզի): Ամիսներ առաջ հայկական մամուլին՝ հայերէն եւ անգլերէն բոլոր թերթերուն յայտարարութիւն ղրկեցի, որ սերնդակից եւ նոր օրերու գրողներն ու զինք յարգողները գրաւոր արտայայտուէին: Խոստում կար, որ այդ բոլորը պիտի ամփոփուէին յոբելենական գրքոյկի մը մէջ, որ աւաղ չիրականացաւ: Նոյն տարուան Օգոստոսին ան որոշեց իր երկրային կեանքէն հեռանալ՝ միանալու համար անմահներու փաղանգին: Ուրախ եմ, որ այս առթիւ բոլոր նամակներն ու շնորհաւորագրերը ամփոփելով խոշոր թղթապանակ մը պատրաստած ու յանձնած էի իրեն: Կրկնօրինակներով կազմուած թղթապանակ մըն ալ ես ունիմ օրուան հետ կապ ունեցող այլազան մանրամասնութիւններով:

Ուրախ եմ որ օրին կարելիս ըրած էի բաժինս բերելու այս հանդիսութեան, մանաւանդ հպարտ եմ, որ Նահապետը ինծի վստահած էր օրուան կազմակերպչական աշխատանքին համադրութիւնը:

ԶԱՐՄԻՆԷ ՊՕՂՈՍԵԱՆ

 

1

30944342_896257250556275_2037738485_o


9 Օգոստ. 1993
Սբրինկ Լէյք

Սիրելիներ Միսաք եւ Զարմինէ,

Երէկ իրիկուն կանչեցի շնորհակալութիւնս յայտնելու ձեր ո՛չ միայն իմ անձիս ու գործիս գեղարուեստական ներկայացմանը՝ այլ նաեւ յայտագրի նախաձեռնութեանը համար։ Ապտօ[յ]ին[1] հետ խօսելու առիթ չեմ ունեցած, բայց ենթադրութիւնս այն էր առաջին իսկ հերթին, որ մտածումը ձերն է։

Դժբախտաբար, ըստ սովորութեան, մենք հոս րատիոն բացինք 3-ին, մինչդեռ ամառը 2-ին կ[’]ըսկսի եղեր։ Առաջին բաժինը չիմացանք։ Սակայն Սիլվան ժապաւինագրած է և կրկին լսելու առիթ կ[’]ունենամ։ Բարեկամներու տպաւորութիւնը այն էր թէ շատ լաւ ներկայացուած է։ Կրկին շնորհակալութիւն ձեր ազնիւ ու անկեղծ բարեացակամութեանը համար։

Ձեզի հետ խօսելու առիթ չեղաւ՝ բայց կերպով մը ուրախ էի… որ ձեր զաւկին հետ մաքուր հայերէնով զրուցելու հաճոյքն ունեցայ։ Ապրի՛, ուսուցիչի և հայու զաւակ ըլլալը արժեցո՛ւց։

Սիրալիր զգացումներով իմ և տիկնոջս կողմէ
Անկեղծօրէն՝ Յ. Ասատուրեան

 

2

Սիրելիներ Միսաք, Զարմինէ և Անահիտ երրորդութիւն,

Կիրակի օր, հայկական ձայնասփիւռի ժամուն, երեքդ միասին փառլամիշ կ[’]ընէիք[2] մեծ խանդով ու խանդավառութեամբ։ Մտիկ ընելով ձեզի, յանկարծ ես ա՛լ կազդուրուեցայ։ Շա՛տ ապրիք, և հայ կեանքէն թող միշտ անպակաս ըլլայ ձեր ներկայութիւնը, ձեր շո՛ւնչը մանաւանդ… հայկական րատիօժամէն։

Կը ներփակեմ երկու տոմսակի փոխարժէքը Հոկտ. 15-ի երգահանդէս-յուշահանդէսին։

Աստուած վարձայատոյց[3] ըլլայ ձեր նուիրումի ջանքերուն։

Սիրով
Յ. Ասատուրեան

25 Սեպտմ. 2000

 

3

zarmine

Սիրելի Զարմինէ,

Գործը դուք ըրիք՝ ե՛ս է, որ յոգնեցայ։ Վերջին պահուն ինծի նիւթառատ ալպոմ մըն ալ յանձնեցիր, կազմուած ու դասաւորուած այնքան ճաշակաւոր կերպով, և լի գովական պարունակութեամբ, որը զիս աւելի՛ յոգնեցուց։[4] Լա՛ւ կը հասկնամ, որ ասանկ առիթով մարդիկ, պատշաճութեան սահմանին մէջ մնալով, լաւ բաներ ըսեն միայն։ Սակայն անկեղծօրէն խոստովանիմ, որ «լաւ բաները» ակնկալածէս շա՛տ աւելին էին, և ես ի սրտէ շնորհակալ եմ բոլորին ու խորապէս շնորհակալ քեզի՝ որ հոգիով ու սրտով ընթացք տուիր այս բոլորին։

Անկեղծօրէն ըսեմ, որ հեռաձայնով քեզի յայտնած իմ շնորհակալական խօսքերը, որքան ալ սրտագին ու անկեղծ, չբաւարարեցին զիս։ Օդին յանձնուած ձայնէն աւելի պահանջ զգացի զգացումներս գոնէ քանի մը տողով սա թուղթին յանձնել ու վստահ ըլլալ, որ յանձնեցի… եւ աւելցնել հոս… լա՛ւ որ տեսչութեան գործդ[5] ժամանակին ձգեցիր, և առատ ժամանակ ունեցար Պոլիսէն Երեւան ու Սուրիա ու Ամերիկայ՝ մեղուին փեթակը խառնելու[6]… Շատ ապրիս, սիրելիս։

Այս նամակով արտայայտուած զգացումները կ[’]ուղղուին նո՛յնքան եւ Միսաքին ու Անահիտին։[7] Վարձքերնիդ կատար։ Օր մը երբ ժամանակ ըլլայ, կ[’]ուզեմ ձեզ Երուսաղէմ տանիլ ու հաճի ընել…

Համբոյրներով ու սիրալիր զգացումներով բոլորիդ՝
Յ. Ասատուրեան

Ափսոս որ ալպիւմէդ դուրս մնաց Ճորճ և Լորա Պուշերու շնորհաւորական քարդը որ շաբթուան մէջ ստացայ։

 

4

Յարգելի Պր. Լեւոն Անանեան,[8]
Նախագահ Հայաստանի Գրողներու Միութեան Վարչութեան,
Երեւան.
Սիրելի նախագահ եւ ազնիւ գրչակից բարեկամներ
Գրողներու Միութեան

Իմ ծննդեան հարիւրամեակի հանդիսութեան նախօրեակին, Թէքէեան Մշակութային Միութեան ղրկուած գրութիւններէն ձեր Մարտ 1 թուակիր նամակը առաջիններէն էր, որ ինծի յանձնեցին։ Խորապէս զգածուած եմ ձեր գնահատական տողերուն և առողջութեան սրտաբուխ մաղթանքներուն համար։

Մենութեանս պահերուն երբեմն կը զարմանամ թէ ի՛նչպէս հարիւրը թեւակոխեցի։ Կարմիր Սուլթանի՝ արիւնարբու Ապտիւլ Համիտի շրջանին ճամբայ ելլելէ և 1915-1918 թուականները դիմագրաւելէ յետոյ, ի՛նչպէս կրցայ 21րդ դար՝ այս օրին հասնիլ։ Ու արժանանալ հայրենաբնակ ու տարասփիւռ մեր մտաւորականութեան ու ժողովուրդին համակրանքին ու սրտաբուխ մաղթանքներուն։

Ապրեցայ, ես, դա՛ր մը փոթորկալի։ Միաժամանակ, նաեւ, դա՛ր մը պանծալի։ Ուր, թէ՛ արիւնեցանք ազգովին և թէ՛ վեց հարիւր տարիներու գերութեան լուծէն շղթայազերծ՝ կրցանք մեր մթագնած պատմութեան էջերը վերածաղկել երեք յաջորդական հանրապետութիւններով ու Արցախով։ Քի՞չ բան է այս բոլորին կենդանի վկան ըլլալը։ Քի՞չ երջանկութիւն է փոքր չափով մըն ալ այդ ճիգերուն ու երթին մասնակից ըլլալը սուրբ Մեսրոպի այբէնգիմին միջնորդու/էջ 2/թեամբը։

Սիրելի՛ նուիրեալներ այդ նո՛յն այբէնգիմի ուխտին, որ կառչած ափ մը մայր հողին, կը շարունակէք մեր ժողովուրդին չորս-հինգ հազարամեայ երթը դէպի ապագան։ Որ ժառանգորդն էք այդ հողին։

Մաղթանքս է, բռնագաղթած մարդու իմ սրտագի՜ն մաղթանքս է, որ այդ երթը երբե՛ք, բայց երբե՜ք չտանի ձեզմէ ոեւէ մէկը դէպի արմատախիլ պանդխտութիւն…

Հայրական սիրով համբուրելով ձեր բոլորին ճակատները,
Յ. Ասատուրեան

Մարտ 22, 2003
Թէնըֆլայ, Ն.Ճ. ԱՄՆ.

 

5

Սիրելի Լեւոն Միրիջանեան,[9]

Ծննդեանս հարիւրամեակ հանդիսութեան առիթով գրած Մարտ 1 թուակիր նամակիդ համար խորապէս շնորհակալ եմ։ Ախր, ինչպէս կ[’]ըսէք Երեւանցիներդ, շուրջ 10 տողերու մէջ Վանեցիական վարպետութեամբ խտացուցեր ես շա՛տ աւելին՝ քան ոմանք պիտի չկրնային տալ ամբողջ էջերով։

Մէկ բան սակայն կ[’]ուզէի ճշդել ապագայ թիւրիմացութիւններ կանխելու համար։

«Կոմիտասեան աշակերտներից ողջ մնացած միակը» ես չեմ դժբախտաբար։[10] Մեծագոյն երջանկութիւն մը պիտի ըլլար անոր «աշակերտ» ըլլալը։ Կոմիտասի երեսն անգամ չեմ տեսած։ Միհրան Թումաճանի[11] եւ Ֆրանսա բնակող Վարդան Սարգսեանի[12] հոգեկցութիւնն էր, որ Կոմիտասի մասին իմ գրականութենէս խանդավառ, 1969-ի Կոմիտասեան Փառատօնին առիթով ուզեցին զիս տեղաւորել, այդ շրջանին մահացած իրենց ընկերոջ՝ Բարսեղ Կանաչեանի[13] տեղը։ Այդքան։

Դասական ուղղագրութեան մասին «Յառաջ»էն արտատպուած յօդուածներդ կը կարդամ հաճոյքով։ Ու կը հիանամ յամառ յարատեւութեանդ վրայ։ Դժբախտաբար «մարգարէները» իրենց տեղէն շարժելիք չունին։ Ո՛չ ալ, կ’երեւի՝ «լեռը»․․․

Սիրալիր զգացումներով,
Յ. Յ․ Ասատուրեան

Մարտ 24, 2003
Թէնըֆլայ, Ն.Ճ ԱՄՆ․

 

6

Ապրիլ 8, 2003
Փասատինա
Սիրելի Տիկ. Զարմինէ Պօղոսեան,

Ձեր հասցէին պատճառաւ, զոր կորսնցուցեր էի, ակամայ կ’ուշացնեմ սոյն մաղթագիրս։

Ես ինծի պիտի չներէի լռութիւն, որ կրնար թիւրիմացաբար անտարբերութիւն թարգմանուիլ, հանդէպ «ամբողջ դարաշրջան մը մարմնաւորող Հայոց Նահապետ»ին։

Ուրեմն, «ուշ լինի՝ անուշ լինի»ի հիման վրայ, սրտագինս կը շնորհաւորեմ մեր օրերու գրականութեան նահապետը իր ծննդեան դարադարձին բարեբաստիկ առիթով, և կը մաղթեմ, քաջառողջ երկարակեցութեան մը կողքին, մանաւանդ այն երկնային յաւիտենակեցութիւնը, որ ձեռք կը ձգուի ընդունելով աստուածորդին Յիսուս՝ որպէս անձնական փրկիչ ու տէր։

Սիրով՝ Ժագ Ս․ Յակոբեան

 

[1] Հայկական ռատիօժամի տնօրէնը՝ Վարդան Ապտօ, հին սաղիմահայ։ Ռատիoժամը ցարդ կը ձայնասփռուի Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզի, ամէն Կիրակի, կ.ե. ժամը 2:00-4:00։

[2] Թրքերէն՝ փայլեցնել։

[3] Պէտք է ըլլայ՝ վարձահատոյց։

[4] Խօսքը կը վերաբերի իր տարեդարձին առթիւ արտայայտուած կարծիքներէ բաղկացած ծրարին։

[5] Զարմինէ Պօղոսեան տեսչուհին եղած է Նիւ Եորքի Նահատակաց Վարժարանին։

[6] Խօսքը կը վերաբերի հեղինակին դարադարձին առթիւ տարբեր հեղինակներէ կարծիք հաւաքելուն։

[7] Անահիտը Միսաքին քոյրն է, որ յաճախած է Երեւանի Կոմիտասի անուան երաժշտանոցը։

[8] Լեւոն Անանեան (1946-2013), լրագրող, հրապարակախօս, թարգմանիչ, բանաստեղծ, Հայաստանի Գրողների Միութեան նախագահ (2001-2013)։

[9] Լեւոն Միրիջանեան (1933-2004), բանաստեղծ, խմբագիր, մշակութային գործիչ։ Ասատուրեան-Միրիջանեան կապը շատ հաւանաբար երկուքին հետաքրքրութիւնն է Կոմիտասով։ 1969 թուականին, Կոմիտասի ծննդեան 100ամեակին առթիւ Միրիջանեան «Երգի հովիւը» խորագրով քերթուած մը գրած է, որ Պէյրութի Թէքէեան Մշակութային Միութեան կազմակերպած մրցանակաբաշխութեան ժամանակ արժանացած է Վահան Թէքէեանի առաջին կարգի մրցանակին։

[10] Ասատուրեան հրատարակած է «Կոմիտաս Վարդապետ եւ հայ երգը» մենագրութիւնը (Նիւ Եորք, 1962)։ Մ․ Նահանգներու մէջ ան նաեւ իբրեւ երգիչ ներկայացուցած է Կոմիտասի, Կանաչեանի, Ա․ Յովհաննէսի եւ այլոց երգերը, ձայնապնակներ ալ հրապարակելով։

[11] Միհրան Թումաճան (1890-1973), երաժիշտ, երգահան, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

[12] Վարդան Սարգսեան (1892-1978), երաժիշտ, խմբավար, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

[13] Բարսեղ Կանաչեան (1885-1967), երաժիշտ եւ խմբավար, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՆԱՄԱԿ ՄԸ Գ. ՇԱՀԻՆԵԱՆԷՆ ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆԻՆ

23768558_812091368972864_1359129544_o.jpgԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ


Գ
Շահինեան-Վրէժ-Արմէն նամականիէն կը պակսէր այս մէկը, որ ուշ յայտնաբերուեցաւ ու այժմ կը հրապարակուի։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

 

Պէյրութ, 1 հոկտեմբեր 1990

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Ծրարելէ առաջ երբ աչքէ անցուցի ընտրուած այս էջերը՝ անդրադարձայ որ նուազագոյնը մէկ յատկանիշ անտեսուած է: Դասագիրքերու շարքիս[1] մէջ յատուկ ուշադրութիւն դարձուած է լիբանանեան շրջապատին. արաբական գրականութենէն որոշ կտորներ թարգմանուած են եւ որոշ դասերու որոշ մանրամասնութիւններ յատկապէս կապուած են լիբանանեան իրականութեան:

Ըսենք՝ այդքան ալ կարևոր չէ այս անտեսումը, քանի ճի՛շդ այս պակսող մասն է որ պէտք է փոխուի քանատական տարբերակի մը մէջ և հոն պատրաստուելիք կամ հոնտեղի համար պատրաստուելիք դասագիրքերու շարքը պէտք է ամրօրէն առնչուի քանատական իրականութեան:

Մնացած յատկանիշները կը գուշակես ներփակ էջերէն և բացատրական 7 կէտերէն: Խելացի մարդ ես՝ կրնաս մասէն մեկնելով գուշակել ամբողջութիւնը:

Ես երկու օր առաջ վերադարձայ Եւրոպայէն: Երեք շաբաթ կեցայ Փարիզ, շաբաթ մըն ալ՝ Պելճիքայի զանազան քաղաքները, բարեկամուհիի մը եւ բարեկամներու քով: Հինգ տարիէ ի վեր առաջին անգամն է որ կ’երթայի Եւրոպա: Հոգեմարմնական վերանորոգումի իսկական առիթ եղաւ այս ճամբորդութիւնը:

Վաղը կը վերսկսիմ սովորական գործունէութեանս: Տեսականօրէն եւ մասնակիօրէն: Մեր շրջանը, որ Զօր. Աունին ենթակայ է, կտրուած է Լիբանանի միւս շրջաններէն եւ ենթարկուած շրջափակումի: Մանկավարժական ո՛չ մէկ աշխատանք կարելի է, քանի ամէն տեղափոխում շրջանէ շրջան բացառուած է: Բայց ես պիտի երթամ Կաթողիկոսարան, որ Խաչեր Գալուստեան Ման-/էջ 2/կավարժական Կեդրոնի[2] կայքն է, եւ անձնական աշխատանքով զբաղիմ: Շաբաթը երեք յետմիջօրէ: Գալիք օրերը պիտի ցուցնեն թէ ե՛րբ պիտի կրնամ Լիբանանեան Համալսարան ալ երթալ:[3]

Մուշեղ Իշխանի մասին գրածս[4] անշուշտ տպած ես մինչև հիմա և թիւը ղրկած ինծի: Օր մը կը ստանամ:

Ներկայ պայմաններուն մէջ չեմ գիտեր՝ ի՛նչպէս պիտի ղրկեմ քեզի այս նամակը և ներփակ թուղթերը: Հաւանօրէն դիմեմ Վեհափառի քարտուղարուհիին օժանդակութեան:

Կրկնութեան գինով ըսեմ թէ շատ ուրախ եղայ քեզ անձնապէս ճանչնալով, ծանօթութեանս հետ համակրանքս ալ խորացաւ քեզի հանդէպ: Ափսոս, սակայն, ժամանակը կարճ էր: Ժողով-ժողով խաղալու տեղ աւելի լաւ չէ՞ր ըլլար որ հոգեշահ խօսակցութիւն ունենայի Վազգէնին,[5] Մարգարին,[6] Հրանդին[7] ու քեզի հետ…

Յուսալով որ օրին մէկը նման առիթ մըն ալ կը ստեղծուի՝ կը գոհանամ թղթակցութեամբ: Ահա քեզի գրելիք նամակս կը հասնի իր աւարտին: Շուտով պիտի գրեմ նաեւ Մարգարին, թերեւս այսօր իսկ, եւ ուղարկեմ իրեն Խաչեր Գալուստեան Կեդրոնի ծրագիրը:

Ջերմ բարեւներով՝
[Ստորագրութիւն] Գ. Շահինեան

 

[1] Խօսքը «Ծովասար» դասագիրքերու շարքին մասին է, Լիբանանի նախակրթարաններու Ա.-Ե. կարգերուն համար ծրագրուած, որ սակայն չէ հրատարակուած։ Դասագիրքերը ատեն մը խմորատիպ գործածուած են միայն։ Այս տեղեկութեան համար շնորհակալութիւն կը յայտնենք Տիկին Արաքսի Շահինեանին։
[2] Շահինեան եղած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի Խաչեր Գալուստեան Մանկավարժական Կազմաւորումի Կեդրոնի հիմնադիր անդամ եւ տնօրէն 1987–2007 թուականներուն։
[3] Շահինեան 1970-1994 Լիբանանի Պետական Համալսարանին մէջ ֆրանսական գրականութիւն դասաւանդած է։
[4] Գրիգոր Շահինեան, «Ուսուցիչ բարեկամ՝ Մուշեղ Իշխան», Հորիզոնի Գրական Յաւելուած, Ե. տարի, թիւ 10, Հոկտեմբեր, 1990։
[5] Վազգէն Տէր Գալուստեան։
[6] Մարգար Շարապխանեան։
[7] Հրանդ Մարգարեան։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: