ԲԻՒԶԱՆԴ ԿՌԱՆԵԱՆ – ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

32215202_901936379988362_5724370362439827456_n.jpg
Բիւզանդ Կռանեան (1912-2004)

Բիւզանդ (Չէքիճեան) Կռանեան (1912-2004) ծնած է Այնթապ։ Որոշ թափառումներէ ետք, 1924ին, ընտանիքը հաստատուած է Աղեքսանդրիա (Եգիպտոս), ուր ան յաճախած է Պօղոսեան Ազգային Վարժարանը, Նիկոլ Աղբալեանը ունենալով իբր տնօրէն, Լեւոն Շանթը՝ իբր ուսուցիչ։ Գիւղատնտեսութիւն ուսանած է Նիւ Եորքի Նահանգային Համալսարանին մէջ, բայց չէ կրցած իրականացնել ճարտարապետ դառնալու իր իղձը, նիւթական պատճառներով, վերադարձած է Եգիպտոս ու Գահիրէի մէջ հաստատած է իր գծագրային գրասենեակը։ Հանրային գործով պաշտօնավարած է Կիպրոս եւ Յունաստան։ 1952-1955 վարած է Աղեքսանդրիոյ նոյն վարժարանի տնօրէնութիւնը։ 1956ին, իբր դաշնակցական գործիչ հրաւիրուած է Հիւսիսային Ամերիկա, ապա՝ երկու տարի ետք, ստանձնած է Հայ Կրթական Հիմնարկութեան վարիչ-քարտուղարի պաշտօնը, զոր վարած է մինչեւ 1981։ Իբր գրող, հրապարակագիր, կրթական մշակ, մշակութային գործիչ ու մանաւանդ իբր փնտռուած բեմբասաց ներկայութիւն եղած է Հիւսիսային Ամերիկայի թէ ընդհանրապէս Սփիւռքի մեր գաղութներու կեանքին մէջ։ Մահացած է Լոս Անճելոսի մէջ։ Իր գրական թէ հրապարակագրական գործերը ամփոփուած են առանձին հատորներու մէջ 1948էն սկսեալ, ապա լոյս տեսած են իր ամբողջական գործերը մի քանի հատորներով։ Մինաս Թէօլէօլեան իր «Դար մը Գրականութիւն» գործի Բ. հատորի Բ. հրատարակութեան մէջ (1977, ԱՄՆ, էջ 319-320) հետեւեալ ձեւով կը բնութագրէ զայն. «Կռանեան իր քերթողական թէ արձակ գործերուն մէջ՝ նուրբ զգայնութեան կը միացնէ մտածական տարրերը եւ հաւասար տաղանդով կ’արժեւորէ մարդուն ու կեանքին սեւեռող իր բազմակողմանի ստեղծագործութիւնները։ Որքան դասականին՝ նո՛յնքան եւ արդի գրական հոսանքներուն հետ իր հաղորդութեամբ, ըստ խորքի թէ ձեւի գիտցած է թարմանալ, քալել ժամանակին հետ եւ գրական իր սեւեռումները վերածել ապրումով, թելադրական ներուժութեամբ ու կառուցային ամրութեամբ յատկանշուող որակաւոր իրագործումներու»։

 

32153194_901936416655025_544639571535593472_n.jpg
Բ․ Կռանեան եւ Վրէժ-Արմէն, Հոկտեմբեր, 2003, Կռանեանի բնակարանը, Լոս Անճելոս

 

ԸՆԿ. ԲԻՒԶԱՆԴԸ Ի՛Մ ԿԵԱՆՔԻՍ ՄԷՋ

Ծնողքիս ընկերներէն՝ ընկ. Բիւզանդ, խոր տպաւորութիւն ձգած է վրաս։ Իր ներկայութեան գտնուիլը հաճոյք մըն էր։ Պատանի էի, երբ մեկնեցաւ Եգիպտոսէն, սակայն բախտաւոր եղայ յետոյ այստեղ՝ Գանատա, կամ այնտեղ՝ Գալիֆորնիա, պարբերաբար հանդիպելու իրեն, զինք ունկնդրելու բազմաթիւ առիթներ ունենալու։ Երբ Լոս Անճելոս այցելէի, պարտականութիւնս ու վայելքս էր զինք տեսնելը։

Երբ հիմնուեցաւ «Հորիզոն» շաբաթաթերթը, ինք դարձաւ անոր հաւատարիմ աշխատակիցներէն մէկը, ու իբր խմբագիր տեւական կապի մէջ եղայ իրեն հետ։ Հակառակ իր լեզուական հմտութեան ու մեր տարիքային տարբերութեան, երբեք չգանգատեցաւ իր գրածները խմբագրելուս համար։

Հոգիո՛վ արուսետագէտ, իր կեանքի վերջին տասնամեակներուն, երբ արկածի մը հետեւանքով կը դժուարանար գրելու, գրիչի փոխարէն վրձինը դարձուց իր արտայայտուելու գործիքը ու նուիրուեցաւ նկարչութեան։ Երբ այցելէի իրեն, հպարտութեամբ ցոյց կու տար իր տան պատերը զարդարող կտաւները։

Մինչեւ իր մահը մնացինք գաղափարական սրտակից ընկերներ։

Իր պարթեւ հասակով ու տպաւորիչ ձայնով՝ յիշողութեանս մէջ պիտի ապրի որպէս վեհ անձնաւորութիւն մը։

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

Նամակները բոլորը ձեռագիր են։ Ծանօթագրութիւնները պատրաստուած են Վրէժ-Արմէնի ու ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿի կողմէ։

ՀՊ

32191026_901936483321685_7276601934402813952_n.jpg
Պօղոս Գուբելեան, Բ․ Կ․ եւ Վ․ Արմէն, Հոկտեմբեր, 2003, Կռանեանի բնակարանը, Լոս Անճելոս

 

1

puzant 1

Սիրելի ընկ. Վրէժ Արմէն.

Մեծ հաճոյքով ստացայ 15 Մարտ թուակիրդ, ինչպէս նաեւ «Գրական բացառիկ»ն[1] ու «Հորիզոն»ները, որոնց համար խորապէս շնորհակալ եմ: Մեծ հետաքրքրութեամբ կը հետեւիմ «Ղեկավարութեան տագնապ»ի շուրջ զրոյցներուն։ Կը ցաւիմ որ չեմ կրնար մասնակցիլ։ «Հորիզոն»ը հասցուցած ես բարձր մակարդակի մը ըստ ձևի և բովանդակութեան։ Հաճոյք է կարդալը: Կը շնորհաւորեմ քեզ:

Ձեր «Համազգային»ի գրադարանը ունի 15ական հատոր ամբողջական երկերուս Ա,[2] Բ,[3] և Գ[4] հատորէն: Առ ինչի որ պէտք ունիս: Դ. Հատորը[5] նոր հասաւ, կը ներփակեմ: Եթէ կարենաս նիւթականը հոգալ, դեռ Ե․ հատորին նիւթերն ալ պատրաստ են․ երեք թատրերգութիւններ։ –

[Նամակին շարունակութիւնը դժբախտաբար վնասուած եւ անընթեռնելի է]

 

2

puzant 2.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

«Լոյսեր եւ Ստուերներ»ու[6] ձեռագիրը ուղարկելէս ետք, կը սպասէի տպաւորութիւններդ իմանալու: Մինչ այդ, ամիսով մը աղջկանս գացինք և դարձիս արդէն սկսած էր լոյս տեսնել: Շնորհակալութիւն:

Ինչպէս նկատեցիր [գրուած եւ ջնջուած բառեր] կարգ մը փոքր վրիպումներ փախած են: Գիտես, գլխացաւերուս և ջղային վիճակիս մասին, համբերութիւն չունիմ մանրամասն սրբագրութիւններ կատարելու: Գրողները միշտ ապաւինած են խմբագիրներուն: Շնորհակալ եմ գործակցութեանդ համար: Ի միջի այլոց, ես «թագուն»ը գ-ով կը գրեմ, ինչպէս ոմանք: Քանի որ ք-ի փոխեցիր, թող շարունակուի: Քանի մը վրիպումներ ալ, գրաշարը ունեցած է: Տեղ մը «դատածեմ[»]

-ը, եղած է «տարած»: Խնդրեմ, դուն ուշադրութիւն ըրէ: Իմաստի սխալը, աւելի ծանրակշիռ է:

Հիմա.- ահա քանի մը վրիպանք:

Էջ 73, երկրորդ պարբերութիւն, 6րդ տող, գրե՛լ «ջնջմա՛ն», փոխ. չնչման.

»     երրորդ պարբերութիւն, 4րդ տող, գրուած է նուիրուած, գրել՝ նուիրեալ.

Էջ 77  5րդ տող, մնացած է աւելցնել.

Էջ 78  երկրորդ պարբերութիւն, 7րդ տող, գրուած է չէինք տօներս, ջնջել ս-ն.

»            »                 »                     3րդ տող, գրուած է շատ բաներ, գրել՝ շատ բաներ որ.

»            »                 »                     3րդ տող, ջնջել և-ը (և արդէն…).

Էջ 79   5րդ տող, գրուած է կրկէսներու, գրել՝ կրկէսները.

Էջ 81   վարէն 3րդ տող, Թուրքիոյ հետ-էն ետք վերջակէտ դնել, փոխանակ ստորակէտի.

Էջ 83 վարէն 2րդ տող, գրուած է՝ մարգար, գրել՝ մարգարէ.

Յաւելում մը. էջ 32, 2րդ հատուածէն անմիջապէս ետք (կրնայ մեծ հատորներ լեցնել:) նոր տող: Կ’եզրակացնեմ Ուիլ Տիւրանդի[7] /էջ 2/ յատկանշական խօսքերով. «Արտաքին ճնշումներու և տիրապետութեան բոլոր վերիվայրումներու ընդմէջէն, Հայաստան պահեց գործնական անկախութիւն մը, կորովի առեւտրական և երկրագործական տնտեսութիւն և մշակութային ինքնավարութիւն մը, ստեղծեց իր սեփական հաւատամքը, գրականութիւնը և արուեստը». (ընդգծումը մեզմէ: The Story of Civilization. Volume IV):

Արդէն յոգնեցայ:

Ջերմագին բարևներ ընտանիքիդ եւ ընկերներուն:

Անկեղծօրէն՝

ԲԿռանեան

Յ․Գ․ Պէտք չունիս հաւանութիւնս ստանալու, լոյս ընծայէ քերթուածը («Համազգային»ի տարեգիրքի համար գրուած)։ Կարծեմ, ուրիշ երկու քերթուած ալ ունիս դեռ չհրատարակուած։

 

3

puzant 3.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Շատ պիտի խնդրէի, որ «Բագին»ի Աթէնքի P.O.BOX-ի թիւը ուղարկես ինծի, Յ. Պէրպէրեանը[9] տուած էր, չկրցայ գտնել՝ տունի փոխադրութեան պատճառով: Ինք թերևս դեռ ձեր կողմերն է:

Ջերմ բարևներ ընտանիքիդ և հարցնողաց:

Ընկ. ջերմ սիրով՝

ԲԿռանեան

 

19226

117 10 Athens[10]

 

4

32130526_901937426654924_3087350009943818240_npuzant 4.png

 

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Շնորհակալութեամբ ստացայ «Բագին»ի փոստարկղը: Ուրախացայ, որ Յարութը[11] պաշտօնի կոչած էք: Մտաւորական ուժ մը ևս կ’ունենայ ձեր գաղութը:

Ներփակ հատուածներ բանաստեղծական քիչ մը երկարաշունչ գործէ մը,[12] որուն վրայ կ’աշխատիմ: Խրթին և խոր թեմաներ կը հետապնդեմ (ինչպէս մարդուն աշխարհակալական արշաւը տիեզերքին դէմ, որու ընթացքին, հակառակ որ մարդ էակը տիեզերքին մասն է և ընդհանուր սիստեմին ատոմը, անզգալաբար մտած է հակամարտութեան մէջ…): Եթէ հետաքրքրուիս, ապագային կ’ուղարկեմ քեզի այլ հատուածներ այդ մասերէն:

Յաջողութիւն «Ոստայն II»ին.[13] վստահ եմ յաջողած ես և անհատականութեանդ ու խառնուածքիդ այլ երեսները պիտի յայտնաբերէ:

Ջերմ բարևներ Զապէլին և իմ կողմէ տիկնոջդ եւ ձագուկներուդ:

Եղբայրօրէն՝

ԲԿռանեան

Յ. Գ. Ներփակ համեստ չէքը – stamp money[14]

 

5puzant 5.png

Սիրելի ընկ. Վրէժ Արմէն.

Ներէ, որ չկրցայ գրել «Հորիզոն»ի տասնամեակի առթիւ:[15] Նման առիթներով, մարդ կը զգայ, որ պէտք է իմաստալից և զգացուած տողեր գրէ և ոչ յաւուր պատշաճի կրկնուած խօսքեր: Դժբախտաբար, առողջական վիճակս թոյլ չտար, որ կարենամ կեդրոնանալ (ցաւերս հետզհետէ կը սաստկանան և իրենց քրոնիք հանգամանքով կ’անդամալուծեն ամէն ստեղծագործական ճիգ: Ճակատագիրս):

Կարճ.- կը շնորհաւորեմ քեզ և անձնակազմդ, որ տաղանդով և նուիրումով, մեր ժամանակներու ամենէն երիտասարդ շաբաթաթերթը վերածեցիք առաջին կարգի հրատարակութեան մը, ընթերցողներուն միաժամանակ վայելքը տալով՝ ծաւալով փոքրիկ, բայց բովանդակութեամբ՝ արժէքաւոր գրական ամսագրի մը:

Առ ի խնդակցութիւն, 25 տոլարի համեստ նուիրատուութիւն մը: (շար․)[16]

/Էջ 2/ «Հորիզոն»ի ընտանիքին և քու ընտանիքիդ կարօտի համբոյրներ:

Անկեղծօրէն՝

ԲԿռանեան

 

6puzant 6.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Վաղուց է կ’ուզեմ գրել քեզի, բայց գրելը զլացուած է ինծի 15 տարիէ ի վեր:[17] Վրձինը կը բաւարարէ հոգեկան աշխարհս: Ի վերջոյ աւելի կը մօտենամ բնութեան և տիեզերքին, ուրկէ եկայ և վերադարձի մէջ եմ:

Որքան կրնամ, «Հորիզոն»ի միջոցով կը հետևիմ հայ կեանքին, ի մասնաւորի հայրենիքի կեանքին և պատմական պատահարներուն: Երանի կարենայի մտածումներս և ապրումներս արտայայտել: Ո՛չ թէ աշխարհ զարմացնելու, այլ ներքին խռովքները դրսեւորելու համար:

Քիչ առաջ աչք մը նետեցի «Այս երկիրը երկիր չէ»[18] գրութեանդ վրայ: Երբ 1974ին Հայաստան այցելեցի և գրեցի գիրքս,[19] պայմանները հիմնովին տարբեր էին, «գարշահոտութիւն» չտեսայ։ – Սիրեցի եզրակացութիւն-վերջաբանդ: Յիշեցի այս, պարզապէս ըսելու, որ ճիշդ է՝ պայմանները և դերակատարները կը փոխուին: Անհամեմատութիւն մը կայ պատմական հսկայական դէպքերուն և մեր ազգի ղեկավարութեան կարելիութիւններուն միջև: Աւելորդ պիտի ըլլար ինծի քարոզել, որ այս ժողովուրդը միշտ գոյատևած է, միշտ… ատիկա ես ալ գիտեմ և ամբողջ կեանքս ու գրականութիւնս վկայ են: Նուիրեալներ կա՛ն, հերոսներ կա՛ն, կա՛յ ժողովուրդը: Խորհրդանշական և վճռական առնչութիւն մը կայ պատմական պահի մեծութեան և զայն տևական ստեղծագործութեան վերածող ուժերու միջև:

Վերադառնալով կօշիկիս: Կը յիշե՞ս /էջ 2/ նկարչական կարգ մը գործերուս մեծ վերարտադրութիւնները ուղարկած էի քեզի խնդրելով՝ որ օգտագործելէ ետք վերադարձնես, որովհետև ուրիշ օրինակ չունիմ. Հայկ Արամի[20] թելադրանքով, տեղւոյդ «Համազգային»ը խոստացաւ նկարներուս մէկ ցուցահանդէսը կազմակերպել հոն: Ընկ. Եաղճեանը[21] հեռաձայնեց անցեալ ամրան և յայտնեց, որ իրենք իրենց գործունէութեան ծրագիրը կը մշակեն ամբողջ տարուայ մը համար, յայտնեց, որ 1992ի գարնան տեղի պիտի ունենայ և զիս տեղեակ պիտի պահէին: Շնորհակալ եմ:

Պիտի խնդրէի, որ այդ լուսանկարները վերադարձնէիր ինծի, որովհետև ըստ երևոյթին պէտք պիտի չունենաս: Երկրորդ անգամ գալստեանն…

Քեզի և ընտանիքիդ կարօտի համբոյրներ, Նոր Տարուայ առթիւ՝ եռանդ, ստեղծագործական նոր նուաճումներ:

Անկեղծօրէն՝

ԲԿռանեան

Յ. Գ. Ներփակ չէքը որպէս «Հ»ի[22] առաքման ծախս: Խորապէս շնորհակալ եմ միշտ:

 

7puzant 7.png

Սիրելի Վրէժ Արմէն.

Ամէն բարիք և յաջողութիւն քեզի եւ ընտանիքիդ՝ Նոր Տարուայ առթիւ:

Կ’ուզէի վաղուց գրել քեզի, բայց ցաւին հետ պայքարս հետզհետէ կը սաստկանայ:[23]

Անձնապէս երախտապարտ եմ քեզի, որ տարիներ «Հ» ղրկեցիր ինծի և բարեկամութիւնդ երբեք չտատանեցաւ: Ընդունէ շնորհակալութիւններս և ըսէ առ որ անկ է, որ այլևս թերթը չղրկեն, որովհետև չեմ կրնար կարդալ: Նոյնպէս նկարներուս լուսանկարները ղրկէ ինծի, որովհետև այդ չափը չունիմ ուրիշ: Վերջինը, ներփակը, հաճէ յանձնել հասցէին:

Զապէլն ու ես կարօտով կը համբուրենք ձեզ ընտանեօք:

Սիրով՝

ԲԿռանեան

 

8[24]

Սիրելի

Վրէժ-Արմէն, Նազիկ, Արազ և Լորի

puzant 8.png

 

Շնորհաւորութիւններ քեզի և Նազիկին: Վարձքերնիդ կատար: Բոլորիդ կը մաղթենք ձեր երազներուն իրականացումը եւ մեր հայրենիքին՝ վերանորոգում, վերականգնում և նոր ճանապարհներու բացուիլը։

 

Սիրելի Ընկ. Վրէժ-Արմէն,

Օրհնուիս, մեզ միշտ կը յիշես: Ինչ աղուոր նամակ կը գրես: Մանաւանդ Նազիկին, զաւակներուդ և քու résumé-ները…

Հիմա, պիտի կրնաս աւելի ժամանակ ունենալ գրելու։ Այդ է ճանապարհը, միակ մնայունը: Փոքր տարիքէդ հետեւած եմ քեզի,[25] ապրիս, տեղ հասար…

Սէր և մաղթանքներ ծնողքիդ իմ և Զապէլին կողմէ։

Եղբայրօրէն՝

Բիւզանդ

Յ. Գ. Ներէ, որ չեմ կրնար աւելի երկար և կազմակերպուած գրել:[26]

 

[1] 1984 Դեկտեմբերին սկիզբ առած է Մոնթրէալի «Հորիզոն» շաբաթաթերթի փոքր ծաւալի Գրական Յաւելուածը, բայց թիւ մէկը համարուած է 1985ի Յունուարի թիւը։ Անկէ առաջ շրջան մը մեծադիր էջերով լոյս ընծայուած է «Գրական Յաւելուած»ը, իսկ անկէ ալ առաջ, 1979 Մայիսի առաջին թիւով իսկ եղած է «Գրական» վերտառութեամբ էջ մը։

[2] Ամբողջական Երկեր, հատոր 1 Տպաւորութիւններ. Մեր արուեստագէտներէն հաստատումներ, Պէյրութ, 1975:

[3] Ամբողջական Երկեր, hատոր 2. Կեանքը մերն է հիմա, Խենթութիւն սրբազան, Արձակ պահեր, Ներքին ձայներ, Պէյրութ, 1981:

[4] Ամբողջական Երկեր, հատոր 3 Ինքնակենսագրական վէպ, Հայ մը աշխարհի վրայ, Զմայլելի աշխարհ մը կը փլի, Պատմուածքներ, Դէմքեր, Իրանահայութեան հետ, Պէյրութ, 1981:

[5] Ամբողջական Երկեր, հատոր 4Հայկական Կատակերգութիւնը (վէպ), Նիւ Եորք, 1985:

[6] Լոյս տեսած է «Հորիզոն»ի Գրական Յաւելուածի 1985 Հոկտեմբերի, Նոյեմբերի ու Դեկտեմբերի թիւերուն եւ 1986ի Կաղանդի բացառիկին մէջ։

[7] Will Durand (1885-1981), ամերիկացի փիլիսոփայ եւ գրագէտ։

[8] Անունէն ետք դրուած հասցէն ձեռագիր յաւելում է։

[9] Բանաստեղծ, «Բագին»ի աշխատակից։

[10] «Բագին»ի Աթէնքի փոստարկղը՝ ձեռագիր յաւելում, նամակը ստացողին կողմէ։

[11] Նոյն Յ․ Պէրպէրեանի մասին է խօսքը, որ ուսուցչութեան պաշտօնի կոչուած է Մոնթրէալի Սուրբ Յակոբ Ազգային Վարժարանին մէջ։

[12] Հաւանական է, որ կ’ակնարկէ «Ըմբոստացած բջիջը» խորագրով երկարաշունչ բանաստեղծութեան, որմէ հատուած մը լոյս տեսած է «Ասպարէզ-Հորիզոն» Գրական Յաւելուածի 1988ի Հոկտեմբերի թիւին մէջ։ Կռանեանէն ուրիշ գործ չէ նշուած ՀԳՅի բովանդակութեան մինչեւ 1992ի Դեկտեմբերին արձանագրուած մատենագիտական ցանկին մէջ։ Ասիկա կրնայ ըլլալ իր վերջին աշխատակցութիւնը։

[13] Վրէժ-Արմէն, Ոստայն 2, հրատ. Համազգայինի (Թորոնթօ) Մեսրոպ Մաշտոց Հիմնադրամի օժանդակութեամբ, Անթիլիաս, 1988։

[14] Կռանեան, ինչպէս ուրիշ աշխատակիցներ, փոխանակ պատուագին ստանալու, իրե՛նք նուիրատուութիւններ կ’ընէին «Հորիզոն»ին՝ մասամբ հոգալու համար առաքման ծախսը։

[15] Շաբաթաթերթի 29 Մայիս 1989ի թիւը նուիրուած է իր տասնամեակին։

[16] Այս «(շար․)»ը գրուած է էջին աւարտին, որպէսզի ընթերցողը էջը դարձնէ։

[17] Կռանեան կը չափազանցէ այստեղ, քանի որ 1979էն գոնէ մինչեւ 1988 աշխատակցած է «Հորիզոն»ին (հմմտ․ ծանօթ. 6 վերեւը)։ Ան աշխատակցած է նաեւ Պոսթոնի «Հայրենիք»ին, Լոս Անճելոսի «Ասպարէզ»ին եւ այլ թերթերու, բայց այդ տարիներուն ինք արդէն դժուարութիւն ունէր կեդրոնանալու։

[18] Վրէժ-Արմէնի «Այս երկիրը երկիր չէ» յօդուածը («Հորիզոն», Նոյեմբեր 11 եւ 18, 1991) կ’եզրափակէ հայրենական իր առաջին տպաւորութիւններու շարքը, որ յետոյ, վերամշակուած, եւ նոյն այդ վերնագրով ամփոփուած է իր «Ոստայն 3 – Հաղորդութիւն» հատորին մէջ (Մոնթրէալ, 1999)։

[19] «Հայաստան եւ Հայը», Լոս Անճելըս, 1977։ Բ․ տպագրութիւն՝ «Հայկական Կատակերգութիւն․ Հայաստան եւ Հայը» (Ամբողջական Երկեր, հտ. Դ.), տպ. Ոսկետառ, Նիւ Եորք, 1985:

[20] Հայկ-Արամ Առաքելեան, նախապէս կ’ապրէր Մոնթրէալ, ուր համայնքի գործունեայ անդամներէն էր. այժմ Լոս Անճելոս հաստատուած է։

[21]  Լեւոն Եաղճեան, նոյնպէս Մոնթրէալի համայնքի գործունեայ անդամներէն, այդ օրերուն հաւանաբար ինքն էր «Համազգային»ի տեղւոյն մասնաճիւղի ատենապետը։

[22] «Հորիզոն» շաբաթաթերթ։

[23] Վերջին անգամ ընկ. Բիւզանդին այցելեր եմ 2003ի Հոկտեմբերին։ Ինք մահացաւ անկէ տարի մը ետք՝ 30 Հոկտեմբեր 2004ին։

[24] Ասիկա նոր տարուայ բացիկ մըն է, ուր անգլերէն գրութիւնները տպագիր են։

[25] Հօրս ու մօրս դպրոցական ընկերներէն, Բիւզանդ Կռանեան միշտ մօտ զգացած է մեր ընտանիքին, մանաւանդ որ ինքն ալ, մայրս ալ՝ Արմէն Նայիրի գրչանունով, Գահիրէի «Յուսաբեր» օրաթերթին շուրջ հաւաքուած երիտասարդ գրողներէն եղած են։

[26] Այս վերջին բացիկը անթուակիր է, կրնայ նախորդ նամակէն առաջ գրուած ըլլալ։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՆԱՄԱԿՆԵՐ Յ․ Յ․ ԱՍԱՏՈՒՐԵԱՆԷՆ ԵՒ Ժ․Ս․ ՅԱԿՈԲԵԱՆԷՆ

30850478_896257027222964_972906996_o.jpgՅակոբ Յ․ Ասատուրեան (1903-2003)

 

Յակոբ Ասատուրեան գրողը եղաւ դարը կամրջող՝ 20րդը 21րդին յանձնող Նահապետը, իր ՀԱՐԻՒՐԵՐՈՐԴ տարեդարձը տօնելով 2003, Կիրակի, 2 Մարտին:

Ծնած է Արգէոս լերան փէշերուն ապրող Մաժակ գաւառի հայախօս Չոմախլու գիւղին մէջ: Յակոբ կը ծնի Բարեկենդանին օրը, իր տուեալով՝ 3 Մարտին: Սակայն, տարիներ ետք, քոյրը՝ Աղաւնին, որ Հարաւային Ամերիկա կը գտնուի, ըսաւ, թէ ան ծնած էր 5 Մարտին: Իսկ մենք տօնեցինք 2 Մարտին…:

Յովհաննէս եւ Հանըմ Ասատուրեաններու տոհմին անունը կորուստէ փրկելու վիճակուած, հինգ աղջիկ զաւակէ ետք աշխարհ եկած մինուճար Յակոբ գահաժառանգին գահը հողն ու դաշտն էր… ու… «ոսկեզօծ արտերը ծփուն ցորեաններուն»:

Ո՜վ իմանար, որ ճակատագիրը զինք «ծփուն ցորեաններէն» շատ հեռուները պիտի տանէր, ինչ-ինչ երկինքներու տակ լուսնալու վիճակուած կեանք մը ապրելու: 39 օր հետիոտն քալելէ ետք հասնիլ Հալէպ, ապա քշուիլ անապատները, շունչ առնելու համար ՀԲԸՄի Երուսաղէմի որբանոցին մէջ: Մէկ դար ետք իսկ իր հոգիին մէջ անմոռանալի ու գամուած մնացեր էր 12 օր բան մը չուտող, սակայն երկինք նայող մօր պատկերը, որ նուաղկոտ թելադրած էր իրեն․«Տղա՛ս, դուն պիտի՛ ապրի՛ս, ապրի՜ս…»։

29 Հոկտեմբեր 1920ին ան կը հասնի Մ․ Նահանգներ, կը հետեւի Գոլոմպիա Համալսարանի գիշերային դասընթացքներուն: Այդ ալ կ’ընդհատուի 1929ին, երկիրը ցնցող տնտեսական մեծ տագնապին պատճառաւ:

Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզիի մէջ կը յաջողի զարգացնել գորգագործութեան իր վաճառատունը… եւ իրիկնային լուռ պահերուն, ինչպէս ինք գրած է, «մէկ ոտքը մխրճած պահանջկոտ առօրեային մէջ եւ միւսը՝ գրականութեան ու արուեստի», իր մէջ անթեղուած աննկարագրելի պահերը պատանեկան պայծառ յիշողութեամբ եւ յստակութեամբ արձանագրելով աշխարհին կը յանձնէ։

Ասատուրեան իր մօր փափաքները մասամբ մը գործադրած կ’ըլլայ 1965ին Հայաստան-Ծիծեռնակաբերդ ուխտի երթալով: 1969ին կը հրաւիրուի Կոմիտասի ծննդեան 100ամեակին: Կոմիտասի երգերու բացառիկ մեկնաբան մըն ալ ինք էր, առանց երաժշտական կրթութիւն ստացած ըլլալու: Բառի ու խազի միաձուլուող տրոփը զգացող Ասատուրեան հոգիի աչքերով դիտած է կեանքը եւ խորապէս զգացած է, թէ ինչ ըսել է «անտիրական ու փողոցներու քար անտարբերութեան դէմ ստիպուիլ մուրալ՝ հացի չափ կարեւոր պճեղ մը մայրական տաքուկ սիրտ: Այդպիսի ընկճուած վիճակ մը պէ՞տք ունի բառերու երբ հոգին է որ կու լայ»:

Ասատուրեանին հարիւրամեակը տօնախմբող հանդիսութիւնը իր փափաքով վստահուեցաւ ինծի, հովանաւորութեամբը Թէքէեան Մշակութային Միութեան (Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզի): Ամիսներ առաջ հայկական մամուլին՝ հայերէն եւ անգլերէն բոլոր թերթերուն յայտարարութիւն ղրկեցի, որ սերնդակից եւ նոր օրերու գրողներն ու զինք յարգողները գրաւոր արտայայտուէին: Խոստում կար, որ այդ բոլորը պիտի ամփոփուէին յոբելենական գրքոյկի մը մէջ, որ աւաղ չիրականացաւ: Նոյն տարուան Օգոստոսին ան որոշեց իր երկրային կեանքէն հեռանալ՝ միանալու համար անմահներու փաղանգին: Ուրախ եմ, որ այս առթիւ բոլոր նամակներն ու շնորհաւորագրերը ամփոփելով խոշոր թղթապանակ մը պատրաստած ու յանձնած էի իրեն: Կրկնօրինակներով կազմուած թղթապանակ մըն ալ ես ունիմ օրուան հետ կապ ունեցող այլազան մանրամասնութիւններով:

Ուրախ եմ որ օրին կարելիս ըրած էի բաժինս բերելու այս հանդիսութեան, մանաւանդ հպարտ եմ, որ Նահապետը ինծի վստահած էր օրուան կազմակերպչական աշխատանքին համադրութիւնը:

ԶԱՐՄԻՆԷ ՊՕՂՈՍԵԱՆ

 

1

30944342_896257250556275_2037738485_o


9 Օգոստ. 1993
Սբրինկ Լէյք

Սիրելիներ Միսաք եւ Զարմինէ,

Երէկ իրիկուն կանչեցի շնորհակալութիւնս յայտնելու ձեր ո՛չ միայն իմ անձիս ու գործիս գեղարուեստական ներկայացմանը՝ այլ նաեւ յայտագրի նախաձեռնութեանը համար։ Ապտօ[յ]ին[1] հետ խօսելու առիթ չեմ ունեցած, բայց ենթադրութիւնս այն էր առաջին իսկ հերթին, որ մտածումը ձերն է։

Դժբախտաբար, ըստ սովորութեան, մենք հոս րատիոն բացինք 3-ին, մինչդեռ ամառը 2-ին կ[’]ըսկսի եղեր։ Առաջին բաժինը չիմացանք։ Սակայն Սիլվան ժապաւինագրած է և կրկին լսելու առիթ կ[’]ունենամ։ Բարեկամներու տպաւորութիւնը այն էր թէ շատ լաւ ներկայացուած է։ Կրկին շնորհակալութիւն ձեր ազնիւ ու անկեղծ բարեացակամութեանը համար։

Ձեզի հետ խօսելու առիթ չեղաւ՝ բայց կերպով մը ուրախ էի… որ ձեր զաւկին հետ մաքուր հայերէնով զրուցելու հաճոյքն ունեցայ։ Ապրի՛, ուսուցիչի և հայու զաւակ ըլլալը արժեցո՛ւց։

Սիրալիր զգացումներով իմ և տիկնոջս կողմէ
Անկեղծօրէն՝ Յ. Ասատուրեան

 

2

Սիրելիներ Միսաք, Զարմինէ և Անահիտ երրորդութիւն,

Կիրակի օր, հայկական ձայնասփիւռի ժամուն, երեքդ միասին փառլամիշ կ[’]ընէիք[2] մեծ խանդով ու խանդավառութեամբ։ Մտիկ ընելով ձեզի, յանկարծ ես ա՛լ կազդուրուեցայ։ Շա՛տ ապրիք, և հայ կեանքէն թող միշտ անպակաս ըլլայ ձեր ներկայութիւնը, ձեր շո՛ւնչը մանաւանդ… հայկական րատիօժամէն։

Կը ներփակեմ երկու տոմսակի փոխարժէքը Հոկտ. 15-ի երգահանդէս-յուշահանդէսին։

Աստուած վարձայատոյց[3] ըլլայ ձեր նուիրումի ջանքերուն։

Սիրով
Յ. Ասատուրեան

25 Սեպտմ. 2000

 

3

zarmine

Սիրելի Զարմինէ,

Գործը դուք ըրիք՝ ե՛ս է, որ յոգնեցայ։ Վերջին պահուն ինծի նիւթառատ ալպոմ մըն ալ յանձնեցիր, կազմուած ու դասաւորուած այնքան ճաշակաւոր կերպով, և լի գովական պարունակութեամբ, որը զիս աւելի՛ յոգնեցուց։[4] Լա՛ւ կը հասկնամ, որ ասանկ առիթով մարդիկ, պատշաճութեան սահմանին մէջ մնալով, լաւ բաներ ըսեն միայն։ Սակայն անկեղծօրէն խոստովանիմ, որ «լաւ բաները» ակնկալածէս շա՛տ աւելին էին, և ես ի սրտէ շնորհակալ եմ բոլորին ու խորապէս շնորհակալ քեզի՝ որ հոգիով ու սրտով ընթացք տուիր այս բոլորին։

Անկեղծօրէն ըսեմ, որ հեռաձայնով քեզի յայտնած իմ շնորհակալական խօսքերը, որքան ալ սրտագին ու անկեղծ, չբաւարարեցին զիս։ Օդին յանձնուած ձայնէն աւելի պահանջ զգացի զգացումներս գոնէ քանի մը տողով սա թուղթին յանձնել ու վստահ ըլլալ, որ յանձնեցի… եւ աւելցնել հոս… լա՛ւ որ տեսչութեան գործդ[5] ժամանակին ձգեցիր, և առատ ժամանակ ունեցար Պոլիսէն Երեւան ու Սուրիա ու Ամերիկայ՝ մեղուին փեթակը խառնելու[6]… Շատ ապրիս, սիրելիս։

Այս նամակով արտայայտուած զգացումները կ[’]ուղղուին նո՛յնքան եւ Միսաքին ու Անահիտին։[7] Վարձքերնիդ կատար։ Օր մը երբ ժամանակ ըլլայ, կ[’]ուզեմ ձեզ Երուսաղէմ տանիլ ու հաճի ընել…

Համբոյրներով ու սիրալիր զգացումներով բոլորիդ՝
Յ. Ասատուրեան

Ափսոս որ ալպիւմէդ դուրս մնաց Ճորճ և Լորա Պուշերու շնորհաւորական քարդը որ շաբթուան մէջ ստացայ։

 

4

Յարգելի Պր. Լեւոն Անանեան,[8]
Նախագահ Հայաստանի Գրողներու Միութեան Վարչութեան,
Երեւան.
Սիրելի նախագահ եւ ազնիւ գրչակից բարեկամներ
Գրողներու Միութեան

Իմ ծննդեան հարիւրամեակի հանդիսութեան նախօրեակին, Թէքէեան Մշակութային Միութեան ղրկուած գրութիւններէն ձեր Մարտ 1 թուակիր նամակը առաջիններէն էր, որ ինծի յանձնեցին։ Խորապէս զգածուած եմ ձեր գնահատական տողերուն և առողջութեան սրտաբուխ մաղթանքներուն համար։

Մենութեանս պահերուն երբեմն կը զարմանամ թէ ի՛նչպէս հարիւրը թեւակոխեցի։ Կարմիր Սուլթանի՝ արիւնարբու Ապտիւլ Համիտի շրջանին ճամբայ ելլելէ և 1915-1918 թուականները դիմագրաւելէ յետոյ, ի՛նչպէս կրցայ 21րդ դար՝ այս օրին հասնիլ։ Ու արժանանալ հայրենաբնակ ու տարասփիւռ մեր մտաւորականութեան ու ժողովուրդին համակրանքին ու սրտաբուխ մաղթանքներուն։

Ապրեցայ, ես, դա՛ր մը փոթորկալի։ Միաժամանակ, նաեւ, դա՛ր մը պանծալի։ Ուր, թէ՛ արիւնեցանք ազգովին և թէ՛ վեց հարիւր տարիներու գերութեան լուծէն շղթայազերծ՝ կրցանք մեր մթագնած պատմութեան էջերը վերածաղկել երեք յաջորդական հանրապետութիւններով ու Արցախով։ Քի՞չ բան է այս բոլորին կենդանի վկան ըլլալը։ Քի՞չ երջանկութիւն է փոքր չափով մըն ալ այդ ճիգերուն ու երթին մասնակից ըլլալը սուրբ Մեսրոպի այբէնգիմին միջնորդու/էջ 2/թեամբը։

Սիրելի՛ նուիրեալներ այդ նո՛յն այբէնգիմի ուխտին, որ կառչած ափ մը մայր հողին, կը շարունակէք մեր ժողովուրդին չորս-հինգ հազարամեայ երթը դէպի ապագան։ Որ ժառանգորդն էք այդ հողին։

Մաղթանքս է, բռնագաղթած մարդու իմ սրտագի՜ն մաղթանքս է, որ այդ երթը երբե՛ք, բայց երբե՜ք չտանի ձեզմէ ոեւէ մէկը դէպի արմատախիլ պանդխտութիւն…

Հայրական սիրով համբուրելով ձեր բոլորին ճակատները,
Յ. Ասատուրեան

Մարտ 22, 2003
Թէնըֆլայ, Ն.Ճ. ԱՄՆ.

 

5

Սիրելի Լեւոն Միրիջանեան,[9]

Ծննդեանս հարիւրամեակ հանդիսութեան առիթով գրած Մարտ 1 թուակիր նամակիդ համար խորապէս շնորհակալ եմ։ Ախր, ինչպէս կ[’]ըսէք Երեւանցիներդ, շուրջ 10 տողերու մէջ Վանեցիական վարպետութեամբ խտացուցեր ես շա՛տ աւելին՝ քան ոմանք պիտի չկրնային տալ ամբողջ էջերով։

Մէկ բան սակայն կ[’]ուզէի ճշդել ապագայ թիւրիմացութիւններ կանխելու համար։

«Կոմիտասեան աշակերտներից ողջ մնացած միակը» ես չեմ դժբախտաբար։[10] Մեծագոյն երջանկութիւն մը պիտի ըլլար անոր «աշակերտ» ըլլալը։ Կոմիտասի երեսն անգամ չեմ տեսած։ Միհրան Թումաճանի[11] եւ Ֆրանսա բնակող Վարդան Սարգսեանի[12] հոգեկցութիւնն էր, որ Կոմիտասի մասին իմ գրականութենէս խանդավառ, 1969-ի Կոմիտասեան Փառատօնին առիթով ուզեցին զիս տեղաւորել, այդ շրջանին մահացած իրենց ընկերոջ՝ Բարսեղ Կանաչեանի[13] տեղը։ Այդքան։

Դասական ուղղագրութեան մասին «Յառաջ»էն արտատպուած յօդուածներդ կը կարդամ հաճոյքով։ Ու կը հիանամ յամառ յարատեւութեանդ վրայ։ Դժբախտաբար «մարգարէները» իրենց տեղէն շարժելիք չունին։ Ո՛չ ալ, կ’երեւի՝ «լեռը»․․․

Սիրալիր զգացումներով,
Յ. Յ․ Ասատուրեան

Մարտ 24, 2003
Թէնըֆլայ, Ն.Ճ ԱՄՆ․

 

6

Ապրիլ 8, 2003
Փասատինա
Սիրելի Տիկ. Զարմինէ Պօղոսեան,

Ձեր հասցէին պատճառաւ, զոր կորսնցուցեր էի, ակամայ կ’ուշացնեմ սոյն մաղթագիրս։

Ես ինծի պիտի չներէի լռութիւն, որ կրնար թիւրիմացաբար անտարբերութիւն թարգմանուիլ, հանդէպ «ամբողջ դարաշրջան մը մարմնաւորող Հայոց Նահապետ»ին։

Ուրեմն, «ուշ լինի՝ անուշ լինի»ի հիման վրայ, սրտագինս կը շնորհաւորեմ մեր օրերու գրականութեան նահապետը իր ծննդեան դարադարձին բարեբաստիկ առիթով, և կը մաղթեմ, քաջառողջ երկարակեցութեան մը կողքին, մանաւանդ այն երկնային յաւիտենակեցութիւնը, որ ձեռք կը ձգուի ընդունելով աստուածորդին Յիսուս՝ որպէս անձնական փրկիչ ու տէր։

Սիրով՝ Ժագ Ս․ Յակոբեան

 

[1] Հայկական ռատիօժամի տնօրէնը՝ Վարդան Ապտօ, հին սաղիմահայ։ Ռատիoժամը ցարդ կը ձայնասփռուի Նիւ Եորք-Նիւ Ճըրզի, ամէն Կիրակի, կ.ե. ժամը 2:00-4:00։

[2] Թրքերէն՝ փայլեցնել։

[3] Պէտք է ըլլայ՝ վարձահատոյց։

[4] Խօսքը կը վերաբերի իր տարեդարձին առթիւ արտայայտուած կարծիքներէ բաղկացած ծրարին։

[5] Զարմինէ Պօղոսեան տեսչուհին եղած է Նիւ Եորքի Նահատակաց Վարժարանին։

[6] Խօսքը կը վերաբերի հեղինակին դարադարձին առթիւ տարբեր հեղինակներէ կարծիք հաւաքելուն։

[7] Անահիտը Միսաքին քոյրն է, որ յաճախած է Երեւանի Կոմիտասի անուան երաժշտանոցը։

[8] Լեւոն Անանեան (1946-2013), լրագրող, հրապարակախօս, թարգմանիչ, բանաստեղծ, Հայաստանի Գրողների Միութեան նախագահ (2001-2013)։

[9] Լեւոն Միրիջանեան (1933-2004), բանաստեղծ, խմբագիր, մշակութային գործիչ։ Ասատուրեան-Միրիջանեան կապը շատ հաւանաբար երկուքին հետաքրքրութիւնն է Կոմիտասով։ 1969 թուականին, Կոմիտասի ծննդեան 100ամեակին առթիւ Միրիջանեան «Երգի հովիւը» խորագրով քերթուած մը գրած է, որ Պէյրութի Թէքէեան Մշակութային Միութեան կազմակերպած մրցանակաբաշխութեան ժամանակ արժանացած է Վահան Թէքէեանի առաջին կարգի մրցանակին։

[10] Ասատուրեան հրատարակած է «Կոմիտաս Վարդապետ եւ հայ երգը» մենագրութիւնը (Նիւ Եորք, 1962)։ Մ․ Նահանգներու մէջ ան նաեւ իբրեւ երգիչ ներկայացուցած է Կոմիտասի, Կանաչեանի, Ա․ Յովհաննէսի եւ այլոց երգերը, ձայնապնակներ ալ հրապարակելով։

[11] Միհրան Թումաճան (1890-1973), երաժիշտ, երգահան, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

[12] Վարդան Սարգսեան (1892-1978), երաժիշտ, խմբավար, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

[13] Բարսեղ Կանաչեան (1885-1967), երաժիշտ եւ խմբավար, Կոմիտասի հինգ գլխաւոր աշակերտներէն։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՆԱՄԱԿ ՄԸ Գ. ՇԱՀԻՆԵԱՆԷՆ ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆԻՆ

23768558_812091368972864_1359129544_o.jpgԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ


Գ
Շահինեան-Վրէժ-Արմէն նամականիէն կը պակսէր այս մէկը, որ ուշ յայտնաբերուեցաւ ու այժմ կը հրապարակուի։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

 

Պէյրութ, 1 հոկտեմբեր 1990

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Ծրարելէ առաջ երբ աչքէ անցուցի ընտրուած այս էջերը՝ անդրադարձայ որ նուազագոյնը մէկ յատկանիշ անտեսուած է: Դասագիրքերու շարքիս[1] մէջ յատուկ ուշադրութիւն դարձուած է լիբանանեան շրջապատին. արաբական գրականութենէն որոշ կտորներ թարգմանուած են եւ որոշ դասերու որոշ մանրամասնութիւններ յատկապէս կապուած են լիբանանեան իրականութեան:

Ըսենք՝ այդքան ալ կարևոր չէ այս անտեսումը, քանի ճի՛շդ այս պակսող մասն է որ պէտք է փոխուի քանատական տարբերակի մը մէջ և հոն պատրաստուելիք կամ հոնտեղի համար պատրաստուելիք դասագիրքերու շարքը պէտք է ամրօրէն առնչուի քանատական իրականութեան:

Մնացած յատկանիշները կը գուշակես ներփակ էջերէն և բացատրական 7 կէտերէն: Խելացի մարդ ես՝ կրնաս մասէն մեկնելով գուշակել ամբողջութիւնը:

Ես երկու օր առաջ վերադարձայ Եւրոպայէն: Երեք շաբաթ կեցայ Փարիզ, շաբաթ մըն ալ՝ Պելճիքայի զանազան քաղաքները, բարեկամուհիի մը եւ բարեկամներու քով: Հինգ տարիէ ի վեր առաջին անգամն է որ կ’երթայի Եւրոպա: Հոգեմարմնական վերանորոգումի իսկական առիթ եղաւ այս ճամբորդութիւնը:

Վաղը կը վերսկսիմ սովորական գործունէութեանս: Տեսականօրէն եւ մասնակիօրէն: Մեր շրջանը, որ Զօր. Աունին ենթակայ է, կտրուած է Լիբանանի միւս շրջաններէն եւ ենթարկուած շրջափակումի: Մանկավարժական ո՛չ մէկ աշխատանք կարելի է, քանի ամէն տեղափոխում շրջանէ շրջան բացառուած է: Բայց ես պիտի երթամ Կաթողիկոսարան, որ Խաչեր Գալուստեան Ման-/էջ 2/կավարժական Կեդրոնի[2] կայքն է, եւ անձնական աշխատանքով զբաղիմ: Շաբաթը երեք յետմիջօրէ: Գալիք օրերը պիտի ցուցնեն թէ ե՛րբ պիտի կրնամ Լիբանանեան Համալսարան ալ երթալ:[3]

Մուշեղ Իշխանի մասին գրածս[4] անշուշտ տպած ես մինչև հիմա և թիւը ղրկած ինծի: Օր մը կը ստանամ:

Ներկայ պայմաններուն մէջ չեմ գիտեր՝ ի՛նչպէս պիտի ղրկեմ քեզի այս նամակը և ներփակ թուղթերը: Հաւանօրէն դիմեմ Վեհափառի քարտուղարուհիին օժանդակութեան:

Կրկնութեան գինով ըսեմ թէ շատ ուրախ եղայ քեզ անձնապէս ճանչնալով, ծանօթութեանս հետ համակրանքս ալ խորացաւ քեզի հանդէպ: Ափսոս, սակայն, ժամանակը կարճ էր: Ժողով-ժողով խաղալու տեղ աւելի լաւ չէ՞ր ըլլար որ հոգեշահ խօսակցութիւն ունենայի Վազգէնին,[5] Մարգարին,[6] Հրանդին[7] ու քեզի հետ…

Յուսալով որ օրին մէկը նման առիթ մըն ալ կը ստեղծուի՝ կը գոհանամ թղթակցութեամբ: Ահա քեզի գրելիք նամակս կը հասնի իր աւարտին: Շուտով պիտի գրեմ նաեւ Մարգարին, թերեւս այսօր իսկ, եւ ուղարկեմ իրեն Խաչեր Գալուստեան Կեդրոնի ծրագիրը:

Ջերմ բարեւներով՝
[Ստորագրութիւն] Գ. Շահինեան

 

[1] Խօսքը «Ծովասար» դասագիրքերու շարքին մասին է, Լիբանանի նախակրթարաններու Ա.-Ե. կարգերուն համար ծրագրուած, որ սակայն չէ հրատարակուած։ Դասագիրքերը ատեն մը խմորատիպ գործածուած են միայն։ Այս տեղեկութեան համար շնորհակալութիւն կը յայտնենք Տիկին Արաքսի Շահինեանին։
[2] Շահինեան եղած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի Խաչեր Գալուստեան Մանկավարժական Կազմաւորումի Կեդրոնի հիմնադիր անդամ եւ տնօրէն 1987–2007 թուականներուն։
[3] Շահինեան 1970-1994 Լիբանանի Պետական Համալսարանին մէջ ֆրանսական գրականութիւն դասաւանդած է։
[4] Գրիգոր Շահինեան, «Ուսուցիչ բարեկամ՝ Մուշեղ Իշխան», Հորիզոնի Գրական Յաւելուած, Ե. տարի, թիւ 10, Հոկտեմբեր, 1990։
[5] Վազգէն Տէր Գալուստեան։
[6] Մարգար Շարապխանեան։
[7] Հրանդ Մարգարեան։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՏԱՃԱՏ ԹԷՐԼԷՄԷԶԵԱՆ – ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

Հայ ազատագրական շարժման հերոսներէն Տաճատ Թէրլէմէզեանի հետ անմիջական առընչութիւնս եղած է այս մէկական նամակի փոխանակութեամբ։

Երբ 1966ին Գանատա կու գայինք, մեզմէ առաջ մեծ սնտուկով մը ճամբեցինք մեր կահ-կարասին, հագուստեղէնն ու մանաւանդ հազարաւոր գիրքերը, որոնց մէջ կար նաեւ «Հայրենիք» ամսագրի ամբողջ ժողովածոն, մինչեւ այդ թուականը։ Մեր չար բախտէն այդ ամսագրերը պարունակող տուփերէն մէկը դրան մը ետեւ մնալով, չէր մեկնած միւսներուն հետ։ Տարիներու ընթացքին մեր խնամիները այլ գաղթողներու հետ հատոր առ հատոր մեզի ուղարկեցին հոն մնացածները։ Բայց եւ այնպէս մէկ կազմուած հատոր (ամսագրի չորս թիւերով) չհասաւ մեզի։ Այդ թիւերը գտնելու համար «Հայրենիք» օրաթերթին մէջ ազդ մը հրատարակեցինք։ Ընկ. Տաճատ այդ ազդին պատասխանելով է, որ մեզի ուղարկեց այդ երեք թիւերը։ Ի վերջոյ չորրորդն ալ ստացանք, չեմ յիշեր ի՞ր, թէ՞ ուրիշի մը կողմէ։ Հիմա այդ հաւաքածոն, առաջին թիւէն մինչեւ վերջինը, կը գտնուի Մոնթրէալի «Հորիզոն» շաբաթաթերթի խմբագրատունը։

Տաճատ Թէրլէմէզեան (1888-1982)՝ Վան-Վասպուրականի հերոսամարտի ականաւոր գործիչներէն եւ անուանի նկարիչ Փանոս Թէրլէմէզեանի (1865-1941) եղբայրը, ծնած էր Վան (Այգեստան): Պատանի տարիքէն անդամագրուած էր Հ. Յ. Դաշնակցութեան, գլխաւորաբար աշխատելով զէնք-զինամթերքի հայթայթման, պահեստաւորման ու բնակչութեան զինման աշխատանքներով։

Տ․ Թէրլէմէզեան մեր ազատագրական շարժման պատմութեան մէջ հռչակ ունեցաւ 1904ին՝ 16 տարեկանին ահաբեկման ենթարկելով իր քեռին՝ դաւաճան Դաւօն, որ անձնական նկատումներով թուրքերուն մատնեց ի գին մեծ զոհողութիւններու հաւաքուած զինամթերքի պահեստներու տեղերը։ Դաւոյի կերպարը նիւթ հայթայթած է Ա․ Ահարոնեանին, որ իր «Արիւնոտ Թթխմորը» պատմուածքին մէջ կ’անդրադառնայ անոր։

Ան մաս կը կազմէ հայ կամաւորական գունդերուն ու 1915ին կը մասնակցի Վանի պաշտպանութեան։

Հայաստանի Հանրապետութեան կազմաւորման օրերուն եւս գործունեայ դերակատար էր, Ղարաքիլիսայի շրջանին մէջ։ Այնտեղ կ’ամուսնանայ Արփինէի հետ, կ’ունենան հինգ զաւակ։

Անկախութեան անկումէն ետք կը տեղափոխուի ԱՄՆ՝ Նիւ Ճըրզի, ուր նոյնպէս մաս կը կազմէ հասարակական կեանքին։ Իր իսկ խնայած գումարներով ու վանեցիներու հանգանակութեամբ հաւաքուած գումարը 1967ին կը տանի Սովետական Հայաստան՝ Վան-Վասպուրականի հերոսամարտի նուիրուած յուշարձանի մը կառուցման համար։ 1980ին, խոր ծերութեան մէջ, ներկայ կ’ըլլայ անոր բացման, իսկ իր մահէն ետք, իր փափաքին համաձայն, իր աճիւնները կը տարուին ու կը զետեղուին յուշարձանի պատին մէջ։

 

1

Սիրելի Վրէժ-Արմէն։

Թղթերդ՝ գիրքերուդ պատմութ[իւն]ը Հայրենիքի[1] մէջ ինձ համար նորութիւն չէր և շատ մեծ հետաքրքրութեամբ կարդացի. վստահ եմ որ ընկեր ես[,] ոչ թէ համակիր: Եգիպտոսէն Քանատա Գրքերդ և Ամսագիրները հետևէդ պտըտցնելու պատմութ[իւն]ը ինձ համար նորութ[իւն] չէ[,] ես ալ այդ գլխացաւանքը ունեցել եմ[։] Թերևս ինձ հեռուէ հեռու ծանօթացած ես: Քեզ կ[’]ուղարկեմ ամսագրի միայն 3 թիւերը որոնք կրցայ գտնել: Յունիսի[2] թիւը եթէ ձեռքս իյնայ կ[’]ուղարկեմ: Ես 7 ամիսէն 90 տարիքս կը լրացնեմ եթէ ապրիմ: Իմ նամակներս 1909էն կ[’]սկսին. ծնողացս մօտէն[,] ազգականներէ, ընկերներէ, հեռաւորներէ: Չեմ ուզեր բաժնուիլ անոնցմէ: Հազուագիւտ՝ շատ կարևո[ր]ներ գտնուի մէջերնին: Կարեւորները ղրկած եմ մեր արխիւին: Ամսագիրները Ա թւէն մինչև վերջինը ունիմ և ինքս եմ կազմած: Երկիր գաղտնի գիրքերը թղթակազմ կուգային գաղտնիօրէն: Ես ուսուցիչէս կազմել սորուեցի[3] և կը կազմէի չոչնչանալու համար: որով ամսագիրները 2 և 3 ամսուանները միասին կազմած ունիմ: Ահագին ալ գիրքեր, հայրենիքէն և արտասահմանեան: Շփոթել եմ[,] ի՞նչ անելս չը գիտեմ, կ[’]ուզեմ լաւ հիմնարկի մը թողուլ [.] ընտրութի[ւ]ն չեմ կարող անել և բաժանուելէ քէշ[4] կ[’]զգամ: Դուն թերթին մէջ գեղեցիկ և անկեղծօրէն գրած լինելուդ համար Ձեզ առանց մօտէն ծանօթի կը գրեմ ցաւս, գիտնալով որ դուն ալ /էջ 2/ գիրքի համար ինձ պէս խենդ ես:

Ամսագիրներու մէջ հետ կ[’]ուղարկեմ կարճ յուշագրութ[իւն] մը իմ կեանքէս: Ես Արամ Մանուկեանի հետ գործակցած եմ մինչև իր մահը: Անոր յիշատակին համար միջամուխ եղայ իր անունին նւիրւած խորհրդանշանական նկարներ տպել տուինք մեր մարմինի կողմէն[.] շատ գեղեցիկ են: Թերևս «Հայրենիք»ի մէջ յանդիպած[5] ես յայտարարութիւններէն: Եթէ հնար ունիս և կրնաս սպառել 25 հատ ուղարկեմ քեզ հատը միայն 1 տոլար արժէ: Տեղէդ մի քանիսը եկած էին Atlantic City հայկական շաբթունան[6] և գնեցին, թերևս տեսած ունիս: Ըրածս ծառայութեան համար [է,]փոխարինութեան համար չէ: Հետաքրքրական ազգային գեղարուեստական գործ մըն է և օգուտը կ[’]երթայ Հայ Դատին: Յուսամ ձանձրացուցիչ չեղայ: Հասցէդ Հայրենիքէն ուզեցի և ըսի[,] Մինաս Թէօլէլեան[7] ղրկեց ինձ:

անկեղծ բարևներով

Տաճատ Թէրլէմէզեան

Ապրիլ 16, 1978

 

DAJAD  TERLEMEZIAN
77  FRANKLIN  TURNPIKE
WALDWICK. N. J.  U.S.A  07463

Յ. Գ. ծրարը նամակիս հետ տուի թղթատարին:

Նոյն

 

2

17 Մայիս 1978
Մոնթրէալ
Սիրելի ընկ. Տաճատ,

Այսօր ստացայ ծրարը որ կը պարունակէր 3 թիւ Հայրենիք ամսագիր և «Դաւոյի դաւաճանութիւնը»:[8] Մեծապէս շնորհակալ եմ, ոչ միայն պակսող թիւեր վերագտնելուս համար, այլ յատկապէս ձեզմէ՛ զանոնք ստանալուս համար: Ձեր նամակը կ’աւելնայ ունեցած նշխարներուս վրայ: Ի դէպ, այդ նամակը իր ատենին եկած էր, բայց ծրարը մաքսատունը մնալով ուշացեր էր:

Յուզումով կարդացի ձեր տողերը: Շատ լաւ կը հասկնամ ձեր ցաւը: Պիտի թելադրէի որ «Հ.» ամսագրին ժողովածուն յատկացնէք Մոնթրէալի Համազգայինի գրադարանին: Այդ մասին խօսեցայ միութեան ընդհ. ժողովին, և բոլորն ալ բաժնեցին փափաքս: Ընկեր մըն ալ պատրաստ է գալու և իր ինքնաշարժով փոխադրելու գրքերը:

Գալով Արամ Մանուկեանի նկարին, կրնաք իմ հասցէին ուղարկել 25 հատ. ես ատոնք կը յանձնեմ Համազգայինի գրատարածին, որ վստահօրէն կը սպառէ զանոնք: Թերևս անկէ ետք աւելի ալ ուզեն:

Սիրելի ընկ. Տաճատ,

Շիտակը կը նախանձիմ ձեզմէ, թէև տակաւին ձեր ապրածին կէսն ալ չկամ. ես ալ պիտի ուզէի 90 տարեկանիս ձեզի չափ պայծառամիտ ըլլալ, գրիչը բռնել կարենալ, ու հետևելով մեր առօրեայ կեանքին՝ տրամադրութիւն ունենալ անծանօթ երիտասարդի մը խնդրանքին ընդառաջելու:

Գալով այդ անծանօթ ըլլալու հարցին, ի հարկէ եթէ դուք ինծի միայն թերթին մէջ հանդիպած էք, ես պատմութեան գրքերէ՛ն ծանօթ եմ ձեր քաջ անուան, և ատիկա՝ մանկութեանս-պատանեկութեանս օրերէն:

Քաջառողջութիւն կը մաղթեմ ձեզի, և 100րդ տարեդարձը տօնելու բախտը:

Ընկերական ջերմ բարևներով

և կրկին անգամ շնորհակալութեամբ՝

Վրէժ-Արմէն

VREJ-ARMEN  ARTINIAN
2005, Dutrisac, #301, St. Laurent

QUE., CANADA H4L 4K8

 

[1] Վ․Ա․, «Թուղթե՜րս» (Ոստայն վերտառութեամբ), «Հայրենիք» օրաթերթ, 21 Մարտ 1978:
[2] Նախ գրուած է «Մայիսի», ապա՝ սրբագրուած։
[3] Իմա՝ սորվեցի։
[4] Իմա՝ գէշ։
[5] Իմա՝ հանդիպած։
[6] Իմա՝ շաբթուան։
[7] Մ. Թէօլօէլեան (1913-1997), ուսուցիչ եւ գրականագէտ։
[8] THE END OF DAVO THE TRAITOR an episode of the Armenian Revolution, by Dajad Terlemezian, published at The Hairenik Association, Boston, Massachusetts, 1975, 56 pp. Այս գրքոյկը, որուն 36րդ էջին դիմաց փակցուած է յաւելեալ թերթ մը՝ «Տաճատ Թէրլէմէզեան» վերնագրուած չափածոյ կտորով մը՝ Մարտիրոս Գազանճեանի ստորագրութեամբ (նոյնին անգլերէնը՝ նոյն այդ դիմացի էջին վրայ), երկլեզու ու պատկերազարդ հրատարակութիւն մըն է։ Սկիզբը դրուած է թարգմանիչին (անանուն) նախաբանը, ապա յուշերուն անգլերէն թարգմանութիւնը, որ նաեւ գրքին տիտղոսը կը հանդիսանայ, ապա էջ 37էն մինչեւ էջ 52 ներառեալ այդ յուշերն են՝ ԴԱՒՕԻ ԴԱՒԱՃԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԻՆՉՊԷՍ ՍՊԱՆՆԵՑԻ ԶԻՆՔԸ վերնագրուած, ու վերջաւորութեան նշուած է՝ Ապրիլ 20, 1942, Նիւ Ճըրզի։ Կը յաջորդեն երկու այլ չափածոներ, հայերէն ու անգլերէն՝ Ազգին Մարտիրոսեանի ու Սիրուն Պազիկեանի կողմէ գրուած։  Գրքոյկի առաջին էջին ձեռագիր աւելցուած է. «Յուշերուս այս պատառիկը մեծ ուրախութեամբ կը նուիրեմ Վրէժ-Արմէնի այն յոյսով որ եթէ կարդայ յետոյ չկորսուի իր բազմաթիւ թղթերի ու գրքերի մէջ։ Սիրով Տաճատ Թէրլէմէզեան, Ապրիլ 16, 1978», իսկ այս ձօնին ձախ լուսանցքին արձանագրած է «Հ.Հ. 28 Մայիս 1918»։

DajadT-VAA.1

DajadT-VAA.2

001
Տաճատ Թէրլէմէզեան, 1975

002Դաւոյի ահաբեկումէն ամիսներ ետք ձերբակալուածներուն շարքին Տաճատը թիւ երկուքն է՝ Արամ Մանուկեանի կողքին։

 

Թէրլէմէզեանի յուշերէն հատուած մը, ուր կը պատմէ ահաբեկութեան մասին

003

004

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԱՆՄՈՌԱՆԱԼԻ ԱՅՑ ՄԸ ՄԱՐՕ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆԻՆ (1915-1999)

23379796_806152859566715_958556631_oՄ․ Մարգարեան՝ թոռնուհիին հետ

23377099_806152972900037_731254330_oՁախին՝ Հրանդ Մաթեւոսեան

23379756_806153106233357_191576973_oՆկարիչ Յ․ Յակոբեան, իր աջին՝ Զ․ Պօղոսեան

ԶԱՐՄԻՆԷ ՊՕՂՈՍԵԱՆ

1984ի Օգոստոս ամիսը, հայրենի հողի վրայ մեր բնակութիւնը անմոռանալի յիշատակներով հարստացուց մեր կեանքը: Սփիւռքահայութեան հետ Մշակութային Կապի Կոմիտէին հրաւէրով աշխարհի բոլոր ցամաքամասերէն ուսուցիչներու տեսակ մը աւանդական դարձած վերապատրաստման ծրագրին մասնակից էի ես ալ, Միացեալ Նահանգներու արեւելեան ափէն, հայ լեզուի դասատուներու այդ տարուան հինգ անդամներէն մին ըլլալով: Մերը 22րդ խումբն էր: 56 ուսուցիչներս, բոլորս ալ այդ օրերու հայրենի կառավարութեան հիւրերն էինք:

Ամէն օր հայրենի նշանաւոր եւ մասնագէտ դասախօսներուն մեզի տրուած դասընթացքներէն ետք, մեր օրերը հարստացնող փորձառութիւններ էին նաեւ տեսարժան վայրերու, թանգարաններու այցելութիւնները: Այդ բոլորին հետ, շատ անգամ փախստականի պէս, մէջընդմէջ, շատ փոքր խումբով մը մեր կատարած զանազան այցելութիւնները այս կամ այն սիրուած անհատին, անմոռանալի յուշերով իմաստաւորեցին մեր միամսեայ կեցութիւնը հայրենի հողին վրայ:

Մեզմէ ոմանք անհամբեր էին մեր սիրած անձնաւորութիւններուն, արուեստագէտներուն եւ գրողներուն հետ հանդիպում ունենալու: Յատկանշական էին մեր մասնաւոր այցերը Ճօն Կիրակոսեանին, իր գրասենեակին մէջ, Յակոբ Յակոբեանին, իր արուեստանոցին մէջ, Հրանդ Մաթեւոսեանին եւ Մարօ Մարգարեանին՝ Մարոյին եւ իր ամուսնոյն՝ Բայանդուրին հետ, իրենց հիւրընկալ բնակարանին մէջ:

Մարօն իր բանաստեղծութիւններուն պէս ջերմ, ջինջ եւ քնքոյշ ներկայութիւն էր, սիրով լեցուն, հիւրասէր, հիւրընկալ, տանտիկին հայուհի մը արդարեւ:

Փոքրիկ խումբ մըն էինք՝ Սեպուհ Աբգարեան, Զաւէն Գրիգորեան, Անգինէ Մուրատեան եւ ես:

Թոռնիկները սիրով իր շուրջը կը դառնային: Հրանդ Մաթեւոսեանը լուռ կ’ունկնդրէր մեզի տրուած հարցումներուն պատասխանները, արտասահմանեան կեանքին մասին մեր պատմածները, հայ դպրոց-աշակերտի հետ մեր փորձառութիւնները եւ ընդհանրապէս համայնքային հարցերը:

Իմ լուսանկարչական գործիքս հետս էր, մի քանի լուսանկարներ առի: Նիւ Եորք վերադարձին մի քանի նամակներ կրցանք փոխանակել իմ սիրելի բանաստեղծուհիիս հետ: Մեծ սիրով իր եւ իր թոռնիկներուն նկարներէն ղրկեցի: Պատասխանեց իրեն յատուկ նոյն ջերմութեամբ:

Երեք տասնամեակ արդէն անցած է այդ օրերէն: Այս օրերուն, երբ թղթածրարներու «զտում»ի մէջ եմ… իր նամակին ու ձեռագրին հետ աչքիս առաջ մունջ շարժանկարի արագութեամբ կը տողանցեն Մարոյին թռվռուն խօսակցութիւնը, Մաթեւոսեանին ծանրախոհ, զննողական հետեւիլը մեր պատասխաններուն:

1984ին հայրենի տուն իմ առաջին այցս ուխտագնացութիւն մըն էր կարծես: Իսկ ինծի հետ Հայաստան մեկնած Միացեալ Նահանգներու արեւելեան ափի ուսուցիչներս, երբ զիրար տեսնենք, դեռ զիրար կ’ողջունենք՝ «Լոյս Քոյր», ըսելով:

Այդ թուականէն ետք մի քանի անգամ եւս առիթ ունեցած եմ այցելելու հայրենիք, սակայն այդ այցին ազդեցութիւնը անմոռանալի կը մնայ: Իսկ այսօր՝ թուղթերու մէջ կորսուած վիճակիս մէջ… կը վերանորոգուիմ իմ սիրած բանաստեղծուհիներէս Մարոյին այս ձեռագիր տողերը վերստին կարդալով եւ իր ջերմ խօսքերուն արձագանգը ականջիս կը վերանորոգէ մեր առաջին հանդիպումին խռովքն ու խանդավառութիւնը:

Ստորեւ Մարօ Մարգարեանի նամակը։

Շնորհավոր Նոր Տարիդ,
Զարմինե, սիրելիս, ջերմ ու
հուզառատ անգին հայուհի,

Հիմա աղջիկս, ես այն տարիքին եմ, և այն հոգեվիճակում, որ թվում է թե բոլորդ իմ զավակներդ եք:

Ես անչափ զգացվել էի քո սիրառատ նամակից – պատասխանեցի միայն մի փոքր երկտողով և հետո հասցեդ կորցրի:

Այսօր Նոր Տարվա քարտեր գրելիս, գտա մի հասցե՝ Միսակ Զարմինե Պողոսյան – «Կարծում եմ» այս գտածս ձեր հասցեն է, ուրեմն սրտանց շնորհավորում եմ ձեր Նոր Տարին[,] ցանկանում եմ երջանիկ լինեք բոլոր հարազատներով:

Հիշում եմ ձեզ մեր տանը այնքան սրտառուչ, ջերմագին, միշտ այդպես լինեք, որ ուրախացնեք ձեր շրջապատի մարդկանց: Կյանքի իմաստը արդեն դրա մեջ է: Եվ հետո[,] ամենակարևորը[,] ջերմ[,] սիրառատ մարդիկ ջերմացնում են նախ եւ առաջ իրենց կյանքը, ապա ուրիշների:

/Էջ 2/ Զարմինե ջան[,] տարիքիս հետ հիշողությունս վատանում է, ինձ մի բժիշկ բարեկամ ասաց[՝] շատ կարևոր է ուրախ զգացումներ ունենալ, դժբախտաբար կյանքում ավելի շատ հակառակն է լինում:

Մենք ոչինչ որ դժվար ժամանակներ ապրեցինք, ձեզ[՝] երիտասարդներիդ ցանկանանք ուրախ[,] երջանիկ օրեր:

Ջերմագին բարևներ հաղորդիր բոլոր ծանոթներին:

Եթե դժվար չի[,] ուղարկիր ինձ համար ձեր առաջնորդ Թորգոմ Մանուկյանի[1] հասցեն:

Եվ գրիր անպայման գոնե մի փոքր նամակ, որ գիտենամ իմ նամակը ստացել ես:

Շատ ուրախացա՝ թոռնիկիս հետ նկարածդ լուսանկարի համար:

Բարևիր ամուսնուդ[,] բոլոր հարազատներիդ. Սիրով.

Մարո Մարգարյան

14/ I 88

 

[1] Թորգոմ Արքեպս․ Մանուկեան (1919-2012), Պատրիարք Երուսաղէմի, 1966-1990՝ Առաջնորդ Ամերիկայի Արեւելեան թեմին։

 

23423793_806154082899926_1948217905_o.jpg

23379430_806154122899922_604322967_o.jpg

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՉԼՍՈՒԱԾ ՀՐԱՇՔ

Լեռ Կամսար բ

ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ

Գուցէ կարծէք՝ ես պիտի ասեմ, թէ երկրագունդն այսուհետեւ հակառակ ուղղութեամբ պիտի դառնայ իր առանցքի շուրջը, կամ Ռուսաստանն ու Ամերիկան հաշտութեան եկած՝ զէնքերը ցած են դրել, կամ մեր մի խանութում կարտոֆիլի ալիւր է երեւացել եւ այլն։

Ո՛չ, ո՛չ, ո՛չ։ Դրանցից աւելի անհաւատալի բան պիտի լսէք իմ շուրթերից։

Այն, որ արտասահմանում հնչակները, դաշնակներն ու ռամկավարները միացած դիմում են ներկայացրել ՄԱԿին եւ Թուրքիայից իրենց հողերը ետ են պահանջում։

Իսկ այդ նշանակում է, թէ մեր պատմական անցեալում, հայ նախարարները միացած, միահամուռ դիմադրութիւն են ցոյց տուել իրենց ընդհանուր թշնամուն։ Բաներ, որոնք անհնարինութեան շարքն են անցել շատ վաղուց։

…Հայը միանայ որեւէ բանո՞ւմ։

Դէ եկ ու հաւատա։

Եթէ այս լուրը ճիշտ է, ես, որպէս իսկական ազգասէր, կ’ուզենայի, որ Թուրքիան ուշացնէր կատարել հայերի այդ պահանջը, կամ բոլորովին չկատարէր, որ հայ կուսակցութիւնները մի փոքր երկար իրար հետ համաձայն ապրէին։

Ինձ համար գերադասելի է, որ հայերը օտար հողի վրայ ապրեն միաբան, քան իրենց սեփական հողի վրայ՝ ոխերիմներ։

Մի տարի առաջ ինձ մօտ եկաւ մի ռամկավար ամերիկահայ տիկին։ Վերադարձին նրան խնդրեցի իմ բարեւներս տանել Ամերիկայում ապրող իմ մանկութեան ընկերոջը, որը դժբախտաբար դաշնակ է։

Գիտէ՞ք ինչ պատասխանեց տիկինը։ Նա ասաց․

– Ես դաշնակի համար անգամ թոյն չեմ տանի…

Հետաքրքիր է, եթէ այդ տիկինը ոչ թէ Ամերիկայից, այլ Տաճկաստանից եկած լինէր, եւ ես խնդրէի իմ թոյնը տանել տաճիկ կառավարութեանը՝ նա թոյնի փոխարէն իմ ողջոյնը չէ՞ր տանի…

Հաւատացած եմ, որ կը տանէր։

Ու եթէ անգամ իմ թոյնը տանէր, ճամբին այնքան կը մեղմացնէր այդ թոյնը, որ թուրք կառավարութիւնը խմէր ու չմեռնէր։

Յամենայն դէպս չէր նմանի դաշնակին տարած իր թունոտ թոյնին․․․

Այս մարդիկ են ահա, որ Հայաստան պիտի գնան միասին ապրելու։

«Ողբա՜մ զքեզ, հայոց աշխարհ», ուրեմն։

Բայց մի րոպէ այս բոլորը մէկ կողմ դնենք ու երեւակայենք, որ Թուրքիան կը վերադարձնի մեր հողերը։

Անշուշտ ամերիկացի տիկինն էլ կը գնայ այնտեղ բնակուելու։ Այն ժամանակ եթէ նոյնպէս այցելի ինձ, եւ ես ուզենամ իմ ողջոյնը նրա միջոցով ուղարկել դաշնակ ընկերոջս՝ կը տանի՞։

Ո՛չ։

Որովհետեւ սէրը հողից չի բխում, այլ սրտից։ Իսկ սիրտ ամէն երկրում էլ մարդը պիտի ունենայ սիրելու համար։ Այնպէս, ինչպէս ամէն երկրում ստամոքս պիտի ունենայ ուտելու համար։ Եւ գլուխ՝ մտածելու համար։

Եթէ յիսուն տարի ապրել ես մի կնոջ հետ եւ նրա մահուամբ երկրորդ անգամ ես ամուսնանում, վերջին կինն ինչ անուն էլ ունենայ՝ դու առաջին կնոջ անունով կը կանչես նրան… բնականաբար։

Մեր մէջ անմիաբանութիւնը բնազդ է դարձել, որովհետեւ դարեր շարունակ այդպէս ենք ապրել.ինչքան էլ միաբանենք հիմա, դարձեալ անմիաբան պիտի կանչենք իրար։

Այս ասում եւ աւելացնում եմ.

– Հայերը Հայաստան են ուզում, որ դարձնեն մենամարտի վայր։

Մէկ-երկու ասեն ու կրակեն իրար վրայ։

Իսկ Թուրքիան դառնայ կռուողների… սեկունդանտը։

1964 թ․

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Ա․ ԵՐԿԱԹ, Ն. ՊԷՇԻԿԹԱՇԼԵԱՆ, ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

ՆԱՄԱԿԱՆԵՐ ԵՒ ՊԱՏԱՌԻԿՆԵՐ

21585797_781160142065987_1522565528_o1968ի աշուն, Մոնթրէալ, «Համազգային»ի գրասէրներու խմբակը հաւաքուած է Արսէն Երկաթի տան մէջ, զինք պատուելու համար։ Իր մէկ կողքին՝ կինը՝ տիկին Ծաղիկը, միւս կողքին՝ Հ. Սուրէն վրդ. Գաթարոյեանը, որ Սուրբ Յակոբի հովիւն էր։ Վրէժ-Արմէն նստած է Արսէն Երկաթին առջեւ, քովը՝ իր կողակիցը՝ Նազիկը։ Նկարին մէջ ամենէն աջին՝ Գալուստ Պապեանն է (ՎԱ)։

 

Ստորեւ կը հրատարակենք Վրէժ-Արմէնի արխիւէն նամակներու եւ պատառիկներու փունջ մը։ Բանաստեղծ Արսէն Երկաթ (1893-1969) եւ երգիծագիր Նշան Պէշիկթաշլեան (1898-1972) ծանօթ գրական դէմքեր են։ Երկուքին յարաբերութեան մէկ էջը բացող նամակ մը (թիւ 3), Նշան Պէշիկթաշլեանի կողմէ Եգիպտոսի «Յուսաբեր» օրաթերթի երիտասարդ աշխատակից Վրէժ-Արմէնին  յղուած երկու նամակ (թիւ 1, 2), Վրէժ-Արմէնէն Պէշիկթաշլեանին գրուած կարճ նամակ մը (թիւ 4), Արսէն Երկաթէն Վրէժ-Արմէնին գրուած երկտող մը (թիւ 5) եւ Արսէն Երկաթէն երկու արխիւային պատառիկ (թիւ 6,7) կը կազմեն շարքին ամբողջութիւնը։ Բոլորն ալ կը կարդացուին հետաքրքրութեամբ, յաւելեալ տեղեկութիւն տալով ոչ միայն իրենց կեանքին ու գրական աշխատանքին այս կամ այն մանրամասնութեան մասին։

Ծանօթագրութիւնները պատրաստած է Իշխան Չիֆթճեան, Վրէժ-Արմէնի յաւելումներով։ Գրաշարումը կատարած է Անի Բրդոյեան-Ղազարեան։ Կը մնայ շնորհակալութիւն յայտնել Վրէժ-Արմէնին։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

 

ԱՐԱԳ ՆՇՈՒՄՆԵՐ

Պէշիկթաշլեանին անձամբ չեմ հանդիպած, հետը լուսանկար չունիմ։

Արսէն Երկաթէն այդ մէկ փոքր նոթը ստացած եմ [թիւ 5]։ Բայց ունէի նաեւ իր գրածը իմ ինքնագիրներու (autoghraphes) ալպոմին մէջ [թիւ 7]. թուականը չէ դրած, 1955-1956 տարիներուն պիտի ըլլայ։

Վերջապէս նաեւ կայ ուրիշ նշխար մը իրմէ՝ իր խօսքը [թիւ 6], որ ինք Համաստեղին ուղղեր էր այս վերջինին մահէն քիչ առաջ, Մոնթրէալի մէջ Համազգայինի կողմէ կազմակերպուած անոր յոբելեանին առթիւ, 19 Նոյեմբեր 1966ին, Սուրբ Յակոբ Եկեղեցւոյ Սէնթ-Զոթիք փողոցի շէնքին ներքնասրահին մէջ։ Ձեռագիրը պահուեր է արխիւիս մէջ, որովհետեւ հաւանաբար այդ օրուան թղթակցութիւնը գրելու համար իրմէ խնդրեր էի ունենալ զայն։

Գալով Պէշիկթաշլեանին, որ այս նամականիին մէջ առընչութիւն մը ունի նաեւ Արսէն Երկաթին հետ, իրմէ ալ կայ նամակ մը այս վերջինին ուղղուած [թիւ 3], որ իմ ձեռագրով արտագրուած է, չեմ գիտեր՝ ինչո՞ւ. թերեւս իմ հասցէիս ուղղած էր զայն, ու փորձանք մը պատահած է բնագրին (արդեօք սո՞ւրճ թափած է վրան), ու ես ստիպուած զայն ընդօրինակեր եմ, պատճէնն ալ պահելով։

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

21584195_781160542065947_799009452_o.jpg

 

21640218_781160605399274_1648202211_o.jpg

 

1

N. Béchiktachlian
23, rue St. Charles
Villemomble[1]
Seine, France

12 Նոյ. 1963

Սիրելի երիտասարդ հարցաքննիչ՝

Վրէժ-Արմէն,

Քանի մը օր առաջ, ընդունեցի նամակդ, հարցումներու հեղեղով լի:[2]

Պիտի պատասխանեմ հարցումներուդ, թէեւ ո՛չ անմիջապէս:[3]

Սակայն, ունիմ պայման մը. պատասխաններս հրատարակուելու են եղածին պէս: Այս պայմանս բացարձակ է:

Հիմա թէ՛ հիւանդ եմ, թէ՛ հիւանդ ունիմ,[4] տակաւին ունիմ բազմատեսակ տաղտուկներ ու տագնապներ, մին քան զմիւսը անտանելի: Կը հասնիմ հազիւ՝ աշխատակցած թերթերուս եւ հանդէսներուս:

Ուրեմն հաճէ համբերել մինչեւ գալ տարի: Կը յուսամ հասցնել պատասխաններս –  եթէ Տէրը կամենայ – կատուներու ամիսէն առաջ: Կախում ունի առողջական վիճակէս եւ տրամադրութենէս:

Մինչ այդ, հարցումներուդ տեղատարափին տակ առ ուրիշ մը. օրինակ Արսէն Երկաթը,[5] չմոռնալով հարցնել՝ թէ ինչո՞ւ միշտ կը գրէ մահուան մասին: Կեանքի ու արուեստի մէջ կան կրկնութիւններ՝ որոնք կը դադրին տպաւորելէ: Մահը իմ ալ մտքիս մէջ է, բայց հոգիէս կը վանեմ զայն: Կեանքս ալ /էջ 2/ մահէն տարբեր բան մը չէ, բայց յաճախ յարութիւն կ’առնեմ:

Հաղորդէ իրեն եղբայրական ողջոյններս, նաեւ իր ազնիւ տիկնոջ: Չգրելուս համար թո՛ղ ըլլայ ներողամիտ քրիստոնէաբար: Թո՛ղ գիտնայ որ աւելի քան տարի մըն է, որ վեց պաշտօնատուններու հետ խնդիրներ ունիմ կամայ ակամայ, իսկ ինծի պէս անիշխանականին համար, մէկ պաշտօնատունի հետ անգամ գործ ունենալը խրտչեցուցիչ է ու թունաւորող:[6]

Առիթը օգտագործելով՝ կու տամ քանի մը տաղտուկներ ալ, յայտնելով կանխայայտ շնորհակալութիւններս:

Եթէ օր մը, առիթը ներկայանայ, հանդիպէիր գրասէր բարեկամիս, ատամնաբոյժ Տքթ. Հրանդ Թէրզեանին,[7] եւ հաղորդելով սիրալիր բարեւներս, հարցնէիր թէ ինչո՞ւ չէ պատասխանած երկու նամակներուս:

Վստահաբար, յաճախ կը տեսնես հայերէնի ոստիկանական նախարար Բ. Թաշեանը,[8] քանի որ կ’աշխատակցիս «Յուսաբեր»ին: Մասնաւոր բարեւներ: Չի՞ կրնար արդեօք կարգադրութիւն մը ընել «Յ.»ի գրատան հետ, ինծի ղրկելու համար հինգ օրինակ «Յիսուսի դիմանկարը»,[9] հինգ օրինակ ալ «Սադայէլին պոչին տակ…»,[10] փոխանակութեամբ։ Կը ղրկեմ տասը օրինակ «Մոմիաներ»:[11]

Գանք մեզի. Շնորհաւոր Նոր Տարի, որ ինծի համար հսկայ հարցում մըն է, իսկ քեզի համար կը մաղթեմ որ ըլլայ բարի պատասխաններ, սիրալիր «այո՛»ներով լի:

Ուշադրութիւն նոր հասցէիս: Նամակդ ղրկած էիր հին հասցէիս, ու ես գրաւոր չախ մը ընդունեցի թղթատարութենէն:

շատ սիրով

Նշան Պէշիկթաշլեան

 

2

Վիլմոմպլը, 29 Դեկտ. 1963

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Հաճոյքով ընդունեցի պատկերազարդ քարդդ, որ կը ներկայացնէր նորատի ուղտապան մը եւ ծեր ուղտ մը: Այսինքն դուն եւ ես: Մէկը միւսէն տարբեր վիճակի մէջ, ինչպէս միշտ առհասարակ:

Տոքթ. Հրանդ Թէրզեանէն նամակ ընդունեցի ու պատասխանեցի: Մեր կապը վերանորոգեցիր: Շնորհակալութիւն:

Հայերէնի Ոստիկանական Նախարար Բ. Թաշեանին բարեւներ ու բարեմաղթութիւններ: Քանի որ հետաքրքրուած եւ հարցուցած է, պատասխանեմ: Անցայ բժիշկի մը ու մասնագէտի մը քննութիւններէն: Ապա, հաստատելու համար իրենց կատարած ախտաճանաչումը, անցուցին զիս քարտիոկրամէ, ռատիոներէ ու արեան քննութենէ: Գտան սիրտ մը կանոնաւոր ու բարի, որմէ չի վախցուիր (գոնէ առայժմ)[,] որ անսրտութիւն մը ընէ: Գտան արիւնս մաքրամաքուր, ինչպէս կ’ըլլան հարազատ հայերունը: Բայց, աւա՜ղ, ջիկեարներս վնասուած: Այդ պատճառով է որ դժուար կը շնչեմ, մանաւանդ երբ ճիգ մը կ’ընեմ. – կը քալեմ կամ սանդուխէ մը կ’ելլեմ: Մէկ /էջ 2/ յարկ բարձրանալու համար, առնուազն երեք անգամ կը կենամ, ու դարձեալ մեռեալի պէս կը հասնիմ երրորդ կամ չորրորդ յարկ: Բանտարկուած եմ բնակարանիս մէջ: Ըսին թէ վիճակս լուրջ է, բայց յուսահատական չէ, եթէ մէկ տարի գործածեմ ինծի յանձնարարուած դեղերը, որոնք կրակի գինէն սուղ են աւելի: Իսկ ես արդէն խրուած ու խեղդուած եմ պարտքերու մէջ:[12] Հապա սառուցեալ ձմեռը… եւ այս պայմաններուն մէջ պէտք է երգիծել: Կը նմանիմ մարդու մը որ անդադար ծեծ կ’ուտէ, ու ծեծուած ատենը պարտաւոր է խնդացնել շուրջինները. վաղուց վաթսունը անցուցած վաստակաւոր մը ըլլալ եւ դեղերու դրամի մասին մտածել: Ա՛լ ո՞վ կը հետեւի հայագիտութեան կամ հայ գրականութեան: Այս մասին խմբագրական մը թո՛ղ գրէ մեր ոստիկանական Նախարարը:

Շատ շատոնց է որ «Յուսաբեր» կը ղրկուի նոր հասցէիս: Ո՛վ որ քեզի հին հասցէս է տուած, իր յիշողութիւնը յուսաբեր չէ:

Սա միջոցիս, աւելի քան շաբաթէ մը ի վեր, օրական 15-20 նամակի կը պատասխանեմ: Տօներու առթիւ, տեղատարափ մը կայ բարեմաղթութիւններու, որոնցմէ եթէ հարիւրին մէկը իրականանայ, աշխարհի ամէնէն երանելի ուղտը կ’ըլլամ:

Պիտի չուշանամ պատասխանելու հարցումներուդ: Բիւր բարեմաղթութիւններով Նշան Պէշիկթաշլեան

Ներփակ գիրը բարեհաճէ յանձնել «Յ.»ի պատ. վարչութեան, երբ որ հոն երթաս: Աճապարելու հարկ չկայ:[13]

 

3

Սիրելիդ իմ Արսէն Երկաթ

Ո՜վ եօթանասնամեայ գրչեղբայրս, քու անցեալ տարի, դեկտ. 29ին գրած նամակդ ընդունեցի այս տարի, 14 Յունուարին:

Ամէն բանէ առաջ ըսեմ որ չարաչար կը սխալիս, եթէ կը կարծես թէ կամովին հրաժարած եմ նամակագրութենէ: Շատոնց է որ շատերու գրելէ դադրած եմ: Պատճա՞ռ. սիրելիս, չիք տրամադրութիւն, չիք ժամանակ, չիք նամակագրութեան եղանակ: Ունիմ խնդիրներ՝ բազմաթիւ պաշտօնատուններու հետ:[14] Ինծի համար նախընտրելի է դժոխքի մասնաճիւղերու հետ գործ ունենալ քան պաշտօնատուններու հետ, որոնք հարցեր կը բարդացնեն, որպէսզի լուծումը դանդաղեցնեն, որպէսզի մարդիկը պահեն յուզումի մէջ: Տարի ու կէս է որ կը տեւեն այդ հարցերը, որոնցմէ երկուքը, ամենէն կարևորները, տակաւին չեն հասած լուծումի:

Եւ այս չէ բոլորը. – տագնապներ անտանելի, ինչպէս նաև Շաքէին ու իմ հիւանդութիւնները: Ամբողջ տարի մը յարատևօրէն պէտք է 3 տեսակ դեղ առնեմ, երեքն ալ գայթակղեցուցիչ գիներով: Ընկերային ապահովութիւն չունիմ, ազատարուխտեան[15] մը (հայ գրող) ըլլալուս: Աս ալ ուրիշ մէկ վնասը հայ գիրին ծառայելուս: Վնասուած են թոքերս: Անցայ քարտիոկրամէ, ռատիոներէ, արեան քննութենէ: Բանտարկուած եմ տանը մէջ: Միայն մեղմ օդերու իրաւունք ունիմ դուրս ելլելու և ճեմելու իբրև փիլիսոփայ: Բայց մեղմ օդը ո՞ւր է: Թերևս ունենանք վեց ամիսէն: Երկու տարի է որ ձմեռը սաստիկ է, անողորմ ըլլալու աստիճան: Անընդունակ դարձած եմ որևէ գործի: Քանի քանի անգամ դուրսը կամ ներսը վար ինկայ, և եթէ օգնութեան հասնող մը /էջ 2/ չըլլայ, անկարող եմ մինակս կանգնելու: Ա՛լ ծունկերս ու սրունքներս ուժաքամ եղած են: Իսկ դուն կը թեւես դէպի եօթանասուն ու հաւանաբար հասնիս հարիւրին:

Շաբաթը քանի մը գրութիւն հազիւ կը գրեմ: Ես որ շաբաթական տասը յօդուած կը գրէի դիւրութեամբ, հիմակ նամակ մը գրելը փոխուած է տաժանքի. կ’ուզեմ նամակ գրել տրամադրութեամբ, զուարթախոհութիւնով:

Քեզի չգրելուս պատճառը ո՛չ պաղառութիւնն է, ոչ ալ հեռաւորութիւնը: Ատեն կայ երբ մարդ չի կրնար գրել, տագնապներ կան՝ որոնց մասին գրելը անյարմար է: Անշուշտ եթէ այստեղ ըլլայիր, հարցը կը փոխուէր. կու գայի մօտդ կամ կու գայիր մօտս, ու կը պարպուէի ամպերէս, կը պարպուէիր նաև դուն: Եւ մեր հոգեկան հորիզոնները կը պարզուէին, կը պայծառանային պահ մը գէթ: Խնդիրներ կան՝ որոնք նամակով չեն հաղորդուիր, այլ կը պահանջեն զրոյց կենդանի:

Ամէն բառ քեզի պարզելու համար, պէտք էր վէպ մը գրէի: Իսկ ես ժամանակ ու տրամադրութիւն չունիմ, ինչպէս նաև՝ անխղճութիւն գլուխդ չարչարելու համար: Անելի մը մէջ եմ դարձեալ ու քիչեր գիտեն վիճակս:

Այս առթիւ ըսեմ որ փոխադրուած ենք Villemomble: Այս ալ ուրիշ վէպ մըն է, որ պէտք է պատմուի բերանացի, բայց դեռ հանգիստ հոգիով չենք վայելած մեր յարկաբաժինը, զանազան պատճառներով[,] անշուշտ տխուր ու մանաւանդ անսպասելի:[16]

Դուն ալ փոխած ես հասցէ: Եթէ քանի մը շաբաթ առաջ գիտնայի, այդ պարագան կ’աւելցնէի Վահէ /էջ 3/ Պահատրեանին գրած նամակիս մէջ: Ո՜վ գիտէ մէյ մըն ալ ե՞րբ պիտի գրեմ:

Անցած ըլլայ քեզի: Մէկ-երկու ամիս դուրս չելլելը բան մը չէ: Օրերը շուտ կ’անցնին, կը բաւէ որ ունիս արև, որմէ կը դժգոհիս, փնտռելու աստիճան Փարիզի մ մուխն ու մառախուղը և միքրոպները: Կը զարմանամ[,] թէեւ ճաշակները ըլլան անվիճելի: Սիրելիս, քաղաք մը որ արև չունի, ծով չունի, ինչ առաւելութիւններ ալ ունենայ, ատիկա քաղաք չէ, այլ քաոս: Ծնած եւ ապրած եմ ծովեզերեայ քաղաքներու մէջ, մինչեւ Փարիզ իյնալս:[17] Կեանքիս կէսը կոր[ս]ուած է առանց արևի ու ծովու: Գոնէ երկուքէն մէկը ունենայի, ինչպէս ունիս դուն: Ամառները յաճախ կ’ունենաս երկուքն ալ, մեկնելով Պէյրութ կամ Աղեքսանդրիա: Ես մեր նախահայրերուն պէս, ձմեռը բանտարկուած եմ բնակարանի մէջ, իսկ ամառը վիճակահանութիւն մըն է, որմէ յաճախ չ’ելլեր արեգակին մեծ պարգևը կամ պարգևները ջերմութեան:

Ծառուկ ծռուկին[18] խօսքը ըրած էիր: Երբ մէկը կը հրաժարի իր կուսակցութենէն,[19] որմէ անչափ բարիք տեսած է ու աններեէլի ներողամտութիւն, և անկէ ետքն ալ դէմ կ’ելլէ այդ կուսակցութեան, ատանկ մէկը բարոյապէս մեռած է ու մեծ խաչ մը քաշէ վրայէն: Խաչ մը անջնջելի: Այդ մարդը գրող ըլլալէ աւելի՝ փաստաբան է, անշուշտ աննկարագիր: Ծնած է գողնալու և աղտոտելու համար: Այս է իր կոչումը: Սրբութենէ զուրկ է: Չի կրնար գործ մը սկսիլ ու վերջացնել մաքրօրէն: Եթէ /էջ 4/ չաղտոտէ՝ կը մեռնի: Այս բոլորը գիտնալո՛վ գացի Պէյրութ[,][20] նոյնիսկ երկրորդ անգամ կողոպտուիլը աչք առնելով: Մեկնելէ առաջ, քանի մը հոգիի յայտնեցի մտածումներս: Աստուած խելք շնորհէ Էջմիածնայ «Ամենայն հայոց»ին[,][21] որ իրեն գործակալ ընտրած է Ծառուկը:[22] Մարդը զղջաց ու մխաց մախանքէն՝ տեսնելով Լիբանանի ու Սուրիոյ մէջ վայելած ժողովրդականութիւնս:[23] Ընդամէնը մէկ հանդէս սարքեց իր կազմած յանձնախումբը: Միւս բոլոր հանդէսները սարքուեցան տարբեր մարմիններու և միութիւններու կողմէ:

Դուն յանցաւոր ես որ զինքը զուր տեղը հրաւիրած ես Պրումմանա:[24] Նաև Գահիրէ սպասած ես որ ինքը քեզի գայ: Շատ բարեմիտ ես: Անոր մէջ ոչինչ կայ տևական․ ներողութիւն. կայ մէկ բան տևական. իր աղտոտութիւնը: Այսքան: Ես զինքը կ’անուանէի «սադայէլ». ատ բառին իսկ չէ արժանի:

Քանատա մեկնելէ առաջ պիտի չհանդիպի՞ս Փարիզ:[25]

Շամլեանները[26] մօտերս մեզի պիտի այցելեն եւ անշուշտ երկարօրէն պիտի խօսինք ձեր մասին: Մանրամասն տեղեկութիւններ կը ստանանք իրենցմէ:

Մենէ ազնիւ տիկին Ծաղիկին շատ սիրալիր բարևներ ու երկուքիդ ալ բարեմաղթութիւններ ջերմագին:

Եթէ ինձմէ նամակ չընդունիս, մի՛ հայհոյեր, այլ աղօթէ:

Եղբայրական համբոյրով

Նշան Պէշիկթաշլեան

24 – 1 – 64․

 

4

Գահիրէ 13 փետր. 1964

Սիրելի պրն. Ն. Պէշիկթաշլեան,

Ստացած եմ ձեր զոյգ նամակները. խորին շնորհակալութիւն, ոչ միայն իմ կողմէս[,] այլ Յուսաբերի բոլոր ընթերցողներուն ալ կողմէ։

Արսէն Երկաթին նամակը ձգեցի իր նամակատուփին մէջ։ Ձեր բարևները հաղորդեցի ընկ. Բ. Թաշեանին. առաջարկած էիք որ խմբագրական մը գրէ… ըսաւ, հաղորդէ իրեն (ձեզի)[,] թէ ամենայն հայոց ոստիկանապետը հրաժարած է իր գործէն (կը յիշեմ, վերջին անգամ հոկտ. 1ին հրաժարած էր)։[27] Խմբագիրը ընկ. Բեգլար Նաւասարդեանն[28] է այժմ։

Խորապէս կը ցաւիմ ձեր ունեցած տաղտուկներուն եւ անհանգստութիւններուն համար։ Չեմ գիտեր թէ ինչ ձեւով կրնամ ձեզի օգտակար ըլլալ. կարծեմ ճիշտ տեղն է հիմա պահանջել մեր ղեկավարներէն[,] որ հայ գրական միութիւն մը կազմեն հայ գրողներն /էջ 2/ու հայ գրքերը պահել, պաշտպանելու համար։ Ըստ իս, հայ գրողը պէտք է «պետական» պաշտօնեայ ըլլայ (մեր պարագային՝ «ազգային»), և կանոնաւոր կերպով լաւ թոշակ մը ստանայ[,] որով կարենայ գրել առանց առօրեայ մտահոգութիւններու։

Կը կարծէ՞ք թէ ասանկ առաջարկ մը՝ ընդունուի (ո՛վ կ’ուզէ ըլլայ ընդունողը)։

Առ այժմ կ’աղօթեմ որ ամենէն շատ ժամանակամիջոցին մէջ ապաքինիք և ազատիք ձեր թանկագին ժամանակը խլող նեղութիւններէն։

Մեր զրոյցը լոյս տեսաւ 7-8-10 փետրուարի թիւերուն մէջ, անփոփոխ, ինչպէս ուզած էիք։

Կրկին ու կրկին շնորհակալութեամբ՝

Վրէժ-Արմէն

 

5

Սիրելի պարոն

Վ. Արմէն Արթինեան

Կը խնդրեմ քեզմէ որ ինծի բերես Ն. Պէշիկթաշլեանի հասցէն, բայց նամակատուփին մէջ մի՛ ձգեր զայն, որպէսզի հաճոյքը ունենամ քեզ ընդունելու տանս մէջ: Արդէն գրեթէ բանտարկեալի մը, անմեղ բանտարկեալի մը կեանքը կ’ապրիմ երեք ամիսէ ի վեր:

Ուրեմն, կը սպասեմ:

Սիրալիր զգացումներով՝

Արսէն Երկաթ

  1. 2. 64

 

6

[ԽՕՍՔ ՀԱՄԱՍՏԵՂԻ ՅՈԲԵԼԵԱՆԻՆ ԱՌԹԻՒ]

Մենք դարեր առաջ կորսնցուցինք մեր թագաւորութիւնը. Հայոց Աշխարհը բաժան բաժան եղաւ: Խաւարով ծածկուեցաւ անոր երկինքը. և իբրև լուսաշող ճառագայթ՝ մենք ունեցանք միայն մթին կամարներու և խոր գմբեթներու տակ պլպլացող կանթեղներու և կերոններու լոյսը:

Բայց մեր ցեղին ճակատագրական խորհուրդն էր ապրիլ, Աստուածները, ըլլան անոնք հին թէ նոր, մեր յաւերժութեան անյեղլի պատգամն էին դրոշմած ժամանակին մէջ:

Չլռեցին մեր զանգակները երբեք, մրրկասաստ գիշերներուն մէջ անոնց արձագանգը մինչեւ հեռատարած հորիզոնները հասաւ:

Ժայռերուն կառչեցանք մոլեգին հաւատքով, բայց մեր ձեռքերը ծածկուեցան արիւնալից վէրքերով:

Ուզեցինք ընթանալ լուսագնաց ուղիներէ, բայց մեր ոտքերը բզքտուեցան մացառներէ:

Մեր գերագոյն նպատակն էր կորուսեալ թագաւորութեան փոխարէն նոր թագաւորութիւն մը հիմնել:

/Էջ 2/Մեր մատենագիրները հիմնեցին այդ յաւերժական թագաւորութիւնը՝ որուն [շուրջ?] այսօր մենք խմբուած ենք այս սրահին մէջ, պատուելու իշխանաւորներէն մէկը: Լոյսի այդ մեծասքանչ տիրապետութեան ամենէն հարազատ և շնորհալի զինուորեալն է Համաստեղ:

Անուն մը՝ որ ոչ թէ ձեր յիշողութեան մէջ միայն պէտք է հնչէ, այլ ձեր հոգիին, ձեր արիւնին հպարտութիւնն ու ջերմութիւնը պէտք է ըլլայ միանգամայն: Պիտի ուզէի վստահ ըլլալ ասոր, սիրելի հայ քոյրեր եւ եղբայրներ:

Մենք այնքան կը հարստանանք, որքան երբ ունենանք գիտակցութիւնը ճանչնալու մեր գրականութեան մշակները. մեր փառապանծ իշխանները՝ որոնք իրենց ամրոցներէն իջած են ժողովուրդին սրտին մէջ, ո՛չ թէ զինակոչի համար, այլ մատեան մը իրենց ձեռքը՝ լոյսի անթառամ ծաղիկներ սփռելու հայրենի ճամբաներ[ու] վրայ:

Համաստեղ.

Ձեր երիտասարդութեան եւ ձեր ալևոյթի մեծահանդէս խրախճանքը չեղա՞ւ ան, երբ միտքը կարօտ էր արբեցութեան. երբ դուք անօթի էիք գիրի ցորեանին՝ որ աստղերուն մէջ կը կապէ իր ոսկի հասկերը:

Համաստեղ.

Չեղա՞ւ ան լուսադէմ և խոնարհ մատռուակը՝ որ ձեր բաժակները լեցուց յորդազեղ՝ գիւղին արևազօծ /էջ 3/ որթատունկէն՝ որ մարմարեայ սիւն մըն էր գրկած տարփայոյզ գեղեցկութեամբ:

Համաստեղ.

Անոր երգած անձրեւը չմատնահարե՞ց քաղցրամրմունջ նկարազարդ ապակին տաճարներու՝ որոնց մէջ իրարու ողջոյն կու տային սուրբերն աղօթասաց շրթներով:

Համաստեղ.

Ահա՛ անդնդախոր ձորերն ի վեր կը սլանայ մոլեգնասաստ Սպիտակ Ձիաւորը: Երիվարին պայտերը կայծակնաշող կը փարատեն թանձր խաւարը՝ որ գեղեցկավառ արշալոյսի խոստումն է միշտ:

Համաստեղ.

Թող դրոշմուի ձեր հոգիին մէջ անունը գրագէտին՝ որ յիսուն տարիէ ի վեր բազմած է մեր նոր թագաւորութեան ամրակուռ և անխորտակելի գահին վրայ:

Սորվեցուցէ՛ք զայն ձեր զաւակներուն, կարդացէ՛ք անոնց սքանչելի Գիւղը և Անձրևը, որպէսզի անոնք հպարտ ըլլան իրենց հայութեամբ:

Մենք, ինչպէս նախապէս ըսածներովս արտայայտեցի, դպրութեան այնպիսի հարստութիւն մը ունինք, դարերու մէջէն մեզի հասած և այսօրուան ժամանակներուն ալ շքեղութիւն տուող, որ չենք վարանիր դասելու /էջ 4/մեր ժողովուրդը մշակոյթով պանծալի ազգերու կարգին:

Ասիկա մեծապէս կը պարտինք մեր բանաստեղծներուն և գրագէտներուն, այսօրուան մեր յոբելեար Համաստեղին:

Սիրելի Համաստեղ, քեզ կը տեսնեմ այս պահուս՝ պատուանդանի մը վրայ: Դուն չէ որ բարձրացած ես հոդ, այլ քու ժողովուրդդ ուզած է քեզ պատուել արժանաւորապէս:

Սիրելի Համաստեղ, ինծի համար սրտայոյզ բերկրանք մը եղաւ այս քանի մը խօսքերը արտասանել յոբելեանիդ առթիւ: Կը մաղթեմ որ դեռ շատ երկարի կեանքիդ կախարդահիւս թելը, որպէսզի նոր մատեաններով քիչ մը ևս հարստացնես հայ գրական անդաստանը՝ ուր քու ճամբուդ վրայ յաւիտենական գարուն մը կը ծաղկի:

Արսէն Երկաթ

Նոյեմբեր 1966[29]

 

7

[ԱՐՍԷՆ ԵՐԿԱԹԻ ՄԱՂԹԱՆՔԸ

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆԻ ԻՆՔՆԱԳՐԵՐՈՒ ՄԱՏԵԱՆԻՆ ՄԷՋ][30]

Անշուշտ որ նուիրական պարտականութիւն մըն է ամէնքիս համար սովրիլ մեր մայրենի լեզուն, բայց միևնոյն ատեն ցեղային արժանապատուութեան հարց մըն է ասիկա:

Ո՛չ միայն սովրիլ զայն, այլ խորապէս գիտակցիլ այն բոլոր գանձերուն՝ որոնք անոր լուսաճաճանչ գեղեցկութիւնը կը կազմեն:

Գոհարագէտի մը պէս՝ որ կրնայ զուտ ոսկին զանազանել կեղծ մետաղէն և թանկագին գոհարներուն գաղտնիքին է տիրացած, մենք պէտք է հասնինք, բառերուն դարաւոր բիւրեղացումին ընդմէջէն, այն վսեմ ճշմարտութեան՝ որուն ամենէն լուսահեղ պսակումն է հայերէն լեզուն, ոսկեհունչ հազարաթել քնար՝ որուն վրայ մեր բանաստեղծները անմահական երգեր հիւսեցին:

Արսէն Երկաթ

 

[1] Փարիզէն 12 քմ․ դէպի արեւելք գտնուող արուարձան։

[2] Այդ օրերուն Վրէժ-Արմէն սկսած էր հարցազրոյցներու շարք մը հրատարակել «Յուսաբեր»ի մէջ՝ մեծ մասամբ Սփիւռքի ծանօթ գրողներուն կամ արուեստագէտներուն հետ։ Ոմանք, ինչպէս այս պարագային Պէշիկթաշլեանը, հեռուէ հեռու՝ գրաւո՛ր կը պատասխանէին իրենց ուղղուած հարցումներուն (ՎԱ)։

[3] Հարցազրոյցը հրատարակուած է «Յուսաբեր»ի 1964 Փետրուար 7ի, 8ի, 9ի եւ 10ի թիւերուն մէջ (ՎԱ)։

[4] Շատ հաւանաբար իրեն հետ կինն է հիւանդը, ինչպէս ան կը գրէ 2 Սեպտեմբեր 1963ին, այսինքն այս նամակէն երկու ամիս առաջ գրուած նամակի մը մէջ (տես Մարուշ Երամեան, «Նամակներ Նշան Պէշիկթաշլեանէն Յարութիւն Հաճեանին», նամակ թիւ 2, «Հասկ» Հայագիտական Տարեգիրք, նոր շրջան, Է․-Ը․ տարի, 1995-1996, Անթիլիաս, 1997, էջ 480-482): «Շաքէն լրջօրէն հիւանդ է։ Ես ալ դժուար կը շնչեմ։ Սաստիկ ձմեռէ ետքը պաղ ամառ մը ունեցանք։ Օգոստոսի մէջ ենք [թէեւ նամակը Սեպտեմբեր թուագրուած է] ու կը մսինք։ Դժբախտաբար գէշ օդերը կը շարունակուին» (տես անդ, էջ 482):

[5] Ամասիոյ ծնունդ (1893) Արսէն Երկաթ բանաստեղծը տասնչորս տարեկանին Գահիրէ մեկնած է (1907) եւ յաճախած Գալուստեան վարժարանը, ապա՝ տեղւոյն ֆրանսական դպրոցը։  Ան իր կեանքին մեծ մասը ապրած է Եգիպտոս։

[6] Նոյն տարուան 30 Սեպտեմբեր թուակիր, Յարութիւն Հաճեանին ուղղուած նամակի մը մէջ, Պէշիկթաշլեան կը պատմէ, թէ դրամական պարտքերու տակ է։ Օր մը ամերիկահայ բարեկամ մը այցելած է իրենց ու տեսնելով բնակարանը, առաջարկած է նոր մը գնել, նիւթապէս օժանդակելով իրեն եւ այլ բարեկամներէ ալ գումարներ հաւաքելով։ Սակայն գումարին ամբողջանալէն առաջ այս անձը սրտի կաթուած ունեցած ու մահացած է, զինք յակամայս պարտքի տակ ձգելով։ Իսկ Պէշիկթաշլեան ալ այս պարագան փաստաբանի մը յանձնած է։ Կ’երեւի այդ պատճառով ալ տարբեր պաշտօնատուներու հետ խնդիրներ ունի (հմմտ․ Մարուշ Երամեան, «Նամակներ Նշան Պէշիկթաշլեանէն Յարութիւն Հաճեանին», նամակ թիւ 3, անդ, էջ 482-483):

[7] Եթէ չեմ սխալիր Ուսումնական Խորհուրդի անդամ էր, ու այդ հանգամանքով ալ կ’այցելէր մեր վարժարանը (ՎԱ)։

[8] Բ․ Թաշեան (1896-1971), դասագիրքերու հեղինակ ու խմբագիր, 1923ին հաստատուած է Եգիպտոս, 1947-1960 խմբագրած է «Յուսաբեր» օրաթերթը (տես՝ Խմբ․, «Բենիամին Թաշեան (1896-1971)», «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս», Պէյրութ, Բ․ հատոր, 1971, էջ 324): Ըստ Վրէժ-Արմէնի հաղորդած տեղեկութեան, Բ. Թաշեան 1960էն ետք ալ վերստանձնած է խմբագրի պաշտօնը, ամէն անգամ որ խմբագիր մը հրաժարած է ու մեկնած երկրէն:

[9] Ն․Պ․, Յիսուսի Դիմանկարը (պատմական վէպ), հրատ․ Յուսաբերի, Գահիրէ, 1958:

[10] Ն․Պ․, Սադայէլին պոչին տակ ու շուքին (վէպ), Մատենաշար «Յուսաբեր», թիւ 61, հրատ․ «Յուսաբեր» Մշակութային Ընկերութեան, Գահիրէ, 1954:

[11] Ն․Պ․, Մոմիաներ նորագոյն ծաղրանկարներ, Փարիզ, 1954:

[12] Հմմտ․ ծան․ 6:

[13] Այս երկու տողերը գրուած են էջին ամենէն վերը, գլխիվայր։

[14] Հմմտ․ ծան․ 6:

[15] Հաւանաբար բառախաղ մը, գրելու «ազատ ուխտ» կատարած հայ գրողի իր ինքնութեան ակնարկող։

[16] Հմմտ․ ծան․ 6:

[17] Պէշիկթաշլեան ծնած է Կ․ Պոլիս, եղած է Յունաստան ու 1922ին հաստատուած է Փարիզ։

[18] Անդրանիկ Ծառուկեան (1913-1989):

[19] Խօսքը կը վերաբերի Ծառուկեանի կեանքի շրջադարձին, երբ, 1958 Փետրուար-Մարտ ամիսներուն ան Խորհրդային Հայաստան առաջին այցելութիւն կու տայ ու վերադարձին կը հրատարակէ իր տպաւորութիւնները ամփոփող հատորը՝ Հին Երազներ, Նոր Ճամբաներ (1960), հմմտ․ Լեւոն Շառոյեան, «Անդրանիկ Ծառուկեան. ծառ մը՝ նայիրեան մեր ապրումներուն մէջ (ծննդեան 100ամեակին առիթով)», http://armeniaca-haygagank.blogspot.de/2014/01/100.html

[20] Պէշիկթաշլեան 1961ին երեք ամիս Հալէպ հիւրընկալուած է եւ շատ հաւանաբար այդ տարի ալ անցած ըլլայ Պէյրութ (հմմտ․ Մարուշ Երամեան, նոյն, անդ, էջ 481):

[21] Վազգէն Ա․ Կաթողիկոս (1908-1994)։

[22] Ծանօթ է որ վեհափառին հրաւէրով Ծառուկեան մեկնած է Հայաստան 1958ին (հմմտ․ Լեւոն Շառոյեան, նոյն, անդ)։

[23] Հմմտ․ ծան․ 19:

[24] Լեռնալիբանանի մէջ գիւղ մը։

[25] Արսէն Երկաթ 1966ին Մոնթրէալ հաստատուած է։ Հաւանաբար այս ճամբորդութեան է ակնարկութիւնը։

[26] Արսէն Երկաթ Շամլեան էր, կրնան իր ազգականներէն ըլլալ (ՎԱ)։

[27] Խմբագիրի պաշտօնէն հրաժարած է, նուիրուելու համար գրական աշխատանքի։

[28] Բ. Նաւասարդեան՝ որդին ականաւոր գործիչ-խմբագիր Վահան Նաւասարդեանի (1886-1956): Ան 1963 Հոկտեմբերին ստանձնած էր «Յուսաբեր»ի խմբագիրի պաշտօնը՝ մինչեւ 1966 Մայիսի վերջերը, երբ Դաշնակցութենէն հրաժարեցաւ, ապա Սովետական Հայաստան մեկնեցաւ (ՎԱ)։

[29] Այս տողը յաւելում մըն է Վրէժ-Արմէնի կողմէ։

[30] Անթուակիր։ Պէտք է ըլլայ 1950ականներուն (ՎԱ)։


Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: