ԴՐՈՒԱԳՆԵՐ ԿԵԱՆՔԻՍ ԷՋԵՐԷՆ (Բ․)

ԳՐԻԳՈՐ Ա ՔՀՆՅ ՖԱՐԱՃԵԱՆ

ԴՐՈՒԱԳՆԵՐ ՆՈՐ ՍԻՍԷՆ
1972ին ներկայացայ Ս. Նշանի Առաջնորդարան, Պէյրութ, Առաջնորդ Տաճատ Սրբազանին եւ արտօնութիւն խնդրեցի, որ այցելեմ տնօրհնէքի մեր կորսուած ոչխարներուն: Ան արտօնեց, եւ 8 տարի կրցայ այցելել եւ ցանկը բերի Առաջնորդարան: Իբր քահանայ շրջապտոյտ եւ տնօրհնէք կը կատարէի Ճըպէյլ, Սուր, Սայտա, Ալէյ, Սուք էլ Ղարպ, Պրումմանա, Համմանա։ Հանդիպեցայ հայ ընտանիքներու, որոնք արաբ հարսեր ունէին, տեղացի․ հայերէն եւ արաբերէն Ս. Գիրքեր ճարելով նուիրեցի իրենց, իսկ Հայաստան գրեցի եւ ուզեցի իրենցմէ քերականներ։ 1975ին Հայաստան ունէր արտասահմանի հետ կապի կոմիտէ: /Էջ 10/ Իրենք 100 օրինակ ղրկեցին հայերէնի դասագիրք ձրի եւ ցրուեցինք նուէր Ճըպէյլի հայրենակիցներուն, որ հարսերուն հայերէն սորվեցնեն: Երկրորդ անգամ ուզեցի, ըսին թէ լրացած էր. գրքերը արեւմտահայերէնի վերածուած էին։

Տնօրհնէքի ընթացքին մանաւանդ շէնքեր, օթելներ ունեցող հայեր գտայ․ իսկ աւելի ուրախացայ, երբ Ալէյի մէջ գտայ հայ դպրոց մը Բարեգործականի հովանին վայելող, հոգաբարձութիւն մը, վարժուհի մը 45 աշակերտներով: Շարեցի բոլորը, երգել տուի «Առաւօտ լուսոյ» եւ խրատեցի: Հայ դպրոցը այդ անկիւնը հրաշք կը գործէր եւ կը լուսաւորուէր Մեսրոպեան տառերով։ Ունէին նաեւ կոկիկ եկեղեցի մը:

/էջ 11/ 66 հայ ընտանիք կար Ալէյ, եւ ուրախացան բոլորը։ Բայց հոն հանդիպեցայ հայու մը, որ Ստալին կը կոչուէր. զայն ինծի տուին, որ տուները առաջնորդէ եւ ցուցնէ: Ամէն տուն որոշ գումար մը կու տար, որպէսզի օթոյի ծախսս ելլէ․ օրական 100 լ. ո. կու տայի․ սկիզբէն տուողներ սկսան դրամ չտալ, եւ զարմացայ, թէ ինչո՞ւ այսպէս կ’ըլլայ, բայց գաղտնիքը հասկցայ: Նկատեցի, որ Ստալին, առաջնորդս, տանտիկնոջ քով, խոհանոց կը մտնէր եւ բաներ մը կը փսփսար ականջին: Յաջորդ օր, առանց Ստալինի, ես եւ շոֆերս գացինք Սուք էլ Ղարպ, օթել ունեցող հայուն տունը եւ հարցուցի եւ ըսի. «Երէկ եկայ, օրհնեցի եւ ինծի դրամ չտուիք. ի՞նչ է պատճառը»: /Էջ 12/ Տանտէրը ըսաւ. «Մենք Ստալինին տուինք, որ քեզի տար, չտուա՞ւ»։ Ըսի. «Ո՛չ»։ Նորէն տուին, խնդիրը պարզուեցաւ․ մեր Ստալինը գացած տուներու տիկիններուն ըսած է եղեր. «Տէր հօր տալիք դրամը այլեւս ինծի պիտի տաք: Տէր հայրը աղքատներուն ինք դրամ կը բաժնէ եւ այս առթիւ կը շրջի»։ Նոյն օրը եկաւ Ստալին, որ շրջի հետս, ըսի իրեն. «Օթելճիին տուած դրամը եւ առածներդ եթէ չտաս, հետս չես պտտիր»։ Ըսաւ. «Ծախսեցի», եւ ուրացաւ շատ բաներ․ անկէ վերջ Ստալինը չպտտցուցի հետս. առանձին եւ կամ այլ ժամկոչով մը գացի:

Օր մը, Ստալին Սիս եկաւ եւ խնդրեց, որ օգնեմ իր ընտանիքին. մայրը հիւանդացեր էր, աղքատ են, փոքրեր եւ այլն…։ Ներեցի իրեն եւ նամակ գրեցի Ճինիշեան եւ հարիւրաւոր ոսկի տուին:

/էջ 13/ Մինչեւ 1980 պտտեցայ ճեպելներ, արդէն ներքին պատերազմը սաստկացաւ և ալ վազ անցայ շրջելէ: Առաջնորդարանն ալ առաջարկեց․ և ալ չգացի:

Օր մը, այցելեցի Սայտա և մտայ եկեղեցին տախտակաշէն. տեսայ՝ ֆէտայիներ գրաւած էին, եւ ընտանիքներ նստած եկեղեցւոյ մէջ, թուրք [իմա՝ իսլամ] կնիկներ լուացք կ’ընէին: Մօտ 3-4 հայ ընտանիք մնացին հոն, փոխան 23 ընտանիքին, իսկ եկեղեցին Առաջնորդարանը ծախեց:

ԹՐԻՓՈԼԻ
Թրիփոլի խանութ մը ունէի հին հագուստի և կը հանէի մեր ընտանիքի օրապահիկը, և ունէի փոքր աղօթարան մը, մօտ 30 անդամներով և Կիրակնօրեայ դպրոց. 12 ուսուցիչով և 90 աշակերտով։ Ձրի կը ծառայէի եկեղեցւոյ որպէս դպրապետ: Չգիտեմ ի՞նչ պատճառով՝ հակառակ կեցան: 2 հոգի, /էջ 14/ Արիս անուն մարդ մը և Հանըմ անուն քոյր մը, կը ցաւինք, ունէին հոգևոր անուն, բայց սատանայի գործիք եղան. երկուքն ալ կը խանգարէին անդորրութիւնը միութեան: Ես ժողովի կը հրաւիրէի, կը խրատէի, բայց նոյն մարդիկն էին, չփոխուեցան, սկսանք աղօթել և գործը Տիրոջ յանձնեցի և ըսի. «Աստուած, դուն դասաւորէ՛ և արթնցո՛ւր այս չարերը»: Արիս ընտանեօք ամարանոց գնաց, Հատէթ գիւղը և աղիքի ներքին խանգարում ունեցեր է. բժիշկ, դեղ, 3 օրէն աւանդեց հոգին: Կատարեցինք շարական երգելով թաղումը…։ Գալով Հանըմին, ան կը շարունակէր իր չարութիւնը եւ բամբասանքը: Իմ յանցանքս էր։ Իր տղուն հարսը գժտուած էր ամուսինէն եւ իր հօր տունը գացած. ջանացի հաշտեցնել․ Աստուծոյ օգնութեամբ հարսը տուն բերի, հաշտեցուցի, բայց Հանըմ՝ դժգոհ ինձմէ, շարունակեց անախորժ իր կեցուածքը, բայց ես կ’աղօթէի: Հանըմ ընտանեօք /էջ 15/ փոխադրուեցաւ Վենեզուելա եւ հոն մահացաւ, եւ մեր աղօթարանը փրկուեցաւ:

ԱՆՕԳՆԱԿԱՆ ԿԻՆԸ                       
/Էջ 16/ Քովս կին մը եկաւ, որ օգնեմ․ իր քոյրը և քրոջ աղջիկը բանտարկեր են՝ զրպարտութեամբ, օթոյի մը տակը ռումբ մը դրուած և պայթած է: Ուղղակի քարաքոլ նամակ գրեցի եւ ըսի. «Այս ընտանիքը յանցանք չունի, իսկոյն ազատ արձակեցէ՛ք», եւ խօսքիս հաւատալով փրկուեցան:

/էջ 17/ ՄԵՐ ԱՂՕԹԱՐԱՆԸ
Նոր Սիս թաղը ունի աղօթարան մը Հ.Ե.Ե.ի [Հայ Եկեղեցասիրաց Եղբայրակցութիւն], ուր կը հաւաքուին եկեղեցասէրներ և կ’աղօթեն։ 60 տարի է ջուր չունին։ Գտայ մարդ մը, և յաջողցուցի, և աղօթարանը ունեցաւ իր սեփական ջուրն ու ծորակը: Իսկ հաւատացեալ մըն ալ նուիրեց սառնարան, որ պաղ ջուր խմեն աղօթողները:

ՆԱՄԱԿ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԻՆ
Նամակ մը գրեցի Պուրճ-Համուտի քաղաքապետարան, պրն. Ցոլակ Թիւթելեանին, քաղաքապետին, որպէսզի շինարարութիւններ կատարէ Պուրճ-Համուտի մէջ։ Նոր Սիս, Ազիրեան ակումբին առջևի փողոցը ձմեռը ջուր կը լեցուի, կ’ըլլայ անանցանելի։ Աւելին, առաջարկեցի, որ կառուցուի հանրային պարտէզ մը իր աթոռներով, երկասեռ թուալէթի սենեակներ և /էջ 18/ մաքրութիւն կիրակուի, թաղերը իրարմէ զանազանող ցուցատախտակներ ըլլան, աղբակոյտերը վերցուին, լոյսեր բերուին փողոցներուն, պողոտաներ ծառազարդարուին, գիշերային պահակներ շրջին, ըստ յառաջնոյն, պահանջեցի. նայինք ո՛ւր կը հասնինք: Իսկ երկրի վարչապետէն և նախագահէն պահանջեցի, որ մարդակամուրջ մը շինուի դէպի գերեզմանատուն մայր պողոտային վրայ։ Հինգ տաղաւար տօներու առթիւ մեր ժողովուրդի զաւակները գերեզմանատուն այցի կ’երթան, մի քանի մահեր պատահեցան, սոյն ճամբան կտրող մեր մայրիկները մահացան: Այսպիսի նամակ մըն ալ Թրիփոլի ղրկեցի, երեսփոխան Օմար Քարամիին և քաղաքապետարանի տնօրէնին, որ գոնէ ժամացոյցին քովերը մաքուր պահուին, որոնք պաշտօնական ճամբաներ են:

/Էջ 19/ ԱՆՁՆԱԹՈՒՂԹԻ ՀԱՐՑԵՐ
Այս օրերս ալ քովս կու գան այլ այցելուներ, որոնց անձնաթուղթերուն մէջ պակաս բաներ կան. մօր անուն չկայ, ոմանց մականունը սխալ է և շատ սխալ բաներ կան: Կառավարութիւնը լիբանանեան ինքնաթուղթեր պիտի տայ, իսկ երեսփոխաններ քահանայէն հաստատագիր կ’ուզեն: Այս առթիւ, ուզեցի օգնել և յաջողեցան, այս մեր ճշդումով։ Կ’ուզեմ ծառայել ազգիս ձրի:

ԿՐՕՆԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎԸ
Կրօնական ժողովէն կարգ մը նօթեր պարունակող նամակներ ստացայ․
Ա․ Դուն այլևս հանգստեան պէտք է կոչուիս, տարիքդ յառաջացած է:
Բ․ Սխալ տնօրհնէք ըրեր ես, քու ստանալիք վարձքէդ, որ /էջ 20/ տնօրհնէքի 100ին 30ն է, որ քու բաժինդ է, պիտի զրկուիս:
Գ․ Եւ ասոր նման այլ նամակներ:
Դ․ Այլ մը՝ դուն Ամերիկայէն եկող մէկը պսակելու իրաւունք չունիս, քանի որ 15 տարի առաջ ան Նոր Մարաշ կը բնակէր:

Տիրոջ օգնութեամբ այս բոլորէն անպարտ արձակուեցանք, առանց տուգանքի։ Տէրը փրկեց, բայց ցարդ կրօնական ժողովը կը շարունակէ իր սխալ ընթացքը։ Տէրը արթնցնէ:

ԱՆՎԱՅԵԼ ԶԳԵՍՏՆԵՐ
Բոլորս եկեղեցի կ’երթանք, մանաւանդ պսակներու առթիւ, և կը նշմարենք կանանց տձև և կիսամերկ զգեստները: Զգեստներ բազում ճեղքերով, մերկ՝ մէջքէն վեր, կարճ և գլխաբաց՝ Ս. Պսակին։ Անբացատրելի /էջ 21/ ձևեր։ Ըսելու ամօթ կը զգամ. բաղնիքի մէջ հագուելիք անվայել զգեստներ։ Արդեօք ո՞վ պիտի արթնցնէ մեր իգական սեռի խիղճերը որ իրենց շուարած ընթացքէն հրաժարին, գէթ ուղղութիւն տրուի իրենց․ հոգևորական առաջնորդներ պէտք է ուղղութիւն տան, թէ այս ձևերը միայն թոյլատրելի են կենդանիներու և վայրենիներու. այո՛, կովերու և այլ կենդանիներու, և ոչ թէ իմացականութիւն և ուղեղ ունեցող մարդոց։ Ո՞վ պիտի առաջնորդէ կոյր ժողովուրդը, որ իսկապէս շուարած է: Աստուածաշունչին մէջ կը կարդանք, Եզեկիէլ մարգարէին Աստուած կ’ըսէ. «Ես քեզ կացուցի դէտ, ով որդի մարդոյ, գնա՛, խօսի՛ր ժողովուրդիս և ցոյց տո՛ւր /էջ 22/ իրենց մեղքերը, ու թող դառնան և դարձի գան, եթէ ոչ պիտի կորսուին: Եւ եթէ խօսիս և իրենք շարունակեն մեղանչել՝ պիտի կորսուին, իսկ դուն հոգիդ պիտի ազատես, իսկ եթէ չխօսիս, դուն ալ իրենց հետ պիտի կորսուիս» [Հմմտ․ Եզեկիէլ, 3,17-21]: Ուրեմն, բոլոր կղերականները, մանաւանդ առաջնորդներ, պատասխանատու են:

Օր մը, դեռ քահանայ չեղած, այցելեցիք արաբ քրիստոնեայ եկեղեցի մը, մի քանի ընկերներով: Հաւաքուած էին հազարաւոր երևելի ընտանիքներ՝ ժամանած իրենց օթօներով շքեղ: Մենք նստած էին գ. կարգի վրայ նստարան մը. մեր առջև նստած էին հարսն ու փեսան, իսկ աւելի առաջ, Թրիփոլիի իրենց առաջնորդ մըթրան Ապըտը: Մըթրանը ետ դարձաւ, տեսաւ հարսին այլանդակ /էջ 23/ եւ կիսամերկ հագուստը, կանչեց վանական մը հսկայ, ականջին բաներ մը խօսեցաւ․ քիչ վերջ երկա՜ր շալ մը բերին և ծածկեցին հարսին ուսերը և փաթթեցին: Մըթրանը ըսած է. «Եթէ հարսը չծածկուի, պսակ պիտի չընեմ, բոլորը դուրս պիտի վռնտեմ»: Այսպիսի քաջ առաջնորդներու կը կարօտինք այսօր:

ՊԱՏԻԺՆԵՐ ԵՒ ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ
Կը հաւատամ, որ բոլոր մեղաւորներ պիտի պատժուին վերէն:
Ա․ Իսրայէլ պատժուեցաւ իր անհնազանդութեան պատճառով:
Բ․ Դաւիթ և Սողոմոն ու Ռոփովամ։
Գ․ Նաբուգոթոնոսոր:
Դ․ Սենեքերիմ, Հռոմ, Պոլիս, յետոյ Աեքսանդր, Նեռոն և անոնք, որոնք անհնազանդ գտնուեցան, /էջ 24/ պատժուեցան․ Ագաապ, Հերովդէս, Պաղտասար։ Թուրքիա փոքրկացաւ, կերաւ պատիժը, և տակաւին ներկայ Թուրքիան բզիկ-բզիկ պիտի ըլլայ։ Թուրք ցեղը պիտի հալի ու ոչնչանայ։ Ռուսիա 70 տարի վերջ ճանչցաւ զԱստուած և փլաւ: Հիթլեր և Նափոլէոն կերան պատիժը և չհասան իրենց մուրազին ևս: Պիտի պատժուին Անգլիան և Ամերիկան ալ, քանի որ կը շեղին արդարութենէն և չեն տար հայոց իրաւունքը: Իտալիա ալ կերաւ պատիժը։ Բոլոր անոնք, որ չհնազանդեցան Աստուծոյ, պիտի պատժուին: Ադամ պատժուեցաւ: Ադամը խաբող Սադայէլ պատժուեցաւ և վտարուեցաւ երկինքէն, քանի որ /էջ 25/ ապերախտ գտնուեցաւ։ Այսօր Տէրը թոյլ կու տայ որ մի քիչ աշխատի: Սատանաներ երկուքի բաժնուած են․ կատաղիներ՝ շղթայակապ դժոխքի բանտն են, օր մըն ալ մնացեալ գործող փոքր սատանաները պիտի բռնուին ու պատժուին, պիտի առաջնորդուին դժոխք, ուր պիտի տանջուին յաւիտեանս յաւիտենից: Իրենք և իրենց արբանեակները և իրենց հնազանդող մարդկութիւնը: Իսկ արդարներ և արդարութեան առաջնորդներ պիտի փայլին երկնակամարի փայլուն աստղի և արևու պէս ու Տիրոջ հետ յաւիտեանս երջանիկ կեանք մը պիտի վայելեն։ Տէրը արժանացնէ:

/Էջ 26/ ԹԷՈԴՈՍ
Սուրբերու կեանքին մէջ կը կարդանք, օրինակ, թագաւորներէն Աբգարի, Տրդատի, Կոստանդինի, Վռամշապուհի և Թէոդոս կայսեր կեանքը։ Վերջինս կ’իշխէր Բիւզանդիոնի և Հռոմի: Օր մը ուզեց հաղորդուիլ և օրուայ առաջնորդը չտուաւ խորհուրդը ըսելով. «Դուն արժանի չես հաղորդուելու»։ Կայսրը հարցուց. «Ի՞նչ է մեղքս»։ Սրբազան քաջ սուրբը ըսաւ. «Դուն Սելանիկի մէջ անմեղ արիւն թափեցիր, եկեղեցիէն դուրս ելի՛ր, դրան մօտ սենեակի մը մէջ 8 ամիս պիտի ապաշխարես և ապա կ’արժանանաս հաղորդութեան»։ Մեծ կայսրը մանկան նման հնազանդեցաւ և կրեց իր պատիժը, ապա հաղորդուեցաւ և անցաւ սրբոց դասին մէջ։ Ամէն Ս. Պատարագի կը յիշուի այս սուրբ կայսեր անունը: Երանի իրեն։

Եղբայրս՝ Աբրահամ ու ես

/Էջ 27/ ՀԻՆ ՍԻՍԻ ՄԷՋ
Մանուկ էի, երկու եղբայր էինք, Կիլիկիոյ Սիս քաղաքը: Ամառը այգի կ’երթայինք՝ տաք օդը հոն անցընելու: Հայրս կօշկակար էր, էշով ամէն օր խանութ կ’երթար, երեկոյեան կը վերադառնար: Ունէինք ծառեր, կով, հորթ, էշ, քուռակ։ Կը զբաղէինք։ Իսկ երբեմն ալ ծառերու կոճղերուն թռչուններ կը գտնէինք, որոնք հաւկիթ ածած կ’ըլլային։ Կը զբաղէինք ծառերով եւ պտուղներով:

Օր մը, հայրս երեկոյեան եկաւ, երկու փոքր այծեր բերաւ. մէկը՝ եղբօրս և մէկը՝ ինծի։ Սկսանք կերակրել խոտ և այլնով։ Մի քանի օր վերջ մորթեցին այծերէն մէկը, որ եղբօրս էր, եփեցինք, կերանք: Օր մը այծս կորսուեցաւ, փնտռեցի բաւական և գտայ դրացիին տունը․ հոն գտեր է պարապ կողով մը, /էջ 28/ չգիտեմ՝ ի՞նչ կար մէջը, գլուխը մէջը խոթեր է, կոտոշներով կախուեր է և չէ կրցած հանել. շատ ջանք թափեր է խեղճը և չէ կրցած հանել. հանեցի գլուխը կողովէն և տուն բերի, կապեցի: Ունէինք շուն, կատու, հաւ ու աքլոր, ուրախ էինք, բայց օր մը սկսայ լալ և ողբալ. հայրս որոշած էր այծս մորթել, շատ խնդրեցի, որ չմորթէ, բայց մտիկ չըրաւ ու մորթեց․ ալ օրերով կերանք…։

ԳԻՆՈՎՆ ՈՒ ԿԻՆԸ
Գիշեր մը մարդ մը եկաւ քովս եւ ըսաւ. «Տէր հայր, կինս փախաւ իր քրոջ տունը, գնա՛ եւ բե՛ր»։ Հագուեցայ եւ հետևեցայ իրեն․ «Ո՞ւր է», ըսի․ ցոյց տուաւ տունը։ Գացինք, հարցուցի հարսին. «Ի՞նչ ունիք իրարու հետ»։ Ըսաւ. «Ամուսինս գամըշլիցի է եւ միշտ կը խմէ․ երբ խմէ, կը կորսնցնէ ինքզինք: Այս գիշեր զիս բռնեց, ե․ յարկի տանիքը հանեց եւ ուզեց /էջ 29/ վար նետել, մէկ ոտքս՝ վար, մէկալը՝ տանիքը.․․։ Աստուծոյ օգնութեամբ կրցայ ձեռքէն փախչիլ եւ ապաստանիլ քրոջս տունը։ Ես կեանքս չեմ վստահինր եւ չեմ երթար»։ Ըսինք մարդուն. «Այս գիշեր չի կրնար գալ, մինակդ պառկի՛ր եւ վերջը կը կարգադրենք»։ Դժուարաւ ճամբեցի մարդը իր սենեակը եւ առժամեայ կարգադրուեցաւ հարցը:

Ունի աղջիկ մը, մի քանի տարուայ է: Կինը գիւղը այլ քոյր մը ունէր, հոն գնաց եւ լուծուեցաւ հարցը առժամաբար: Մարդը ունի բարի եղբայր մը, իսկ հարսը՝ երկու բարի փեսաներ: Բաւական ժամանակ բաժնուած ժամանակ անցընելէ վերջ, խոստացաւ ալ չխմել եւ միացան։ Բաւական խելօքցաւ և ապրեցան խաղաղ։ Վերջը լսեցի, որ իր տանիքի տունը ծախեր եւ Հալէպ /էջ 30/ փոխադրուեր է։ Անցաւ քանի մը տարի։ Ունեցաւ երկու աղջիկ: Անցեալ օր, ժամերգութեան ատեն, եկաւ այս հարսը բոպիկ ոտքերով, կանգուն մը երկայն մազերով, երկայն զգեստով, մոմ վառեց, հարցուցի. «Ինչպէ՞ս էք»։ Ըսաւ. «Ամուսինս դարձեալ սկսաւ խմել եւ չկրցայ դիմանալ և հոս փախայ երեխաներովս»: Ամէն օր, նոյն բոկոտն վիճակով կու գայ, մոմ կը վառէ ու կ’երթայ: Օր մը, իր քրոջ ամուսինը քովս գալով խնդրեց, որ մայրն ու փոքրերը Թռչնոց Բոյն դնենք։ Փոքրերը՝ դպրոց, մայրն ալ՝ ծառայութեան: Կատարեցի խնդրանքը, որ երթայ հոն, հանգչի մի քիչ:      

Շարն․ Բ․    

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:                

«ԿԱՐՄԻՐ ՕՐԵՐ»

ՀԱՏՈՒԱԾ ԱՆՏԻՊ ՕՐԱԳՐԻՑ

ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ

Եթէ ասեմ հայ ազգի մէջ հայ չկայ՝ չզարմանաք։ Ասենք՝ զուտ հայ չկայ։ Կան հայ բոլշեւիկներ, հայ կաթոլիկներ, հայ դաշնակներ, հայ հնչակներ ու ռամկավարներ, բայց բնաւ՝ հայ հայեր։

Միակ հայը ես էի, որի վրայ ուրախացել էի, որով իրաւամբ պարծենում էի։ Երբ ես դուրս էի գալիս ազգի բացերը պտոյտի, բոլորը, մատը ինձ պարզած, ցոյց էին տալիս եւ ասում իրար․

– Ահա՛ միակ հայը ողջ Հայաստանի։

Բայց, աւա՜ղ, այսօր ցաւ ի սիրտ պիտի յայտարարեմ, որ մի նոր հայ էլ է ծնուել Լիբանանում, ճիշդ ինձ նման անկուսակցական, ինձ նման բոլոր հայ կուսակցութիւնների բարի գործերի վրայ ուրախացող, չար գործերի վրայ լացող։

Եւ այդ Անդրանիկ Ծառուկեանն[1] է։

Հիմա երկուսս էլ շուարել-կանգնել, իրար երես ենք նայում։ Ի՞նչ անել։ Երկու հայեր ենք մէջտեղը, բոլորովին բաւական մի նոր կուսակցութիւն ստեղծելու համար։ Ի՞նչ ասելով չստեղծենք, չպատկանենք այդ կուսակցութեանը ու կռիւ չյայտարարենք մնացեալ բոլոր կուսակցութիւններին։

Սրանից յետոյ մեր կազմելիք կուսակցութիւններից զատ ո՞վ իրաւունք ունի որեւէ լաւ կողմ ունենալու։ Ոչ ոք։

Ու միջօրէականը անպայման մեր կուսակցութեան վրայից պիտի անցնի։

Ծառուկեանը, հայ լինելուց բացի, տաղանդաւոր գրող է։ Վերջերս, երբ արտասահմանից Հայաստան եկաւ իր երկու աչքով տեսնելու բոլշեւիկների լաւ ու վատ կողմերը միաժամանակ, կառավարութիւնը նրա մի աչքը փակեց ասելով․

– Իրաւունք չունես մեր երկու կողմերը միասին տեսնելու․ կամ մեր վատը միայն պիտի տեսնես, կամ՝ լաւը, իր լեզուով ասած՝ կամ մեզ հետ, կամ մեր դէմ։

– Ձեզ մօտ ատելութիւնը պարտադի՞ր է,- հարցրեց արտասահմանեան մեր հիւրը։

– Այո՛, պարտադիր եւ ձրի, ինչպէս ուսումն ու բժշկութիւնը։

– Բայց դուք դաւանում եւ երկրպագում էք համաշխարհային իդէալին ու ենթակայ էք Մոսկուայի հրամաններին։ Ինչպէս Աստուած Աբրահամին, մի օր էլ Մոսկուան կարող է հրամայել քեզ․

– Հայաստա՛ն, ա՛ռ քո Իսահակ միակ որդին, այսինքն՝ ողջ հայութիւնը եւ տա՛ր զոհելու ինձ այն լեռան վրայ, որն ես քեզ ցոյց կը տամ։ Կը տանե՞ս։

– Կը տանեմ։

– Բայց իմացի՛ր, որ Մոսկուան ոչ թէ Աստուած է, այլ անաստուած, ու վերջին րոպէին, երբ ազգդ գետին կը գլորես զոհելու, ձեռքդ չի բռնի եւ մորթելու համար սափիկա ծառից կախուած խոյը ցոյց չի տայ քեզ․․․

– Իմ ձեռքը երբեք չի դողացել հայ մորթելիս ու չի էլ դողալու։ Սա քառասուն տարի է ես իմ Մոսկուայի Աստծուն զոհում եմ, Աբէլի նման, իմ ունեցած ամենաընտիր հայութեանը, բոլոր գրողներին, բոլոր գիտնականներին ու առհասարակ այն մարդկանց, որոց գլխին խելք եմ գտել։

Այս լսելով խեղճ Ծառուկեանը, իր մէկ աչքը սովետներին թողած, միւսով արտասահման ճողոպրեց։

Նշանակում է, ուրեմն, հայութիւնը երկու հայ ունի․ մէկը Սովետական Հայաստանի համար է, միւսը՝ արտասահմանի։

Ճիշդ այնպէս, ինչպէս ունի երկու կաթողիկոս՝ մէկը Էջմիածնում, միւսը Անթիլիասում։

– Լա՜ւ,- ասում եմ ինքս ինձ,- հայութիւնն ունի երկու հայ, երկու կաթողիկոս, որ առանց մնացորդի բաժանւում է Հայաստանի եւ արտասահմանի միջեւ։

Ինչպէ՞ս պիտի բաժանուեն այն բոլոր բաները, որոնք աշխարհի մէջ միայն մէկ հատ են։

Օրինակ՝ Աստուած։

——

Չէ։ Ես նկատել եմ առհասարակ, սկսած մեր ամենահին պատմութիւնից։ Հայ ազգը երբեք ինքզինքը չի սիրել։ Յոյներին, թուրքերին, ռուսներին Լորիս-Մելիքովի,[2] Տէր-Ղուկասովի,[3] Բաղրամեանի նման հրամանատարներ է տուել, իսկ երբ 19 թուին Մուստաֆա Քեմալը Հայաստանի վրայ էր յարձակւում, եւ Հայաստանն օրհաս էր ապրում, մի գեներալ չճարուեց նրա մռթին խփելու համար։

1962


[1] Անդրանիկ Ծառուկյան (1913 – 1989), սփիւռքահայ գրող, բանաստեղծ, արձակագիր։ Մեծ Եղեռնի օրերին զրկուել է ծնողներից։ 1918 – 1922 եղել է Հալէպի որբանոցում։ Աւարտել է Հալէպի Հայկազեան Ազգային Վարժարանը 1928ին։ 1930 – 1934 սովորել է Բէյրութի Համազգայինի ճեմարանում։ 1935 – 1942 դասաւանդել է Հալէպի Զաւարեան Վարժարանում։ 1941ին հիմնադրել է «Նայիրի» պարբերականը, 1946ին՝ խմբագրել «Արեւելք» օրաթերթը Հալէպում։ Եղել է դաշնակցական կուսակցութեան անդամ, հեռացել է 1956ին։

[2] Կոմս Միքայէլ Տարիէլի Լոռիս-Մելիքով (1824 – 1888), Ռուսաստանի Կայսրութեան ռազմական եւ պետական գործիչ, գեներալ-համհարզ (1865), հեծելազօրի գեներալ (1875), Ռուսաստանի Պետական Խորհրդի անդամ (1879ից), Կովկասի փոխարքայի պաշտօնակատար (1880), Ռուսաստանի վարչապետ-դիկտատոր (1880 – 1881), Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար (1881), Ռուսաստանի Գիտութիւնների Կայսերական Ակադեմիայի ակադեմիկոս (1880)։ Արժանացել է Ռուսաստանի բարձրագոյն Սուրբ Անդրէյ Նախավկայի շքանշանի (1880)։

[3] Արշակ Տէր-Ղուկասով (1819 – 1881), ռուսական բանակի հայազգի զօրավար, գեներալ-լեյտենանտ (1874), գեներալ-համհարզ (1880), 1877– 1878 թուականների ռուս-թուրքական պատերազմի հերոս։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԴՐՈՒԱԳՆԵՐ ԿԵԱՆՔԻՍ ԷՋԵՐԷՆ (Ա․)

ԳՐԻԳՈՐ Ա․ ՔՀՆՅ․ ՖԱՐԱՃԵԱՆ
 
Գրիգոր Ա․ Քհնյ․ Ֆարաճեան (1911-1997), ծնած է Սիս եւ վախճանած՝ Նոր-Սիս, Պուրճ-Համմուտ, Լիբանան։ Ունի երկու ինքնակենսագրական հրատարակութիւններ՝ «Աստուծոյ Արքայութեան փնտռտուքով» (Նոր-Սիս, 1994), «Դրուագներ իրական կեանքէ» (Նոր-Սիս, 1996)։ Սոյն անտիպ ու ձեռագիր ինքնակենսագրականը, «Դրուագներ կեանքիս էջերէն» խորագիրը կրող, 95 էջերէ բաղկացած փոքր տետրակ մըն է։ Թեթեւ հպումներով կը ներկայացնենք ձեռագրին վերծանումը։
 
ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG
 
ՊՍԱԿ
/էջ 1/ 1938 թուականին ամուսնացայ օրդ. Զարուհի Ասլանեանին հետ։ Քանի որ իր պարագաներն ու մայրը կ’ապրէին Թարթուս գիւղաքաղաքը, Թրիփոլիէն՝ մեր քաղաքէն ճամբայ ելանք՝ նոր հարս ու փեսայ՝ Մարկարիոս Ֆարաճեան, ընտանեօք նորակազմ։ Մեզ պրն. Սեդրակ Ասլանեան եւ ընտանիքը դիմաւորեցին (քեռին է Սեդրակը տիկնոջս) եւ ի յարգանս մեզ ոչխար մը մորթեցին, կերանք եւ ուրախացանք տեղւոյն հայերով եւ մնացինք գէթ շաբաթ մը։ Հոն թելադրուեցայ գործել Աստուծոյ գործը․ նստայ եւ 16 նամակներ գրեցի, եւ ցրուեցինք տեղւոյն հայութեան։ 16 տուն էին բոլորը, որոնք ուրախացան եւ «բարի եկար»ի այցի եկան: Պրն. Սեդրակ տեղւոյն ելեկտրականութիւնը բանեցնող շէֆ էր, ատանացի, իսկ մենք՝ սիսեցի։
 
ԹԱՐԹՈՒՍ
Գիւղին մէջ կային հայկական վարժարան մը եւ վարժուհի մը, որ գիւղին բոլոր հայ աշակերտներուն հայերէն կը սորվեցնէր։ Նամակին պարունակութիւնն էր հրաւէր  դասախօսութեան, որ ամէն երեկոյ պիտի /էջ 2/ կատարուէր հայերէն․ օր մը՝ կրօնական եւ օր մը՝ ազգային նիւթով, մեր հայոց պատմութենէն։ Ես կը նուագէի ջութակ, որ հետս տարած էի։ Կը նուագէի հոգեւոր երգեր եւ շարականներ: Աթոռները դրուեցան եւ օրիորդ վարժուհին եւ աշակերտներ կ’օգնէին մեզի: Այս շաբաթ մը այսպէս շարունակուեցաւ, եւ ժողովուրդ եւ աշակերտութիւն շատ ուրախացան այս ժեսթէն: Այսպիսով հիմերը դրուեցան նոյն գիւղին մէջ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Կիրակնօրեայ Դպրոցին եւ Հայ Եկեղեցասիրաց Եղբայրակցութեան, որոնք շարունակեցին աշխատիլ տարիներ: Տիկիններ շաբթուան մէջ օր մը եւ այր մարդիկը Կիրակի օրերը կը հաւաքուէին։
 
ԼԱԹԱՔԻԱ
Լաթաքիա քաղաքը նաեւ կային բաւականաչափ հայութիւն, «Հոգետուն» կոչուող հայ քեմփ մը եւ եկեղեցի մը, որ կը պատկանէր Երուսաղէմի, հոնկէ անցնող ուխտաւորներուն համար ունէր սրահ մը, դպրոց մը եւ քահանայ մը, որ պատարագ կը մատուցէր ամէն Կիրակի: Հոգետան մեծ սրահին մէջ որոշեցինք հոգեւոր դասախօսութիւն կազմակերպել ամէն օր կէսօրէ վերջերը: Եւ սկսայ նուագով երգել շարականներ, /էջ 3/ ըրի Կիրակնօրեայ դպրոց եւ ս. պատարագին՝ սարկաւագութիւն։
 
ՓԻԼՈՍ
Աստուծոյ գործը լաւ կ’ընթանար, բայց քարոզի ատեն դուրսը նստած մարդ մը միշտ կը կրկնէր ըսածներս ծաղրանքով, Փիլոս անունով մարդ մը: Ժողովուրդէն իր քով գացին եւ ըսին. «Ամօթ է, մի՛ ծաղրեր»: Փիլոս սկսաւ աւելի բարձրացնել ձայնը․ կ’ուզէր խանգարել։ Բայց ես յստակ եւ աւելի պաղարիւնութեամբ շարունակեցի քարոզը։ Իր քովը նստողներուն ըսած է. «Եթէ տունիս առջեւէն անցնի՝ աղտոտ ջուր պիտի թափեմ վրան»: Ես ալ սեւ քոստիւմ, փափիոն կամ քրաւաթ ու ճերմակ շապիկ հագած եմ, նոր փեսայի հագուստ։ Երկու ճամբայ կայ, մին՝ Փիլոսի տան քովէն, միւսը՝ այլ անկիւնէ, հայոց թիթեղեայ, վարաքա տուներու քեմփէն: Աղօթքը լմնցաւ, այցելեցի մօտակայ տուն մը։ Երբ պիտի վերադառնայի բնակարանս, դրացիներ խղճալով ըսին. «Չըլլայ, որ սա ճամբէն անցնիք, Փիլոս խայտառակութեան համար աղտոտ ջուր պատրաստեր է եւ պիտի թափէ վրադ»: Ես մտիկ չըրի, տիկիններ շատ խնդրեցին, /էջ 4/ որ հոնկէ չանցնիմ, ես ընդդիմացայ եւ ըսի. «Կ’ուզեմ Փիլոսին տունը այցելել», եւ մօտեցայ ու պոռալով ըսի. «Ո՞ւր է պարոն Փիլոսը»։ Ըսին. «Բ․ յարկն է»: Եւ բարձրացայ վեր, տիկիներ ալ, հայրենակիցներ, հետս ելան։ Դէմս ելաւ ինծի անծանօթ Փիլոսը եւ զիս ու քովիններս հրաւիրեց իր վերնատունը եւ ըսաւ. «Բարի եկաք»: Եւ սկսան պտղասեղան մը շտկել, օրուայ նոր, թարմ պտուղներով զարդարեցին սեղանը, լաւ հիւրասիրեցին․ կերանք, խօսքեր չըրինք եւ չբացինք «նիւթը»: Ապա խումբով վերադարձայ մեր հիւրընկալ հայրենակից պրն. Վարդան Եանըգեանի տունը, որ հոն գիշերեմ: Յարգանքով էր պրն. Վարդան, որ որդին էր հօրս դրացի խանութպանին, Կիլիկիա, Սիս։
 
ՀՆԱԿԱՐԿԱՏԸ
Շրջեցանք Լաթաքիան․ դպրոց, եկեղեցի․ հայրենակիցներ, ծանօթներ․ ունէի առաջնորդ մը, որ ինծի ցոյց տուաւ 4 յարկանի ծովեզերեայ տուն մը քարաշէն եւ ըսաւ. «Լաւ նայէ՛ այս նշանաւոր, յիշատակելի տան, ասոր տէրը հնակարկատ աղքատ մըն էր, Տիրոջ օգնութեամբ յառաջացած է /էջ 5/ գործով, շինած է այս տունը եւ վերի յարկէն սենեակ մը յատկացուցած է իր հին արհեստին, հոն եկող հիւրերուն կը ցուցնէ եւ կ’ըսէ եղեր. «Ես աղքատ էի, եւ Տէրը հարստացուց զիս, եւ այս տունը շինեցի»: Սոյն սենեակը յատկացուցած է իր գոյքերուն. մուրճ, աքցան, գոգնոց, գամ, մկրատ, սալ եւ այլն. եկողին կը ցուցնէ եղեր:
 
ՍԵՓԱԿԱՆ ՏՈՒՆ
Մի քանի օր ծառայելով հայ մանկտւոյն, ժողովուրդին եւ եկեղեցւոյ մեր ջութակով, վերադարձանք խնամիենց տունը՝ Թարթուս, հոն ալ մի քիչ կեցայ, ալ վերադարձայ Թրիփոլի՝ Մինա, մեր տունը: Մեր տան տէրը ծախու հանեց մեր տունը, ըսի. «Քանի՞ կ’ուզես»։ Ըսաւ. «50 օսմանեան կարմիր ոսկի»։ Ուզեցի գնել, բայց ունիմ միայն 25 ոսկի. կնոջս ապարանջանը ծախեցի, մի քիչ ալ պարտք ըրի եւ սեփականացուցինք տունը. երեք սենեակ եւ շրջափակ մը, կեդրոնը ծառերով զարդարուած: Հայեր ըսին. «Ի՞նչ կը գնէք, Կիլիկիա պիտի վերադառնանք»։ Ես ըսի. «Կիլիկիա, Սսոյ մէջ ունիմ 6 կտոր /էջ 6/ կալուած եւ այգի, հոն ձգեցինք։ Եթէ երթանք, աս ալ հոս կը ձգենք, կ’երթանք»: Մօտ 30 տարի վայելեցինք սոյն տունը: Քոյրս՝ Սիրանուշը հարս ըրինք, տուն չունէր, տան կէսը իրեն նուիրեցինք եւ ան ալ նստաւ։ Տէրը միշտ օգնեց ինծի:
 
ԽԱՆՈՒԹ
Արդէն հին հագուստի խանութ մը ունէի քաղաք՝ Թրիփոլի, եւ ամէն օր Մինա-քաղաք կ’երթեւեկէինք: Խանութի դրացիներս զիս շատ կը սիրէին եւ կը պաշտպանէին չարերէն: Աքցան, մուրճ, սղոց ունէի. կ’առնէին, կը գործածէին, կը վերադարձնէին. երբեմն ալ չէին բերեր ու կ’ըսէին՝ «Բերի»։ Նոյնը գնելով տեղը կը դնէի: Երբ քահանայ պիտի ըլլայի, կախեցի գրութիւն մը, թէ ծախու է այս խանութը։ Եկան, եղէգով վերցուցին եւ ըսին. «Չենք ուզեր, որ ծախես, երթաս»: Կարգ մը այլազգի դրացիներու պարտքով ապրաք կու տայի, վրան գրուած էր «Պրիֆիքս». մէկ բառ. ժողովուրդը վարժուեցաւ եւ կը հաւատար, կ’առնէր, կը գնէր ու կ’երթար:

/էջ 7/ Գիւղ գացի, այլազգ հաճիի մը տունը եւ ըսի. «Ո՞ւր է ամուսինդ»։ Ըսաւ. «Կ’երթամ, կը կանչեմ»։ Տիկինը գնաց, բերաւ ամուսինը․ ըսի. «Հաճի Ահմէտ, ես Պէյրութ պիտի փոխադրուիմ ու կը ծախեմ խանութը, հաշիւս փակէ՛»: Մարդը լման դրամ գտաւ, բերաւ, տուաւ դրամը եւ գոցեց պարտքը։ Ուրիշներու ալ տուած էի այստեղ, քրիստոնեայ, չտուին ու կերան:

ԿԱԼՈՒԱԾՆԵՐ

Գնեցինք եկեղեցի շինելու հողամաս մը Մինայի մէջ, հող մըն ալ՝ Թրիփոլի քաղաքին մէջ: Շինեցինք քաղաքի եկեղեցին: Ասկէ քաջալերուած Մինայի մէջ գնեցինք յարկաբաժին մը ամէն յարմարութեամբ՝ նստարան, աթոռ, սեղան․ սկսաւ գործածուիլ իբրեւ եկեղեցի, կիրակնօրեայ դպրոց եւ Հ. Ե. Ե.ի աղօթարան: Բիւր փառք, Տէրը տուաւ ամէն բան։ Քաղաքին թաղականութիւնը ըսաւ, որ կիրակնօրեայ դպրոց մըն ալ հիմնենք, եւ սկսանք /էջ 8/ ութը ուսուցիչներով կատարել կիրակնօրեայ դպրոց, բայց տեղւոյն տնօրէնը դժուարութիւն կու տար բանալին տալու եւ այլն։ Օր մը երկտող մը գրելով ղրկեցի եւ ըսի. «Առջեւս մի՛ կենար, եթէ ոչ ձայնդ Անթիլիասէն կու գայ․․․»: Մարդը զգաստացաւ, բանալի մը կոխեց եւ տուաւ ինծի: Սկսանք ազատ շարժիլ: Մինայի թաղականութիւնն ալ, տնտեսական խորհուրդն ալ նամակ գրեցին կաթողիկոսութեան, օրուայ վարիչ տնօրէնն էր Խորէն վարդապետ Բարոյեանը: Գրեց թաղականութեան եւ ղրկեց Մաքսուտ Մաքսուտեանը, որ շտկեց գործը, եւ սկսանք ազատ ընել մեր կիրակնօրեայ դպրոցը եւ Հ. Ե. Ե.ի աղօթքները թափով: Տէրը կ’օգնէր ինծի: Պրն. Փիլոսը այս հարցէն վերջ փոխադրուեցաւ Թրիփոլի ընտանեօք: Մենք աւելի սերտ բարեկամացանք: Իր  երկու աղջիկն ու երկու տղաքը ղրկեց ծառայելու քաղաքի կիրակնօրեայ դպրոցը: Օրիորդները սկսան հոն մեր կիրակնօրեայ դպրոցը որպէս ուսուցչուհի ծառայել, իսկ երկու չարուկ տղաքը եղան աշակերտ: Մինա ունէինք տախտակեղէն եկեղեցի մը, հոն ըրինք ժամանակ մը պատարագ, կիրակնօրեայ դպրոց եւ ժողովարան Հ.Ե.Ե. ի և աղօթարանին մինչեւ նոր եկեղեցիի մը կառուցուիլը, որ շինել տուաւ պրն. Գալուստ Կիւլպէնկեան: Գետնէն վեր՝ սիւներու վրայ, իսկ վարը՝ տղոց խաղավայր:

Շարն․ Ա․

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒԻ ԾԱԳՈՒՄԸ ԵՒ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐԸ

ՀԱՅԿ ԱՃԷՄԵԱՆ

Հայկ Աճէմեան (1898–1965)՝ ազգագրագէտ, բանասէր, ուսումնասէր, ծնած է Վան, ուսումը ստացած է Գէորգեան Ճեմարանին մէջ, Ս․ Էջմիածին, մասնակցած է 1918ի մայիսեան մարտերուն, իրանահայ կեանքին մէջ ստանձնած է համայնքային պատասխանատու պաշտօններ, ունի շարք մը հատորներ ու հատորիկներ, տպագրեալ եւ անտիպ։
Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբան ու Ատրպատականի հայոց թեմի նախկին կաթողիկոսական փոխանորդ Տիրայր Արքեպս․ Փանոսեան (1937–2020) քառորդ դար առաջ տրամադրութեանս տակ դրած էր անոր անտիպ աշխատութիւններէն լուսապատճէնեալ օրինակներ։ Անոնցմէ մէկը՝ «Նշանաւոր Իրանահայեր․ 1450–1950» խորագրով կենսագրական բառարան մը, հրատարակեր էի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Հասկ» հայագիտական տարեգիրքին մէջ (նոր շրջան, Է․-Ը․ տարի,1995–96, Անթիլիաս, 1997, էջ 185-195)։
Ստորեւ կը հրատարակուի «Հայոց լեզուի ծագումը եւ աղբիւրները» ներածական ու հարեւանցի ուսումնասիրութիւնը, որ մասնագէտներու աչքին հաւանաբար ժամանակավրէպ համարուելու չափ հին է։ Անիկա հաւանաբար մաս կը կազմէ Հրաչեայ Աճառեանի նուիրուած ուսումնասիրութեան մը, որ Աճէմեանի անտիպ աշխատութեանց ցանկին մէջ կը յիշուի՝ «Պրոֆ․ Հրաչեայ Աճառեան․ Կեանքն ու գործը․ նոր, անտիպ նիւթեր եւ նկարներ» (տես Հայկ Աճէմեան, Հայ Արիւնի Ձայնը, մատենաշար «Վարագ»ի թիւ 1, Լոս Անճելըս, 2000, էջ 47):
Յօդուածը գրի առնուած ըլլալու է 1962էն առաջ, որովհետեւ հեղինակին ծանօթ չէ Աճառեանի Անձնանունների Բառարանին Ե․ հատորը, որ լոյս տեսած է այդ թուականին։
Հանրամատչելի բնոյթին համար կը խորհինք որ կրնայ հաճելի ընթերցումի առարկայ դառնալ եւ առիթ տալ հետագայ խորացումներու։
Ուղղանկիւն փակագիծերու մէջ տողատակի շատ թեթեւ յաւելումներ կատարած ենք, կարգ մը ծանօթութիւններ ամբողջացնելու նպատակով։
Ձեռագիրը գրաշարած է մեր աշխատակիցներէն Սեդա Թելեան։

Ի ՉԻՖԹՃԵԱՆ

/էջ 1/ Լեզուաբանութիւնը այն գիտութիւնն է, որ իր ունեցած իրական տուեալների և փաստերի վրայ հիմնուած աշխատում է տալ մարդկային լեզուի առաջացման, լեզուների զարգացման նախնական, բանաւոր և գրաւոր աղբիւրներով մեզ չաւանդուած շրջանների գիտական լուսաբանութիւնը, իսկ միւս կողմից էլ նշեալ լեզուների հետագայ զարգացման ուղին:

Լեզուն պարունակում է մարդկային մտքի բոլոր արտայայտութիւնները։ Լեզուաբանութիւնը բաժանուած է զանազան մասնագիտութիւնների – Հնդևրոպական լեզուների գիտութիւն, Սեմական լեզուների գիտութիւն և այլն: Աշխարհի 2000 միլիոն բնակչութեան մէջ կան մօտ 2000 լեզուներ, /2/ որոնց մէջ գիտականօրէն պատուոյ տեղ է գրաւում նաև հայոց լեզուն, որ խօսուել ու կազմաւորուել է այնպիսի միջավայրում, ուր ապրել են զանազան մեծ ու փոքր ցեղեր: Ակադեմիկոս Հր. Աճառեանը կարծում է, որ հայոց լեզուի պատմութեան հիման վրայ՝ հայ ժողովուրդը քսան ցեղերի ու ցեղային միութիւնների խառնուրդ և միացում է: Սրանց մէջ տիրող և գերիշխող տարրը հայ-արմէններն են եղել:

Հայերէնը հնդեւրոպական մի լեզու լինելով՝ իր հնութեամբ չի համեմատուել հաթերէնի, հնդկերէնի, յունարէնի և մինչև իսկ լատիներէնի հետ: Այսպէս լինելով հանդերձ ունի 1550 տարիների հոյակապ և հին ու նոր գրականութիւն և մօտ 40ի չափ բարբառներ: Այսպիսով հայերէնը ներկայացնում է միևնոյն լեզուի հնագոյն, հին, միջին, նոր և նորագոյն շրջանները։

Հայաստանը և հայ ժողովուրդը ան-/3/յիշատակ դարերից ի վեր շրջապատուած են եղել բազմաթիւ ժողովուրդներով: Ասորեստանցիք, բաբելացիք, մարեր, պարսիկներ, հռոմայեցիք, յոյներ, հաթեր կամ հիթիթներ, պոնտացիք, կապադովկիացիք, փռիւգիացիք, կիլիկեցիք, վրացիք, աղուանք, հետագայ դարերում՝ արաբներ, թաթարներ, մոնղոլներ, թուրքեր, քիւրդեր, ռուսներ, կովկասեան բազմատեսակ ցեղեր և այլն: Այս բոլորի հետ հայ ժողովուրդը անմիջական յարաբերութեան մէջ լինելով՝ հայերէնից փոխառութիւններ կատարուել են յիշեալ ժողովուրդների լեզուների մէջ և սրանցից էլ փոխադարձաբար փոխառութիւններ կատարուել են հայոց լեզուի մէջ: Այս փոխադարձ, բառական փոխառութիւնների ուսումնասիրութիւնն ու պարզաբանութիւնը մեծ լոյս է սփռում ոչ միայն հայերէնի բառերը ճշդելու, այլև մեծապէս նպաստում է մեր քաղաքակրթութեան /4/ և մշակոյթի պատմութեան լուսաբանութեան: Միջին տարիներում հայերը նուաճուեցին թուրքերի կողմից և աւելի քան 900 տարի թուրքի լուծը մնաց հայութեան վզին: Այժմ էլ մեր սեփական հայրենիքի հողային մեծ մասը թուրքերը գրաւել են: Բնական է, որ այս պայմաններում թուրք-թաթարական լեզուները իրենց ազդեցութիւնը թողին հայոց լեզուի վրայ, որի մէջ այժմ կան 250 թուրքերէն փոխառեալ բառեր: 

Անշուշտ հազարաւոր տարիների ընթացքում հայոց աշխարհում ապրող հին ու նոր ցեղերն ու ժողովուրդներն էլ հայերէնից փոխ են առել բազմաթիւ բառեր, որոնք քննուած և ուսումնասիրուած են լեզուաբանների կողմից: Հնդևրոպական 113 բառեր գոյութիւն ունեն երկու լեզուների մէջ, որոնցից մէկը հայերէնն է: Հապա որքան բառեր կան դեռ չլուսաբանուած և գիտութեան համար անծանօթ մանաւանդ մեռած լեզուների մէջ:

/5/ ԼԵԶՈՒն այն միջոցն է որ հնարաւորութիւն է տալիս մարդուն իր խորհուրդները, մտածմունքները և զգացումները արտայայտելու և հաղորդակցելու իր նմանին հետ:

Լեզու ասելով չպիտի հասկանանք միայն ձայնական լեզուն, այլ ամէն մի շարժում, որ արտայայտում է մի զգացում, մի միտք կամ մի ցանկութիւն՝ այդ էլ լեզու է և հաղորդակցութեան միջոց, որի համար կարող են ծառայել աչքը, դիմախաղերը, ձեռքը, շրթունքներ և զանազան շարժումներ: Կոյր մարդու ձեռքի շօշափումը «լեզու» է: Համր մարդու դէմքի և ձեռքի շարժումը՝ լեզու է: Աչքով մի ակնարկ, դէմքի մի արտայայտութիւն, գլխի թափահարում և այլն «լեզու» են: Երբ երկու անհատի կամ մի համայնքի մէջ գոյութիւն ունի մի գաղտնիք՝ նրանք մատով կամ հողի վրայ և կամ թղթի վրայ մի նշան, մի ծածկանշան են նկարում և իրար հասկանում են առանց խօսելու: Այս էլ «լեզու» է:

Ուրեմն լեզուն հասարակական կեանքի /6/ հիմնական պահանջն է, որ յատուկ է միայն մարդ արարածին, որ բանականութիւն և խելք ունի և որ ապրում է շրջապատի և հասարակական կեանքով:

Բնութեան երևոյթները – քամի, փոթորիկ, անձրև, կայծակ, որոտ, ծառերն ու կենդանիները ձայներ ունեն, որոնք գիտակցական ու կամաւոր չեն, հետևաբար չեն կարող լեզու կոչուել:

Սակայն կենդանական աշխարհում՝ անասունների մէջ կան ձայների և շարժումների «լեզու»ներ, որոնք արտայայտում են նրանց ցանկութիւններն ու զգացումները: Շան հաջելու ձայների տեսակները: Կովի բառաչիւնը, ձիու խրխին[ջ]ը, հաւի կտկտոցները, ոչխարի մայիւնը, այծի մկըկոցը, կատուի մլաւոցը և այլն՝ զգացական արտայայտութիւններ են՝ բայց գիտակցական «լեզու» չեն, այլ ձայնական զանազան ցանկութիւններ, զայրոյթներ, հաճոյքներ և այլն, որոնց միանում են նաև իրենց մարմնական շարժումները:

/7/ Կենդանական «լեզու»ի մասին խօսելիս պիտի նկատի ունենանք նաև թռչունների ձայները՝ ընտանի կամ վայրի – ագռաւ, հաւ, աքաղաղ, աղաւնի և այլն:

Զարմանալին այն է, որ մարդիկն էլ հնարել են կենդանիներու հետ խօսելու լեզու. վերցնենք հայերի մէջ գործածուող կենդանական «լեզու»ների մի ցանկ, ուր բոլոր բառերը հրամայական բայեր են. 

Շուն – Օ՛շտ, օ՛շտ,
Կատու – Փըշտ, փըշտ, փիսի-փիսի. փիշ-փիշ.
Էշ – Չօ՜շ, օ՜շ,
Ձի – Ըռռ,
Կով և եզ – Բա՜-բա՜, օ՜հօ, օ՜հօ, 
Այծ – Կըդի, կըդի,
Հաւ – Քըշ, հա՛ քըշ։

Մայրերն էլ, ամէն ազգերի մէջ, հէնց սկզբնական օրերից խօսում են նորածին երեխաների հետ իրենց ստեղծած լեզուով ու բառերով, որոնց ընտրութիւնը կախում ունի իրենց զարգացումից և ճաշակից[,] նայած մօր ծննդավայրին ու միջավայրին – գի՞ւղ թէ քաղաք։

/8/ Մարդկային լեզուի ծագման մասին կան բազմատեսակ կարծիքններ:

Հները մարդու լեզուին տալիս էին աստուածային ծագում: Աստուած մարդուն ստեղծելուց յետոյ նրան տուեց նաև լեզու: Աստուած Ադամին ստեղծելուց յետոյ տուեց խօսելու լեզու, որ իբր թէ շարունակուեց մինչև Սենաարի դաշտի աշտարակաշինութիւնը: «Եւ էր ամենայն երկիր լեզու մի և բարբառ մի ամենեցուն»: Բայց մարդիկ չարացան և Աստուած նրանց չար խորհուրդները խափանելու համար «և սփռեաց նոցա Տէր Աստուած անտի ընդ երեսս ամենայն երկրի… վասն այնորիկ կոչեցաւ անուն նորա խառնակութիւն, զի անդ խառնակեաց Տէր Աստուած զլեզուս ամենայն երկրի և անտի ցրուեաց զնոսա Տէր Աստուած ընդ երեսս ամենայն երկրի» (Գիրք Ծննդոց, ԺԱ. 1-9):

Հրեաները կարծում են, որ Աստուած Ադամի հոտ եբրայ[ե]ցերէն խօսեց: Արաբները պնդում են, որ արաբերէն խօսեց: Հայերն էլ հաւատացած էին որ Յիսուսը հայերէն նամակ գրեց Եդեսիոյ Աբգար թագաւորին: Եւ մինչև իսկ կարծում էին թէ Աստուածն էլ Ադամի հետ հայերէն խօսեց:

/9/ Բոլորովին անհիմն տեսակէտ է լեզուին աստուածային ծագում տալ, ինչ որ համապատասխան չէ գիտութեան պահանջներին:

Գիտնականների մէջ կան մարդիկ, որոնք կարծում են թէ մարդկային լեզուն կենդանիների լեզուի զարգացման մէկ վիճակն է: Սակայն ընդունուած տեսութիւնն այն է թէ մարդկային լեզուն առաջացել է բնաձայն բառերից, որոնք կազմուել են բնութեան աղմուկների նմանութեամբ կազմուած ձայներից։ Նախամարդու բառակազմութեան իբրև օրինակ են ծառայել թռչունի երգը, անասունի մռնչոցը, երկնքի որոտը, ծովի շառաչը քամու սըվսըւոցը, ծառերի սօսափիւնը և այլն: Մայրերի և նոր լեզուն բացուած երեխաների խօսակցական ձայներն էլ բնաձայներ են – նանի արի, տիտիկ արի, հա՛փ, հօ՛փ, չա՛փ-չօփ, և այլն: Լեզուն բնաձայներից առաջացած տեսակէտը թէև շատ տարածուած է, բայց լեզուաբանական նոր գիտութիւնը չի ընդունում և հակառակ է այդ տեսակէտին:

/10/ Հայ ցեղի ծագման և Հայաստանում հաստատուելու մասին, ո՞ր ճանապարհներով է եկել, ի՛նչ ցեղերի հետ է շփում ունեցել՝ մինչև Հայաստան գալը և գալուց յետոյ ո՛րից և ի՛նչքան է ազդուել լեզուով և արենակցական խառնուրդով և այլն – այս բոլորի մասին ստոյգ և ընդարձակ տեղեկութիւններ չկան: Սակայն հիմնուելով յոյն մատենագիրների, սեպագրական յիշատակարանների և արձանագրութիւնների ինչպէս նաև հայոց մէջ պահուած աւանդութիւնների և լեզուական ու լեզուաբանական ուսումնասիրութիւնների վրայ, որոշ եզրակացութիւններ են հանել, ըստ որի, հայոց լեզուն ըստ հնդեւրոպական լեզուաբանութեան, կազմում է անկախ և առանձին ճիւղ հնդևրոպական (արիական) լեզուների ընտանիքի մէջ, որին պատկանում են եւրոպական լեզուների մեծ մասը – յունարէն, լատիներէն, ռուսերէն, գերմաներէն և այլն, իսկ Ասիայում պարսկերէն, հնդկերէն և այլն:

/11/ Հայոց լեզուի ուսումնասիրութիւնը շատ մեծ ծառայութիւններ է մատուցում ընդհանուր լեզուաբանական գիտութեան: Ըստ Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեանի տեսութեան[,] քսան ցեղերի և ցեղային միութիւնների միացումից է կազմուել հայ ժողովուրդը և նրանցից ամենագլխաւորների՝ հայ-արմէնների գերիշխանութեամբ:

Հնդևրոպական ցեղեր մի ժամանակ բնակուելով իրենց նախահայրենիքում՝ տուել են զանազան ժամանակ զանազան գաղթականութիւններ, որոնցից յայտնի են այժմ 11՝ արևելքից արևմուտք ընթանալով[.]

1. Արիական ճիւղ                                                            
2. Թոխարական ճիւղ                                                      
3. Հայկական ճիւղ                                                            
4. Կամիսական ճիւղ                                                        
5. Փռիւգական կամ                                                          
    Թրակօ-փռիւգական ճիւղ                                          
6. Յունական ճիւղ                                                        
7. Լիւրիկեան ճիւղ
8. Իտալական ճիւղ
9. Բալթիկ-սլաւական
կամ Լեթթօ-սլաւական ճիւղ
10. Գերմանական ճիւղ
11. Կելտական ճիւղ

/12/ Խօսքը պատկանում է Հայկական ճիւղին: Այս ճիւղի միակ ներկայացուցիչը հայերէն է, հայոց լեզուն, որ գրականութիւն ունեցաւ Ե.րդ դարու սկզբից: Հնդևրոպական լեզուների միւս ճիւղերն ունին իրենց նորանոր զաւակները – ինչպէս արիականը, լատինականը, սլաւականը, կելտականը, գերմանականը և նոյնիսկ թոխարականը:

Հայերէնը՝ յունարէնի և ալբաներէնի պէս ոչ մի ժառանգ կամ ցեղակից լեզու չունի, անկախ է։ Չունի նաև մերձաւոր ընկերներ, որոնք իրար նման կերպարանք ունենային (ինչպէս են սլաւական և բալթիկ լեզուները): Հայերէնը չունի հին բարբառներ (ինչպէս ունի յունարէնը)։ Նա հասել է մեզ Ե.րդ դարից մի և միակ կերպարանքի տակ և ամբողջ հնդեւրոպական լեզուախմբի մէջ բոլորովին առանձնացած և անկախ դիրք է գրաւում:

Հայերէն լեզուի ուսման օժանդակ միջոցներն են․ բառարանների մէջ «Նոր Բառգիրք Հայկազեան լեզուի» Ա․ և Բ․ հատորներ[,] տպուած Վենետիկ 1836-7ին։ Գրաբարի լիակատար բառարանն է սա: Նման ճոխ /13/ ու հարուստ բառարան չունենք ցարդ: Արդի հայերէնի մեծագոյն բառարանն է Ակադեմիկոս Ստեփան Մալխասեանի «[Հայերէն] Բացատրական Բառարան»ը, Ա. Բ. Գ. Դ. հատորներով[,] տպուած Երևան[,] 1944-5ին: Արդի գրական լեզուի ամբողջական բառարան չունենք ցարդ: Հայ բարբառներին նուիրուած ունենք Սահակ Վարդպ. Ամատունու «Հայոց Բառ ու Բան»[1] 16․000 բառ և Հր. Աճառեանի «Գաւառական Բառարան» 30․000 բառ (տպ. Թիֆլիս 1913ին):

Լեզուաբանական տեսակէտից շատ կարևոր է աշխարհահռչակ լեզուաբան- գիտնական Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեանի «Արմատական Բառարան»ը. 7 հատոր (տպուած Երևանում 1926-1935 թուերին),[2] որ պարունակում է հայոց լեզուի 11․000 արմատ բառեր՝ իրենց ծագման բացատրութեամբ և բազմաթիւ գաւառական ձևերով:

Աճառեանի «Արմատական Բառարան»ի նման աշխարհում ոչ մի ազգ ու ժողովուրդ չունի:

Աճառեանը կազմել և հրատարակել է նաև «Հայոց անձնանունների բառարան» /14/ որ լոյս տեսաւ Երևանում 1942-1948 թուականներին, չորս հատորներով։[3] Հեղինակը ձեռնարկել էր կազմելու նաև «Հոմանիշների Բառարանը» և «Տեղանունների Բառարանը», որոնց համար բաւական նիւթ հաւաքել էր, բայց անաւարտ և անտիպ մնացին: Աճառեանի աշխատութիւններից յիշենք նաև «Հայ Բարբառագիտութիւն»ը[4] և «Հայոց Լեզուի Պատմութիւնը»:[5]

Հայոց լեզուի քերականութիւնների մէջ ամենամեծն է Հայր Արսէն Բագրատունիի «Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց»[ը] (Վենետիկ, 1852) [եւ Հայր Արսէն Այտընեանի] «Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի»[ն] (Վիեննա, 1866):[6]

Խորէն Վարդապետ Գալֆայեանը (ապա Խորէն Արքեպիսկոպոս Նարպէյ) Թէոդոսիայում 1862ին հրատարակեց «Յանգարան»ը,[7] որ կազմուած է տաղաչափների համար, շուրջ 30․000 բառ: Հայոց լեզուի քերականութեան մասին կան բազմաթիւ գիտնականների գրքեր՝ եւրոպական լեզուներով:

/15/ Հայ լեզուի և հայ ժողովուրդի ծագման և պատմութեան մասին կարող ենք հանել հետևեալ եզրակացութիւնները:

Հայ ժողովուրդը բնակւում էր նախ հնդևրոպական հայրենիքում (Աճառեանը քաղաքական տուրք տալու պարտադրանքով այդ հայրենիքին՝ «Արդի Ռուսաստանի միջնաշխարհ» է ասում): Հայ ժողովրդի անմիջական հարևաններն են եղել պարսիկներն ու յոյները: Քրիստոսից մօտ 3000 տարի առաջ հայերը գնացին դէպի հարաւ և Սև ծովի արևմուտքից անցնելով հասան Թրակիա, ուր բաւական ապրելուց յետոյ շարժուեցին դէպի Փոքր Ասիա և հաստատուեցին Ալիս գետի հովտում (Փոքր Հայք), հիթիթների և փռիւգիացիների հարևանութեան մէջ: Այդ ժամանակ Հայաստանում ապրում էին խալդեր, որոնց ծագումն ու նախապատմութիւնը անյայտ է, սակայն յիշւում են Քրիստոսից 1400 տարի առաջ, երբ ասորեստանցիների դէմ պաշտպանողական կռիւներ էին մղում:

/16/ Լեզուաբան-գիտնականները ընդհանրապէս զբաղուել են՝ ուսումնասիրելով հայերէնի ծագումը, զարգացումը և նրա կրած ազդեցութիւնները արևելեան և արևմտեան լեզուներից: Ոչ մէկ լեզուաբան-գիտնական չի հետաքրքրուել կամ չի զբաղուել այն հարցով թէ ապա հայերէնն ինչ ազդեցութիւն է թողել օտար լեզուների վրայ:

Ակադեմիկոս Աճառեանը 1893 թուին, դեռ 17 տարեկան աշակերտ զարմանալի հեռատեսութեամբ, Կ. Պոլսում շփում է ունենում այնտեղ ապրող լազերի հետ (որոնք գիր ու գրականութիւն չունեն)[,] կազմում է լազերէնի բառարանը և քերականութիւնը:[8] Աճառեանը լազերէնի մէջ գտնում է մի շարք հայերէն բառեր: Այս ուղղութեամբ տարիների ընթացքում Աճառեանը ուսումնասիրում է կովկասեան մի շարք ժո-/17/ղովուրդների լեզուներ և գտնում է նրանց մէջ հայերէնից փոխառեալ բազմաթիւ բառեր:

Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեանի կարծիքով եթէ հայերէն 11 հազար արմատական բառերից յապաւենք այն ամենը, որ փոխառութիւն է[,] այլևայլ լեզուներից կը մնայ 6481 բառ, որոնցից ընդամենը 909 բառ մեկնուած են ցարդ: Հնդևրոպական նախալեզուի համար գիտնականները վերականգնած են 2223 արմատական բառ: Այդ բառագանձից մեր լեզուն պահած է ընդամենը 713 բառ, այսինքն մէկ երրորդից պակաս: Ուրեմն մեր բառագանձի մօտ մէկ եօթերորդ մասն է միայն մեկնուած: 5572 բառեր մեկնութիւն չունեն: Գիտնական լեզուաբանները յաջողել են մեկնել միայն Հայոց լեզուի հնդևրոպական տարրը, առանց մեկնելու բովանդակ հայոց լեզուի բառագանձը՝ բազմատեսակ առումներով:

/18/ Հայ ժողովրդական բարբառներն աւելի հին են մեր գրաբար դասական լեզուից, որի էջ կայ մեր բարբառների բառամթերքը: Բարբառները կարող ենք համարել ոչ թէ գրաբարի զաւակներ, այլ նրա քոյրերը:

Հայոց լեզուն գրական կերպարանք ստացաւ Ե. դարի սկզբից, երբ արդէն բաւական մեծ քանակութեամբ բառամթերք փոխ առած էր յունարէնից, ասորերէնից և մանաւանդ պարսկերէնից: Յունական և ասորական բառերի փոխառութիւնները քրիստոնէական կրօնի բերածն է։

Հայոց լեզուի փոխառութեանց մեծագոյն մասը պարսկերէն է – իրանական, վասնզի աւելի քան 1700 տարի ապրել ենք պարսիկների հետ Քրիստոսից առաջ և ապա 1200 տարի էլ Քրիստոսից յետոյ, երբ մեր երկրին տէր դարձան – թուրք, թաթար, մոնղոլ ցեղերը:

Հայաստանը Աքամենեան Իրանի /19/ երկու սատրապութեանց մաս կազմեց մի քանի հարիւր տարի և մօտ հինգհարիւր տարի էլ Պահլաւական – Արշակունի մի տուն (արքայական գերդաստան) իշխում էր Հայաստանի վրայ:

Հայոց լեզուի բառամթերքի փոխառութեանց մեծարժէք մասը պահլաւական շրջանից է: Եւ ուրեմն այդ բառամթերքը կար այն լեզուի մէջ, որ դարձաւ մեր գրական լեզուն –  գրաբար և նախքան հայ գրերի գիւտը գոյութիւն ունէր մեր լեզուի մէջ:

Այս բառամթերքի փոխառութեանց նայելով կարելի է եզրակացնել թէ ո՜րքան խոր ու լայն եղած է Իրանի ազդեցութիւնը մեր կեանքի վրայ:

Այս մասին գրական քննադատ և գիտնական Նիկոլ Աղբալեանն ասում է.

«Աննախապաշար մտքի համար պարզ է կարծում եմ, որ մենք քաղաքակիրթ ազգերի շարքն անցած ենք իրանական մշակոյթի իւրացումով և պարսիկ ու պահլաւ գերիշխանութեան տակ»:

/20/ Հայ բանասիրութեան մէջ բազմաթիւ հակասական և իրար ժխտող կամ հաստատող տեսակէտներ կան թէ արդեօք նախամեսրոպեան դարերում հայերէն տառեր, կամ գիր ու գրականութիւն գոյութիւն ունեցե՞լ է:

Եղիշէ Արքեպիսկոպոս Դուրեան և Ակադեմիկոս Հրաչեայ Աճառեան վճռական կերպով պնդում են, որ Մեսրոպ Մաշտոցից առաջ մենք չենք ունեցել հայերէն տաոեր կամ գրականութիւն: Հայաստանի գիտնականներից Պրոֆ. Աշոտ Գ. Աբրահամեանը պնդում է, որ հայերէն տառեր գոյութիւն ունեցել են: Ոմանք այն կարծիքն են յայտնել թէ ասորական և յունական տառերով գրել են հայերէն բառերով գրքեր և այլ գրութիւններ, որոնք ժամանակի ընթացքում կորել են: Ենթադրողներ կան, որ ասորական և յունական տառերով հայերէն լեզուով է, որ գրել են մեր մեհենական գրականութիւնը, որից, սակայն ոչ մի հետք չի մնացել:

/21/ Նախաքրիստոնէական դարերում Հայաստանում իբր պաշտօնական լեզու գործ են ածել յունարէն և պահլաւերէն և մինչև իսկ արամէական լեզու: Յունարէն և արամէական լեզուով 1950ական թուերին Հայաստանում գտնուեցին քարերի վրայ փորագրուած արձանագրութիւններ:

Արտաշիսեան շրջանի հայ թագաւորների (Մեծն Տիգրանի, Արտաւազդի և այլոց) դրամների վրայի տառերը յունարէն են:

Փաստական և հաստատուն որևէ տուեալ գոյութիւն չունի ցարդ, որ հայերէն տառեր գոյութիւն են ունեցել Մեսրոպ Մաշտոցի գիւտից առաջ: Ինչ որ գրել են մեր բանասէրներն այս մասին բոլորն էլ ենթադրութիւններ և անհիմն փաստեր են:

Սակայն հայ լեզուն իր հարուստ բառամթերքով և ամբողջ գեղեցկութեամբ գոյութիւն է ունեցել տառերի գիւտից հազարաւոր տարիներ առաջ:


[1] Վաղարշապատ, 1912։
[2] Նկատի ունի ապակետիպ հրատարակութիւնը։ Աւելի ուշ՝ չորս հատորով տպագրուած է 1971, 1973, 1977, 1979 թուականներուն։
[3] Ե․ հատորը լոյս տեսած է Երեւան, 1962ին։
[4] Հայ Բարբառագիտութիւն․ Ուրուագիծ եւ դասաւորութիւն հայ բարբառների (բարբառագիտական քարտէսով), Մոսկուա-Նոր Նախիջեւան, 1911։
[5] Ա․ մաս, Երեւան, 1940, Բ․ մաս, Երեւան, 1951։
[6] Ամբողջական խորագիրը՝ Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի Հայերէն լեզուի հանդերձ ներածութեամբ եւ յաւելուածով ։
[7] Յանգարան կամ բառգիրք յանգաց հայկազեան լեզուի, խմբագրեաց Խորէն Վ. Գալֆայեան, Թէոդոսիա, 1862։
[8] Ի միջի այլոց՝ H. Adjarian, Étude sur la langue laze (Extrait des Mémoires de la Société de linguistique de Paris, t. x). Paris, É. Bouillon, 1899․

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԵՔ ՆԱՄԱԿ ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆԷՆ ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆԻՆ

Սնապեան եւ Ճերանեան

Նամակները համակարգիչով շարած է Սնապեան։ Զանոնք մեզի տրամադրած է Փանոս Ճերանեան։ Կարճ ծանօթագրութիւններ աւելցուցած ենք։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Ա

Հինգշաբթի, 19 Յունիս 2008

Սիրելի՛ Փանոս,

Այսօր ստացայ 12 Յունիս թուակիրդ, ներփակ՝ երկու բանաստեղծութիւնները եւ «ուրիշ բան մը», որուն նկարագիրը շատ պարզ չեղաւ ինծի։ Յամենայն դէպս շնորհակալութիւն․․․

Ուրախ եմ, որ առիթը չես փախցներ սեղանին առջեւ անցնելու եւ խռովքներուդ մարմին տալու արթուն ես միշտ։

Այս հաւատարմութիւնդ պիտի համարես դուն քու վրադ տարած յաղթանակ մը։

«Ազդակ» գրականի[1] թիւ 6 համարին մէջ լոյս ընծայած էի քու «Կանաչ կամրիր[2] խոտեր» անուն արձակ էջդ։ Կարդալու հնարաւորութիւն ունեցա՞ր արդեօք։ Յարմար առիթով մը ուշադրութեան յանձնած էի զայն եւ հրճուանք պարգեւած ամէնուն։

Այս պարբերականը պիտի շարունակուի այնքան ատեն, որ շունչ ըլլայ վրաս[3] եւ դուն յարատեւ ներկայ պիտի ըլլաս հոն, ի հարկէ թարմաշունչ կտորներ ստորագրելու պայմանով․․․։  8րդ համարին մէջ պիտի երեւին վերջին ղրկածներէդ չորսը, առաջինը՝ «Բարձունքներ»ու վերամշակուած օրինակով։[4]

Մտադիր եմ այս անգամ մասնակցելու Հայ Գրողներու համագումարին, ի Հայաստան։[5] Յարութն[6] ալ հոն պիտի ըլլայ։ Դո՞ւն։

Ծովիկին[7] փոխանցեցի բարեւդ։ Կը փոխա[անցէ]դարձէ[8] ջերմօրէն։

Կարօտով՝
Պ․ Սնապեան [ձեռագիր ստորագրութիւն]
Պ․ Սնապեան

Բ

Երեքշաբթի, Յունիս 23, 2009

Սիրելի Փանոս,

Շուրջ տասը օրէ ի վեր խաղաղականի ափերուն կը գտնուիմ, Սան Ֆրանսիսքոյի շրջանը Մաունթըն Վիու քաղաքը, ուր հրաւիրուած էի ամէնօրեայ վարժարանէն շրջանաւարտ թոռնիկիս վկայականը ծափահարելու։

Շատ կը խնդրեմ, որ բարի ըլլաս եւ հեռաձայնային հետեւեալ համարով՝ 650 969 8777 կապ հաստատես հետս եւ հաղորդես ինծի հեռաձայնային քու համարդ, որպէսզի անկէ յետոյ սկսինք պարբերաբար զրուցել իրարու։

Ես շուրջ ամիս մը եւս այս կողմերը պիտի մնամ։

Կարօտով՝
Պ․ Սնապեան [ձեռագիր ստորագրութիւն]
Պօղոս Սնապեան

Գ

Երկուշաբթի, 19 Յուլիս 2010

Սիրելի Փանոս,

Շուրջ շաբաթ մը առաջ, Մասթըլ մոլի[9] մէջ արանց յատուկ յարդարանքի սալոնի մը տէր բարեկամդ հեռաձայնով իմացուց, որ նոր վերադարձած է Գանատայէն ու քեզմէ նամակ բերած ինծի, բայց միայն առջի օր հնարաւոր եղաւ հանդիպիլ ու վերցնել գիրդ։

Շնորհակալ եմ թէ տածած բարեկամական զգացումներուդ, թէ «Ազդակ-գրական»ի մասին արձանագրած մտածումներուդ եւ թէ հարիւր աստիճան «հնչուն» անակնկալիդ համար․․․

Ըսեմ, որ մօտս ունիս երեք բանաստեղծութիւններ,- «Գրիչը», «Երեկոյ մը» եւ «Հորիզոնը», որոնք միասին լոյս կը տեսնեն «Ազդակ-գրական»ի հերթական համարին մէջ, [Յ]ուլիսի վերջին օրերո[ւ]ն։ Ուրախ եմ, որ անգամ այդ ցուրտ միջավայրին մէջ կը շարունակես տաք հաւատարմութեամբ մը դարպասել արուեստի մուսաները։

Նորայէն[10] յաճախ կը տեղեկանամ առողջութեանդ փուլերուն։ Ինչ խօսք, որ երկու ծանր փորձութիւններդ յաղթա[ն]հարած ես արդէն ու կը պատրաստուիս անձամբ բարեւ մը տալ մեզի։

Ես, մենք ամէնքս լաւ ենք եւ ամէնքով կը բարեւենք քեզ, քաջառողջութեան սրտաբուխ մաղթանքներով։

Կարօտով
Պ․ Սնապեան
Պ․ Սնապեան [ձեռագիր ստորագրութիւն]


[1] Պ․ Սնապեան «Ազդակ Գրական – Ազդակ Արուեստի» պարբերաթերթը 2007ին հիմնադրած ու խմբագրած է մինչեւ  մահը, 14 Յունիս 2014։ Պարբերաթերթին մասին տես՝ Կ. Առաքելեան, «Ազդակ գրականը» արդի մարտահրաւէրների խաչմերուկում», «Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների», թիւ 3, 2015, էջ 191-197։
[2] Պէտք է ըլլայ՝ «կարմիր»։
[3] Սնապեան կը վարէ Պէյրութի «Բագին» Գրականութեան եւ Արուեստի ամսագրին խմբագրութիւնը 1962 – 2004, իսկ 2007 – 2014, մինչեւ մահը՝ յիշեալ պարբերաթերթը։
[4] Պարբերաթերթի 2008ի թիւ 8ին մէջ լոյս տեսած են չորս կտորներ Փանոս Ճերանեանէ, սակայն առաջինը անվերնագիր է՝ եռաստղ (***) կը կրէ, իսկ յաջորդները կը կոչուին՝ «Հիւղակը․․․», «Եղանակ», «Ապրիլեան պատկեր» (էջ 6)։
[5] Գրողներու Համահայկական Դ․ Համագումար, Երեւան, 6 – 14 Յուլիս 2008։
[6] Բանաստեղծ Յարութիւն Պէրպէրեան։
[7] Ծովիկ Մխճեան, Սնապեանի քարտուղարուհին։
[8] Ձեռագիր սրբագրութիւն։
[9] Master Mall, Պուրճ-Համմուտի մէջ վաճառատուներու կեդրոն։
[10] Ճերանեանի զարմուհին։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՐԱՄ ՀԱՅԿԱԶ – ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

Արամ Հայկազ իր տան մէջ, Նիւ Եորք, Ապրիլ, 1984

«Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր», հատոր Զ․ (1973-1975), Երեւան, «Տիգրան Մեծ», 2015, կազմող եւ ծանօթագրող՝ բանասիրական գիտ. դոկտոր Մարգարիտ Մամիկոնի Խաչատրեան

Ինչպէս ծանօթ է, մեր էջը արտատպում կատարելու սովորութիւն չունի։ Այստեղ կը կատարենք բացառութիւն մը․ Արամ Հայկազ – Վրէժ-Արմէն նամականին արդէն լոյս տեսած է վերոնշեալ հատորին մէջ։ Շատ աննշան յաւելումներ կատարուած են այս վերահրատարակութեան մէջ՝ հոս ու հոն։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք թէ նամակները ստացողին՝ Վրէժ-Արմէնին, իր համագործակցութեան, թէ Մ․ Խաչատրեանին, իր ուսումնասիրութեան համար։
Արամ Հայկազի կեանքին ու գրականութեան վերաբերող ինչ-ինչ մանրամասնութիւններ ի յայտ կու գան այստեղ, թէեւ ան նամակագրութեան մէջ ժլատ կ’երեւի։ Իսկ Վրէժ-Արմէն հայ գրողին սիրով, հետաքրքրութեամբ ու խանդով կապուած պատանին, երիտասարդը, խմբագիրը, նամակագիրն է, որ ընթերցող- հրապարակագիր ըլլալէ անդին հայ գրողին գիրքերը տարածող, իր կարելիութիւնները ի սպաս դնող նուիրեալն է նաեւ։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Վրէժ-Արմէնի տան մէջ, Մոնթրէալ, 1972ի Նոյեմբերի վերջին օրերէն մէկը․ ձախէն աջ՝ տիկինը՝ Նազիկ Արթինեան, մայրը՝ Անահիտ Նորատունկեան-Արթինեան, Պօղոս Սնապեան, Վրէժ-Արմէն Արթինեան, Միսաք Վանլեան (Համազգայինի վարչական մը) եւ Արամ Հայկազ

ԱՐԱՄ ՀԱՅԿԱԶԻ ՀԵՏ

Արամ Հայկազի հետ առաջին հանդիպումս եղած է մեր հայերէնի դասագրքին՝ «Հայկարան»ի ճամբով։ Եւ այդ առաջին հանդիպումէն իսկ սիրած եմ զինք։ Անոր պարզ, անսեթեւեթ ոճը, անոր պատմողական բնոյթը ո՞ր աշակերտին հաճելի չեն ըլլար։
Յետոյ, երբ ես ալ սկսայ գրել, վստահ եմ, որ զգալի էր իր ազդեցութիւնը իմ ալ ոճիս վրայ։ Չեմ մոռնար երբեք, տարիներ ետք, երէց ընթերցողներէս մէկը, յատկապէս «Ոստայն» շարքիս ակնարկելով, զիս կը բաղդատէր արդէն այնքան սիրուած ու կարդացուած գրողին հետ։ Ասիկա՝ ի միջի այլոց։
Հրապարակագրական գործունէութեանս արշալոյսին, քաջալերուելով թէ՛ «Հայկարան»ներու հեղինակին եւ «Յուսաբեր»ի խմբագիրին՝ Բենիամին Թաշեանին, թէ՛ ալ հարցազրոյցներու մեծ վարպետ Կարօ Փօլատեանին կողմէ, ես ալ դիմեցի զանազան գրողներու եւ արուեստագէտներու՝ տեղաբնակ թէ հեռաբնակ՝ իրենց հետ հարցազրոյց ունենալու խնդրանքով։ Արամ Հայկազ խնդրանքիս ընդառաջողներու առաջիններէն էր։
Այդպէս ալ ծայր տուաւ անձնական կապս անոր հետ։
Յետոյ զինք անձամբ ճանչնալու առիթն ալ ունեցայ, երբ Մոնթրէալ հաստատուելուս յաջորդ ամիսն իսկ ինքն ալ եկաւ հոս՝ Յակոբ Խաշմանեանին ու Համաստեղին հետ՝ այս վերջինին յոբելեանին առթիւ զինք ներկայացնելու համար։
Մեր նամակագրութիւնը, ուրեմն, կը սկսի հարցազրոյցի խնդրանքէս ու կը տեւէ մինչեւ իր մահը, այսինքն՝ 1962 – 1984։ Այդ նամակներուն ընդմէջէն մենք կը տեսնենք այն ազնիւ ու բարի մարդը, որ կ՚երեւի իր բովանդակ գրականութեան մէջ։
Այս նամականին առաջին անգամ լոյս տեսաւ դոկտ. Մարգարիտ Խաչատրեանի պատրաստած-խմբագրած «Արամ Հայկազ, Մոռացուած էջեր» շարքի Զ. հատորին (1973 – 1975) մէջ, 2015ին, «Տիգրան Մեծ», Երեւան։ Ծանօթագրութիւնները առաւելագոյն չափով հայթայթուած են իմ կողմէ (այդպէս ալ նշուած), բայց կարեւոր մասն ալ՝ շարքի խմբագիրին կողմէ։ Յատուկ շնորհակալութիւն կը յայտնեմ անոր, որ ամբողջ նամականին ու ծանօթագրութիւնները դրաւ մեր տրամադրութեան տակ՝ մաս դարձնելու համար այս կայքէջին մէջ հետզհետէ հաւաքուող նամականիներուս։

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

***

Վրէժ-Արմէն Արթինեանի (ծն. 1940) անձ­նական արխիւին մէջ պահուած են ոչ միայն Ա­­րամ Հայկազի՝ իրեն հաս­ցէ­ա­­գրած նամակները, այլեւ իր գրած պա­տաս­­խան նամակներու պատճէննե­րը։ Քանի որ մեր լաւ բա­րե­կամ Վրէժ-Արմէնն ա­մենայն բծախնդրութեամբ հա­­մե­մա­տեր է հրա­տա­րակուող նամակները բնա­գրե­րուն կամ կրկնօրինակներուն հետ, մեզի ի­րա­ւունք կը վե­րա­պահենք նշելու՝ «Կը տպա­գրուի ըստ բնագրի (Վրէժ-Ար­­մէ­ն Արթինեանի անձնա­կան ար­խիւ, այ­սու­հե­տեւ՝ ՎԱԱ արխիւ)»։
Արամ Հայկազի նամակները գրուած են Նիւ Եորքէն։ Վրէժ-Արմէնի ա­ռա­ջին մի քանի նամակները գրուած են Գահիրէէն, 1971 Ապ­րի­լի 25էն սկ­սեալ՝ Մոնրէալէն։ Գրականութեան եւ Արուեստի Ե. Չարենցի անուան Թան­գա­րանի (այսուհետեւ՝ ԳԱԹ)՝ Արամ Հայկազի ֆոնդին մէջ (այսուհետեւ՝ ԱՀՖ) պահուած են Վրէժ-Ար­մէնի նամակ­նե­րէն մէ­կը եւ մէկ բա­ցիկ։
Կատարեր ենք աննշան փոփոխութիւններ՝ նամակներու ուղղա­գրու­­թիւնը եւ կէտադրութիւնը «Արամ Հայկազ. Մոռացուած էջեր» գրքի հատորներու հրա­­տա­րա­­կութեան՝ մեր որդեգրած հիմնական սկզբունք­­ներուն համա­պա­տաս­­խանեց­նե­լու համար։ Յատուկ շնորհա­կա­լու­­թիւն պարոն Վրէժ-Արմէն Ար­­­թին­եանին, որ յա­­­­մառ դիմադրու­թիւ­նէ յետոյ համակերպեցաւ այդ փոփո­խու­­թիւն­նե­րուն։

ՄԱՐԳԱՐԻՏ Մ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ

Ծանօթ. Վ․-Ա.Ա. – Նամակները սոյն կայքէջին վրայ զետեղելու համար այդ «աննշան փոփոխութիւններ»ը հնարաւորին չափ ջնջուած են ու անոնք առաւելագոյն չափով վերադարձուած են իրենց բնագրային տեսքին, վրէպներով հանդերձ. կարգ մը սրբագրութիւններ նշուած են ուղղանկիւն փակագիծերու [] մէջ։ Նաեւ այստեղ աւելցուած են քանի մը նոր ծանօթագրութիւններ։ Թուականներու սկիզբը նշուած այբբենական թուագրումը գրքի խմբագիրին կը պատկանի՝ ծանօթագրութիւններու յղումին համար (հատորին մէջ)։ Նամակները կը հրատարակուին ըստ Վ․-Ա.Ա.ի արխիւին, բացի նշուած պարագաներէ, որոնք ինչպէս Մ.Մ.Խ.ի ծանօթագրութեան մէջ կ՚ըսուի, առնուած են ԳԱԹի արխիւէն)։

Արամ Հայկազ

Ա

Հոկ.[տեմբեր][1] 1 / 1962
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Արմէն,

Քանի մը օրէն պիտի պատասխանեմ հարցարանիդ։[2]

Անկեղծօրէն՝ Ա. Հայկազ

[մեքենագիր՝ պատասխաններուն վերեւը գրուած]

Բ

Հոկ.[տեմբեր][3] 2, 1962, Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Արմէն,

Անունիդ  քանի մը անգամ հանդիպած ըլլալով «Յուսաբեր»ի[4] էջե­րուն մէջ՝ սեպտեմբեր 22 թուակիրդ ծանօթ անձէ մը ստացուած նա­մա­կի տպա­ւո­րութիւն թողուց վրաս։ Զայն կարդացի հաճոյքով ու, ըստ խոստ­մանս, ա­հա անոր կը պատասխանեմ։ Խորհելով, որ ինծի ղրկած հար­ցա­րանիդ նա­մակը պահած կ՚ըլլաս, հարցումներդ զանց կ՚առնեմ։

[Նամակի վերջաւորութեան, պատասխաններէն ետք, աւելցուած]

Սիրելի Արմէն

Շատ մա­քուր չեղաւ։ Բայց կը ներես. առանց սեւա­գրու­թիւն ունե­նա­լու գրեցի եւ անգամ մը եւս արտագրելու ժամանակ եւ տրա­մա­­դրու­թի­ւն չունիմ։

Ա. Հ.

Գ

4-11-1962  Գահիրէ

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,     

Ամիսէն աւելի է ստացած եմ ձեր երկտողը, որ զիս դրաւ ձեր պա­տաս­խանը շուտափոյթ տալուն ակնկալութեան մէջ։ Դժբախ­տա­բար այդ ակն­կա­լութիւնը երկարաձգուեցաւ։

Այժմ չեմ գիտեր, թէ արդեօք ղրկեցի՞ք հարցարանիս1 պատաս­խա­նը, թէ ոչ։ Յամենայն դէպս ես ոչինչ ստացայ ձեր երկտողէն ետք եւ այն մտա­­վախութիւնը ունիմ, թէ կորսուած է ձեր գրութիւնը, եթէ, ան­շուշտ, ղրկած էք։

Այս պարագային պիտի խնդրեմ, որ բարի ըլլաք դարձեալ գրելու։

Միւս պարագային, եթէ տակաւին չէք պատասխանած հարցում­նե­րուս, կը յուսամ մօտ օրէն կը գրէք (կը յուսամ նաեւ որեւէ լուրջ արգելք չէ եղած, եւ ձեր առողջութիւնն ու տրամադրութիւնը լաւ են)։

Շնորհակալութեամբ՝
Վրէժ-Արմէն

Դ

9-11-1962
[Սխալմամբ հատորին խմբագիրին կողմէ մեկնաբանուած է որպէս Նոյեմբեր 11 – Վ․-Ա․]

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,

Շնորհակալութեամբ եւ ուրախութեամբ ստացայձեր հոկտ.[եմբեր] 2 թուակիր նամակը։ Կարծեմ թէ այդ թուականէն ամիս մը ետք յանձնած էք նա­մակատարին, որովհետեւ նոյ.[եմբեր] 7-ին միայն ձեռքս անցաւ Ձեր նա­մա­կը։ Մինչ այդ ես մտահոգուեր էի եւ երկտող մը ղրկեր էի նոյեմբեր 4-5-ին։ Կը յուսամ[՝] այս նամակս ատենին կը հասնի եւ աւելորդ յոգնութենէ կը փրկէ ձեզ։

Երկիցս, երիցս շնորհակալ եմ, որ պատասխանեցիք ինծի։ Շատ հպարտ եմ ձեր բարեկամութիւնը վաստկած ըլլալու համար։

Խնդրանք մը եւս ունիմ։ «Յուսաբեր»ին ձեր թղթակցութիւնը աւելի յա­ճախ չի՞ կրնար ըլլալ. ձեր որեւէ գրածը ամէն տարիք մեծ հաճոյքով կը կար­­դայ։ Կը սպասենք կարդալու ձեր կարճ պատմուածքները՝ համով-հո­տով։ Վերջին անգամ [«]Բագին[»]ի մէջ[5] հանդիպեցայ ձեր երկու գող­տ­րիկ կտոր­նե­րուն եւ վայելք մը ունեցայ՝ զանոնք կարդալով։

Հայրս, մայրս եւ եղբայրս ալ ձեր հաւատարիմ ընթերցողներէն են։ Դեռեւս 15 տարեկան էի, երբ որ տարեդարձիս մայրս ինծի նուիրեց «Ցե­ղին ձայնը» Բ. հ[ա]տ.[որը:][6] Կը  ցաւիմ, որ Ա.  հ[ա]տ․[որ]ը [7] չեմ տեսած. կա­­րելի չէ՞ վերահրատարակել։

Կը մաղթեմ, որ Աստուած Պապան երկարէ ձեր տարիները եւ տայ ձե­զի լաւ առողջութիւն եւ բարձր տրամադրութիւն, թուղթ, մելան եւ մնա­­­ցեա­լը, եւ դուք ալ ձեր առածին փոխարէն մեզի տաք համեղ պատ­մո­ւածք­ներ։

Երախտագիտութեամբ՝ Վրէժ-Արմէն

Ե

Նոյ.[եմբեր] 17 / 62
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Ճիշդ կէս ժամ առաջ ստացայ 9-11-62 թուակիրդ եւ կը պա­տաս­խա­նեմ անմիջապէս՝ վախնալով, որ եթէ մէկ կողմ դնեմ, որ հերթի սպասէ, 1963-ը մեր դրան առջեւ հասած կ՚ըլլայ… Ըսեմ նաեւ, թէ ժա­մա­նակին ստա­ցած եմ նոյ. 4 թուակիրդ եւ կարդալէ վերջ հա­սած այն եզրա­կա­ցու­թեան, թէ մեր նամակները ճամբան խաչաձեւած են ի­րար։ Եթէ Ձեր հար­­ցարանին պատասխանող նամակս հոկ. 2 թուագրած եմ, այդ ցնդածութեան արդիւնք է, պէտք է գրած ըլլայի նոյ. 2։ Դեռ բախտա­ւոր ես, որ թուականն ալ 1961 կամ 1963 չեմ դրած…

«Յուսաբեր»ին աւելի յաճախ գրելու Ձեր խնդրանքը գոհացնել շատ ալ ձեռ­քս չէ. ժամանակի եւ տրամադրութեան հարց է։ Իրիկուն­նե­րը աշխա­տան­քէ կը վերադառնամ յոգնած։ Յոգնած՝ մէջքով, մարմ­նով ու մանա­ւանդ՝ աչքերով։ Եթէ երբեմն կը գրեմ, պատճառը ոչ թէ /էջ 2/ ա­զատ ժամանակ ու­­նենալս է, այլ ինձ հաւատարիմ ընթեր­ցող­նե­րուս հաս­նելու փափաքը եւ գրելու ներքին մղումիս գոհացում տալը, ո­րովհետեւ, սիրելի՛ Վրէժ, երբ 10-15 օր բան մը չեմ գրեր, ուղղակի դժբախտ կը զգամ ինքզինքս։

«Բագին»ը հրատարակուիլ սկսելէ իվեր կարծեմ 5 թիւերով ինձմէ գրու­թիւն­ներ տուաւ։[8] Ալ աւելի ի՞նչ կ՚ուզէք… Ուրախացայ՝ դուք ամ­բողջ ըն­­տա­­նե­օք գրածներս սիրելնուդ համար. այդ կը նշանակէ երկու սերունդի սի­­­րելի ըլլալ… ինչ որ՝ յաջողութիւն մըն է ինքնին։

«Ցեղին ձայնը»ին Ա. հատորէն[9] եթէ ունենայի, կը ղրկէի քեզի, բայց բացարձակապէս սպառած է։ Ունեցած 2 օրինակէս մէկը քովս է, միւսը 15 օր ա­ռաջ ղրկեցի Սովետական Հայաստան՝ Գ. Էմինին։[10] Վերա­հրա­­տարակել զայն յիմարութեան պէս բան մը պիտի ըլլայ… Ախոր­ժակդ պահէ՛ «Չորս աշ­­­­խարհ»ին,[11] որ մինչեւ այս նամակիս հասնիլը լոյս տեսած կ՚ըլլայ կար­ծեմ։

Սիրով՝ Ա. Հ.

«Յուսաբեր»ի մէջ գրածներդ կը կարդամ հաճոյքով եւ հետա­քրքրու­թեամբ։

Զ

24 փետր.[ուար] 1963
Գահիրէ

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,

Ի՜նչ մեծ ուրախութիւն պատճառեցիք ինծի եւ մերիններուն ձեր ղրկած թանկագին նուէրով։[12] Գիտէ՞ք, թէ կանխազգացում մը ունէի, թէ ա­տանկ բան մը պիտի ընէք. ձեր գրածներուն մէջի Արամ Հայկազը այդ­պի­սի ժեսթ[13] մը ընող մէկն է։

Չեմ գիտեր, թէ ինչպէս պիտի կարենամ փոխարինել այդպիսի գե­ղե­ցիկ ընծայ մը։ Երանի օր մը ես ալ… Բայց դեռ շատ կանուխ է այդ մասին մտածելու համար։

Ձեզի լաւ բան մը պատմեմ։

Մէկու մը տունը հանդիպեցայ բանաստեղծուհի Սիլվա Կապու­տի­կեա­նի[ն]։[14] Երբոր իմացաւ, որ կը գրեմ, ուզեց տեսնել գրածներէս բան մը։ Տուն գացի եւ իրեն համար բերի երեք «Յուսաբեր»[,] որոնցմէ մէկուն մէջ էր ձեզի հետ ունեցած զրոյցս։[15]

– Անքե՞թ[16] կատարեր ես,– հարցուց, ապա ըսաւ,– Արամ Հայկա՞զ… Այո՛, լաւ գրող է նա…

Անշուշտ ձեր գրականութեան հանդէպ մեր ունեցած հիացմունքը նոր չէ, սակայն հայրենաբնակ գրագիտուհիին վկայութենէն կ՚երեւի, թէ լաւ ծանօթ են այնտեղ ձեր գործերուն։

Դարձեալ շնորհակալ եմ ձեր «Չորս աշխարհ» գրքին համար։ Կը մաղ­թեմ տարոսը յաջորդին հրատարակութեան…։

Անկեղծ սիրով եւ յարգանօք՝
Վրէժ-Արմէն

Է

10-3-63
Գահիրէ

Յարգելի պրն. Արամ Հայկազ,

Մէկ շունչով կարդացի «Չորս աշխարհ» վէպը[17] – չզարմանաք, երբ որ վէպ ըսեմ. մէկ ծայրէն միւսը ան մէկ երկար պատմութիւն էր՝ հայ գրողի մը կամ հայ մարդու մը ոդիսականը։ Նոր վերնագիրը աւելի յարմարած է, քան «Ցեղին ձայնը», բայց կարելի է ձեր բոլոր գրքերուն վրայ այսպէս գրել – [«]Ցեղին ձայնը աշխարհի չորս ծագերուն[»]։

Ես ընդհանրապէս երկար բան չեմ կրնար կարդալ այժմ – մասնա­ւո­րա­­բար դպրոցի օրերուն։ Իսկ երբոր պատմուածքներու հատոր մը ձեռք առ­նեմ, կը կարդամ ամէնէն առաջ ամէնէն կարճերը։ [«]Չորս աշ­խարհ[»]ը  բաժնուած է բազմաթիւ գլուխներու, այնպէս որ շատ-շատ կը դիւ­րանայ ընթերցումը։ Որեւէ պատմուածքէ վերջ կրնաս կանգ առնել։

Բայց եկէ՛ք տեսէք, որ այդպէս չեղաւ. մէկ պատմուածքը վեր­ջաց­նե­լով՝ կ՚անցնէի միւսին։

Վերջերս ընկեր Բ. Թաշեան[18] մեր »Երիտասարդական շարժում«ի[19] խմբա­­գիրներուն կը թելադրէր գրել սեղմ, կարճ, պարզ նախադասու­թիւն­նե­րով, [«]Դարուն ոգին այդ կը պահանջէ[»], կ՚ըսէր եւ Սարոյեանը[20] օրի­նակ կու տար։ Ես անմիջապէս կ՚աւելցնէի – Արամ Հայկազը։ Ձեր գրե­լու ոճը մէկ սկիզբէն սիրած էի։

Երբ տասնեակ մը տարիներ առաջ սկսայ կարդալ ձեր գրածները, գլխա­ւորաբար «խնդալիք բան մը» գտնելու համար էր։ Ետքը կամաց-կա­մաց տեսայ, թէ «լալիք բաներ» կը գտնէի։

«Չորս աշխարհ»ը ամէնէն աւելի այդպէս տխուր գիծն է, որ ցայտուն կը դարձնէ ձեր մէջ տառապած հայ մարդու տխրութիւնը… որ սակայն տա­րազուած է ձեր ոճին եւ լեզուին քաղցրութեամբ, ինչպէս լեղի դեղա­հատ մը կը պատեն շաքարով։

Ի՜նչ լաւ պիտի ըլլար, եթէ, ձեր ըսածին պէս, հաւաքուէին ձեր գոր­ծե­րը, դասաւորուէին եւ տպուէին մասնաւոր հատորներով։ Մասնա­ւո­րա­բար՝ «Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ»ը[21] թեթեւ սրբագրութիւններով կարելի է մէկ ամբողջական վէպի վերածել – հայուն վէպը։

Կը մաղթեմ, որ իրականանայ ձեր եւ մեր այդ փափաքը։

«Չորս աշխարհ»ը, որուն բովանդակութեան մէկ մասին ծանօթ էի [«]Հայրենիք[»] եւ [«]Բագին[»] ամսագիրներէն եւ Կարոյին տարեգրքէն,[22] ե­ղաւ մեր բազմահատոր մատենադարանին այն գրքերէն, որուն [որոնց] որեւէ ա­տեն կրնանք դիմել՝ գրական վայելք մը ունենալու համար։

Աստուած տայ, որ ձեր երիտասարդական կենսունակութեամբ շա­րու­նա­կէք գրել եւ հարստացնել մեր փոքր ածուն։

Ի դէպ, չէ՞ք մտածեր հայ երիտասարդներու նուաճումներուն, ա­նոնց մտահոգութեանց, խնդիրներուն, յուսախաբութեանց եւ յաղթա­նակ­ներուն մասին ալ գրել, երբ որ դրացի չմնայ «բամբասելիք», ինչպէս կ՚ըսէ եղեր ձեր տիկինը։[23] Թէ ոչ, ձեր հանդիպած հայ երի­տա­սարդ­ները ձեզ յուսա­խաբ են ըրած…

Ներեցէ՛ք, որ դարձեալ շնորհակալութիւնս յայտնեմ, ինչպէս նաեւ ծնողքիս ու եղբօրս շնորհակալութիւնները։

Սիրով եւ յարգանքով՝ Վրէժ-Արմէն

Ը

Մարտ 24 / 63
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ Արմէն,

Ստացայ 10/3/63 թուակիրդ[24] եւ կարդացի ուրախութեամբ եւ հետաքրքրութեամբ։ Շնորհակալ եմ գնահատական տողերուդ համար, կրնաս վստահ ըլլալ, թէ երիտասարդութեան դէմ հակակրութիւն չունիմ ու եթէ տեսնեմ զանոնք գովելի արարքներու մէջ, ու եթէ այդ արարքը խան­­դա­վա­ռէ զիս, յուզէ զիս, զայն կը դարձնեմ գրականութեան նիւթ։

Ժամանակին ստացած էի նաեւ 24/2/63 թուակիրդ եւ անմի­ջա­պէս պատասխանած անոր։[25] Կը թուի, թէ ճամբան ուշացած է կամ կորսո­ւած։ /էջ 2/ Իսկ ես կը կարծէի, թէ նման անախորժ բաներ ա[՛]լ չեն պատահիր։

Թղթաբերով կատարուած մեր «տեսակցութիւն«ը «Հայրենիք»ը ար­­տա­­տպեց։[26]Այդ առթիւ Ամերիկայի հեռաւորագոյն անկիւններէն իսկ ինծի գրող ու հարցնող եղաւ, թէ «Ո՞վ է այդ Վրէժ-Արմէնը»։ Մէկ հոգի ալ գրած էր, թէ իր եղբօր տղուն անունն ալ Վրէժ-Արմէն է։

Ջերմ բարեւներ Ձեր ընտանիքի բոլոր անդամներուն։

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

Թ

Յուն[վ].[ուար]  8 /64[27]
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ,

Ժամանակին ստացայ Ձեր ընտանիքի անդամներուն մաղթանք­նե­րով ծանրաբեռն տօնական օրերու առթիւ ղրկած քարտդ։ Շնոր­հա­կա­լու­թիւն։ 1963ին վերջին քառորդը ինծի համար շատ գէշ տարի մը եղաւ։ Նոյեմ­բե­րին գործս կորսնցուցի[28] եւ հինգ շաբաթէ իվեր մէջքի ցաւով անկողինն էի։ Այս բաները կ՚ըսեմ հաստատելու համար, թէ հեռաւոր բա­րեկամներէ հա­սած համակրանքի արտայայտութիւնները լաւ անդ­րադարձում ունեցան հո­գե­կան տրամադրութեանս վրայ։

/Էջ 2/ Կը յուսամ՝ 1964ը ինծի, Ձեզի եւ համայն հայութեան եւ մարդկու­թեան համար լաւ տարի մը կ՚ըլլայ։

Խնդրեմ յայտնէ[՛] եղբօրդ եւ ծնողքիդ, թէ իրենց համակրական արտայայտութիւնները ուրախացուցին զիս։

Ուշացած տօնական օրերու մաղթանքներով ու սիրով՝ Ա. Հայկազ

Ժ

Գահիրէ, 13 փետր.[ուար] 1964

Յարգելի, սիրելի պարոն Արամ Հայկազ,

Ուրախացանք մեծապէս երբոր Ձեզմէ նամակ ստացանք. դժբախ­տա­բար սակայն, բովանդակութիւնը այնքան ալ ուրախալի չէր։ Ան­ցած ըլլայ Ձեր բոլոր ցաւերուն համար։

Եթէ անփափկանկատութիւն չէ, կ՚ուզէի գիտնալ թէ ինչպէ՞ս երկար տա­­րիներով տեղ մը աշխատելէ ետք, յանկարծ կը զրկուիք Ձեր գոր­ծէն։ Չկա՞ն ընկերային ապահովութիւն եւ այլ օրէնքներ, որոնք արգի­լեն այս տեսակի պարագաները։ Իսկ այդքան ատեն գործելէ ետք, Ձեզ կեն­սա­թո­շակէ՞ ալ պիտի զրկեն, թէ՞ գոնէ այդ ապահովուած է։ Ամե­րի­կա հարուստ երկիր է, հոն մարդ անօթի չի մնար կ՚ըսեն, բայց Ձեր պա­րա­գային նման դէպ­քեր մեզի տարբեր պատկեր մը կը ներկայացնեն։ Ե­թէ չէք նեղուիր, այդ մասին հետաքրքրութիւնս կրնա՞ք գոհացնել։

Կը յուսամ մինչեւ հիմա ա՛լ ապաքինած էք։

Կարդացի «Աստուած կը լսէ… երբեմն»,որ Ձեր լաւ տրամադ­րու­թեամբ գրուած պատմուածքներէն մէկն է։ Շնորհակալութիւն կը յայտ­նեմ բոլոր ընթերցողներուն կողմէ։

Կը պատուիրէք, որ գրականութիւնը չմոռնամ.[29] այդ մասին անհոգ ե­ղէք։ Գրականութիւնը մեր արեան մէջ իսկ է։ Ունինք ընտանեկան մա­տե­նա­դա­րան աւելի քան 3000 հատորներէ բաղկացած։ Երեք սերունդէ ի վեր գիրք կը հաւաքենք։ Չեմ գիտեր, թէ եթէ (կամ երբոր) Եգիպտոսէն մեկ­նինք, ինչպէ՞ս այդքան գիրք պիտի կարենանք փոխադրել։

Ունինք «Հայրենիք» ամսագրերու ամբողջական շարքը 1922-էն մին­չեւ օրս։ Ունինք հաւաքածոներ «Մասիս»ի, «Ազատամարտ»ի գրա­­կան բաժնի, «Դրօշակ»ի եւ այլ թերթերու։ Ներկայիս ալ կը ստա­նանք «Բագին»ը, «Սո­վե­տական արուեստ»ը, երբեմն «Սովետական գրականութիւն»ը եւ այլն։ Տա­կաւին կան ճարտարապետական թեր­թերս ալ։

Գիրքեր ունինք երեք լեզուով – կէսը կամ աւելին՝ հայերէն, սկսած Պոլ­սոյ «Արծիւ», «Ազդակ» շարքերէն մինչեւ «Հայպետհրատ»ի 1955-էն ետք հրա­տարակած լաւագոյն գործերէն շատերը, «Յուսաբեր»ի մա­տե­նա­շա­րը, պատմական, յեղափոխական, գրականական եւ այլ, եւ այլ գիրքեր։

Գրականութիւնը նոր չէ մեր մէջ։ Մօրս հայրը՝ Մեսրոպ Նորա­տուն­կեան, ուսուցիչ եւ հոգաբարձու, եւ կուսակցական գործիչ, մայրը՝ Վեհա­նուշ, ուսուցչուհի, եղած են անյագ ընթերցողներ։ Դժբախ­տաբար միայն մեծ մայրիկը տեսած եմ, ան ալ մինչեւ 7 տարեկանս։

Հօրս հայրը՝ Գալուստ, կը հպարտանայ, որ «Յուսաբեր»ը կը կար­դայ ծայրէ ծայր՝ վերնագրէն մինչեւ յետին յայտարարութիւնը։ Ան իր օրագիրը յանգաւոր կը գրէ եւ մեր բոլորին տարեդարձները ոտանա­ւոր­ներով կը շնոր­հաւորէ։

Մայրս[30] յօդուածներ կը ստորագրէ Արմէն Նայիրի ծածկանունով։ Վեր­ջին տարիներուն, ըլլա՛յ առողջական, ըլլա՛յ գաղութիս նուազումին պատ­ճա­ռաւ ստեղծուած հոգեկան աննպաստ մթնոլորտին մէջ գրեթէ բան չէ գրած։

Հայրս եւ եղբայրս ընթերցողներ են։ Համոն՝ եղբայրս գրելու շնորհ ալ ունի, կը հետեւի լրագրութեան եւ քաղաքական գիտութեանց, բայց քիչ մը ծոյլ է։

Այսպիսի մթնոլորտի մը մէջ բնական է, որ գրականութիւնը կարելի չըլ­լայ մոռնալ։ Ճիշդ է, հոկտեմբեր-յունուարին գրեթէ բան չեմ գրած որով­հե­տեւ համալսարանի վերջին քննութեանց պատրաստուեցայ, բայց հիմա ա­­հա դարձեալ գրիչը ձեռքս [առի], ամէնէն առաջ սիրելիներուս նա­մակ­ներուն պատասխանելու համար։

Ուրեմն, լաւ լուրերու ակնկալութեամբ եւ սիրով՝

Վրէժ-Արմէն

ԺԱ

Ապրիլ 18 /64
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Արմէն,

Ժամանակին ստացած եմ փետրուար 13 թուակիրդ, որուն ահա կը պատասխանեմ։ Ուշանալուս համար ներող եղիր, կարդացի Փարիզի «շա­­տախօս»ին հետ ունեցած տեսակցութեանդ Ա. մասը։[31] Եթէ կայ գրող մը, որուն կ[՚]ար[հա]մարհեմ, ան ալ Պէշիկթաշլեանն է։[32] Ինծի գէ­շու­թիւն մը չէ ըրած, բացի անկէ, որ մեզ ինչի՞ տեղ կը դնէ (յաւերժական) յի­­մա­րու­թիւն­­ներ հրամցնելով… Որքա՜ն յարդ պէտք է հովին տալ մէջը հա­տիկ մը գտնե­լու համար, Աստուա՜ծ իմ։

Գրած էիր Եգիպտոսը ձգելու հաւանականութեան մասին։ Ո՞ւր կ՚եր­­թաք եւ ինչո՞ւ։[33] Արաբական ազգերու զարթօ՞նքն է, որ ձեզ գաղ­թե­լու կը մղէ… Ես կը կարծէի, թէ անգամ մը Նեղոսի ջուրը խմողը ա՛լ չի կրնար բաժ­նուիլ անկէ, բաժնուի իսկ, կը վերադառնայ։

Գալով ինծի, ես կ՚աշխատիմ ընդարձակ պատմուածքի մը վրայ։ Լոյս տեսնելու է Կ. Գէորգեանի 1965[ի] տարեգիրքին մէջ։[34]

Վերջին ամիսներս 4 շաբաթ գործեցի՝ 3 շաբաթ Մարտին, մէկ ալ՝ /էջ 2/ապ­­­րի­լին։ 5 օր է՝ կ՚աշխատէի, երբ Ուրբաթ գիշեր շաբաթականս տուին ու ըսին, որ Երկուշաբթի գործի չերթամ։ Ուրախացայ դպրոցը փակ­ուելէ ետք տուն դարձող տղու մը պէս։ Յոգնած եմ։ Շատ կը յոգնիմ։ Գալով 39 տարի գոր­ծած տեղէս դուրս նետուելուս, ինծի հետ 1499  [հոգի] եւս կա­յին, եւ 2-3 շա­բա­թա­­վճար ստացանք՝ իբրեւ մխիթարութիւն։[35] Ընկե­րու­թեան ապա­հո­վու­թեան օրէնքը 65 տարեկաններուն եւ վերերուն կը վճարէ, եւ նահանգը շա­բա­թա­կան 50 տոլար կու տայ (տարին 26 շաբաթ) անգործներուն։

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

ԺԲ

Գահիրէ, 14 Օգոստոս 1964

Սիրելի պրն. Արամ Հայկազ,

Այսքան երկար ատեն լուռ մնալուս համար ամօթ կը զգամ հիմա, երբ կը գրեմ Ձեզի։ Ձեր ապրիլի նամակը իր ատենին ստացեր եմ եւ տե­սէ՛ք՝ քանի ամիս ետք միայն կը պատասխանեմ։ Կը խնդրեմ, որ նե­րո­ղամիտ ըլլաք, մանաւանդ լսելէ ետք Ձեզի հաղորդելիք լաւ լուրերս։

Առաջինը ատոնցմէ՝ աւարտեցի ճարտարապետական ուսմանս հնգ­ա­մեայ դաս­ընթացքները եւ վկայուեցայ «շատ լաւ» եւ Բ. կարգի պատ­­­­ուոյ աստի­ճա­նով։[36] Ամբողջ Բ. կիսամեան՝ Փետր.[ուար]-Յունիս, կ՚աշ­խա­տէ­ի թեզիս վրայ – գծագրութեամբ – եւ վերջին ամիսը՝ Մայիս-Յու­նիս, մա­քու­րի կ՚առ­նէ­ի նախագիծերս։ Ահա թէ ինչո՛ւ չէի կրցած Ձեզի աւե­լի կա­նուխ գրել։ Երկրորդ լուրը, որ պիտի տամ, ինծի համար աւելի մեծ ի­մաստ ու­նի, քան ճարտարապետ դառնալս։ 

[Այստեղ Վրէժ-Արմէն կը հաղորդէ իր առաջին նշանախօսութեան լուրը]:

Կը յուսամ, որ Ձեր առողջութիւնը տեղն է ու տուած լուրերս ալ պիտի ուրախացնեն ձեզ։

Վերջերս գրեթէ ոչինչ գրած եմ։ Ունէի նախապէս պատրաստած աշխատանքներ զորս Փարիզի «Հայաստան»ին[37] ղրկեցի։ Քննութիւն­ներս, թեզս, մեր մեկնելու ձախորդ փորձերը, ապա անսահման ուրա­խու­թիւնս անսովոր վիճակի մը մատնած են զիս։ Կը սպասեմ, որ հանդարտիմ, ու­ղեղս հանգստանայ, գտնեմ մտային հաւասարակշռու­թիւնս, որպէսզի գրեմ, հին նիւթերս, որ մինչեւ հիմա հասունցած պիտի ըլլան դարակ­նե­րուս մէջ՝ հանեմ, վերամշակեմ, նորերուն վրայ թուխս նստիմ։

[…]

Սիրելի պրն. Հայկազ, չեմ գիտեր՝ ինչո՞ւ այս բաները Ձեզի կը պատ­­­­մեմ, սիրտս կը բանամ Ձեր առջեւ։

Մեզ շատ, շատ, շատ պիտի ուրախացնէք, եթէ Ձեր օրհնութիւնը ղրկէք մե­զի, հայ գրագէտի մը սրտէն բխած երկու խօսք՝ ուղղուած հայ գրին ու գրա­կանութեան սիրահար զոյգի մը (նշանածս ալ, ի դէպ, անյագ ընթեր­ցող է)։

Մաղթելով Ձեզի առողջութիւն եւ լաւ տրամադրութիւն՝ սիրով եւ յար­գան­քով՝

Վրէժ-Արմէն

ԺԳ

Մարտ 15 / 65
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Վրէժ,

Քանի մը օր առաջ ստացայ վերջին նամակդ եւ փոխանցեցի Հա­մաս­տե­ղին՝ առ ի տեղեկութիւն։[38]

«Տեղեկութիւն»ը ստորագծեցի, որովհետեւ գիտէի, թէ արդիւնք չէր տա­լու։ Եթէ Համաստեղ հոգեկան անդորրութիւն ունեցած օրերուն չէր ուզած պա­տասխանել հարցարանիդ, հաւանականութիւն չկար, որ հիմա պա­տաս­խանէր, քանի որ տիկին Սրբուհին, իր կինը,[39] երկար ատեն է ան­բու­ժե­լիօրէն հիւանդ էր։ Կը ցաւիմ ըսելու, թէ ամսոյս 10-ին ալ մեռաւ հիւան­դա­նոցին մէջ։ Թաղումը կը կատարուի այսօր՝ երեքշաբ­թի։ Խեղճը մէկ մխիթարութիւն ունեցաւ. իր մահէն առաջ տեսաւ ու զգաց, թէ իր սիրելի /էջ 2/ ամուսինը կը գնահատուի եւ կը յարգուի արժա­նաւոր կերպով…

Շատ եմ ցնցուած. անոնք շա՜տ էին կապուած իրարու… Մե՜ղք…

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

ԺԴ

Դեկ.[տեմբեր] 27 / 65
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Ստացայ մաղթանքներով ծանրաբեռն Ծննդեան եւ Նոր տարուայ քարտդ, որուն համար շնորհակալ եմ։ Կ՚երեւի, թէ ժամանակը արա­գա­ցու­ցած էիր, որ շուտով նշանածդ կինդ ըլլայ[40]… (գրած էիր՝ Գահի­րէ, յուն­ուար 1, 1966)։ Չեմ մեղադրեր քեզ. քո տեղդ ես ալ նոյն բանը պիտի ը­նէ­ի…

Անշուշտ ափսոսացի կրած յուսախաբութեանդ[41] համար, բայց գի­տեմ, թէ հասարակ երկաթը ծեծուելէն վերջն է, որ պողպատի կը փո­խա­­կեր­պուի, ու փոթորիկներէ վերջն է, որ մարգարիտները կը ծնին։

Ամէն ապրում իմաստութեան բաժակիդ վրայ բան մը կ՚աւելցնէ։

Երջանկութիւն կը մաղթեմ երկուքիդ եւ առողջութիւն եւ ամէն բարի բան։

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

ԺԵ

Գահիրէ, 1-1-66[42]

Սիրելի եւ հեռաւոր հարազատ՝ պրն. Արամ Հայկազ,

Երկար ատեն է[,] որ չէի գրած ձեզի – սիրտ չունէի գրելու։ Ի՞նչ ըսէի – թէ՝ հիասթափուա՞ծ էի, սիրաթափուա՞ծ… ինչպէս Պարոյր Սեւակ պի­տի ըսէր։ Ձեր վերջին նամակը լի էր այնպէ՜ս աղուոր մաղթանքներով, այն­քան ուրախացեր էիք[,] որ չէի ուզեր ձեզ ալ յուսախա բ] ընել։

Հիմա ուրիշ է։ Այս տարուան Սեպտեմբերին Աղեքսանդրիոյ մեր [«]Երիտասարդաց[»]ի ընկերուհիներէն Նազիկն[43] ու ես ուխտեցինք մեր կեանքերը միացնել, մեր ուժե՛րը միացնել, ձեռք-ձեռքի քալել եւ աշխատիլ իրագոր­ծել մեր նպատակները, երազները։

Տարօրինակ է կեանքը, չէ՞։ Ամբողջ ինը տարի կ՚երազես մէկ բան, եւ յան­կարծ երբ ատիկա իրականութիւն կը դառնայ, յօդս կը ցնդին երա­զա­յին բաները, իսկ մէկ օրուան հանդիպում մը առջեւդ կը հանէ[,] նոյնքան ա­նակնկալ կերպով[,] ա՛յն, որուն անգիտակցաբար տենչացեր ես[՝] առանց նոյ­նիսկ զայն ճանչնալու։

Նոր տարուան առթիւ, եւ Սուրբ Ծնունդին, ընդունեցէ[՛]ք, ուրեմն, սիրու­նիկ նշանածիս եւ իմ ամենաջերմ մաղթանքները՝ քաջառողջութեան, եռանդաշատութեան, մշտանորոգ զուարթախոհութեան եւ կորովի։

Սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

ԺԶ

Մոնթրէալ 11 դեկտ.[եմբեր]  1966

Սիրելի ընկ. Արամ Հայկազ,

Ինձմէ ճարպիկ գտնուեցաք շիտակը եւ շատ մեծ պատիւ ըրիք ին­ծի[44]… Ես արդէն գրեր էի մեր հանդիպման մասին, բայց դեռ կ՚ուզէի մշա­կել, ուստի չէի ուղարկած թերթին։[45] Չեմ գիտեր ի՛նչ ըսեմ։

Ձեր փափաքին համաձայն ահա կ՚ուղարկեմ ձեզի Համաստեղի մա­սին խօսքը։[46] Սպասեցի, որ «Հայրենիք»ի մէջ լոյս տեսնէ հաղոր­դա­գրու­թիւնս եւ ապա միայն բաժնուիմ Ձեր մեքենագրածէն։

Իրապէս մեծ ուրախութիւն մը եղաւ մեզի համար ձեզ տեսնելը։ Ե­րա­նի թէ առիթ ըլլար, ձեզ մեր տունը տանէի, նստէինք, լաւ զրու­ցէինք։ Հիմա սորվեցաք Մոնթրէալի ճամբան, մենք ալ գաղութով սիրեցինք ձեզ, ուրեմն հան­գիստ պիտի չձգենք։

Համաստեղի մահը՝[47] անժամանակ, մեծապէս վիշտ պատճառեց մե­զի։ Խեղճ մարդը իր փառքի գագաթնակէտին հեռացաւ աշխարհէն։ «Գրա­կան թերթ»ը անմիջապէս անդրադարձած էր։[48] Տեսա՞ք։

Ըսիք, թէ կը ստանաք հայաստանեան թերթերը։ Կարդացի՞ք Հրանտ

Մա­թեւոսեանի «Ալխոն»՝ «Սովետական գրականութիւն» ամսագրի թիւ 9-ին մէջ։ Հոյակապ էր։ Արդեօք եթէ դուք ալ պատմուածք մը ուղարկէք, չե՞ն հրատարակեր։ Փորձելու էք։ Շատ բան փոխուած է այն կողմե­րը։

Սպասելով Ձեր նամակին,

Սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

ԺԷ

Դեկ.[տեմբեր] 22, 66[49]

Սիրելի Վրէժ,

Տօնական օրերու առթիւ գրած քարտդ եւ ճառիս բնագիրը[50] ստա­ցայ։ Չեմ յիշեր քեզի «ետ ղրկէ» ըսած ըլլալս։ Պատռեցի, նետեցի։ Եթէ նման բաներ պահած ըլլայի, հիմա տունիս մէջ տեղ չէր ըլլար։ Յա­մե­նայն դէպս, եթէ պէտք ըլլայ, Խաշմանեանը[51] ունի օրինակ մը (եթէ տեղ մը չէ ղրկած)։ Գործերնիս կէս մնաց.[52] թէեւ որոշած ենք վերջացնել, բայց նախկին ե­ռան­­դը չմնաց։ Արդէն անմահ է Համաս­տեղ, մե՞նք է, որ զինքը պիտի ան­մա­­հացնենք…

Կը թելադրես, որ [«]Գրական թերթ[»]ին կամ [«]Սովետական գրակա­նու­թիւն[»] ամսագրին բան մը ղրկեմ։ Անոնց աչքը քէօ՞ր է… Ինձմէ նուազ ար­­ժէք ունեցողները կը գովեն, զիս կ՚անտեսեն, որովհետեւ ի­րենց թմբուկը չեմ զարներ…

Հ. Քոչարի «Նահապետը»ին մասին գրածս հրատարակած են։[53]

Ա. Հ.

Մաղթանքներէս խոշոր շերտ մը ծնողքիդ տո՛ւր եւ նոյնքան ալ՝ մ­ա­տա­ղա­տի կնոջդ։

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
With many good wishes
For a very merry Christmas
And a very happy New Year

ԺԸ

18 Ապրիլ 1968
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Երէկ երեկոյ՝ 7-8ին ատենները մեր սիրելի Խաշմանեանը[54]մեռաւ

հի­ւան­դանոցին մէջ՝ մօտ 3 ամսուայ հիւանդութ[իւ][ե]նէ մը վերջ։

«Ձեզի լաւ անունէ մը զատ բան մը չկրցի ձգել»ը եղաւ իր վերջին ցաւը։

Արամ Հայկազ

Aram Haygaz . 63-07 Everton Street, Rego Park, N.Y. 11374 .Telephone-HA.9-5079

ԺԹ

Հոկ.[տեմբեր] 20 / 70
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Հոգեպէս թէ ֆիզիքապէս ընկճուած մէկ շրջանին էր, որ ստացայ Ձեր առջինեկի[55] ծննդեան աւետիսը պարունակող թուղթ մը եւ հապ­ճե­պով կարծեմ միայն շնորհակալական բառ գրեցի։ Պէտք էր խնդակ­ցու­թիւն եւ շարունակութիւն ալ մաղթէի… Չէ՞ք կարծեր։ Ինչ որ է, կը հա­ւա­տամ, թէ բա­­լիկը բաւական մեծցած է հիմա եւ կ՚օգնէ մօրը։ Ծու­լու­թեան մի՛ վար­ժեց­­նէք։ Թող գէթ արդուկը ինքը ընէ։

Այլապէս ինչպէ՞ս էք, ինչո՞վ կը զբաղուիք։ Երբեմն խրախուսիչ բաներ կը կարդամ Ձեր նորակազմ գաղութի մասին։

«Համազգային»ի[56] տղաները ինչպէ՞ս են։ Վերջերս անունիդ հանդի­պած չունիմ։ Կար ժամանակ մը, որ իջած էիր հրապարակագրութեան դաշ­­­տը, մինչ ես քեզ գրականութեան ճամբաներուն վրայ գտնել կ՚ակն­­կա­լէի։

Կորսնցուցինք աննման, բարի, բարի /էջ 2/Խաշմանեանը… Ես մնացի մի­նակ։ Մի՛ ըսեր, թէ «Կ՚ապրիս 9 000 000 բնակչութիւն ունեցող քաղաքի մը մէջ ու մինա՞կ կը զգաս…»։

Մի՛ ըսեր։

Ահա 7 տարի է, ինչ չեմ գործեր։ Բարեբախտաբար կարդալ-գրել գի­տեմ։ Կը գծեմ ալ։[57] Գարունը եւ ամառը պարտէզի աշխատանքներ ալ կան։ Ա­միս մըն է, ինչ յանկարծ նոր հատոր մը[58] հրատարակելու տենդէն բռնուած եմ։ Էս աշխարհից չուելէ առաջ գրական հատոր մը եւս տամ, տե­սակ մը Այգեկութք։ 

Առջի օր հաճելի հանդիպում ունեցայ Հայաստանէն եկած «Ոզնի»ի եւ «Գարուն»ի խմբագիրներուն[59] հետ։

Առաջադրած եմ, եթէ կարենամ, գալ սեպտեմբերին կրկին երթալ Հա­յաս­տան։[60] Շատ եմ կարօտցեր։ Մենք անցողական ենք, անոնք է, որ յաւի­տե­նական են յաւերժական Արագածի եւ Արարատի տակ։

Սիրով կը համբուրեմ քեզ ալ, շնորհալի տիկինդ ալ, ձագուկդ ալ։

Արամ Հայկազ

Յ.Գ. Կրնա՞ս Արսէն Երկաթի կնոջ հասցէն գտնել ու ինծի ղրկել։

Ի

Դեկ.[տեմբեր] 9, 1970
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Վրէժ Արմէն եւ ընտանիք,

Նախ խօսքս քեզի ուղղեմ։ Չար տղայես, նեղացեր էի քեզի շատ։ Մէկ-եր­­կու ամիս առաջ քանի մը տող բան գրեցի՝ քեզմէ տեղեկութիւն խնդրե­լով Արսէն Երկաթի տիկնոջ մասին։[61] Ի զուր սպասեցի պատաս­խա­նի ու նե­ղա­ցայ քեզի։ Վստահ էի, թէ հասցէդ ճիշդ էր։ «Որքա՞ն դժուար է քանի մը տող բան գրելը,[–] ըսի ինքզինքիս,[–] մարդ, եթէ ձեռքը կրակն ալ եղած ըլ­լայ, ժամանակ կը գտնէ քանի մը տող բան գրելու, մանաւանդ որ դի­մա­ցինս գրելու դիւրութիւն ալ ունէր»։

Հարցնելուս պատճառը օգտակար ըլլալ էր իմ մէկ բարեկամին՝ Խա­չիկ Նետիւրեանին («Խ. Ն. Գաւառ» անունով ուղեւորական նոթեր կը տպա­գրէ «Հ»ի [«Հայրենիք»ի] մէջ)։[62] Ան ակնցի է եւ տիկին Երկաթի կարգ մը նկար­ներ է ղրկած եւ պատասխան չէ առած, ասոր վրայ հարցուց ինծի, թէ Գա­նա­­տա­յի մէջ կը ճանչնա՞մ /էջ 2/ մէկը, որուն միջոցաւ եթէ տե­ղե­­կութիւններ ստա­նամ, ինք շատ գոհ պիտի մնայ։ Գրեցի Յ. Փի­լի­կեա­նին,[63] բայց նա­մա­կը ետ եկաւ՝ «Փոխադրուած է» մակագրուած։ Ստիպուած գրեցի քեզի։

Ահա այսքան։

Երբ Լորիիդ ծննդեան լուրը[64] աւետող բացիկը եկաւ, ես հիւան­դա­նո­ցէն նոր էի վերադարձած եւ երկար գրելու հալ չկար վրաս։ Որքան կը յի­շեմ, կարճ շնորհակալական մը գրեցի։

Հիմա մօտեցող տօնական օրերու առթիւ լաւագոյն ու սրտագին մաղ­թանք­ներ կ՚ուղարկեմ բոլորիդ եւ սիրով կը համբուրեմ ձեզ։   

Անկեղծօրէն՝ Արամ Հայկազ

Յ. Գ. Նոր գրական հատոր մը տպագրել տալու վրայ եմ Լիբանան։ Անունը՝ «Կարօտ».[65] պատմուածքներ եւ Հայաստանէն կրած տպաւո­րու­թիւն­ներս՝ որպէս Բ. մաս։

ԻԱ

Մոնթրէալ 15 դեկտ.[եմբեր] 70

Սիրելի՛ պարոն Արամ Հայկազ,

Նախ եւ առաջ՝ շատ ներողութիւն այնքան ուշ պատասխանելուս հա­մար Ձեր նամակներուն։ Երկրորդ՝ անցա՛ծ ըլլայ, առողջութի՛ւն։ Եր­րորդ՝ տիկին Ծաղիկէն[66] ալ բարեւներ եւ ներողամտութեան հայցում. ստա­ցած է նկարները, պիտի գրէ եւ շնորհակալ ըլլայ. լռութեան պատ­ճա­ռը հիւանդ, անկարող եղած ըլլալն է։ Իսկ չորրորդ՝ ուրախութեամբ կը սպասենք «Կա­րօտ»ին։ Այսքանը՝ որպէս պաշտօնական պատաս­խան։

Հիմա՝ չքմեղանքս։

Գրեթէ երեք ամիս առաջ գործէն հանուեցայ եւ անկէ ի վեր երկրորդ եւ Գանատայի մէջ աշխատած երեք տարիներուն ընթացքին եօթ­նե­րորդ գործը սկսայ երկու ամիս առաջ, իբր «ժամանակաւոր» պաշտօն, որ նոր մի­այն դարձաւ աւելի ապահով՝ իմ ցոյց տուած աշխատանքիս շնորհիւ։ Կ՚ե­րեւակայէ՞ք մտատանջութիւններս։

Միեւնոյն շրջանին պէտք է դիմէի համալսարաններու եւ կրթա­թո­շակ հայթայթող հաստատութիւններու, որովհետեւ եկող տարեշրջա­նին ու­սումս շարունակելու ծրագիր ունիմ։ Ահագին ժամանակ խլող աշ­­խա­տանք է այս եւս։

Միշտ այս շրջանին երեք օրով Փիցպըրկ գացի թեզիս[67] մասին խօ­սե­լու համար միջազգային համագումարի մը, որ նուիրուած էր շրջա­պա­տի ուսումնասիրութեան։ Անցայ Syracuse-էն, Rochester-էն, Buffalo-էն, Phila­del­phia-էն, Washington-էն, New York-ի եւ New Jersey-ի քովե­րէն եւ Աստու­ծոյ հա­զար փառք տալով վերադարձայ սիրեցեալ Մոնթ­րէ­ալ։ Առա­ջին ան­գամն էր, որ ամերիկեան քաղաք կը տեսնէի ու կը գա­նէ­ի։

Զբաղած եմ նաեւ ասպարէզիս վերաբերեալ թերթերու յօդուածներ գրելով։ Կը ցաւիմ, որ «Հայրենիք»ին երկար ատեն է, որ չեմ գրած։

Կան նաեւ ընկերային-հասարակակա՜ն պարտաւորութիւններս։ Յու­նիս–օգոստոսին մխրճուած էի Terre des hommes-ի[68] մէջ մեր տուած ցու­ցա­հան­դէսի աշխատանքներուն մէջ։ Անդամ եմ նաեւ մեր ուսումնական խոր­հուր­դին[69] եւ այլն։

Իսկ սիրելի Լորին, որուն նկարը յուսամ ստանաք, ազատ ժամա­նա­կիս կարեւոր մէկ տոկոսն ալ ինք կր գրաւէ։

Այս ամէնէն ետք… կը ներէ՞ք։ Ձեր նախորդ նամակին պատաս­խա­­նե­լու պարզապէս մոռցայ, որովհետեւ ստացած նամակներս պա­րու­նա­կող պահպանակը բանալու պահ մը իսկ չէի գտած։

Շատ տարիներ ձեզի։

Միշտ սիրով՝ ձերդ՝
Վրէժ-Արմէն

ԻԲ

Մոնթրէալ, 25 Ապրիլ 1971

Սիրելի Արամ Հայկազ,

Կը ներէք, որ «Պարո՛ն Արամ Հայկազ» չգրեցի. այդ «պարոն»ը ձեզի հանդէպ ունեցած ջերմ զգացումներուս հետ շատ հեշտ չի հնչեր, ոչ ալ լաւ կ՚երեւի գրողի մը անունին քով։

Շատոնց կ՚ուզէի գրել, բայց չէր ըլլար. ժամանակ խլող, տաղտկալի եւ առօրեայ այնքան գործեր կ՚ունենամ, որ ո[՛]չ կարդալու, ո[՛]չ ալ գրելու տրա­մա­դրութիւն կը ձգեն վրաս։ Նամակներս ալ հեռագրի նման բա­ներ դար­ձած են. ինչ որ է, չերկարեմ։

Ինչպէ՞ս էք։ «Հայրենիք«ի մէջ այնքան յաճախ չեմ հանդիպիր ձեր նշմար­ներուն։ Մեր ընկերներէն մէկը վերջերս հոս էր. Գալո՛ւստը։[70] Բա­րեւ ղրկած էի հետը, տեղ հասա՞ւ արդեօք։

Տիկին Ծաղիկին հարցը ատենին կարգադրեր էի, կը յուսամ՝ ինքն ալ իր պարտականութիւնը կատարեց։

Գրելու գլխաւոր պատճառներէս մէկը հետեւեալն է. երբոր Յ. Կա­րա­­պեն­ցի[71] գործը լոյս տեսաւ, խնդրեցի իրմէ, որ 10 օրինակ ուղարկէ ինծի, որ­պէսզի այստեղ փափաքողներուն ծախենք։ Ղրկեց, պա­հանջ­քը շատ էր. 10 եղաւ 60։ Ես ոչ մէկ մասնաւոր ճիգ ըրի, պարզապէս հա­տո­րէն օ­րի­նակ մը հետս պտըտցուցի եւ յարմար-անյարմար առիթի շուր­ջիններուս ա­ռա­­ջար­կեցի։ Գնուեցաւ։ Ես ոչ մէկ շահաբաժին կ՚ակն­կալէի, բայց Կա­րա­պենց ուզեց փո­խա­դար­ձել ըրածս, ուստի խնդրեցի, որ փոքր տոկոս մը յատ­կացնէ տեղ­ւոյս «Հա­մազ­գային»ին։

Հիմա կ՚ուզեմ «Կարօտ»ըտարածել։ Անպայման կը սպառի, թէ քա­նի՞ օրինակ՝ չեմ գիտեր։ Կարապենցինը 5 տոլար է, քիչ մը դժուար մատ­չե­լի։ Ձերը արդեօք քանի՞ է։ Այստեղ 2-3 տոլար գրքերը կ՚են­թա­դրեմ, թէ բա­ւա­կան մեծ թիւով կարելի է սպառել։ Կրնաք 10-15 օրինակ մը ու­ղար­կել, սկսե­լու համար։ Կը կրկնեմ՝ ես ոչինչ կ՚ակնկալեմ, բայց եթէ կ՚ուզէք (եւ կրնաք) փոքր տոկոս մը բաժին կրնաք հանել «Համազ­գա­յին»ին, որուն ան­­դամ­ները պիտի ըլլան գիրքը գնողները։

Այնքան ատեն, որ չենք սորվիր մեր արժէքները տարածել, լոյս տես­­նող գրքե­րը եւ այլն կանոնաւոր կերպով սպառել կազմակերպ­ուած ճիգե­րով, ինծի պէս մէկ-երկու խենթ հոս ու հոն անձնական նախաձեռ­նու­թեամբ պիտի ընեն այդ գործը։

Կը սպասեմ ձեր նամակին։

Բարեւներ տիկինին։ 

Սիրով եւ յարգանքով՝
Վրէժ-Արմէն

ԻԳ

Մայիս 2 / 71 Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ,

Ապրիլ 25 թուակիրդ հաճոյքով կարդացի։ Տպաւորութիւնս այն ե­ղաւ, որ շատ ալ երջանիկ չես Գանատա գալէդ ի վեր։ «Հայրենիք»ի սիւ­­նակ­նե­րուն մէջ ա՛լ չեմ հանդիպիր անունիդ։ Ըսեմ նաեւ, թէ հան­դի­պած ատեն­ներս ալ շատ գոհ չէի, որ մխրճուած ես կուսակցական գործերու եւ քա­րոզ­­չու­թեան մէջ։ Ես պիտի սիրէի քեզ գրականութեան նուիրուած տեսնել։

Գանք հիմա ինծի։ «Հայրենիք»ին մէջ յաճախ չես հանդիպիր անու­նիս, որովհետեւ կ՚աշխատակցիմ Թեհրանի «Ալիք»ին եւ Պէյրութի «Ազ­­­դակ»ին ալ։ Բնականաբար գրութիւններս կը բաժնեմ այս երեքին եւ «Յուսաբեր»ին հետ ալ։

«Կարօտ»ը, որուն մասին ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս տեղեկանալէդ լուր չունիմ, դեռ մամուլի տակ է։ Արեւելքցիները գիտես… Երբ գայ, գին նշանակած եմ 5 տոլար, միայն 300 օրինակ կը բերեմ Ամերիկա եւ վստահ եմ՝ շուտով կը սպառի։ Ոչ մէկ գրքէս 2-3-ական օրինակէ աւելի մնացած է։ Անոնք ալ՝ ծախու չեն։ Երբ գան գրքերը, քեզի հատ մը կը ղրկեմ նուէր։ Զայն տեսնելէ եւ կարդալէ վերջ կ՚ուղարկեմ քանի հատ, որ ուզէք։ Կը ծախէք 5 տոլարի եւ ամէն մէկ գրքէս մէկ տոլար կը յատկացնէք «Համազգային»ին։

Ատկէ զատ, Կիլիկիոյ կաթողիկոսին[72] տրամադրութեան տակ գտնո­ւ­ած Գ. Մելիտինեցիի անունով հաստատուած գրական մրցա­նա­կի ժիւրիին[73] դատումին ենթարկուելու համար Անթիլիաս ղրկած եմ 460 էջ­նոց մեքենա­գիր /էջ 2/ձեռագիր մը՝ «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ» խո­րա­գրով։[74] Մեծ յոյս ունիմ, որ կ՚ընդունուի, եւ կը տպեն իրենք։ Ոչ մէկ գրական գործի ձեռագրին տակ «վերջ» գրելով (թերեւս ի բաց առեալ «Շապին Գա­րահի­սա­րի հերոսամարտը»էն[75]) ունեցած եմ այն խորունկ գոհու­նա­կու­­թիւնը, քան այս մէկունը։ Ժամանակին հոս ու հոն մասեր տուած եմ այդ նիւթէն,[76] բայց առանց կարգ-կանոնի եւ առանց ժամանակագրական կարգին ուշադրու­թիւն դարձնելու, ու հիմա մէկ ընդարձակ վէպի տպա­ւո­րու­թիւն կը ձգէ եւ 1915ի արհաւիրքին նուիրո­ւած եզակի գործ մըն է։ Յու­շա­գրութիւն է՝ գրա­կան արժէքով, արուե­ս­տով տրուած։ Այդ նիւթին շուրջ կայ Մինա­խո­րե­անի «Արհաւիրքի օ­րե­րը»,[77] կայ Գաբիկեանի «Եղեռ­նա­պա­տում»ը*,[78] բայց երկուքն ալ յու­շա­գրութիւն են՝ աւելի կամ նուազ տա­ղան­դաւոր մարդոց կողմէ, իմինս աւար­տած գրական գործ է։

Շատ խօսեցայ իմ մասին, բայց մեղքը քոնն է. դուն նամակիդ մէջ խօսք էիր բացած։

Կը յուսամ՝ շնորհալի կնոջդ եւ ձագուկիդ ընկերակցութեամբ գէթ տու­նին մէջ կեանքդ հաճելի է, առանց «տաղտուկ»ի։   

Սիրով՝ Արամ Հայկազ

* Նաեւ հարիւրաւոր ուրիշ մանր ու մեծ յուշագրումներ։

ԻԴ

18 Մայիս 1972

Սիրելի՛ Վրէժ,

Երէկ ստացայ 14 Մայիս թուակիրդ։[79] Լաւ լուր էր, որ կու տայիր «Կա­րօտ»ի  սպասման մասին։ Բայց պիտի սպասես 10-15 օր մը գիրք ստա­նա­լու համար։ Չկայ։ Բացարձակապէս չկայ։ Արդէն 300 գրքի իրաւունք ունէի, անոնց ալ 50 հատը ճամբան կորսուեցաւ։[80] Մնա­ցեա­լէն 150 հատը ապահովութեան համար բերել տուի օդանաւով, որոնց իւրաքանչիւրին համար 1 եւ մէկ ¼ տոլար (1.25) ծախս եղաւ։ Իսկ տպագրական ար­ուես­տին համար մշտական ամօթ եղող 80-է աւելի վրիպակները ար­ցունք բե­րին աչքերէս։ Ինչպէ՞ս ընեմ, ինչպէ՞ս նկարագրեմ, իբրեւ 6րդ զա­ւակս՝[81] այդ հատորը սիրելի է ինծի։ Բայց  նիւթական տեսակէտով ա­ղէտ մը եղաւ։ Ըսել չեմ ուզեր, թէ վնաս ըրի, բայց օգուտ մըն ալ չունեցաւ։ Ճամ­բան կոր­սու­ածներուն պատմու­թիւ­նը այս է։ Երբ գրքերը հոս հասան, նա­ւա­­հան­գիս­տի աշխատա­ւոր­ները գոր­ծադուլի մէջ էին, նաւերը չէին պար­պեր եւ վնա­սա­րարութիւն կ՚ը­նէ­ին։ Կ՚ենթադրեմ՝ իմ գրքերը զոհ գա­ցին այդ վնա­սա­րարութեան ա­րարք­ներուն։

Հապա անշնորհք կազմարարին տուած վնասները… 7 հատ գիրք ան­­գոր­­ծածելի գտայ։ Պրակները պակաս՝ կամ կրկնուած, 3-4 էջ, չես գիտեր ինչպէս, պա-/էջ 2/տըռած կամ՝ իւղի, մուրի մէջ կորած…

Երբեմն մտքիս մէջ այս բոլորը դէմ դիմաց կը դնեմ ստացած (ընթեր­ցող­ներէ) աղուոր նամակներուն եւ գրախօսներու (որոնց շատ կարեւո­րու­թիւն չեմ տար, քանի որ առ հասարակ զանոնք ստորա­գրող­նե­րը ծանօթ­ներ ու բարեկամներ են) խօսքին հետ եւ կը գտնեմ, որ զղջա­լու պատճառ մը չունիմ։

Կարծեմ այսքանը կը բաւէ կացութեան տեղեկանալու համար։

Այս բոլորէն վերջն էր, որ 50 տոլար ղրկեցի տպարան՝ խնդրելով, որ գիրք ղրկեն ինծի։ Գրեցին, թէ ապահովագրուած ծրարներով 35 հատ ճամ­բայ են հանած ասկէ մօտ 25-30 օր առաջ։ Անոնք երբ հոս հաս­նին, ա­ռա­­ջին գործս զանոնք սրբագրել պիտի ըլլայ, յետոյ հասցէիդ ղրկել 20 հատ։ Բարեացակամութեանդ համար՝ սրտագին շնորհակա­լութիւն։

Քանի մը խօսք ալ յաջորդին՝ «Քիւրտիստան»ի[82] մասին։ Մօտ 500 էջ ըլ­լա­լու է։ Ձեռագիրը շահեցաւ Գ. Մելիտինեցիի գրական մրցանակը, եւ կա­թո­ղիկոսարանի տպարանը կը տպէ զայն։ Ինծի 500 օրինակ կու տան՝ որպէս հեղինակի իրաւունք եւ նուէր։ Այս գործը 4-5 տարիներէ ի վեր պիտի տպէին Հայաստանի մէջ 25-30 000 օրինակով, ալ չի գիտց­ուիր՝ ո­րո՞ւ «բարեխօսութեամբ» ինկաւ ջուրը։[83] Ես ալ Լիբանան ղրկե­ցի։ Տես­նենք ատ­կէ վերջ ի՞նչ կ՚ըլլայ իրենց վերաբերմունքը։

Ջերմագին բարեւներ շնորհալի տիկնոջդ ալ, համբոյրներ՝ ձագիդ։  

Սիրով՝ Ա. Հայկազ

Յ.Գ. Անցեալները քեզ մօրուքով տեսայ նկարիդ մէջ։ Չըլլա՜յ, թէ հի­փի­նե­րուն[84] միանալու միտք ունիս…

ԻԵ

7 Յունիս 1972
Նիւ Եորք

Սիրելի՛ Վրէժ Արմէն,

Ընթացիկ ամսոյս 5-ին Պէյրութէն հասան «Կարօտ»ի վերջին 32 օ­րի­նակ­ները։ Երէկ 7 հատ սրբագրեցի եւ դրի խաւաքարտէ տուփի մը մէջ։ 7 հատ ալ՝ ուրիշ տուփի մը՝ առանց սրբագրելու անհամար վրի­պակ­ները։ Հոգիս դուրս եկաւ այդ  գործին վրայ… Աւելի քան 200 գիրք սրբագրած եմ մինչեւ այսօր… Երկու տուփերն ալ երէկ՝ կ.վ. [կէսօրէ վերջ] փոստ տարի՝ քեզի հասցէագրուած։ Փոստը 11 փաունտէն[85] աւելի չ[’]ըն­դու­նիր, ահա թէ ինչո՛ւ եօթնական հատ դրած եմ իմ ծրարներուն մէջ։ Այն ծրարը, որ 3 հատ գիրք եւ Պէյրութէն հասած վիճակով չորս հատ­նոց ծրար մը կը պարունակէ, սրբագրուած չէ, միւսը մեծ մասով (կա­րե­ւոր վրիպակները ըսել կ՚ուզեմ) սրբագրուած է։ Այսօր 7 հատ եւս սրբագրելով կը յանձնեմ փոստին։ Ըն­դ­հա­նուր գումարը կը հասնի 21 հատի։ Քսանը՝ ըստ քու փափաքին, 21րդը իմ կողմէ նուէր կու տաս տեղւոյդ մէջ գոյութիւն ունեցող հայկական գրա­դա­րանին կամ կազմակերպութեան մատենադա­րա­նին։ Կը ներ­փա­կեմ7 հատ վրիպակ­նե­րու ցանկ, որ չսրբագրուածներուն մէջ դնես զանոնք ծա­խե­լէ առաջ։

/էջ 2/ Դուն չար աչքի կը հաւատա՞ս… Այդ հատորին վրայ չար աչք կար… Ին­ծի թէ՛ ուրախութիւն բերաւ եւ թէ՛ սրտմաշուք։

Անհամբեր լուրի կը սպասեմ Անթիլիասէն. Գ. Մելիտինեցիի գրա­կան մրցանակին արժանացած «Քիւրտիստան»ը, ըստ ստացած տե­ղե­կու­թեանս, լոյս տեսնելու էր Մայիսի վերջերը։ Կիրակի օր Վ. Համա­զաս­պեա­նը[86] կ՚ըսէր, թէ «Հայաստանի մէջ հայերէն գիտցող քիւր­տերն իսկ անոր լոյս տես­նե­լուն կը սպասեն»։ Իսկ ես կը կարծեմ, թէ եթէ օր մը քիւրտերը ան­­կա­խութիւն ձեռք ձգեն, իրենց մայրաքա­ղա­քի մեծա­գոյն հրապա­րա­կին վրայ պիտի բարձրացնեն ձիու վրայ նստած ար­ձանս։

Կրնա՞մ երազել, չէ՞…

Յուսամ շնորհալի կէսդ եւ ձագերդ[87] լաւ են։ Կը համբուրեմ բոլորդ՝ եւ կը մաղթեմ, որ առողջ ու երջանիկ ըլլաք։ 

Ջերմօրէն Արամ Հայկազ

ԻԶ

Մոնթրէալ, 20 օգոստոս 1972

Սիրելի Արամ Հայկազ,

Կը խնդրեմ ներէք, եթէ զանց կ՚առնեմ «պրն»ը։ «Արամ Հայ­կազ»ը ինչքա՜ն աւելի լաւ կը հնչէ ու յարգանք կը պարտադրէ առանց այդ տիտ­ղո­սին։ Ներեցէ՛ք նաեւ, եթէ այսքան երկար ատեն ձայն չհա­նեցի։ Պատ­ճա՞ռը. գանձումներու դանդաղութիւնը։

Հիմա ահա կը ներփակեմ քսան հատորներուն փոխարժէքը ($100.00). 21րդ հատորը յանձնած եմ ՀԵԴ-ի մատենադարանին[88]եւ մա­կա­­գրած՝ «Նուէր՝ հե­ղի­­նակին կողմէ»։

Ինչպէս ըսի, ծա­խե­լու ոչ մէկ դժուարութիւն ունեցայ. գիրքերը սպառած էի ստանալէս իսկ առաջ. դժբախտաբար ապսպրողներուն վերստին հան­դի­պիլս էր, որ ժա­մա­նակ առաւ. ես ժողովէ ժողով «գրա­տա­րած յանձնա­խումբ» կ՚ըլլամ, այ­լա­պէս գիրքերը թեւիս տակ չեմ պտըտիր թաղէ թաղ… Կը ցաւիմ, որ այս­քան անկազմակերպ է այս գոր­ծը։ Կը յուսամ, որ «Համազ­գա­յին»ի եկող վար­չութիւնները կը յաջողին ոտքի հանել հայ գրքի սպառ­ման լաւ դրու­թիւն մը։ 

Արդեօք յաւելեալ հատորներ կա՞ն։ Վստահաբար ուրիշ ուզողներ ալ ըլլան. խօսք կ՚ըլլայ նոյեմբերին ձեր այցելութիւնը վայելել այստեղ.[89] այդ առիթով կրնանք մեծ թիւ մը սպառել։

Իսկ ի՞նչ լուր յաջորդ հատորէն։

Մենք լաւ ենք, ձագուկը[90] գրեթէ 2 եղաւ, աղբարիկ մը կը պահանջէ մեզ­մէ…

Կը յուսամ դուք ալ լաւ էք, միշտ գործի վրայ, գրասեղանին առջեւ։

Շատ բարեւներ տիկնոջ եւ հարցնողաց։

Սպասելով, որ դարձեալ հանդիպելու առիթ մը կ՚ըլլայ, սիրով՝
Վրէժ-Արմէն 

ԻԷ

Օգոստ.[ոս] 25 / 72

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Երկու թէ երեք օր առաջ ստացայ 20 Օգոստ.[ոս] թուակիրդ՝ ներփակ փոխ­­գիրով։ Շնորհակալութիւն կրած նեղութեանցդ համար։

Ա՛լ գիրք չկայ, հատին եթէ յիսուն տոլար ալ տալու ըլլան, չկայ։ Մի­այն, ինչպէս նախորդ 5 հատորներս, երկու օրինակ անձեռնմխելի պա­հած եմ։

Օգոստ.[ոս] 5 թուակիր Սնապեանէն[91] ստացուած նամակ մը կ՚իմաց­նէր, թէ յաջորդիւ «Քիւրտիստան»ի վերջին 2 պրակին վրայ կը գործէ տպա­րա­նը եւ որ անքննադատելի կերպով անթերի պիտի ըլլայ տպագրութիւ­նը։ Այլ հարց է բովանդակութիւնը։

Բնագրէն քովս մնացած մէկ օրինակը տուած եմ թարգմանիչի մը, կար­ծեմ ան ալ 4-5 ամիսէն պատրաստ կ՚ըլլայ։ Կը մնայ հրատա­րա­կիչ մը գտնելը։ Կը նախընտրեմ ամերիկեան հրատարակչական մը։

Մամուլէն (մեր ու անոնց) կրած տպաւորութիւնս այն է, թէ Գա­նա­տայի գաղութը շատ լաւ կազմակերպուած եւ շատ ալ գործունեայ է։ Իմ հոտ[92] եղած ատեն ալ (շա՜տ տարի առաջ)[93] տպաւորութիւնս այդ էր եղած։

Գալով սա երախային աղբարիկ մը ունենալուն, ես հարիւր առ հարիւր համամիտ եմ։ Անհրաժեշտութիւն է։ Իմիններս ահա՛ 40-38 եղան եւ դեռ իրարու ներկայութիւնով ու սիրով երջանիկ են։ Ծնած մէկ օրէն Բ. ե­րա­խայ մը օգտակար է Ա-ին մինչեւ, մինչեւ, մինչեւ մահ։

Քանի ուշ չէ, գործի ձեռնարկեցէ՛ք։

/էջ 2/Նոյեմբերին հոտ հանդիպելու մասին ակնարկութիւն էիր ըրած։ Կար­ծեմ խօսքդ յոբելեանի մասին է։ Երբ լսեցի, Հրանդին[94] ըսի, որ ես նման բա­ներ չեմ սի­րեր։ Ուրախանալու տեղ ուղղակի սարսափեցայ[95]

Ուրիշներ, գիտեմ, մեքենայ կը լարեն այդ պատիւին արժանանալու համար…

***

Վերջին 2 ամիսը կ՚աշխատիմ ուրիշի մը գիրքը՝[96] հայերէնը ձեւի դնելու եւ մեքենագրելու համար։ Ինչպէս կ՚ըսեն, «Շան պէս զղջացած եմ առ­նե­լուս համար»։ Բայց ետ ղրկելու ամչցայ. թող չըսեն, թէ Արամ Հայկազ մէ­ջէն չելաւ…

Կրնա՞ս երեւակայել, երբ ըսեմ, թէ մէկ հատուածը երբեմն երեք անգամ կը կարդամ՝ հասկնալու համար, թէ մարդը ի՞նչ կ՚ըսէ։

Անորմէ առնելիք գումարս [«]Քիւրտիստան[»]ի թարգմանութեան[97] հա­մար տալիքիս կէսը կը գոցէ։

Դեռ շատ նամակ ունիմ գրելու։ Աւելի քան ամիս մըն է, որ նամակ չեմ կրցած գրել, եւ դիզուած են. 15-16 հատ մը կան։ Կ՚առաջադրեմ անոնց ալ պատասխանել։

«Հ»ին [«Հայրենիք»ին] մէջ յօդուածներդ կը կարդամ հետաքրքրութեամբ եւ սիրով։

Համբոյրներ երեքիդ։

Սիրով
Արամ Հայկազ

ԻԸ

8-11-72[98]

Սիրելի ընկեր Արամ Հայկազ,

Բարի եղէք ամենայն արագութեամբ ինծի ուղարկել ձեր լուսա­նկա­րը, որպէսզի կարենանք զայն տպել մեր հանդէսի յայտագրին վրայ։

Ի դէպ, փափաքեցանք[,] որ Թորոնթոյէն ուղղակի հոս գաք, Պօղոսին[99] հետ, երկուշաբթի, 27 նոյեմբերի առաւօտուն։ Իրիկունը Սնապեանի դա­­սա­­խօսութիւնն է, ապա ընդունելութիւն ի պատիւ մեր զոյգ հիւրե­րուն,ե­րեք­շաբթի օր ձեզ պիտի պտտցնենք Մոնթրէալի տեսարժան վայրե­րը, ի­րի­կունը՝ մտերիմ ճաշ մը, իսկ չորեքշաբթի օր հանդէսն է։ Կը վե­րա­դառ­նաք հինգշաբթի օր։

Կը յուսանք լաւագոյն պահեր ապրիլ ձեր ներկայութեամբ։

Սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

Aram Haygaz . 63-07 Everton Street, Rego Park, N.Y. 113797 .Telephone-HA.9-5079

ԻԹ

Նոյ.[եմբեր] 11 / 72[100]

Սիրելի՛ Վրէժ,

Նամակդ (8/11/72)թուակիր, ստացայ կէս ժամ առաջ։ Ըստ փա­փա­քիդ, կը ներփակեմ երկու նկար։ Գործածեցէ՛ք որը որ կ՚ուզէք։ Աւելի ուշ քաշուած նկար չունիմ տրամադրութեանս տակ։

Գալով մեր այցելութեան յայտագրին, ես երկնքի թռչունի պէս ազատ եմ։ Նոյնպէս Պօղոսը։ Իմ միակ մտահոգութիւնս Ձեզի նուազ գլխա­ցա­ւանք պատճառելն է։

Սիրով ու ջերմ բարեւներով՝ Արամ Հայկազ

Լ

Դեկ.[տեմբեր] 15 / 72[101]

Սիրելի՛ Վրէժ-Արմէն,

Վերջապէս երկու օր առաջ վերադարձայտուն։[102] Քիչ մը յոգնած, բայց երջանիկ։ Ես շատ գոհ մնացի մեր ժողովուրդէն, կը յուսամ՝ ժո­ղո­վուրդն ալ գոհ մնաց մեզմէ։

Այսօր առանձին ծրարով ղրկեցի «Ցեղին Ձայնը» գրքիս Ա. հա­տո­րը։[103] Քովս մնաց միայն մէկ հատ, ան ալ եթէ հայրս ուզելու ըլլայ, չեմ տար։

Մօտեցող տօնական օրերու առթիւ ջերմագին մաղթանքներ եւ սր­տա­գին շնորհակալութիւն Ձեր գաղութին՝ բոլորին, բոլորին, բոլորին…

Սիրով՝
Արամ Հայկազ

ԼԱ

25-1-73 Մոնթրէալ

Սիրելի Արամ Հայկազ,

Խորին շնորհակալութեամբ ստացայ «Ցեղին Ձայնը»ի Ա հատորը. այսպէսով 10-15 տարուան անկատար մնացած փափաք մըն է, որ կ՚ի­րա­կանանայ։[104] Ատենին շատ մեծ եղած էր յուսախաբութիւնս, երբ որ երկ­րորդ հատորը գնած ժամանակ չէի կրցած գտնել առաջինը։

Կը յուսամ՝ յոբելենական հանդիսութիւնները[105]ձեզ շատ չյոգնեցու­ցին եւ, ընդհակառակը, նոր գործերու եռանդ եւ խանդավառութիւն ներ­­շնչե­ցին։ Մե՜ղք, որ այստեղ պէտք եղած թիւը չունեցանք. շաբթ­ուան մէջ դժուար է նման ձեռնարկ կազմակերպել։ Անցեալ կիրակի՝ 21 Յունուարին, նոր սրահին մէջ ներկայացուցինք «Ուշ լինի, նուշ լինի» օ­փե­րեթը. մարդիկ ետ ղրկուեցան տեղի չգոյութեան պատճառով։ Կռիւ ալ տեղի ունեցաւ։ Ստիպուեցանք միջանցքներու մէջ ալ աթոռ դնել։

Կը սպասեմ, որ «Կա­րօտ»էն յաւելեալ օրինակներ ղրկէք «Համազ­գա­յին»ին. դեռ ուզող կայ։ Իսկ նոր գիրքը հասա՞ւ, թէ՞ տակաւին։

Երանի՜ աւելի յաճախ կարենայինք մեր գրողները ու արուեստա­գէտ­նե­րը հրաւիրել գաղութէ գաղութ եւ ստեղծել աշխոյժ հետաքրքրու­թիւն հայ մշակոյթին հանդէպ։ Նիւ Եորքի մեր տղոց[106] նախաձեռ­նու­թիւ­նը գովելի է ամէն տեսակէտէ։

Բոլորէս ջերմ բարեւներ ձեր ընտանիքին եւ ձեզի։

Սիրով՝ Վրէժ-Արմէն

ԼԲ

Փետ.[րուար] 1 / 73 Ն. Ե.

Սիրելի՛ ՎրէժԱրմէն,

25/1/73 թուակիրդ ստացայ երէկ։ Բախտաւոր էիր, որ «Ցե­ղին ձայնը»ի Ա. հատորը գտնուեցաւ։ Իմ բախտս չէր, քու բախտդ էր։ Ա­նոր մէջ իմ ամէնէն շատ սիրուած գրութիւնս՝ «Իմ մահն» է։ Անոր­մէ մաս մը սպա­նե­րէնի թարգմանած են Արժանթինի մէջ եւ հրատա­րա­կած «Ար­մե­նիա»[107] լրագրում։

(Ուշադրութիւն եթէ ընելու ըլլաս, պիտի տեսնես, որ վերջին նախա­դա­սու­թեանս վերջաւորութեան «մէջ» բառը չկրկնելու համար «ում» գործա­ծե­ցի)։

Ես Արեւելահայերէնի երկու «ում»երը կը սիրեմ. մին՝ մէջի իմաս­տով, միւսը՝ գործողութեան մը անմիջական ներկան ցոյց տուող՝ գնում եմ (ե՞րբ՝ հի­­մա), խօսում եմ (ե՞րբ՝հիմա, ներկայիս), ուտում եմ (ե՞րբ՝ ներ­կայիս, հի­­մա)։ Ի՜նչ լաւ կ՚ըլլար, եթէ այդ երկու «ում»երը պատ­ուաս­տէինք Արեւ­մը­տա­­­հայերէնի վրայ… Այն ատեն սա մեր սոսկալի «կոր»ը, «էր»ը, «տար»ը, «կը»ը կ՚անհետանային.

կ՚ուտեմ կոր (Պոլսեցին)
կ՚ուտեմ տար (Գարահիսարցին)
կ՚ուտեմ էր[(]Տրապիզոնցին[)]
կ՚ուտեմ կը[(]Սեբաստացին[)]
«Ում»ը 10 անգամ քաղցրահունչ չէ՞ այս պատուհասներէն։

***

Կը թուի, թէ ես բախտաւոր աստղի տակ եմ ծնած. բոլոր գիրքերս, առանց բացառութեան – բացի այն, որ դեռ ձեռքս չէ հասած – սպառած են։ «Կարօտ» ա՛լ չունիմ, միայն 6 հատ մնացած են, եւ չեմ ծախեր ալ։ Իսկ «Քիւրտիստան»ը դեռ չէ եկած։ Վեհափառին[108] 15 օր առաջ նամակ մը գ­րե­­ցի՝ խնդրելով, որ անոնց առաքումը փութացնէ։

Անյարմար է, որ մէկը իր գործը գովէ, բայց այս պահուս փոր­ձու­թեան չեմ կրնար դիմադրել։ «Քիւրտիստան»ը լաւ գործ է, /էջ 2/շատ լաւ գործ. 1915ի արհաւիրքին նուիրուած շատ բան եմ կարդացած, հա­րիւրէ աւելի, բայց ոչ մէկը իմինիս կը հաւասարի։ Իմ կարծիքով լաւագոյններն են Մի­նա­խորեանի «1915 թուա­կանը»,[109] Արամ Անտոնեանի «Այն սեւ օրե­րուն»ը,[110] Արմէն Անոյշի գիր­­քը[111] եւ Գաբիկեանի «Եղեռնապա­տում»ը։[112] Անոնցմէ ոչ մէկը գեղար­ուես­­տա­կան անթերի տարազ ունի։

Յոբելինական հանդիսութեանց ներկայ ըլլալու համար ճամբայ ե­լայ դժգոհելով, դժգոհ ալ վերադարձայ, բայց այս երկրորդ դժգոհու­թեանս շարժառիթը տարբեր էր. դժգոհ եմ, որ վերջացաւ… Այնքա՜ն շատ նոր բարեկամներ շինեցի, այնքա՜ն շատ նոր կապեր հաստա­տեցի եւ քիչ մը աւելի լաւ ճանչցայ մեր սքանչելի ժողովուրդը։

Կ՚աշխատիմ նոր հատորի մը վրայ, անունը ըլլալու է «Երջանկու­թիւն»,[113] որ առաջին պատմուածքին խորագիրն է։ Մինչեւ «Քիւրտիս­տան»ի գալն ու ծախուիլը, եթէ Տէրը կամի, ան ալ պատրաստ կ՚ըլլայ տպարան ղրկելու համար։

Ա՛լ ի՞նչ ըսեմ, կարծեմ՝ ժամանակն է, որ «Բարի գիշեր»ը կոխեմ ու պառ­կիլ եր­թամ։

Ջերմ բարեւներ Ձեր քաղաքի պատուական տղոց եւ համբոյրներ քեզի եւ ընտանիքիդ անդամներուն։

Սիրով
Արամ Հայկազ

ԼԳ[114]

Սիրելի Վրէժ եւ իր լաւ կէսը՝ Նազիկ,

Այս քարտիս վրայի շնորհաւորական մասը՝ Ձեզի, շունն ու սահնակը՝ Ձեր ձագուկին։ Մինակ մեծցող երախաները երջանիկ չեն ըլլար…

Գանք հիմա գրքիս։

Մօտս գտնուած 80 հատը 3 օրէն գնաց։ Պէյրութէն ճամբայ հանուա­ծէն (ամիսներ առաջ) մաս մը կորսուած է։ Քանի մը օր առաջ նորէն ու­զե­ցի 80 հատ եւ պատուիրեցի, որ ղրկեն օդանաւով։

Երբ գան, Ձեզի հատ մը կը ղրկեմ նուէր։

Սիրով
Արամ Հայկազ

[Բացիկի այս ներսի կողմը, իր վերջին տողէն ետ տպագրուած կայ՝]
And Sharing Christmas with Friends is Best of All
[Իսկ դուրսի կողմը՝] Christmas is Sharing…

ԼԴ

16 Սեպտ.[եմբեր] 1974 Նիւ Եորք[115]

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Մամուլին մէջ հաճոյքով կը հետեւիմ ստորագրութիւնդ կրող գրու­թիւն­­ներու, եւ գործունէութեանդ մասին տեղեկութիւնները կ՚ուրախաց­նեն զիս։

Վերջին անգամ ուրախութեամբ տեղեկացայ, թէ արդէն յաջողած էք ա­մէնօրեայ վարժարան ալ ունենալ։[116] Ինչ լա՜ւ…

Այսօր այս նամակին հետ առանձին ծրարով հասցէիդ կ՚ուղարկեմ Պէյրութի Համազգա[յ]ինի կողմէ վերջերս տպուած ԱՊՐԷՔ ԵՐԱԽԷՔ [«Ապրէ՛ք, ե­րե­խէ՛ք»][117] գրքէս օրինակ մը՝ ձօնագրուած զաւակներուդ։ Տրամադիր եմ այդ գրքէն տասը օրինակ ալ նուէր ղրկել Ձեր վարժարանին՝ որ յառա­ջի­կա­յին հայերէնի մէջ յաջողութիւն ցոյց տուող աշակերտներու նուէր տրուի իմ կողմէս եւ կամ, եթէ յարմար դատեն, դնեն զանոնք ուսա­նո­ղու­թեան տրամադրուած գրադարաններու մէջ։

Խնդրեմ երկտողով մը իմացո՛ւր ինծի, թէ ի՞նչ հասցէով ուղարկեմ այդ գիրքերը։

Կը յուսամ՝ ամէնքով լաւ էք։

Սիրով ու ջերմագին բարեւներով՝
[ստորագրութիւն]
Արամ Հայկազ

ԼԵ

Մոնթրէալ, 28 Սեպտ.[եմբեր] 1974

Սիրելի՛ Արամ Հայկազ,

Ուրախութեամբ ստացայ ձեր 16 սեպտեմբեր թուակիր նամակը եւ քա­նի մը օր ետք ալ՝ «Ապրէ՛ք, երեխէ՛ք»ը,[118] 2 օրինակ։ Խորին շնոր­հա­կա­լու­թիւններ։ Նա­զիկը[119] արդէն կարդաց, վերջացուց ամբողջ գիրքը, հակառակ որ շատ կարդալու ժամանակ ալ չունի։

Նաեւ, հաճելի է մեր գործին արձագանգները Նիւ Եորքէն ալ իմա­նալ։ Տարիներու մեր երազն է, որ իրականացաւ, իրականացուցի՛նք։ Երանի յանձն առնէիք մեր շեփորահարը ըլլալ ամերիկահայուն մօտ… Դպրոցը սկսաւ, բայց շէնք չունինք, ամէն տարի ստիպուած պիտի ըլ­լանք հոս-հոն շէնք վարձել։ Մէկ միլիոն տոլարի պէտք ունինք մեր սե­փական վար­ժա­րա­նը կառուցանելու համար։

Ինչ կը վերաբերի ձեր ղրկելիք 10 օրինակներուն, անոնց երկուքը վար կը դնենք վարժարանի ապագայ գրադարանին համար, իսկ 8-ը իբր մրցա­նակ կրնանք բաժնել շաբաթօրեայ վարժարանի լաւ աշա­կերտ­նե­րուն։

Մեր անունն ու հասցէն է՝

Կրթական գործադիր մարմին Սուրբ Յակոբ Հայաստանեայց առա­քե­լա­կան եկեղեցւոյ, Conseil d’administration scolaire de l’Église arménienne Sourp Hagop, 3401 Olivar-Asselin, Montréal, Québec Canada H4J 1L5.

Միտք ունինք գրքոյկ մը հրատարակել մէկ ամիսէն մեր դպրո­ցա­կան-կրթական կեանքի մասին։ Ուրախ պիտի ըլլայինք եթէ քանի մը խօսք գրէ­իք մեզի «Քաջալերանք-շնորհաւորութիւններ» բաժնին հա­մար։

Մենք բոլորս լաւ ենք, կը բուսնինք…։ Արազը[120] 9 ամսու կ՚ըլլայ եւ կ՚ու­րա­խացնէ մեզ։

Նազիկը շատ բարեւներ ունի։

Կարօտով՝
Վրէժ-Արմէն

ԼԶ[121]

Սիրելի՛ տիկին Նազիկ,[122]

Շնորհակալութիւն «Ապրէք»ի[123] մասին գրած գնահատական տողե­րուդ համար. ես չխանդավառուեցայ անով… Երանի՜ թէ ինծի ձգէին ա­նոր մէջ առ­նուելիք կտորներուն ընտրութիւնը[124]… Ինչե՜ր կան աւելի յար­մար երա­խա­­ներու համար։

Ինչ որ է, եղածին համար ալ փառք։

Ինծի համար նորութիւն էր Վրէժի Ռուանտա երթալը։ Յուսամ՝ Տօնա­կան օրերուն առթիւ կը վերադառնայ իր բոյնը՝ ձագերուն քով։

Տօնական օրերու լաւագոյն մաղթանքներով ու սիրով՝ 
Արամ Հայկազ

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
Merry Christmas
and a
Happy New Year

ԼԷ

12 Մարտ 1975
Նիւ Եորք

Սիրելի Վրէժ-Արմէն,

Այսօր առանձին ծրարով հասցէիդ ուղարկեցի Խ. Ն. Գաւառի (Խա­չիկ Նետիւրեան) «Հին կարօտներու ճամբով»[125] գրքէն1 օրինակ մը։ Ստո­­րա­գրած եմ եւ թուական դրած վրան, միայն թէ կը պակսի, թէ ո­րո՞ւ նուի­ր­ուած է ան՝ քեզի՞, Ձեր գրադարանի՞ն, միութեա՞ն մը… Այդ պարագան կը ձգեմ քո ընտրութեան։ Ըսելիքս այն է, որ բացառիկ ար­ժէք ներ­կա­յաց­նող գիրք մըն է, զայն կարելի է օգտագործել Հայ դատի համար, պատմու­թե­ան համար, գրական արժէք ալ ունի։ Հիմա հարցը այս է՝ ես, որպէս Ձեզ ու հեղինակին բարեկամ, կրնամ կար­գադ­րել, որ Ձեր

կազմա­կեր­պու­թեան անդամներուն համար հարիւրին 40 զեղչ առ­նեմ[,]/էջ 2/այսինքն՝ այս 700 էջ­նոց գիրքը, որ 10 տոլարի կը ծախուի, Ձեզի համար 6ի առնեմ։ Թերեւս, եթէ գրավաճառ ունիք, ան հետա­քրքրուի այս առաջարկով, միայն թէ փափա­քելի է, որ ապսպրանքը 10 օրինակէն պակաս չըլլայ։ 10 օրինակը Ձեր հայաշատ քաղաքին հա­մար կը կարծեմ, թէ շատ բան մը չէ։

Յուսամ՝ տունով-տեղով լաւ էք եւ առողջ։ Կարօտով ու սիրով կը համ­բու­րեմ բոլորդ։

Արամ Հայկազ

ԼԸ

1/1/1979[126]
Նիւ Եորք

Սիրելի Արմէն,

Ինչպէս կը տեսնես, այս էջին գլխին Նոր Տարուոյ առաջին օրը ա­ռա­­ջին նամակը կը գրեմ քեզի, Ձեզի՝ մաղթելու համար ամէն տեսակ բա­րիք։ Թէ մեր բախտին կամ ճակատագրին վրայ որեւէ անդրադար­ձում կ՚ունե­նա՞յ այս բանը կամ իմաստ մը ունի՞, թէ՞ ոչ, չեմ գիտեր։ (Խօսքս առաջին օրուան եւ առաջին նամակին մասին է)

Կը հետեւիմ «Հ»ի [«Հայրենիք»ի] մէջ հրատարակուած յօդուածներուդ։ Տա­րի­ներ առաջ, երբ Ե­գիպտոս էիր, գրագէտի խմոր կը տեսնէի միշտ։ Ինչ­պէ՞ս եղաւ, որ հրապա­րակագրի փոխուեցաւ այդ խմորը՝ չգիտեմ։

Դեռ 5 օր կայ Ծնունդին։ Բնաւ ալ ուշ չեմ բոլորիդ ամէն բարի բան կա­մե­նալու եւ բոլորդ սիրով համբուրելու համար։

Կարօտով
Ա. Հայկազ

ԼԹ[127]

Սիրելիներ,

Եթէ Ծնունդն ու Նոր տարին ուրիշ իմաստ ալ չունենան, կը բաւէ, որ ա­ռիթ կու տան բարեկամներու իրար յիշելու։ Լաւ ու երջանիկ օրեր կը մաղ­թեմ Ձեզի եւ Ձերիններուն։

Մենք ալ լաւ ենք, ձեւով մը «եոլա կ՚երթանք»։

Սիրով
Արամ Հայկազ եւ
Ընտանիք

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
May the Joy and Peace of Christmas
be with you now and in the New year                    

Խ[128]

Շատ սիրելի Վրէժ ու Նազիկ,

Թող Ծնունդը բարի ըլլայ, ու Նոր Տարին իր հզօր աջով երջանկու­թեան պսակ մը հիւսէ Ձեր մատաղ ճակտին։

Սիրով՝
Արամ Հայկազ

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
Joy for Christmas
and the
Coming Year)

ԽԱ[129]

Սիրելինե՛ր,

Ձեր ազգօգուտ գործունէութեան մասին կը կարդամ յաճախ «Հ»ի [«Հայրե­նիք»ի] էջերուն մէջ։ Շա՛տ ապրիք։ Նորանոր յաջողութիւններ կը մաղթեմ Ձե­զի, նաեւ՝ կորով։

Սիրով կը համբուրեմ բոլորդ։

Ա. Հայկազ

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
At this most beautiful of seasons
may you have many reasons for happiness  

ԽԲ[130]

Սիրելի[՛] պ.[արոն] Վրէժ Արմէն,

Շնորհակալութիւն շատ յաջող նկարներուն համար. ձեր այցելու­թե­նէն ամիս մը յետոյ Արամը ստամոքսի արիւնա­հո­սութիւն ունեցաւ (Bleeding ulcer)[,] մեծ քանակով արիւն կորսնցուց, ամիս մը հիւան­դանոց մնալէ յե­տոյ տուն բերինք։ Դեկտ.[եմբեր]ին միեւ­նոյն բանը պա­տա­հեցաւ։ Հիմայ տունն է[,] բայց շատ տկար է – Յուսամ, երբ լաւանայ, ինք անձամբ կը պա­տաս­խանէ Ձեզի։

Սիրով
Վարդանոյշ[131]

[Բացիկին մէջ տպագիր՝]
Hope you holidays
glow with happiness!,

[իսկ անոր ներքեւ ձեռագիր՝]
We wish You a very
Happy Christmas,
With love
Vartanoush& Aram Haigaz  


[1] Արամ Հայկազի այս եւ յաջորդ նամակը պէտք է թուագրուած ըլլան՝ Նո­յեմբեր, ինչպէս կ՚երեւի անոր՝ Նոյեմբեր 17ի նամակէն (տե՛ս Ե․ նամա­կը)։
[2] Խօսքը Արամ Հայկազի հետ հարցազրոյցի մը մասին է, որ հրա­տա­րա­կուած է «Յուսաբեր» (8 Դեկտեմբեր 1962) եւ «Հայրենիք» (3 Մար­­տ 1963) օրաթեր­թերուն մէջ՝ (տե՛ս «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Է­­ջեր» գրքի Գ. հատոր, էջ 47-53)։ «Յու­­­­սա­բեր» հարցազրոյցը հրատարակեր է խմբագրական հե­­տեւ­եալ նշու­մով. «Մեր երիտասարդ աշխատակիցը այս անգամ իր “զ­րոյց”ը վա­րած է… թղ­թակ­­ցութեամբ։ Ուրախ ենք, որ Արամ Հայ­կազ սի­րա­յօ­­ժար պա­տաս­խանած է ե­ղած հարցումներուն։ Վստահ ենք, որ մեր ընթերցողները, ինչպէս միշտ, հաճոյ­քով պիտի կար­դան նաեւ իր պատաս­խան­­­ները»։
[3] Նախորդին պէս այս նամակն ալ պէտք է թուագրուած ըլլայ՝ Նոյեմբեր (տե՛ս Ե․ նամակը)։
[4] Վրէժ-Արմէնի առաջին յօդուածը՝ «Արեւի շողիկը» վերնագրով, հրա­­տա­րակուած է «Յուսաբեր» օրաթերթի 24 Ապրիլ 1955ի համա­րին մէջ (տե՛ս Վրէժ-Արմէնի՝ «Հորիզոն»ի 2015 Ապրիլ 24ի համարին մէջ տպա­գրուած «Ապ­­րի­լեան օրագիր» յօդուածը)։
[5] «Բագին» հանդէսը կը հրատարակուի 1962ի Յունուարէն։ Հանդէսի 1962ի 2րդ, 4րդ, 5րդ եւ 11րդ համարներուն մէջ հրատարակուած են Արամ Հայ­­­­կազի «Լերան մատուռը», «Հօրաքոյրս», «Տղաս» եւ «Երկու կիներ» ստեղ­ծա­գործութիւնները։
[6] Լոյս տեսած է 1954ին, Նիւ Եորք։
[7] Լոյս տեսած է 1949ին, Նիւ Եորք։
[8] Տես ծան. 5։
[9] «Ցեղին ձայնը», Հայրենիք տպ., Նիւ Եորք, 1949։
[10] Բանաստեղծ Գէորգ Էմին (Կարլեն Մուրադեան, 1919 – 1998)։
[11] Լոյս տեսած է 1962ի վերջը, Նիւ Եորք։
[12] Ինչպէս կը հաստատէ Վրէժ-Արմէնի յաջորդ նամակը, խօսքը «Չորս աշխարհ» ժողովածոն նուիրելու մասին է։
[13] Շարժում, այստեղ՝ քայլ, վերաբերմունք (ֆրանս.)։
[14] Բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկեան (1919 – 2006)։ Թէքէեան Մշակութային Միութեան հրաւէրով 1962 Դեկտեմբեր 21ին մեկներ էր Պէյ­րութ, այնուհետեւ այցելեր Սուրիա, ապա անցեր Եգիպտոս։ Այդ երեկոյ Վրէժ-Արմէն իրեն կը հանդիպի երգիծանկարիչ Ալեքսանտր Սարուխանի տունը։
[15] Տես ծան․ 2։
[16] Հարցախոյզ, հարցաշար (ֆրանս.)։
[17] Տես ծան․ 11։
[18] Վաստակաւոր ուսուցիչ, «Հայկարան» դասագիրքերու հեղինակ, հրա­պա­րակագիր եւ «Յուսաբեր»ի երկարամեայ խմբագիր Բենիամին Թա­շեան (1896 – 1971)։ «Երիտասարդական շարժում»ը «Յուսաբեր»ի բաժին մըն էր, որ 1961 Հոկտեմբեր 21էն սկսեալ շուրջ երկու տարի տրամադրուեցաւ մեզի՝ ե­րիտասարդ­ներուս, ու Վրէժ-Արմէն կը հանդիսանար այդ էջի գլխաւոր խմ­բագիրը։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[19] «Երիտասարդական շարժում»ը «Յուսաբեր»ի բաժին մըն էր, որ 1961 Հոկտեմբեր 21էն սկսեալ շուրջ երկու տարի տրամադրուեցաւ մեզի՝ ե­րի­տա­սարդ­ներուս, ու Վրէժ-Արմէն կը հանդիսանար այդ էջի գլխաւոր խմ­բագիրը։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[20] Վիլիամ Սարոյեան (1908 – 1981)։
[21] Լոյս տեսած է իբրեւ«Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ», Անթիլիաս, 1972։
[22] Կ՚ակնարկուի վաստակաւոր խմբագիր ու հրապարակագիր Կա­րօ Գէ­որգեանի լոյս ընծայած «Ամէնուն Տարեգիրքը» շարքին, որ 1954էն մին­չեւ 1967 – 1968 հրատարակուեցաւ Պէյրութ (վերջինը՝ իբր միացեալ հա­տոր)։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[23] Արամ Հայկազի կինը՝ տիկին Վարդանոյշ Չեքէմեան (Մերջիկեան, 1905 – 1993)։
[24] Վրէժ-Արմէնի եւ Արամ Հայկազի այս նամակները չեն պահպանուած։ Կամ կրնայ ըլլալ խօսքը կը վերաբերի Վրէժ-Արմէնի նախորդ՝ 24 Փետրուար թուակիր նամակին, որուն սակայն պատասխան չէ տուած։  Այս շեղագիր բաժինը աւելցուած է այս կայքէջին վրայ զետեղուելու համար – Վ-Ա.Ա.)։
[25] Տես նախորդ ծան․։
[26] Տես ծան․ 2։
[27] Նամակի վերեւի ձախ անկիւնում գրուած է. «Գրականութիւնը չմոռ­նաս». «շեղակի գրուած՝ նամակին գլուխը, երկրորդ բառը զոյգ ընդ­գծու­մով»,– կը նշէ Վրէժ-Արմէն։ Սա Յակոբ Օշականի (Քիւֆէ­ճ­եան, 1883 – 1948) պատուէրն է Արամ Հայ­կա­զին, որ կը կրկնէ այս պատուէրը՝ փորձելով Վրէժ-Արմէնը մղել գրա­կա­նու­թեամբ զբաղելու։
[28] «Նայիրի» պարբերաթերթի 1966 Յունիս-Օգոստոս ամիսներու հա­­մար­ներուն մէջ տպագրուած է Անդրանիկ Ծառուկեանի (1913 – 1989) «Ամե­րի­կա» յու­շա­­գրու­թյունը, որուն մէկ հատուածը նուիրուած է Արամ Հայ­­­կա­զին (տե՛ս «Արամ Հայ­կազ. Մոռացուած էջեր» գրքի Դ. հատո­րի՝ էջ 282-284)։
Կը ներ­կայացնենք հատուած այդ յուշագրութենէն.
Նիւթէ նիւթ փո­խան­­ցումի այդ պահերէն մէկուն է, երբ յանկարծ կ՚ըսէ.
Հիմա անգործ եմ…
Ի՞նչ…
Այո՛, թերթը ծախուեցաւ, եւ գործէ հանեցին…
Ուրիշ որեւէ տեղ այս խօսքը –  «Հիմա անգործ եմ» – անձկութեան մռայլ հո­գե­վիճակ մը կը մատնէ թշուառութեան հեռանկարի մը դէմ, բայց Ամե­րի­կայի մէջ նոյն բանը չէ։ Պետական նեցուկը կայ, ար­հես­տակ­ցա­կան միու­թե­ան օժան­դա­կութիւնը եւ, մանաւանդ, Արամի պէս չափուած կեան­­քով խա­ղա­ղօ­րէն տա­րիք քաշող մարդոց համար անգործութիւնը ող­բեր­­գու­թեան մը ազդարարը չէ, այլ՝  շատ-շատ ձանձրոյթի հովիտէն ներս նետո­ւած առաջին քայլերը։
Արամ Հայկազ փորագրիչ էր հրատարակչական մեծ հաստա­տու­թե­ան մը մէջ ինչպէս Համաստեղը սիրուած, յարգուած, գնահատ­ուած։ Եւ օր մըն ալ… Բայց լաւ է, որ ինք խօսի.
Ամբողջ 39 տարի աշխատած եմ հոտ, օր մը չեմ թերացած եւ միշտ գո­վեստ լսած եմ։ Շաբաթ օր մը տունն եմ, երբ բարեկամ մը կը հեռախօսէ. «Արա՛մ, կը լսեմ, որ ձեր թերթը կը փակուի, լուր ունի՞ս»։ «Սխալ է լուրդ։ Դեռ ե­րէկ շաբաթականները սովորականին պէս վճար­ուե­ցան, եւ բան մը չը­սին»։ Կիրակի առաւօտ հեռագիր մը կը ստանամ. «Հաստատութիւնս փակ­ուած ըլ­լա­լով՝ թուականէս սկսեալ գործէ կը դադրիք»։
Հաստատութեան մը փակուիլն ալ նոյն բանը չէ Ամերիկայի մէջ, ինչ­պէս շատ տեղեր. երբ աշխատանոց մը կը փակուի, սնանկութիւնը կան­խե­լու ձեւ մըն է, եթէ արդէն իսկ սնանկութիւնը չէ։ Ամերիկա մեծ ձուկ մըն է, որ կլլած է պզտիկ ձուկը, եւ յաճախ պզտիկ ձուկը ինքն է, որ գացած մտած է մեծ ձուկին փորը՝ այնտեղ աւելի հանգիստ զգալով։ Առանց ման­րա­մասնութիւններուն տե­­ղեակ ըլլալու ինչ­պէս չեղայ ես, որովհետեւ Ա­րա­մը բառ չըսաւ այդ մասին վստահօրէն կր­նանք մտածել, թէ ամբողջ եղածը առեւտրական խաղ մըն է, երկու ընկերու­թիւն­ներու միջեւ գաղտնի գործողութիւն մը, որմէ շահաւոր են հա­ւասարապէս երկուքն ալ, ու միակ տուժողը Արամն է հարիւրաւոր պաշտօնա­կիցներուն հետ։
39 տարի աշխատիլ եւ այսպէս՝ չոր հեռագրով մը ճամբու դրուիլ…
Շատ որոշ կ՚երեւի, թէ դառնութիւնը աւելի շատ ճամբուելու ձեւին դէմ է. վիրաւորուած արժանապատուութեան խնդիր մը, քան թէ գործազուրկ ըլլալու վիճակ։
Կը հարցնեմ.
Անշուշտ, հատուցում մը ըրին…
Ո՛չ մէկ հատուցում։ Նոյնիսկ քաղաքավար նամակ մը չգրեցին։ Հե­ռա­գի՜ր մը…
Օ՜, հիմա կը հասկնամ, թէ ինչո՛ւ թախիծին ամպը մնայուն է Արամ Հայ­կազի աշուն դէմքին վրայ եւ գարուն հոգիին մէջ…
[29] Տես ծան. 27։
[30] «Մայրս՝ Անահիտ Նորատունկեան ծնած է Աղեքսանդրիա, 1916ին, մա­հա­ցած Մոնթրէալ 2000ին։ Սիրած է գրել, աշխատակցած է «Յուսաբեր»ին, ապա՝ «Հայրենիք»ին ու «Հորիզոն»ին։ Իր գործերէն հաւաքածոյ մը լոյս ըն­ծա­յած է «Կեանքը երգելով» տիտղոսով, Մոնթրէալ, 1984ին։
Հայրս՝ Երուանդ Արթինեան նոյնպէս ծնած է Աղեքսանդրիա, 1915ին, մա­­հա­ցած է Մոնթրէալ, 2010ին։ Եղած է շինարար, ինքն ալ կարճ շրջան մը աշխատակցած է «Հորիզոն»ին՝ մեր կեանքէն քաղուած երգիծական է­ջե­րով եւ Երանի ստորագրութեամբ։
Ամուսնացած են 1939ին ու փոխադրուած Գահիրէ։ 1966ին գաղթած են Գանատա։ Ունեցած են երկու զաւակ՝ Վրէժ-Արմէն (1940) ու Համա­զասպ (1943)»,– կը գրէ Վրէժ-Արմէն:
[31] Կ՚ակնարկէ Վրէժ-Արմէնի ունեցած հարցազրոյցին Նշան Պէ­շիկ­թաշ­լեանի հետ՝ լոյս տեսած «Յուսաբեր»ի 1964 Փետրուարի 7-10 չորս յա­ջոր­դա­կան համարներուն մէջ։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[32] Արձակագիր, երգիծաբան, բանասէր, թատերական գործիչ Նշան Պէ­շիկ­թաշլեան (1896-1972)։
[33] Այդ օրերուն Եգիպտոսի հայերը սկսած էին արտագաղթել՝ երկրի տն­տե­­սական ու քաղաքական անկայուն պայմաններուն բերումով. Վրէժ-Ար­մէ­նի ընտանիքն ալ կը պատրաստուէր գաղթել Գանատա։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[34] Տես ծան․ 22։
[35] Տես ծան․ 27։
[36] Կ՚ակնարկուի Գահիրէի համալսարանի Պսակաւոր ճարտարա­պե­տու­­թեան (Bachelor of Architecture) վկայականին, որ Վրէժ-Արմէն ստա­ցած է պատուոյ աստիճանով։ Ծան.՝ Վրէժ-Արմէնի։
[37] «Հայաստան» (Haïastan) շաբաթաթերթ, ֆրանսերէն, պաշտօնաթերթ Հ․Յ․Դ․ Նոր Սերունդի, Փարիզ։ Ըստ խմբագրութենէն ստացուած տեղեկութեան, հիմնուած է 1939ին, Շաւարշ Միսաքեանի նախաձեռնութեամբ, թէեւ «Հ․ Յ․ Դ․ Յուշամատեան»ը կը նշէ 1948ը որպէս սկզբնաւորութեան թուական. առաջին խմբագիրը եղած է Հ. Բալուեան։ Շրջան մը հրատարակուած է երկլեզու։ Անխափան լոյս տեսած է մինչեւ 2009։ 2016ին վերսկսած է որպէս առցանց հրատարակութիւն։
[38] ԳԱԹի՝ Համաստեղի (Համբարձում Կելէնեան, 1895 – 1966) ֆոն­դին մէջ կը պահ­ուին Վրէժ-Արմէնի նամակները Համաստեղին, Արամ Հայկազին, Յա­կոբ Խաշ­­­­­մանեանին՝ նոյն խնդրանքով, որ Համաստեղը պատաս­խա­նէ իր կազ­­­­մած հարցաշարին։
[39] Համաստեղի կինը՝ տիկին Սրբուհի Պէկեան (1903 – 1965)։
[40] Նազիկ Գուլաքեանն է՝ Վրէժ-Արմէնի կինը։
[41] Խօսքը առաջին նշանախօսութեան ջնջման մասին է։ (Այս շեղագիր բաժինը աւելցուած է այս կայքէջին վրայ զետեղուելու համար – Վ-Ա.Ա.)։
[42] Բացիկ է։ Թուականը ստորագրութեան ներքեւ զետեղուած է։
[43] Տես ծան. 40։
[44] Արամ Հայկազի «Այց Մոնթրէալի մեր գաղութին» յօդուա­ծը լոյս տե­սած է «Հայրենիք» օրաթերթի 1966 Դեկտեմբեր 4ի հա­մա­րին մէջ (տե՛ս «Ա­րամ Հայկազ. Մոռացուած էջեր» գրքի Գ. հատոր, էջ 176-182)։
[45] Վրէժ-Արմէնի «Ան­մո­ռանալի» յօդուածը լոյս տե­սած է «Յուսաբեր» եւ «Հայրենիք» թեր­թերի համապատասխանաբար 1966 Դեկտեմբեր 21ի եւ 1967 Յունուար 24ի հա­մար­­նե­րուն մէջ (տե՛ս «Համաստեղ. Մո­­ռացուած Էջեր» գրքի Բ. հա­տո­ր (Երեւան, 2005)՝ էջ 264-273)։ Վրէժ-Ար­մէ­նի «Մոնթրէալի հայութիւնը տօնեց Համաստեղի գրական գոր­ծու­­նէու­թեան 50-ա­մեայ յոբելեանը» յօդուածը հրատարակեր ենք «Հա­մաս­տեղ. Մո­­ռացուած Էջեր» գրքի Բ. հա­տո­րին մէջ՝ էջ 261-263։
[46] Ա­րամ Հայ­կա­զի «Համաստեղ եւ իր գրականութիւնը (խօս­ուած Մոնթ­րէա­լի մէջ Նոյեմբեր 19, 1966ի երեկոյեան)» յօդուածը լոյս տեսած է «Հայրե­նիք« օրաթերթի 1967 Յունուար 17-18ի հա­­մար­նե­րուն մէջ (տե՛ս «Արամ Հայ­կազ. Մո­­­ռաց­ուած Էջեր» գրքի Դ. հա­տո­րը՝ էջ 6-15, էջ 59-62)։
[47] Համաստեղը մահացած է 1966 Նոյեմբեր 26ին։
[48] «Գրական Թերթ», 1966, Դեկտեմբերի 2։
[49] Բացիկ է։ Կը տպագրուի ըստ բնագրի (ԳԱԹ, ԱՀՖ, համար 325)։
[50] Տես ծան․ 46։
[51] Արամ Հայկազի եւ Համաստեղի մտերիմներէն՝ հրապարակագիր ու հա­սա­րակական գործիչ Յակոբ Խաշմանեան (1888 – 1968)։
[52] Խօսքը Համաստեղի ծննդեան 70 եւ գրական գործունէութեան 50ամ­­­եակ­ներուն նուիրուած ձեռնարկներուն մասին է, զորս կազմակեր­պող կեդ­րո­նական յանձնախումբի պատասխանատուներն էին Արամ Հայ­կազն ու Յա­կոբ Խաշմանեանը։ Յոբելենական հանդէսները տեղի ու­նե­ցան Սփիւռքի հայ գաղթօջախներուն մէջ։ Համաստեղը մասնակցեցաւ անոնցմէ չորսին եւ 1966 Նոյեմբեր 26ին յանկարծամահ եղաւ Լոս Ան­ճե­լոսի մէջ կազմակերպուած հան­դէսի ընթացքին շնորհակալական խօսքը արտասանած ժա­մա­նակ։ Համաստեղի յոբել­ե­նա­կան յանձնախումբի ջանքերով սգահանդէսները շարունակուեցան Սփիւռ­քի մէջ։ 1967ի Աշնան Պոսթո­­նի եւ Նիւ Եոր­­քի մէջ կազմակերպուեցան Հա­մաս­տեղի յիշատակին նուիրուած ձեռ­նարկ­­ներ։
[53] Արամ Հայկազի «Նահապետը» յօդուածը լոյս տեսած է «Հայ­րե­նիք» թեր­թի 1964 Հոկտեմբեր 7ի եւ «Գրական Թերթ»ի Նոյեմբեր 6ի հա­մար­ներուն մէջ (յօդուածը տե՛ս «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Էջեր» գրքի Գ. հա­տոր՝ էջ 106-110)։ Յօդուածը Խորհրդային Հայաստան է բերեր Յակոբ Խաշ­մանեանը։
[54] Տես ծան. 51։
[55] Վրէժ-Արմէն ու Նազիկ Արթինեաններու անդրանիկ զաւակը՝ Լո­­րին, ծնաւ 2 Մայիս 1970ին։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[56] Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութիւնը հիմն­ուած է 1928 Մայիս 28ին, հիմնադիրներ՝ Լեւոն Շանթ (1869 – 1951), Նիկոլ Աղ­բալեան (1873 – 1947), Համօ Օհանջանեան (1873 –1947), Գասպար Իփէկեան (1883 – 1952) եւ ուրիշներ: «Համազգային»ի Նիւ Եորքի մասնաճիւղը՝ «Հայ Մշակութային Միու­թիւն» անունով, հիմնա­դրուած է 1967ին։
[57] Նիւ Եորք՝ Արամ Հայկազի դստեր՝ Այրիս Չեքէմեանի բնա­կա­­րա­­նին մէջ, կը պահուին գրողին մի քանի իւղանկար աշխատանքները՝ հիմ­նա­­կա­նին մէջ փոք­­րիկ բնանկարներ։
[58] Ակնարկը «Կարօտ» ժողովածուի մասին է (Պէյրութ, 1971)։
[59] Համապատասխանաբար՝ թատերագիր Գրիգոր Տէր-Գրիգորեան (1916 – 1981), գրող, հրապարակախօս Վարդգէս Պետրոսեան (1932 – 1994)։
[60] Արամ Հայկազը Խորհրդային Հայաստան այցելած է 1969 Սեպ­տեմ­բե­ր 6 – 27։ Այդ եղաւ անոր միակ այցը հայրենիք…
[61] Բանաստեղծ, արձակագիր Արսէն Երկաթի (Շամլեան, 1893 – 1969) կինն է՝ տիկին Ծաղիկ Ճերիտեանը։
Պահպանուած է Արամ Հայկազի ցաւակցագիրն Արսէն Երկաթի կնոջը՝
Մա­յիս 26, 1969
Սի­րե­լի՛ տի­կին Եր­կաթ,
Ցա­ւով ու յու­զու­մով տե­ղե­կա­ցայ մեր անն­ման վար­պե­տին ու լաւ հա­յուն, լաւ բա­րե­կա­մին, բանաստեղծ Ար­սէն Եր­կա­թի շիջ­ման մա­սին։
Սի­րե­լի՛ տի­կին Եր­կաթ, իր նման­նե­րը չեն մեռ­նիր, կ՚­ապ­րին իրենց ազ­գա­­կից­նե­րուն եւ բո­լոր գեղարուեստն ու գրա­կա­նու­թիւ­նը սի­րող­նե­րու յի­շո­ղու­­թե­ան մէջ։
Անոնք կը նմա­նին այն ով­կէ­ա­նագ­նաց նա­ւե­րուն, որոնք հո­րի­զո­նէն, մեր տե­սո­ղու­թե­ան դաշ­տէն անհետա­նա­լէ վերջն իսկ կան, չեն ընկղ­մած։
Համ­բե­րու­թիւն եւ մխի­թա­րու­թիւն կը մաղ­թեմ Ձե­զի եւ Ձե­րին­նե­րուն։
Միշտ ան­կեղ­ծօ­րէն ձերդ՝ Արամ Հայ­կազ
Յ. Գ. Տի­կին Հայ­կազն ալ կը մաս­նակ­ցի իմ ցա­ւակ­ցու­թե­անց։
[62] Խաչիկ Նետիւրեանի (Խ. Ն. Գաւառ, 1900 – ?) «Հին կարօտներու ճամ­բով» գրքի երկրորդ հրատարակութեան (Նիւ Ճըրզի, 1973) «Շնորհակա­լիք» բաժնով հեղինակը շնորհակալութիւն կը յայտնէ Արամ Հայկազին, «որ ազնուա­բար յանձն առաւ ոչ միայն սրբագրել, այլ նաեւ դասաւորել ձեռա­գիր­ներս»։
[63] Յակոբ Փիլիկեան, Եգիպտոսէն Մոնթրէալ գաղթած ազգային մը, որ երկար տարիներ գործօն եղած է գաղութի կեանքին մէջ։ Ծան.՝ Վրէժ-Արմէնի։
[64] Տես ծան․ 55։
[65] Տես ծան․ 58։
[66] Տես ծան․ 61։
[67] Վրէժ-Արմէնի ՄգԿիլ համալասարանէն ճարտարապետութեան մա­գիստ­­րոսի վկայականի համար ներկայացուցած աւարտաճառը նուիր­ուած էր դասարանի ֆիզիքական շրջապատի ազդեցութեան՝ աշա­կերտներու գո­հու­նակութեան վրայ։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[68] Մոնթրէալի 1967ի միջազգային ցուցահանդէսի տարածքին վրայ ու տաղաւարներուն մէջ յաջորդական տարիներ շարունակ­ուե­ցաւ ցուցահան­դէս­ներու կազմակերպումը։ Տաղաւարներէն մէկը 3 կամ 4 օրով կը յատկաց­ուէր ազգութեան մը համայնքին, ու այդ ծիրին մէջ «Համազգային»ը իր մասնակ­ցութիւնը բերաւ մեր պատմութեան, մշա­կոյ­թին ու ներկայ կեանքին նուիրո­ւած ցուցահանդէսներով։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[69] Խօսքը կը վերաբերի Սուրբ Յակոբ եկեղեցւոյ կրթական հաստա­տու­թիւններու ուսումնական խորհուրդին։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[70] Գալուստ Պապեան (1938 – 2017), լուսանկարիչ, բնիկ Պէյրութէն, կ՚ապրէր Թո­րոնթօ։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[71] Գրող Յակոբ Կարապենց (Կարապետեան, 1925 – 1994)։
[72] Խորէն Ա․ Բարոյեան (1914 – 1983), Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ (1963 – 1983):
[73] Դատակազմ (ֆրանս.)։
[74] «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ»ը լոյս տեսած է Ան­թի­լիա­ս, 1972ին։
[75] Արամ Հայկազի «Շապին Գարահիսար ու իր հերոսամարտը» հա­տո­րը լոյս տեսած է Նիւ Եորք, 1957ին։
[76] Զանազան մասեր լոյս տեսած են «Ցեղին ձայնը» գրքի Բ. հատորին մէջ, մէկ մաս ալ՝ «Բագին»ի։ Այս ծանօթագրութիւնը առնուած է հատորի թիւ 33 ծանօթագրութենէն։  – Վ-Ա.Ա.։
[77] Վահան Մինախորեանի (1884 – 1944) «1915 թուականը – Արհաւիրքի օրեր»ը առա­ջին անգամ լոյս տեսած է Վենետիկ, 1949ին։
[78] Կա­րա­պետ Գաբիկեանի (1862 – 1925), հեղինակը իր անունը նշեր է իբրեւ «Գուժ­կան Սե­­բաս­տիոյ», «Եղեռնապատում Փոքուն Հայոց եւ նորին մեծի մայ­րա­քաղա­քին Սե­բաստիոյ» գիրքը լոյս տեսած է Պոսթոն, 1924ին։
[79] Նամակը չէ պահպանուած։
[80] Այդ հարցին Արամ Հայկազ անդրադարձեր է «Գիրքերն ալ ոդի­սա­կան կ’ունենան» յօդուածով, որ հրատարակուած է «Հայրենիք» թերթի 1973 Յու­լի­ս 1ի համարով (տե՛ս «Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր», հատոր Զ., Երեւան, 2015, էջ 35-39)։
[81] Արամ Հայկազը նկատի ունի իր հրատարակած հետեւեալ գրքերը՝ «Ցե­ղին ձայնը» (1949), «Ցեղին ձայնը» Բ․ հատոր (1954), «Շապին Գարա­հի­սար ու իր հերոսամարտը» (1957), «Չորս աշխարհ» (1962), «Պանդոկ» (1967), «Կարօտ» (1971)։ Գրողը չի յիշատակեր իր հրատարակած ա­ռա­ջին գիրքը՝ “The Fall of the Aerie” («Արծուաբնի անկումը», (1935)։
[82] Տես ծան․ 74։
[83] Խորհրդային Հայաստանի մէջ «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռ­նե­րուն մէջ» գրքի հրատարակութեան հարցին Արամ Հայկազն անդ­րա­դար­ձեր է Ստե­փան Ալաջաջեանին ուղղուած նամակներուն մէջ (տես «Արամ Հայ­կազ. Նա­մակ­ներ» (Երեւան, 2009)՝ էջ 14-25)։
[84] Հիփիները Ամերիկայի մէջ 1960ականներու սկիզբը ծայր տուած ե­րի­­տասարդական ընկերային շարժումի մը անդամներ էին։ Վրէժ-Ար­մէն, որ եր­կար ատեն մօրուք կը կրէր իր երիտասարդութեան, հիփիի տպա­ւո­րութիւն ձգեր է Արամ Հայկազին վրայ։ Ծան.՝ Վրէժ-Արմէնի։
[85] Կշիռի անգլիական միաւոր (հաւասար է 454 կրամի)։
[86] Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէի ա­ռա­ջին նա­­խա­­­գահ (1964 – 1985) Վարդգէս Համազասպեան (1915 – 1992)։ Ան Ա․Մ․Ն․ կ՚այցելէր 1972 Մայիս 3էն Յունիս 11:
[87] Այստեղ Արամ Հայկազ շփոթած է, քանի որ Վրէժ-Արմէնի երկ­րորդ զա­ւա­կը դեռ չէր ծնած։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[88] Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան (Հ․Յ․Դ․ Երիտասարդական Միութեան) մատենադարանը, որ յետոյ ամբող­ջու­թեամբ փոխանցուեցաւ «Համազգային»ին: Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[89] Խօսքը Արամ Հայկազի յոբելեանը Մոնթրէալի մէջ կազմակերպելու մասին է։
[90] Տես ծան․ 55։
[91] Յակոբ Օ­շականի աշակերտներէն, Արամ Հայկազի մտերիմներէն՝ գրող, խմբագիր եւ ուսուցիչ Պoղոս Սնապեա­ն (1927 – 2014)։ «Արամ Հայ­կազ. Մո­ռաց­ուած Էջեր» գրքի Ե. հատորը նուիրած ենք անոր յիշատակին։
[92] Արամ Հայկազը միշտ այսպէս կը գրէ այս բառը։
[93] Արամ Հայկազը նկատի ունի Համաստեղի ծննդեան 70ամեակին նուիրուած հանդէսը Մոնթրէալի մէջ, որ տեղի ունեցած է 1966 Նոյեմբեր 19ին։
[94] Թատերագիր, բեմադրիչ, բա­նաս­տեղծ, հասարակական նշա­նա­ւոր գոր­ծիչ Հրանդ Մարգարեան։ Ան Արամ Հայկազի մտերիմ­նե­րէն է, գրողի ծնն­դեան 70 եւ 110ամեայ յոբելեաններու կազմա­կեր­պիչ­նե­րէն։ Հրանդ Մար­­­գարեանի «Գրող Արամ Հայկազ Հայաստան դար­ձաւ» յօդուածը հրա­տա­րա­կած ենք «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Էջեր» գրքի Ա. հատորին մէջ՝ էջ 280-287։
[95] «Արամ Հայկազ. Մոռացուած Էջեր» գրքի Ե. հատորին մէջ՝ էջ 160-162, տե՛ս Տիգրանուհի Դաւիթեան-Ար­թինեա­նի (1900 – 2001) «Աստուած չ՚ը­նէ՜, որ իմ յոբե­լե­անս տօնեն…» յօդուածը։
[96] Տես ծան․ 62։
[97] «Չորս տարի Քիւրտիստանի լեռներուն մէջ» գրքի անգլերէն թարգմանութիւնը լոյս տեսաւ 2015ին։ Այս ծանօթագրութիւնը քաղուած է սոյն հատորի (տե՛ս «Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր», հատոր Զ., Երեւան, 2015) 118րդ ծանօթագրութենէն – Վ․-Ա.Ա.։
[98] Կը տպագրուի ըստ բնագրի (ԳԱԹ, ԱՀՖ, համար 33 լրացուցիչ)։
[99] Տես ծան․ 91։
[100] Բացիկ է։
[101] Բացիկ է։
[102] Խօսքը Մոնթրէալէն վերադարձին մասին է, ուր իր յոբելեանը տօնուած է 29 Նոյեմբերին։
[103] Արամ Հայկազ ատենին իր մէկ բարեկամին մակագրած ու նուիրած այդ հատորը ետ խնդրած է ու առաջին մակագրութիւնը ծածկած՝ Վրէժ-Արմէնին նուիրած է։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[104] Տես նախորդ ծան․ը։
[105] Այս մասին կարդալ նաեւ Մ.Մ.Խ.ի «Արամ Հայկազ, Մոռացուած Էջեր» հատոր Զ.ի 2րդ ծան․ը։
[106] Խօսքը Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Նիւ Եոր­քի մասնաճիւղի անդամներու մասին է։
[107] Հ․ Յ․ Դ․ Հարաւային Ամերիկայի օրգանը։ Լոյս կը տեսնէ 1931 թուականէն ի վեր:
[108] Տես ծան․72։
[109] Տես ծան․ 77։
[110] Գրող, պատմաբան, հրապարակախօս Արամ Անտոնեանի (1875 – 1952) «Այն սեւ օրերուն» յուշագրութիւնը առաջին անգամ լոյս տե­սած է Կ. Պոլիս, 1919 թուա­­կանին։
[111] Արմէն Անուշի (Մա­րաշ­լեան) «Արեան ճանապարհով» գիրքը լոյս տե­սած է Հալէպ, 1959ին։
[112] Տես ծան․ 78։
[113] Լոյս տեսած է Պէյրութ, 1978ին։
[114] Բացիկ է։ Վրէժ-Արմէնը թուագրած է՝ 1973ի ա­ւար­տ։
[115] Նամակի շարադրանքը մեքենագիր է։
[116] Արամ Հայկազ կ՚ակնարկէ Սուրբ Յակոբ եկեղեցւոյ Ծաղկոցին ու ամէնօրեայ վարժարանին, որոնք բացուեցան յաջորդաբար 1973ի ու 1974ի Սեպ­տեմբերին։ Անոնցմէ երեք տարի առաջ ալ արդէն հիմն­ուած էր Հ․Բ․Ը․Մ․ի ամէնօրեայ վարժարանը։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[117] Լոյս տեսած է Պէյրութ, 1973ին։
[118] Տես նախորդ ծան.։
[119] Տիկին Արթինեանն է։
[120] Վրէժ-Արմէն եւ Նազիկ Արթինեաններու երկրոդ զաւակը՝ Արազը՝ ծնած 1974 Յունուար 12ին։ Ծան․՝ Վրէժ-Արմէնի։
[121] Բացիկ է։ Վրէժ-Արմէնը թուագրած է՝ 1974ի աւարտ։
[122] Տես ծան․ 119։
[123] Տես ծան․ 117։
[124] Ժողովածոն կազմած է Պօղոս Սնապեանը. Համազգային Հայ Կր­թա­կան եւ Մշակութային Միութիւնը գիրքը հրատարակեց որ­պէս Արամ Հայ­կա­զի՝ Պէյրութ նշուող յոբելեանի (20 Դեկտեմբերի 1972) նուէր-անակնկալ։
[125] Տես ծան․ 62։
[126] Բացիկ է։
[127] Բացիկ է։
[128] Բացիկ է։
[129] Բացիկ է։
[130] Բացիկ է։ Վրէժ-Արմէնը թուագրած է՝ 1984ի ա­ւարտ։ Ան կը յիշէ, որ Ա­­­րամ Հայկազին այցելեր է 1984 Ապրիլին։
[131] Տես ծան. 23։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՎԱԶԳԷՆ ԱՆԴՐԷԱՍԵԱՆ

Վազգէն Անդրէասեան կեդրոնի դրօշակիրն է (Կ․ Պոլիս, 1918)

[ԱՆՍՏՈՐԱԳԻՐ]

Իր եռահատոր «Հազարիապատում» յուշագրութեամբ առաւելաբար ծանօթ Վազգէն Անդրէասեանի (1903 – 1995) ձեռագիր կենսագրականն է հետեւեալը, հաւանաբար հեղինակին իսկ կողմէ գրի առնուած 1971ին, ինչպէս վերջին տողը կը նշէ։ Վերնագրին քով գրուած է փակագիծերու մէջ՝ «(Ճեմարան 1917)», որ կը նշէ Գէորգեան ճեմարան մուտքը նոյն թուականին։
Պահած ենք ուղղագրական ձեւերը։ Թեթեւ յաւելումներ կատարած ենք տողատակի ծանօթութիւններով։ Նիւթը կը գտնուի Վարդան Օզինեանի արխիւին մէջ։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Վազգէն Ալեքսանի Անդրէասեան ծնած է 1903 թուի Ապրիլին[,] Չմշկածագի Հազարի գիւղը՝ Տերսիմի գաւառ – Ծոփաց Աշխարհ։

Յաճախած է նախ իր գիւղի դպրոցը, ու ապա Չմշկածագի Իւչպէկ թաղի «Միացեալ Ընկերութեան» հովանիին տակ դրուած բարձրագոյն նախակրթարանը, ու վաղ տարիքի մէջ, 1915ին, դպրոցական շրջանին աւարտէն եւ վկայուելէն ամիս մը առաջ, չարաբաստիկ դէպքերու բերմամբ, ընտանեօք ապաստան կը գտնէ իր հօր քիւրտ բարեկամ՝ Տերսիմի աղաներէն մէկուն մօտ։

1916ի ամրան վերջերը, խումբ մը հայերու հետ կը կտրէ Տերսիմի լեռները ու ռազմադաշտի թրքական գօտին, ապաստանելու համար ռուսական բանակէն նոր գրաւուած Երզնկա քաղաքը ու անկէ Կարին։

Ճեմարան մտնելու առեղծուածը կը սկսի Սարըղամիշէն-Կարին ձգուած շոգեկառքի նեղ գծի կառուցման աւարտումի հանդիսութեանց առիթով, երբ ան, Կարնոյ մէջ հապճեպով ստեղծուած հայոց վարժարանի աշակերտ – իբրեւ ուսուցիչ ունենալով նաեւ Վահան Թոթովենց – ելոյթ կ՚ունենայ եւ հանդիսատես բարձրաստիճան անձնաւորութեանց ուշադրութիւնը կը գրաւէ։ Իբրեւ «Սան Կովկասահայ Բարեգործական Ընկերութեան» ջերմ յանձնարարականով մը կը ղրկուի Թիֆլիս՝ մտնելու համար տեղւոյն Ներսիսեան վարժարանը։

Բարեգործականի տնօրէնութիւնը սակայն անարժէք կը նկատէ Էրզրումի մէջ տրուած իր լիազօրին որոշումը, ու երկուստեք օրեր տեւող յամառ պնդումներու ժամանակամիջոցին է, որ փողոցը, պատահմամբ կը հանդիպի Անդրանիկի հիմնած «Հայաստան» օրաթերթի[1] խմբագիր Վահան Թոթովենցին, մաս կը կազմէ թերթի պաշտօնէութեան, միանգամայն պատրաստուելով Ներսիսեանի քննութեանց, այս անգամ իբր «Սան Կովկասահայ Գրողներու Ընկերութեան»։

Սակայն, այդ օրերուն, ճեմարանի տեսուչ Գարեգին Սրբազանի[2] հետ տեսակցութենէ մը յետոյ, Անդրանիկ, աւելի նպաստաւոր կը գտնէ աշակերտել Գէորգեան ճեմարանին, ու այդպէս է որ 1917ի տարեշրջանի մուտքի քննութեանց կը մասնակցի եւ կ՚ընդունուի։

Ճեմարանը կը փակուի նոյն տարւոյ Դեկտեմբեր 18ին եւ Վազգէն չորս ընկերներու հետ կը փորձէ անցնիլ Կարին մասնակցելու համար «գոյութեան պայքարին», իբրեւ ինքնութեան թուղթ ունենալով Ճեմարան վերադարձի վկայագիր մը, որը, անցեալ տարի (1970ին) Ամենայն Հայոց Հայրապետին կը յանձնէ, կէս դարէ աւելի անկէ անբաժան մնալէ վերջ։

Ա. Աշխարհամարտի վերջաւորութեան, հայ սպայից վարժարան մտնելու իր փորձը եւս ձախողելէ յետոյ, կ՚անցնի Պոլիս, պապենական կալուածներէ հաւաքուած հասոյթի յոյսով իր ուսումը շարունակելու համար, սակայն օրաթերթի մը տպարանին մէջ գիշերային աշխատանքի մը շնորհիւ է, որ կը յաջողի յաճախել Ազգ. Կեդրոնական Վարժարանը ու զայն կ՚աւարտէ «գիտութեանց եւ ուսողութեանց Պսակաւոր»ի վկայականով։

Պօլսէն, 1923ին խոյս կու տայ ու կ՚անցնի Ֆրանսայ, ուր ի վերջոյ կը յաջողի /էջ 2/ պետական թոշակ մը ձեռք բերել ու մտնել «Ազգային Արհեստից եւ Արուեստից Բարձրագոյն Ուսումնարան» ու զայն կ՚աւարտէ ճարտարագէտի վկայականով, 1927ին։

Սկսնակի մը համար թէեւ վաղաժամ, սակայն Սովետական Հայաստանի կառավարութենէն անձնաւորութեան մը Ֆրանսայ այցելութիւնը պատեհ առիթ սեպելով կը փորձէ հայրենիք վերադառնալ։ Այդ դիմումը կը մնայ անհետեւանք։

Աշխատանքի ասպարէզին մէջ իր մասնագիտութիւնը եղած է «նախատիպ» օդանաւերու շինութիւնը, ֆրանսական ազատ կամ պետական հաստատութիւններու մէջ։ Ան իր ասպարէզը աւարտած է գաղիական առաջին երեք, իրենց ծիրին վրայ դրուած արուեստական արբանեակներուն իրագործումին մասնակցութեամբ։

Տասնեակ տարիներ եղած է դասախօս Փարիզի օդանաւային շինութեանց մասնայատուկ վարժարանին մէջ, ինչպէս նաեւ բարեհաճօրէն մեքենագիտութեան եւ գծագիտութեան դասեր աւանդած է «Ժողովրդանուէր գիշերային դասընթացքներու»։

Իսկ հայկական կեանքին յարատեւօրէն սերտ մասնակցութիւն բերած է, գլխաւորաբար, իբրեւ սկզբնական օրերէն անդամ՝ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան ու ապա հիմնադիր այդ միութեան մասնաճիւղերու Ֆրանսայի մէջ եւ պատասխանատու վարիչ երկար տարիներ։ Այդ առթիւ հրատարակած է ու խմբագրած միութեան պաշտօնաթերթը «Հայ Սկաուտ»ը,[3] հեղինակած «Հայ Սկաուտի Առաջնորդը» գիրքը,[4] ինչպէս նաեւ գրած յօդուածներ սփիւռքի թերթերուն մէջ գիտական եւ հասարակական նիւթերու մասին։ Իր ղեկավարութեան շրջանին է, որ Հ.Մ.Ը.Մ.ի կազմը առաջին անգամ ու ապա մասնակցութիւն եւ գործակցութիւն բերած է Սովետական Հայաստանի տարեդարձներու տօնակատարութեանց, հայրենիքի եւ հայ ժողովուրդի գոյութիւնը գերիվեր նկատելով պարագաներու պարտադրած ամէն տեսակի հատուածականութիւններէն, որոնք յատկապէս կը խաթարեն Հ.Մ.Ը.Մ.ի պէս միութեան մը պատանի եւ առաջաւոր երիտասարդ անդամներու դատողութիւնը։

Գործօն անդամ «Բարիզի Հայ Գրողներու Միութեան», մաս կազմած է զանազան վարչութիւններու եւ Միութիւնը ունեցած է յատկապէս բեղմնաւոր շրջան մը իր ղեկավարութեան ներքեւ։

Գրի առնուած օգոստոս 1971ին[:]


[1] «Հայաստան», հասարակական-քաղաքական օրաթերթ (1917 – 1918, Թիֆլիս), հիմնուած Անդրանիկ Զօրավարի նախաձեռնութեամբ եւ Յ․ Թումանեանի նեցուկով, կը կրէ նաեւ «Անդրանիկի օրգան» տիտղոսագիրը։
[2] Գարեգին Եպս․ Յովսէփեան (ապա կաթողիկոս) եղած է ճեմարանի տեսուչ 1905 – 1906 եւ 1915 – 1917 թուականներուն։
[3] Հ․Մ․Ը․Մ․ի պաշտօնաթերթ, լոյս տեսած է 1919 – 1935, ընդմիջումներով:
[4] Ա․ հատոր, Փարիզ, 1946։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԵՍԴԱԼՈՑՑԻԻ ՈՒՂԵԿԻՑ ՄԸ՝ ՊՕՂՈՍ ԳԷՈՐԳԵԱՆ (Բ․)

ՍԵՊՈՒՀ ԱԲԳԱՐԵԱՆ

Ըմբռնել, հաղորդել, աւանդել, դաստիարակել

Արդարեւ, երբ խօսքը իրաւ լուսատուներու մասին է, կը դիտենք որ անոնց կեանքը ամէն պահ սորվելու աշխատանքին մէջ է: Սորվեցուցած ատեն ինք ալ կը սորվի: Եթէ աչք մը նետենք իր երկասիրութեանց, թարգմանութեանց եւ բազմաթիւ յօդուածներուն – հայկական թէ օտար մամուլին մէջ, կը տեսնենք որ ի՜նչ լրջութեամբ մօտեցած է իր ասպարէզին: Իսկ եթէ կարդանք զանոնք, այն ատեն միայն կը հասկնանք որ լճացած գիտութեան մը ճահիճը չէ իր միտքը, այլ յաւէտ յառնող, ինքզինք նորոգող ու բիւրեղացնող, որուն ճառագայթները, շող առ շող արձանագրուեր են որպէս կտակ ապագայ սերունդներուն: Արուեստագէտի մը պէս կը մօտենար ան իր արհեստին եւ իբր այդ՝ ինքնատպութիւն մը ունէր իր խօսքն ու գործը: Այս պատճառով իր հետաքրքրութիւնները չէին սահմանափակուեր մանկավարժական կամ հոգեբանական մարզերէն ներս միայն – այս հանգրուանին կը մէջբերեմ մեծ բանաստեղծ՝ Վահան Թէքէեանի յղուած նամակէ մը հատուած մը, գրուած Պօղոս Գէորգեանի կողմէ շատ հաւանաբար 1943ի Յուլիսին․ «Սիրելի Պրն. Թէքէեան, պէտք ունի՞մ ըսելու թէ Ձեր գրութիւնները մեծագոյն հաճոյքով կը կարդամ. ԱՐԵՒի շաբաթ օրուան թիւերը անփոխարինելի վայելք մըն են ինծի համար, իմացական եւ հոգեկան, եթէ այս վերջին բառը մաշած չէք նկատեր: Քանի մը շաբաթ առաջ Զոհրապին վերաբերեալ Ձեր յուշերը կարդացած էի անյագօրէն, քիչ մը առաջ Տէմիրճիպաշեանի վերաբերեալը կարդացի: Յաճախ այցելուած բանաստեղծ մը: Հայ լեզուի ամենէն մեծերէն որ գրած է ամենէն խոր էջերը, որոնք սիրտը եւ ուղեղը միանգամայն իրենց արմատներէն կը շարժեն… որոնց վրայէն հայերէն սորվիլը ամենամեծ հաճոյքը պիտի ըլլար օտարաբնակ հայ սորվողին»: «Ձեր այս տողերը զորս հազիւ կրնայի որոշել, զգացի որ – կ’ամչնամ ըսելու – թրջած էին աչքերս»: Ահա թէ ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս արուեստագէտ էր Գէորգեան որ անմիջապէս կը թափանցէր իր կարդացած գրութեան իմաստին խորը: Կ’ըմբռնէր, կը վերլուծէր ու կը համադրէր: Շարունակ արարումներ կ’ընէր, սրամիտ էր: Լայն ըմբռնում ունէր ու զօրաւոր դատողութիւն, առաւել եւս չափազանց զգայուն էր: Նամակին շարունակութիւնը կու գայ հաստատել ու լրացնել ըսելիքս․ «Ազնուական եւ գեղազգայիկ – էսթեթիք – ազգասիրութիւն մը կը ծորի անոնցմէ, ինչպէ[՞]ս փոխանցել զայն հասնող սերունդներուն: Միտքս ինկաւ Հրանդ Ասատուրը. նոյն այդ զգացումներով տոգորուած կը խօսէր, երբ Կեդրոնականի սեղաններուն վրայ էինք, նոյն այդ Զոհրապին, Տէմիրճիպաշեանին եւ ուրիշներու՝ Նիկողոս Զօրայեանին, Պարոնեանին, Մամուրեանին մասին: Անոնց անունները արտասանած ատեն կարծես սիրտը մինչեւ բերանը կու գար: Հին սերունդը թանկագին աւանդներ ունի փոխանցելիք նորերուն: Բայց ինչպէս ըսի. ի՞նչ ընել որ այս վերջինները ընդունին զանոնք, սիրեն, յարգեն սրտանց, ոչ շրթունքին ծայրով միայն»: Գէորգեանի մշտնջենական մտահոգութիւնը եղած էր դաստիարակութիւնը: Անոր մէջ ներառելով Ազգին առաջնորդներէն, ծնողներէն մինչեւ կուսակցականներն ու ամբոխավարները:

Առողջ դաստիարակութեան ճամբով խորհիլ, գործել, զգալ

Ինչպէս վերը յիշեցի՝ «այդ գործը կը պահանջէ ոչ միայն գիտութիւն այլեւ անոնց կառչող արուեստ մը՝ գիտնալ թէ ի՞նչ է ընելիքը, ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս ընելու է»: Ասոնց զուգորդութիւնն է որ մանկավարժութիւն կը կոչեն: Մանուկէն կազմել մարդու կոչումին վայել էակ մը եւ զայն իր կատարին հասցնելու ճիգ»: Հոս հարկ է չմոռնալ տեւական նուիրումը: Գէորգեանի իւրաքանչիւր երկասիրութիւնը նպատակ ունի մեր մարդկային ընկերութիւնը շարունակաբար տագնապող այս վիճակէն ազատել – բարելաւել – դաստիարակութեան շաւիղով: «Ամէն ժամանակամիջոց ունի իր ընկերային նկարագիրը, զգալու գործելու, խորհելու կերպերը…»: Սակայն, ամբոխավարներ կ’օգտագործեն նոր սերունդին ուժերը, շեղելով առողջ դաստիարակութեան ճամբէն: Այս կերպով է որ շարունակաբար տագնապը կը մնայ տագնապ»:

Րապինտրանաթ Թակորի «Տուն եւ Աշխարհ» [Պընեէն եւ Ժնեւ, 1931] գործին թարգմանութիւնը Գէորգեանի մտասեւեռած դաստիարակութեան բարոյական ելակէտն էր, որ մեզ կը փոխանցուի՝ զգալու, խորհելու եւ գործելու մղող: Արդարեւ դպրոցներու մէջ ջամբուած ուսումով չէ որ կը գնահատուի անոնց արժէքը – ինչ որ ցաւ ի սիրտ այս է ներկայ ըմբռնումը – այլ այն ոգիով որ կը յատկանշէ զիրենք եւ կ’երեւայ իրենց հասցուցած քաղաքացիներու մտածումներէն, նիստ ու կացին եւ գործերուն մէջ, այդ ոգին՝ որ կը կազմուի դարերու ընթացքին աւանդութեան ոյժով»:

Սկզբունքի մարդ ըլլալով Գէորգեան իր բոլոր գործունէութեան մէջ կը հետեւէր մասնաւոր օրէնքի մը, հոն քմայքը բնաւ չէր միջամտեր: Վախի, կամ շահու, համարումի շարժառիթներ բնաւ չէին գրգռեր զինք: Այսպիսի կարգապահութեամբ մը կը պատրաստէր իրեն յանձնուած սերունդները առաջնորդելով ինքնավարութեան մը որ մարդուն նկարագրին անկիւնաքարն է:

Վսեմ կոչում: Հոգեակներու մէջ հըլու,
Զգուշաւոր հըպումներով՝
Կը գըրէ գութն էջերու վրայ ապահով.
Կը ցանէ սէրն՝ անձնուիրութիւն քաղելու:  
                                                            
Դ. Վարուժան

Արեւմտահայերէնն ու հաւատաւորը

Կրօնական պաշտամունքի կը հասնէր իր հիացումը հանդէպ մեր գրաբարին եւ արեւմտահայերէնին, զոր կը նկատէր «նուրբ, ճկուն, երաժշտական, հայկական հոգիին հարազատ արտայայտութեան միջոց»: Առանց ձեւակերպութեամբ կրօնամոլ երեւալու, խորապէս կը հաւատար Ամենակալին զօրութեան: Մանուկ տարիներուն դպիր եղած էր եւ հայկական եկեղեցական ծիսական կանոնները գիտէր: Բոլոր շարականները, մեղեդիներն ու տաղերը իրեն համար ունէին սրտահատոր արժէք: Իր խօսքերուն մէջ Սուրբ Գիրքէն օրինակներու մէջբերումը սովորական երեւոյթ էր: 1974ին, երբ ՔԱԹՐԱն Միւզէ Կիմէի սրահին մէջ Հնգեակս նուագելու պատիւը շնորհեց ինծի, մամուլէն տեղեկացած էր լուրը եւ հակառակ բարիզեան Յունուարի ցուրտին, ընտանեօք եկած էին ունկնդրելու: Կատարման վերջաւորութեան, դողդոջուն քայլերով կը յառաջանար դէպի բեմ: Ծափերու աղմուկին հետ ես արդէն բեմին վրայ էի եւ խոնարհութեան, ողջագուրումի եւ շնորհակալութեան պարտաւորութիւնս կը կատարէի[,] երբ իր ազնիւ դստեր օգնութեամբ բեմ բարձրացաւ եւ տամուկ աչքերով զիս գրկեց, համբուրեց եւ աւելցուց. «Տղաս, այժմ Սիմէոն Ծերունիի նման կրնամ ըսել – Արդ արձակեա՛ զծառայս, Տէր, ըստ բանի քում ի խաղաղութիւն, զի տեսին աչք իմ զփրկութիւն քո, զոր պատրաստեց[եր] առաջի ամենայն ժողովրդոց…»: Այդ պահուն կարող չեղայ կապը ըմբռնել: Երեկոյեան ընթրիքի պահուն, խռպոտ ու կերկեր ձայնով մը, սակայն ուրախական՝ երգեց Արեւագալի «ԼՈՅՍ» շարականը, որուն արձանագրութիւնը կը պահեմ, որպէս մասունք: Ապա, մեղմ ձայնով, որուն մէջ ներքին յուզում մը կը դողար, ըսաւ. «Ուսուցիչի մը համար ասկէ մեծ վարձատրութիւն կարելի՞ է երեւակայել…»: Յաջորդ օրը ստիպեց որ միասնաբար ուխտի երթանք Վենսան Վան Կոխի եւ եղբօրը դամբանին, Auvers-sur-Oise: Հանճարեղ նկարիչին դամբանը իսկական ուխտավայր մըն է մարդասէր արուեստագէտներու ու անձնաւորութեանց: Բանաստեղծներ, գրագէտներ, երգահաններ, գիտնականներ, քաղաքական այլազգի դէմքեր, բոլորը՝ դամբանը երիզող դալարին վրայ զետեղեր էին իրենցմէ եկած բան մը. մէկը՝ իր վրձինը, միւսը՝ իր երանգապնակը, ուրիշ մը գողտրիկ քառատող մը, ուրիշ մը՝ մեղեդիի մը փոքրիկ հատուածը… քերթող մը՝ իր գրիչը…: Անկարելի է արտայայտել այն խորհուրդը, զոր կը փոխանցէր այդ այցելութիւնը: Իր ոսկի խօսքերը կու գային լուսաւորել մեր օրը. «Ճշմարիտը, գեղեցիկը, բարին… յաւիտենական են… Բոլոր անոնք որոնք այս հաւատքով կը գործեն, լոյսի շաւիղին մէջ կը մնան մշտնջենապէս…»:

Զարգացող ապագայ ուսուցիչին ներշնչարան 

Այսօրուան յարգելի Պրն. բանախօսակցիս խօսքին ծիրէն հեռու մնալու ճիգիս մէջ, ոտնձգութիւն չեմ սեպեր սա քանի մը խօսքերը՝ Կեդրոնականի եւ Մելգոնեանի սաները՝ Բեսդալոցցիին 250րդ, իրենց Մայր Լուսարանին եւ անոր սան Լուսատուին 110րդ տարեդարձները մէկտեղելով յարգանքի այս գիրք-դափնեպսակը հրատարակելով կ’արտաբերեն իրենց էութեան լոյս պատկերը – թէ՝ իրենք «վարժեցուած» տղաք չեն եղած, այլ՝ բնականօրէն «զարգացած-կերտուած» աշակերտներ: Ի՜նչ երջանկութիւն է հաստատել թէ ճշմարտութեամբ, գեղեցիկին պաշտամունքով մարդկութեան բարիք կամենալն Գէորգեանի կեանքին առանցքը կազմեց: Գէորգեանի երկասիրութիւնները[՝] թարգմանութիւն, ուսումնասիրութիւն, խոհ, եւ այլն – բոլորն ալ կու գան հաստատել այն աղերսը որ կը գտնուի աշխատասէրին եւ անոր գործերու թէմաներուն միջեւ: «ՀԷՐՊԱՐԴ» [Ա․ հատոր, 1956], «ԾՆՈՂՔՆԵՐՈՒՆ», «ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ ՄՈՒՐԱՑԿԱՆԵՐ» [Պէյրութ, 1956] , «ԺԱՆ-ԺԱԳ ՌՈՒՍՕ (1712 – 1778). ԿԵԱՆՔԸ» [Լոս Անճելըս, 1976], «ԱՆՀԻՄՆ ԱԿՆԿԱԼՈՒԹԻՒՆՆԵՐ» [Ա․ տետր, Լոս Անճելըս, 1979, Բ․ տետր, Փարիզ,1981], «ՕՐԻՆԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹԵԱՆ ՈՒԺԸ», «ՖՐԷՕՊԵԼ», «ՌՈՒՍՈՅԻ ԷՄԻԼԸ», եւ այլն որոնցմով կը փորձէ իր մանկավարժական տեսութիւնները եւ փորձառական մեթոտները կտակել ապագայ սերուդներուն – ուսուցիչներուն, մանկավարժ-հոգեբաններուն եւ հայկական հանրապետութեան: Գէորգեան՝ Հինդլիանի նման «Ռուսոյական» «Բեսդալոցցի»ի պէս մանկավարժական մեթոտաբանութեան – յեղաշրջող նոր պատգամներ չերկնեց: Իր մեծութիւնը կազմեցին այն սկզբունքները, որոնք գործնականապէս ապացուցանեց: Ինք եղաւ նախ աշակերտը իր բնալուծարանի, իր ծրագրած շաւիղէն առաջին ընթացողը: Եւ ընդմիշտ հաւատարիմ մնաց իր փորձարկած ու հաստատած օրէնքներուն: …Դաւանելով ճշմարիտ դաստիարակի այն փորձին որ իր անձին օրինակով կը դաստիարակէ քան թէ մեծաշռինդ քարոզչութեամբ…: Անհուն կորովով ու կամքով յառաջ տարաւ դաստիարակչական յղկումը իր անձին. այդ իսկ պատճառով անձնազուսպ եւ խորապէս բարոյական բարձրութեան տիպարը ներկայացաւ մանաւանդ իր աշակերտներուն եւ իր շրջապատին՝ ընդհանրապէս: Այս կերպով ներշնչեց այն բոլոր անհրաժեշտ յատկութիւնները որ կը բնորոշեն զարգացող ապագայ ուսուցիչը: Սիրեց իր աշակերտները – քանզի սիրեց ու յարգեց ինքզինք: Այս իսկ պատճառով, իր պաշտօնակիցներէն, աշակերտներէն մինչեւ պարզ ծանօթներ անխարդախ սէր եւ ինքնաբուխ յարգանք ցուցաբերեցին իր ողջութեան եւ անկէ վերջ: Գէորգեան ուսուցիչին եւ մարդուն մասին շատ թարմ ու սրտագին յուշեր կան իր բազմաթիւ աշակերտներուն քով: Որոնք կը յատկանշուին իրենց բովանդակալից[,] մեղմ ու քնքոյշ բնոյթով: Վստահ եմ որ եթէ հոս եղած ըլլար[,] յանդիմանական երեւոյթ մը պիտի տար իր արտայատութեան՝ ձախ յօնքը վեր բարձրացնելով – երբ լսէր, սակայն[,] թէ գտնուեցան մարդիկ որոնք չենք գիտեր ի՞նչ բանէ դրդուած… «պարապ վախտի խաղալիք» անուանեցին իր հայեացքները: Մինչ անդին օտարներ մանաւանդ – մեծագոյն գնահատանքը տուին իր երկասիրութիւններով մարդկութեան փոխանցուած խոհերուն: Քանզի մայր հարցը կը դնէր դաստիարակութեան վրայ: Գիտցածը տեղին եւ ըստ պահանջի գործադրել: Ահա թէ ի՞նչ կը նշանակէ կեանքին համար պատրաստել մանուկը: Թութակներ, մարդամեքենաներ – ոգեզուրկ անձեր – պատրաստել չէր իր նպատակը, այլ տղուն միտքը մարզել, անհատականութիւնը մշակել եւ ձեռներէց ոգի ստեղծել: Այս սկզբունքին համար յստակ զօրութեամբ շեշտեց կարեւորութիւնը ձեռային աշխատութեանց. – նկարչութեան, քանդակի, փորագրութեան, իրենց այլազան ձեւերուն մէջ – խորապէս հաւատալով որ արարելու գործընթացը միտքը կը մարզէ, անհատականութիւնը կը մշակէ եւ ձեռներէցութեան ոգի կը կերտէ: Այս միտքով էին իր ուսուցիչները՝ Պօվէ եւ Քլափառէտ: Կը յիշեմ Պօվէի տարեդարձին առիթով, օր մը մօտեցաւ ինծի եւ խնդրեց որ փայտի վրայ փորագրական աշխատանքով մը ներկայացնեմ Բեսդալոցցին շրջապատուած իր սիրելի աշակերտներով եւ տակը գրուած իրմէ ոսկի խօսքի հատուած մը: Յետոյ խնամքով ծրարուած յղեց Պօվէի հասցէին: Բաւական վերջ ինծի փոխանցեց այն ուրախութիւնը որ Մեծ Մանկավարժը գնահատանքով արտայայտուած էր ձեռային աշխատանքով իրեն փոխանցուած տարեդարձի պատգամին: Այդ ձեռային պատգամը այսօր կը գտնուի Պօվէի Հաստատութեան մանկավարժական թանգարանին մէջ: Պրն. Գէորգեանի Մելգոնեանէն մեկնումէն վերջ Վարժապետանոցը շարունակեց գործել տասնեակ մը տարիներ: Այժմ Մելգոնեան Հաստատութիւնը չունի Վարժապետանոց: Մթնած է անմահ բարերարներու լոյս տեսլականին գործադրումը: Պատերը զարդարող մանկավարժներու նկարները խնամքով կը պահեմ երաժշտանոցին մէջ:

Մեր մեծ երախտաւորին մահուընէն 17 տարիներ վերջ իր մեղմաձայն արտասանուած խոկումները կու գան ականջիս․ «… եթէ վերստին աշխարհ գայի ուրիշ որեւէ ձիրքով, վստահ եմ նորէն ուսուցչութիւնը պիտի ընտրէի իբրեւ ասպարէզ…»:

Այո, սիրելի ուսուցիչ…

Պիտ’ մնայ լոկ անոր այս մեծ մխիթարանք՝
Թէ իր կեանքն ու գործը իր սաներուն մէջ կ’ապրի դեռ…   
     
Դ. Վարուժան

Բարիզ, 4 Դեկ. 1996      

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԵՍԴԱԼՈՑՑԻԻ ՈՒՂԵԿԻՑ ՄԸ՝ ՊՕՂՈՍ ԳԷՈՐԳԵԱՆ (Ա․)

Պօղոս Գէորգեան
Սեպուհ Աբգարեան

ՍԵՊՈՒՀ ԱԲԳԱՐԵԱՆ

Կիպրահայ երաժիշտ, երգահան եւ խմբավար Սեպուհ Աբգարեան (1930 – 2014) համացանցի ու մանաւանդ եութուպի մնայուն յաճախորդներուն ծանօթ է իր ղեկավարած «Գոհար»ով։ Ոչ միայն երգչախումբին ու նուագախումբին, այլեւ հանդիսատեսին ղեկավարումով խանդ ստեղծող այս երգահանին կը պատկանի հետեւեալ բանախօսութեան հեղինակութիւնը, նուիրուած Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ իրեն ուսուցիչ եղած մանկավարժ Պօղոս Գէորգեանի (1886 – 1979) վաստակին արժեւորումին։ 1945 – 1951 թուականներուն Աբգարեան ուսանած է Մելգոնեանի մէջ ու զայն աւարտած։ Յուշագրական բնոյթ ունենալուն եւս սոյն բանախօսութիւնը կարեւոր է։
Բանախօսութիւնը կազմակերպուած է Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի Սանուց Ֆրանսայի Միութեան վարչական խորհուրդին կազմակերպութեամբ, Պօղոս Գէորգեանի նոր հրատարակուած «Բէսդալոցցի» հատորին հրատարակութեան առթիւ (Փարիզ, 1996), 4 Դեկտեմբեր 1996ին, Հ․Բ․Ը․Մ․ի Ալեք Մանուկեան սրահին մէջ, Փարիզ:
Ուղղանկիւն փակագիծերու մէջ մանր յաւելումներ ու սրբագրութիւններ կատարած ենք, լեզուական եւ կէտադրական, քիչ ծանօթութիւններ ալ աւելցուցած ենք իբրեւ տողատակի տեղեկութիւն։
Նիւթը, համակարգչային շարուածք, կը գտնուի Վարդան Օզինեանի արխիւին մէջ։ Հաւանաբար օրին տպագրուած ըլլայ մամուլին մէջ։ Ստուգելու կարելիութիւնը չունինք առ այժմ։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

***
Թոք կը սպառէ, միտք կը լլկէ, շունչ կու տայ,
Եւ չի խորհիր իր վէրքերուն.
Մանկութեան դէմ դրած ամբողջ ծերութիւնն՝
կը բաժնէ իր ծովը բազում լճի վրայ…:
Դ. Վարուժան

1996 տարին իր հետ բերաւ Ազգային դպրութեան երկու մեծ կրթօճախներու տարեդարձները՝ մէկը Կ. Պոլիս, Կեդրոնականին 110ամեակը, միւսը՝ Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան 70ամեակը: Աշխարհի այլազան ցամաքամասերու վրայ սփռուած անոնց սաները սիրով ու ակնածանքով հոգեհաւաքներ կազմակերպեցին եւ երախտապարտ արտայայտութիւններով նորոգեցին իրենց ուխտը, հանդէպ հայ ազգի դարաւոր արժէքներուն, այդ արժէքները կերտողներուն եւ զանոնք անվթար պահող[,] զարգացնող լուսատուներուն:

Ազգային դպրութեան մեծ երախտաւորներէն է մեր սիրելի լուսատուն, ուսուցչապետը, արժանաւոր կրթական մշակը, մեծավաստակ դաստիարակը, նուիրեալն ու խղճամիտ մանկավա[ր]ժը, խորազննին հոգեբանը՝ Պօղոս Գէորգեան, որուն ալ ծննդեան 110ամեակն է այս տարի:

Ուսումնական Տեսուչը եւ Վարժապետանոցը

Մօտաւորապէս 50 տարիներ առաջ, երբ ոտք դրի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութենէն ներս, սարսափած ու անպաշտպան թռչնիկի մը հոգեվիճակը ունէի…: Շուրջս սաներ ու սանուհիներ, որոնք ինծի կը նայէին, այնպէս ինչպէս պիտի նայէին անօրինակ արարածի մը: Սակայն մխիթարութիւնս ծնողքէս լսած կարգ մը ուսուցիչներու ներկայութիւնն էր հաստատութենէն ներս. անոնց շարքին՝ Պօղոս Գէորգեանի անունը: Հայրս եղած էր Մելգոնեան Հաստատութեան մարմնակրթանքի հիմնադիր մարզիչ-արիապետը, եւ 1932ին Պրն. Գէորգեանի պաշտօնակիցը: Իրար լաւ կը ճանչնային եւ հետագային ալ կը թղթակցէին: Ուսումնական վերամուտէն շատ ուշ ժամանած ըլլալով – Դեկտեմբեր 8ին, կը վախնայի որ զիս անմիջապէս ետ կը ղրկեն, քանի որ ուսումնառութեանս մէջ երեք ամիսներու լուրջ բաց մը կար: Պրն[․] Գէորգեան հաստատութեան ուսումնական տեսուչն էր եւ մանկավարժական դասերուն կամ[,] այսպէս ծանօթ[,] վարժապետանոցին միակ դասախօսը: Կրտսերագոյն կարգերուն կը դասաւանդէր աշխարհագրութիւն եւ ֆրանսերէնէ հայե-րէն թարգմանութիւն:

Պրն. տնօրէնին հրահանգով զիս իր առանձնասենեակը կանչեց: Առաջին հանդիպման, պատանեկան տպաւորութիւնս՝ շատ դրական եւ ուրախական ազդեցութիւն մը արձանագրեցի: Քաղցր ժպիտով մը հարցուց ծնողացս առօրեային եւ աշխատանքներուն մասին: Ոչ մէկ ակնարկութիւն վերադարձիս մասին: Ապա, մտերիմ շեշտով մը հարցուց թէ դպրոցը կը սիրէի՞: Գլխու շարժումով մը հաստատեցի եւ սարսափս ու անպաշտպան ըլլալու զգայնութիւնս ազատագրուեցան – աչքերս լեցուեցան… քանզի ուսման համար յանձն առեր էի ծնողքէս բաժնուիլ…: Ժամանակի ընթացքին դիտեցի որ խօսակիցս՝ Կեդրոնականցին, ուսուցչական կազմի միւս անդամներու մեծամասնութենէն հիմնապէս կը զանազանուէր իր հագուստ-կապուստով: Գոց կապոյտ բաճկոնակ մը, գոց մոխրագոյն տաբատով կը հագուէր ճերմակ շապիկ մը եւ սեւ ելէկ մը, վիզին տակ թառած թիթեռնիկ մը: Հասակը միջահասակէն քիչ մը ցած. լեցունկեկ, դէմքը խնամքով ածիլուած եւ անշուշտ բոյրով օծուած փայլութեամբ, մազերը ողորկ՝ ետեւ սանտրուած եւ հովերու քմայքէն չազդուող, իսկ քթին տակ քառակուսի պեխ մը: Ուշադրութիւնս գրաւած էր վիզին հաստութիւնը եւ երկկզակեան լեցունութիւնը:

Անձուկ այլ հեքիաթային վիճակ եւ առողջ մրցակցութիւն

Այդ տարին՝ Միջին Արեւելքի երկիրներէն շատ սաներ ընդունուեր էին եւ կրտսերագոյն դասարանը կը յորդէր նորեկներով: Իւրաքանչիւր գրասեղանի առջեւ կը նստէին 3 սաներ: Որպէս վերջին նորեկը՝ վտիտ մարմինս զետեղեցի դրան մօտ, վերջին գրասեղանին առջեւ՝ ուր արդէն երեք հոգիներ կային: Շատ դժուար կ’ըլլար լսել ուսուցիչը եւ մանաւանդ տուն տրուած ծանօթութիւնները: Գիրքեր կային միայն որոշ դասերու համար – մնացեալները՝ հարկ էր որ աշակերտը իր մասնաւոր տետրակին մէջ արձանագրէր… եւ սորվէր իր գրութենէն: Բ. համաշխարհային պատերազմէն ետք հաստատութիւնը տնտեսական շատ նեղ վիճակ մը կը պարզէր եւ ուրիշ բաներու հետ աշակերտութեան տրուած տետրակները աժանագոյններէն էին – տժգոյն, անփայլ ու անհրապոյր: Պրն. Գէորգեանի աշխարհագրութեան պահը սկսաւ իր ծանրաքայլ մուտքով եւ մեղմ, սակայն յստակ բարեւի խօսքով: Ապա, դասարանին տուաւ անունս: Իր ուրախութիւնը յայտնեց որ եկած եմ միանալու կրթարանին ուսումնատենչ սաներու խումբին: Բազմանդամ դասարանը լուռ էր: Պրն. Գէորգեան հանդարտ բացաւ իր պարութան եւ դարձուց մեքենագրուած դեղին էջերը, որոնցմէ շատեր փրցուած, ճմռթկած ու ծալուած էին տարիներու գործածութեան հեւքով…: Իտալիոյ մասին էր դասը: Աշխարհագրական դիրքը, երկրին կազմութիւնը, լեռները, լիճերը[,] գետերը եւ բնական հարստութիւնները: Սրամտութիւններ եւ երգիծական նմանողութիւններ կու գային աշխարհագրական չոր նախադասութիւնները Պրն. Գէորգեանի անպաճոյճ եւ հեզասահ պատումէն վերածուելու հրաշագեղ հեքիաթի: Դասարանը մագնիսացած կ’ունկնդրէր, կարծես ըլլար սիրուած երգ մը, կամ երաժշտութիւն մը: Հեքիաթանման այս ընթացքը[,] սակայն, գիտական հիմը չէր կորսնցներ, ինչո՞ւն եւ ինչպէ՞սը կարգով կու գային հարցնելու, եւ դասարանը կը պահէր առողջ մրցակցութեան ոգին: Ինծի համար նորարար եւ հաճելի էր դասաւանդութեան այս ոճը: Ինչ որ ամենէն էականն է՝ անջնջնելի կերպով նիւթը կը դրոշմուէր աշակերտին ուղեղին ծալքերուն մէջ: Դասը արդէն սերտուած կ’ըլլար դասապահի ընթացքին եւ սերտողութեան համար կը մնար քարտէզը գծել եւ անգամի մը համար միայն, արձանագրուած ծանօթութեանց վրայէն անցնիլ, ապա կարդալ լրացուցիչ այլ հանրագիտական տեղեկութիւններ: Ժամանակի ընթացքին դասաւանդութեան այս հաճելի պահը կը խորացնէր մեր հետաքրքրութիւնն ու ծանօթութիւնը մեր պատուական ուսուցիչին անձին մասին:

Ուսանող ապա ուսուցիչ 

Նախկին Կեդրոնականցին, ծնած 1886 Սեպտեմբերին, Պէյօղլու, Իսթանպուլ, յաջորդաբար աշակերտած էր Նարեկեան, Էսաեան, Վենետիկեան Մխիթարեանց եւ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանները: Կեդրոնականէն շրջանաւարտ եղած էր 1908ին: Ինը ամիսներ եղած էր Մաթէոսեան Տպարանին պաշտօնեայ. 1909ի Մարտին Եւրոպա կը մեկնէր, իբր Գազազեան սան, մինչեւ տարեվերջ Նէօշաթէլի Էքօլ Նօրմալի[1] մէջ – վարժապետանոց ուսանելէ ետք՝ Ժընէվ կ’անցնէր, հետեւելով ընկերային գիտութեանց եւ մանկավարժական ճիւղերուն, աշխատելով նոյն ատեն [Էտուառ] Քլափառէտի[2] տնօրէնութեան տակ, հոգեբանութեան աշխատանոցին մէջ: Երեք տարիներ վերջ 1912ի ամառը պաշտօնի կը հրաւիրուէր Իսթանպուլ, «ՆՈՐ ԴՊՐՈՑ»էն եւ «ԴՊՐՈՑԱՍԷՐ ՏԻԿՆԱՆՑ ՎԱՐԺՈՒՀԻՆՈՑ»էն: 1915ին պաշտօնի կը կոչուէր նաեւ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանին մէջ իբր ընդհանուր պատմութեան ուսուցիչ: Իրմէ առաջ Լեւոն Թաշճեանի նման պատուական ուսուցիչ մը դասաւանդած էր անցեալ դարերու փառքերն իրենց վերելքով ու կործանումով, կը գրէ Վազգէն Անդրէասեան:[3] Այժմ Պրն. Գէորգեանն էր որ իր աշակերտները պիտի առաջնորդէր «Նոր կոչուած քաղաքակրթութեան մը ոլորտներուն մէջէն, միջին դարերէն մինչեւ այժմէական պատմական իրադարձութիւններուն…»: Իր աշակերտներուն հաւաստիացումով «Կեդրոնականի բոլոր շրջաններէն ամենէն երջանիկ այն երկու-երեք տարիները, երբ մեր ազգին պատմութիւնը եւս, եթէ մօտաւոր երէկի ընթացքին ընդհանուր ազգացի մէջ նշանակուած էր իբր ողորմութիւն՝ իր ջարդերովն ու իր ցաւերովը, այժմ խոր ու անզուսպ հաւատքն ունէին որ նոյնքան մօտաւոր գալիքին մէջ… պիտի փայլէր իր ամեհի վերելքով, պիտի անցնէր նոյնպէս ընդհանուր ազգերու շարքին»: Այդ օրերուն յատուկ «մեծ ու սքանչելի յաւակնութիւն մը՝ ամէն ազգի պատանիի վայել…»: Արդեօք մե՞ղք մը պիտի սեպուէր… որո՞ւն կրնար վնասել իրենց ալ սեփական ազատութեան տիրանալու սրբազան իրաւունքը: Յետոյ ի՞նչ է շահը, ցեղը բաժնելու, գերի վարելու մէջ – իրեն ոչնչացումը բաղձալու…: «ԵՒՐՈՊԱՅԻ ՀԱՒԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹԻՒՆ» – այս էր նոր ուսուցչին նոր յանկերգը[,] որ դանդաղօրէն կը պղտորէր, կ’աղաւաղէր ազգային անկախութեան դիմագիծը, թերահաւատութեան փոշին կը ցանէր օրուան հակասական լուրերուն առընթեր[,] գիտական դիտարկութեան նորութիւնը կու գար յուզական անցեալին, աւանդական դարձածին տեղը բռնելու: Այդ օրերէն արդէն «հաւասարակշիռ» նոր ուսուցիչը – չափուած, իր շարժուձեւերուն եւ արտայայտութեան մէջ, շուքը ծանր, առանց դոյզն ճիգի իր դասապահը երկիւղածութեան մէջ պահող – իր բառով[՝] «զուարթ խստութիւն» կոչելով: Դասարանը սրբարան դաւանող՝ ինք իբր քուրմ մը՝ ծիսակատար: Ինչպէս որեւէ դասանիւթ, այնպէս ալ Պատմութեան ուսուցումը կը պահանջէ ընդարձակածաւալ հմտութիւն, իւրաքանչիւր շրջանի քաղաքական, տնտեսական ու մշակոյթի ինքնատիպ եզրերը թուելու եւ բացատրելու կարող միտք ունենալ: Սակայն ամենէ[ն] աւելի՝ մտաւոր պարկեշտութիւն մը հարկ էր ունենալ, [կարենալու համար] անկողմնակալ վերլուծումներ ընելու համար դէպքերու եւ դէմքերու վերաբերեալ: Ահա թէ ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս «հաւասարակշիռ» մեր ուսուցիչը՝ Պրն. Պօղոս Գէորգեան իր դաստիարակի կոչումը լրացնող հմտութիւն ձեռք բերած էր ժրաջան աշխատանքով արդի մանկավարժութեան հնոցին մէջ: Իր ուսման աւարտին արդէն վարկ ունէր Զուիցերիոյ համալսարանական եւ մասնագիտական շրջանակին մէջ, ուր իր գրութիւնները քաջալեր ընդունելութիւն գտած ու գնահատուած էին: Ազգաց պատմութեան դասաւանդութիւնը իր մէջ կը կերտէր ապագայ մանկավարժութեան պատմութեան պարկեշտ պատմաբանը: Վերջապէս մեր ազգին մէջ քանի՞ հատ իրաւ, նոր մանկավարժութեան գաղափարներով թրծուած դաստիարակներ կը հաշուենք: [Նիկողայոս] Զօրայեանը, [Ռէթէոս] Պէրպէրեանը, [Յովհաննէս] Հինդլեանը, եւ անշուշտ Պօղոս Գէորգեանը: Ուրիշներ նախ գրագէտ են, ապա ուսուցիչ կամ մանկավարժ… եւ երբեմն մանկավարժ-հոգեբանը կը բացակայի:

Ասպետական կեցուածք 

1915ին զինուորական ծառայութեան պիտի կանչուէր սպայից վարժարանը, – զապիթ նամզէտի թալիմկեահը, – Հինգշաբթի կէսօրէն վերջ եւ Ուրբաթ ամբողջ օրը, դասերը շարունակելով հանդերձ Դպրոցասէրի եւ Կեդրոնականի մէջ: Ա. համաշխարհային պատերազմի վերջաւորութեան, կը հարկադրուէր պարագաներու բերմամբ երկու դպրոցներու, միաժամանակ, – Դպրոցասէր եւ Տայեան աղջկանց վարժարաններու – տնօրէնութիւնները ստանձնել: Շատ քիչերու երեւելի կ’ըլլար Գէորգեանի թունդ ազգասէր էութիւնը, սակայն, առիթներ չէին պակսեր ցուցադրելու այդ ոգին՝ սրամիտ արտայայտութիւններով: Համեստ եւ կենցաղագէտ մարդ ըլլալով կը խուսափէր ինքզինք ցուցադրելէ, սակայն ունէր իր կարծիքը: Տարակարծութիւններ, դժգոհանքներ, վիրաւորանքներ, դառնութիւններ ունէր… Նոպլէս Օպլիժ ,[4] կը լռէր՝ խուսափելով հասարակնալու վտանգին մէջ իյնալէ[,] սակայն, բնաւ չէր զոհեր իր անհատական տեսակէտը, որեւէ շահու համար: Այս օրերուն անգործնական այս նկարագիրը չնաշխարհիկ էակի մը կը վերածէ ունեցողը: Առանց քարոզի, իր անձին օրինակով, ես ալ սորվեր էի այս ասպետական կեցուածքը, սակայն, ոչ ոք անշուշտ կարող կ’ըլլար մրցիլ անոր բնական կեցուածքին հետ:

Վարժուհինոց մը, յետոյ Զուիցերիա 

Դաստիարակութեան իր հաւատքը պատճառ կ’ըլլայ որ թողուր Տայեանը, Դպրոցասէրի տնօրէնութիւնը պահելով եւ Կեդրոնականի մէջ պահ մը ընդհատած դասերը վերստանձնելով: Այս ոգիով կը կազմակերպէր Դպրոցասէրը՝ նախակրթարանը վերածելով երկրորդական վարժարանի եւ վարժուհինոցի: 1922 –23ի ձմեռը, իր առաքելութիւնը զինք կ’առաջնորդէր Ժընէվ, Պընեէնի եւ Ժընէվի Հայ Դպրոցը կազմակերպելու եւ վարելու: Պընեէնի բաժնին մէջ կը կազմակերպէր նաեւ պզտիկ տպարան մը, որմէ ելած են իր թարգմանչական աշխատանքներուն մեծագոյն մասը: Գէորգեան իր արհեստին մասին պատկառանք զգալով, հրապոյրի ու վեհութեան կը վերածէր իր պաշտօնը: Այս կերպով տղոց ճակատագրին վարիչն էր: Իր մէկ ակնարկէն, շրթունքի շարժումէն, յղացումէն ու մտածումէն կախուած էր տղոց ապագան: Ահա թէ ինչպիսի խորունկ լրջութեամբ եւ անսայթաք կամքով կը գործադրէր իր պարտականութիւնը: Շատ կանուխէն իր մեծ երազը արդէն կերտուեր ու զարգացեր էր իր էութեան մէջ: Պիտի հիմնէր վարժապետանոց մը, պիտի պատրաստէր ուսուցիչ-ուսուցչուհիներ ազգին համար: Նպատակն էր լուսաւորել ազգը եւ փոխել՝ մենծերու՝ կոշկոռ կապած ծուռ մտայնութիւնը ուսուցչի անձին նկատմամբ: Անհանգիստ վիճակի մէջ էր, որքան ալ իր սիրած ասպարէզին յենած ըլլար: Սակայն կար աւելին, զոր պէտք էր երիտասարդ տարիներուն լրումի հասցնել: Լուռ որոնման մէջ էր իր միտքը: 1928ին կը հրաժարէր տնօրէնութենէ, բայց կը շարունակէր ուսուցիչի պաշտօնը եւ տպարանի աշխատանքները:

Զուիցերիայէն Մելգոնեան

1926ի Փետրուարին, 1920էն առնուած որոշումով, ազգային անմահ բարերարներ Գրիգոր եւ Կարապետ Մելգոնեաններու Կրթական Հաստատութիւնը կը բացուէր Կիպրոս կղզիի հիւրընկալ հողին վրայ, – անգլիական գաղթավայր մը այդ օրերուն, – պատսպարելու համար Եղեռնէն ճողոպրեալ որբուկները: Այս կեսարացի անգրագէտ բարերարներուն լուսաւոր տեսլականն էր՝ պատսպարելով հանդերձ հայ որբուկները, անոնցմով պատրաստել հայ ազգին ապագայ առաջնորդներ, գործիչներ, ուսուցիչներ: Սրբազան առաքելութեան մը ասպարէզ կը բացուէր բոլոր անոնց, որոնք կ’ուզէին զինուորագրուիլ այս նպատակին: Այդ շրջանին հաստատութեան խնամակալները այս մտահոգութեամբ երկար փորձերէ եւ փնտռտուքէ ետք, 1932ին, պաշտօնապէս Մելգոնեան Որբանոց կը հրաւիրեն Պրն. Պօղոս Գէորգեանը – իբր ուսուցիչ պատմութեան, աշխարհագրութեան եւ ֆրանսերէն թարգմանութեան: Եւ երեք տարիներ հարկ կ’ըլլար որ Նոր Մանկավարժը կարենար գետին յարդել, վստահութիւն ներշնչել խնամակալ մարմինին մօտ, որպէսզի 1935ին Մելգոնեանի մէջ պաշտօնապէս հաստատուէր Վարժապետանոցը, որուն հիմնադիրն ու առաջին տեսուչը կը կոչուէր Պրն. Պօղոս Գէորգեան, ապա նոյնպէս, հաստատութեան ալ կրթական տեսուչ, որմէ կը հրաժարէր 10 տարի ետք[,] 1945ին, պահելով իր մանկավարժութեան, հոգեբանութեան, քաղաքական տնտեսագիտութեան, աշխարհագրութեան, ֆրանսերէն թարգմանութեան դասերը: Մինչեւ Մելգոնեան Հաստատութենէն իր վերջնական մեկնումը, Պրն. Պօղոս Գէորգեան կը շարունակէր իր պաշտօնը նոյն հաւասարակշիռ բծախնդրութեամբ: Ակներեւ էր իր մեծ հաւատքը «օրինակի ազդեցութեան» վրայ: «Առանց անոր, կ’ըսէր, ողջամտութիւն, ընդունակութիւն, բարի կամեցողութիւն եւ սէր՝ մասնաւորաբար աշակերտին հանդէպ, անբաւարար են»:

Ուսուցիչն ու բեսդալոցցեան ընտանիք մը

 Իր կոկիկ հագուստ-կապուստը եւ խօսելակերպի ազնուական ու քաղաքակիրթ ոճը… մեր վրայ, առանց որ մենք այդ մասին մտածենք, բնական ընթացքով, տպաւորութեան միջոցով կը փոխանցուէր մեզի եւ որպէս ջնարակ չէր որ կ’առնէինք զայն, այլ մեզի դարձած մեր էութեան ամբողջական մէկ մասը:

Պրն. Գէորգեան կը ծխէր – ինչպէս պիտի ըսէր Աւետիք Իսահակեան – «Իմաստութեան ջիպուխը»[՝] ծխամորճը (որ քանդակուած դիմանկարն էր Վոլթերին), – սակայն միայն ու միայն իր մտերմութեան մէջ: Նիկոսիոյ Միսոլոնկի փողոցին հարաւային մուտքին առաջին տունը՝ ձախ կողմը՝ Գէորգեաններու բնակարանն էր: Դրան մուտքին ընդունարանն էր – ապա, կը ճիւղաւորուէին հիւրասենեակը, աշխատութեան սենեակը, ննջարանները եւ առօրեայ նստելու եւ այլ սենեակներ: Հիւրասենեակին մէջ ունէին վառարանը, որուն շուրջ կը հաւաքուէին Գէորգեան ընտանիքին անդամները, [յար եւ նման ինչպէս] Բեսդալոցցիի գիրքին էջ 20ի վրայ նկարագրուած «այն սենեակը զոր զուիցերեական գերմաներէնով Վօ՜նշթուպէ [Wohnstube – նստասենեակ] կը կոչեն: Ընտանիքին հաւաքտեղի սենեակը, ուր գիշերները կը նստին, տղաքը դաս կը պատրաստեն, մինչ մայրիկը կը հիւսէ, ուր կը ճաշեն եւ երբեմն ալ մէկը ընթերցում մը կ’ընէ բարձրաձայն եւ ուր լռութիւն, վստահութիւն, սէր կը տիրէ», մինչ տան կատուն՝ Փըչիկը խաղաղութիւնը կ’ըմբոշխնէ: …Պրն. Գէորգեան պատարագիչի մը պէս կը պատրաստէր իր ծխախոտը. երկու-երեք տեսակ ընտիր ծխախոտի կապոցներ իրար կը խառնէր – լաւ մը կը գզէր եւ վրան կ’աւելցնէր պզտիկ դգալ մը մեղր, կը միախառնէր ու այս իր գաղտնիքն էր – օր մը երկու այդպէս ձգելէն ետք կը լեցնէր ծխամորճը եւ տեսնէիք թէ ի՜նչ հեշտանքով ու երջանկութեամբ գուլաները օդին մէջ պատկերներ կը նկարէին խափուսիկ ու անհետացող …Ընտանիքին սիրուած հայրիկն էր: Շատ վաղ տարիքէն կորսնցուցեր էր մայրն ու հայրը եւ իր խնամքը յանձնուեր էր իր մեծ քրոջ՝ Ռամէլայի գուրգուրանքին, որ ասպարէզով պատրաստուած մանկապարտէզպանուհի էր: Նէ ծնողական պարտաւորութիւնները կը կատարէր խոր գիտակցութեամբ: Պաշտպան հրեշտակն էր կրտսեր եղբօր, նոյնիսկ անոր ամուսնութենէն՝ 1930էն ետք: Պրն. Պօղոս Գէորգեան ամուսնացեր էր իր երբեմնի աշակերտուհիներէն, բնիկ իսթանպուլահայ Օրդ. Հերմինէ Չիլինկիրեանի հետ. «կինը ամենէն մաքուր եւ ամենէն ազնիւ հոգիներէն մէկը զոր տեսած ըլլար աշխարհիս վրայ – ոյժ կու տար այս գաղափարներուն» (մէջբերում իր «Բեսդալոցցի» գիրքէն, [Բարիզ, 1996], էջ 32): Ունեցեր էին դուստր մը՝ Գոհարիկը – եւ մանչ մը՝ Գէորգը, որոնք երկուքն ալ Մելգոնեան Հաստատութենէն շրջանաւարտ էին: Գոհարիկ եղաւ արենուշապետ եւ արենուշական շարժումին մեծ բրոբականտիսթը եւ գործունեայ ծառայողը: Իսկ Գէորգը առաջնակարգ մարզիկ մը եւ աթլէթ մըն էր. առանց մոռնալու տաղանդաւոր հնարամիտը: Տիպար ընտանեկան բոյն մըն էր Գէորգեաններու օճախը: Տիկին Գէորգեան, որ բոլորը «մեր մաման» կը կոչէին, բառին իսկական առումով բարութեան ու ազնուութեան օրինակն էր. ինչպէս անգլիացիները սովոր են ըսելու՝ Իսկական Լէյտի մը: Քալուածքը, շարժուձեւերը, խօսելու եղանակը եւ նիւթերը ներկայացնելու կերպը, փափկանկատ ու նրբամիտ զրոյցներով՝ ազնուացեալ տպաւորութիւն մը կը ձգէին բոլորին վրայ: Առաջին անգամ Տիկին Հերմինէ Գէորգեանը տեսայ 1946 Դեկտեմբեր 31ի Ամանորի գիշերուան ճաշկերոյթ-հանդէսին: Վայելչակազմ, նուրբ դէմք մը, երկնագոյն աչքեր. սեւ[,] երկար վերարկու մը հագած, մետաքսէ բաց կապոյտ շալ մը վիզին փաթթած պատշաճօրէն յարդարուած շագանա[կա]գոյն շէկի զարնող մազերը. ոչ մէկ արտակարգ պճնանք, իր պարզութեան մէջ գեղեցկագոյն, սեւ ձեռնոցներով վերջակէտուած ժուժկալ արդուզարդը աւելի եւս հմայք կու տար լռակեացի իր ժպիտին: Պրն. Գէորգեան առօրեայ իր կեանքէն բերուած օրինակներով գլխաւոր դերակատարն էր: Սակայն «մեր մաման» էր հրահանգողը, ան էր վարիչն ու տիրուհին Գէորգեան Տան: Եւ զաւակները, այդ ընտանեկան առողջ մթնոլորտին ներկայացուցիչները: «Օրինակին ազդեցութիւնը» մեծապէս կը տպաւորէր մեզ՝ աշակերտներս: Տարիներ վերջ երբ Մելգոնեանի մէջ աշակերտական շրջանս աւարտեցի, եւ բարձրագոյն ուսումս առնելով վերադարձայ դարձեալ հաստատութիւն, այլեւս այցելութիւններս կ’ըլլային աւելի մտերմիկ եւ պաշտօնակիցի հանգամանքով. այն ատեն համոզուեցայ որ Գէորգեան տունը իտէալ ընտանիքն էր ուր կը տիրէր սէրն ու յարգանքը իրարու նկատմամբ: Վառարանին շուրջ բոլորուած ձմրան օրերուն՝ Պրն. Գէորգեան կը ծխէր ու կը խոկար ու ծուխի գուլաներուն հետ կը գլգլար իր ոսկի խօսքերու հոսքը. «Զաւակ սիրել կը նշանակէ մարդ պատրաստել: …Ապագան մեր արդի վիճակէն կախեալ չէ՝ այլ հասնող սերունդներէն, անոնց ստանալիք կ[ր]թութենէն: …Դաստիարակել կը նշանակէ գիտնալ թէ ի՞նչ պիտի ընեն, ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս»: …Նման նիւթեր ընտանեկան յարկի տակ, որուն բոլոր անդամներն ալ հաւասարապէս կը մասնակցէին այս հետաքրքրական զրոյցին: Տիկին Գէորգեան կատաղի ընթերցող մըն էր. աջ ձեռքը իր ամուսնոյն: Անոր գրութեանց մեքենագրողը եւ մանաւանդ՝ քննադատը: Պրն. Գէորգեան յաւիտենական ուսանող մնաց: Անձնական փորձառութիւնս այս համոզումս աւելի եւ աւելի հիմնաւորեց, երբ ինք օր մը մանկավարժութեան դասապահին կ’ըսէր. «լաւ ուսուցիչը մշտնջենական ուսանող մըն է»:

Շարն Ա


[1] Neuchâtel, Ecole Normale.

[2] Édouard Claparède (1873 – 1940).

[3] Վազգէն Անդրէասեան (1903 – 1995) եւս աշակերտած է Պ․ Գէորգեանի, Կեդրոնականի մէջ, եւ անոր մահուան առթիւ գրած է հնգամաս յօդուածաշարք մը՝ «Կեդրոնականի սիրելի ուսուցչիս Պօղոս Գէորգեանի յիշատակին» («Յառաջ» օրաթերթ, 18, 19, 20, [?], 25 Սեպտեմբեր 1979): Վերի մէջբերումները շատ հաւանաբար քաղուած են այս յօդուածաշարքէն։

[4] Noblesse oblige, ազնուականութեան պարտադրած հասկացող կեցուածք։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

[ՈՂՋՈՅՆԻ] ԽՕՍՔ – Ն․ Ս․ Օ․ Տ. Տ. ՎԱԶԳԷՆ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՄԱՍԻՆ [1]

[ՊՕՂՈՍ ԳԷՈՐԳԵԱՆ] 

Մանկավարժ եւ կրթական մշակ Պօղոս Գէորգեանի (1886 – 1979) այս ողջոյնի խօսքը անստորագիր է։ Հաւանաբար տակաւին անտիպ, մեքենագրուած այս երկու էջերը խօսուած են Ժնեւի մէջ (տես ծանօթ․ 1)։ Հեղինակը աւարտած է Ժնեւի համալսարանի մանկավարժական ճիւղը, ապա եղած է տեղւոյն հայկական վարժարանի տնօրէնը: Ժնեւի մէջ հրատարակած է մանկավարժական բնոյթի թարգմանական երկու հատոր (Էտուառ Քլաբառէտ, «Չափու վրայ Դպրոց», հրատարակութիւն եւ տպագրութիւն Հայ Դպրոցի, Պընեէն եւ Ժընէվ, 1926 եւ Րապինտրանաթ Թակօր, «Տուն եւ Աշխարհ», Պընեէն եւ Ժընէվ, Հայ Դպրոց, 1931)։
1967ի Յուլիսին Վազգէն Վեհափառ գտնուած է Ժնեւ, Եկեղեցիներու Համաշխարհային Խորհուրդի հրաւէրով։ 14-20 Յուլիսին առաջին անգամ իբրեւ կաթողիկոս եղած է զուիցերիահայ գաղութին մէջ (տես «Պատմական այցելութիւն․ խմբագրական», «Էջմիածին» պաշտօնաթերթ, թիւ 9, Սեպտեմբեր, 1967, էջ 5-8 եւ «Վեհափառ Հայրապետի ուղեւորութիւնը Ժնեւ», նոյն, էջ 9-38):
Շաբաթ, 15 Յուլիս, երեկոյեան ժամը 9։00ին, Ժնեւի մէկ պանդոկին մէջ ի պատիւ վեհափառին տեղի կ’ունենայ գրական-գեղարուեստական երեկոյ, 500 հոգիի ներկայութեամբ, ժամանած Զուիցերիոյ տարբեր քաղաքներէն, Ֆրանսայէն, Իտալիայէն, Պելճիքայէն, Հոլանտայէն,Աւստրիայէն, Գերմանիայէն եւ այլ երկիրներէ։ Լիբանանէն ներկայ եղած ու խօսք առած է Անդրանիկ Ծառուկեան։ Պոլսէն ներկայ եղած է նաեւ Շնորհք Պատրիարքը։
Ըստ երեւոյթին, այնտեղ խօսք առած է նաեւ Պօղոս Գէորգեան, որուն անունը սակայն չի յիշուիր վերի հաղորդագրութեան մէջ, հակառակ այլ մանրամասնութիւններու։ Կամ ալ՝ ելոյթ չէ՞ ունեցած պարզապէս։ Եթէ այս երկու էջերը չվկայէին, պիտի չգիտնայինք, որ 81ամեայ ծերունի մանկավարժը խօսք առած է հոն (հմմտ․ յատկապէս՝ «Հանդիսաւոր նիստ», նոյն, անդ, էջ 29-31)։
Նիւթը կը գտնուի Վարդան Օզինեանի արխիւին մէջ։ Հրատարակութիւնը կատարած ենք միայն ուղղագրական եւ կէտադրական թեթեւ հպումներով։

ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

***

Ազնիւ հայրենակից տիկիններ եւ պարոններ,

Ես ալ պատանի եղած եմ…․ ատենօք, հետեւաբար եւ պատանեկութեան երազներ ունեցած։ Անոնցմէ մէկը կը վերյիշեմ այս իրիկուն դարձեալ, տիրող այս մթնոլորտին մէջ։ 

Երբ Պոլսոյ Կեդրոնականի գրասեղաններուն վրայ էի տակաւին, Համիտեան շրջանին էր. Հայաստանի աշխարհագրութեան, ազգային պատմութեան ուսուցումը արգիլուած, պատէն կախուած քարտէսներուն վրայ Armenie անունը քերթուած, ջնջուած։ Հայոց պատմութեան դասագիրք չէր տրուեր ձեռքերնիս, ուսուցիչը կը խօսէր եւ մենք թեւերնիս ծալած մտիկ կ՚ընէինք զինքը, որովհետեւ վտանգաւոր էր նօթ առնել, Կեդրոնականը յաչս կառավարութեան միմլի (կասկածելի) ըլլալով իբր յեղափոխութեան բոյն։ Լրտեսները ետեւնուս կը պըտըտէին առտու-իրիկուն[,] երբ դպրոց կը մտնէինք կամ կ՚ելլէինք անկէ։ Խուզարկութիւն մը մեր պայուսակներուն կրնար աղէտալի հետեւանքներ ունենալ։ 

Երբ ուսուցիչը պատմական ժողովներու մասին վրայ կը խօսէր[՝] Աշտիշատի ժողով, Շահապիվանի ժողով եւ այլն[,] յափշտակուած մտիկ կ՚ընէի ու կ՚երազէի, միտքս կը ցրուէր ուսուցիչին ըսածները այլեւս չլսելու աստիճան։ Կր փորձէի երեւակայել այդպիսի ժողովի մը օրը։ Լուրը տարածուած, ժողովուրդը կանուխէն եկած-խռնուած ժողովատեղիին առջեւ ճամբուն երկու կողմը պարիսպ կազմած սպասելով անհամբեր ժողովականներու ժամանումին։ 

Այն ատեն պատկերասփիւռ չկար, որով բացառիկ առիթ մըն էր Հայաստանի զանազան եւ հեռաւոր աշխարհներուն նախարար կոչուող իշխանները տեսնելու։ Ու կ՚երեւակայէի թէ ի՞նչպէս Սիւնեաց իշխանը, Մամիկոնեանց իշխան, Բագրատունեանց իշխանը, Ռշտունեանց, Բզնունեանց եւ այլ իշխանները հասնելով հետզհետէ, փրփրած ձիէն վար կը ցատկէին փոշեթաթաւ, հետաքրքիր եւ հիացիկ նայուածքներուն տակ ժողովուրդին։ Իշխաններուն կը յաջորդէին եպիսկոպոսներու շարքը, եւ ամէնէն վերջ կաթողիկոսը. ան ալ աշտանակած։ Չէ՞ մի որ դեռ շատ չընէր Ներսէս Աշտարակեցի ձիով կ՚այցելէր իր սիրական կամուրջին։ 

Կը ցաւէի որ անկարելի էր այլեւս այս պատկերը աչքով տեսնելու յոյսը սնուցանել։ Այն ատենուան իմաստով նախարարները պատմութեան կը պատկանէին այլեւս եւ դարերէ իվեր։ Որով երազս երազ պիտի մնար։ Եւ սակայն մասամբ միայն այդպէս եղաւ։ 

/էջ 2/ Ունինք այսօր մեր պզտիկ հայրենիքին, առժամաբար պզտիկ, հայ նախարարներ[,] որոնք իրաւ է թէ իշխաններ չեն, բայց ինչպէս պիտի ըսէր Թէքէեան, աւելի լաւ այժմու պահանջքներուն համապատասխան պաշտօնատարներ, առաջնորդներ են։ 

Իսկ Կաթողիկոսութի՞ւնը[։] Ան երբեք չէ դադրած գոյութիւն ունենալէ, մինչեւ այսօր կը մնայ։ Ապացոյց թէ ազգը պէտք ունի անոր։ 

Այսպէս է որ կրնանք Հայրապետին կոնդակները կարդալ, հեռուէն իր օրհնութիւնները ստանալ, մօտէն ալ տեսնել զինքը, աջը համբուրել, ձայնը լսել եւ նոյնիսկ – ինչպէս վաղը – պատարագին ներկայ գտնուիլ, յետոյ ալ իրեն սեղանակից ըլլալու առանց[ձ]նաշնորհը վայելել։ 

Ազնիւ Հայրենակիցներ, 

Պզտիկներուն չ՚իյնար – եւ ես այդ պզտիկներէն եմ – մեծերուն անձին եւ գործերուն մասին դատաստան ընել, գնահատել, ներբողել զիրենք։ Պատշաճութեան հակառակ պիտի ըլլար ատիկա եւ ըստ իս վիրաւորիչ նոյնիսկ։ Բայց կը լսեմ, կը կարդամ ամէն օր որակեալ, ձեռնհաս եւ իրազեկ անձերու կարծիքները Վեհափառին արժանիքներուն, ժողովուրդին հանդէպ սնուցած զգացումներուն եւ իր գործունէութեանց մասին, որոնք անխտիր գնահատական եւ երախտագիտական են։ 

Որով միայն կը մնայ ինծի երկար, շատ երկար կեանք մաղթել Իրեն։ Բայց ո՛չ՝ ուրիշ մաղթանք մը եւս ունիմ։ Մարմնական կեանքը, որքան ալ երկար ըլլայ, վախճան մը ունի, երբ այդ մասին խորհիմ[,] հետեւեալ պատկերը կու գայ աչքիս առջեւ։ Վեհափառը երկինքին դուռը կը ներկայանայ տարիներու եւ ժողովուրդին երախտագիտութեան եւ երախտագէտ ըլլալ չուզողներու երախտապարտութեան ալ բեռան տակ կքած։ Հոն Ս. Մեսրոպ կ[՚]ընդունի զինքը, լոյսերու մէջ, գրկաբաց, Սահակէ եւ աշակերտներէն շրջապատուած ու ողջագուրել, ճակատը համբուրելով կ[՚]ըսէ.

«Ապրիս[,] զաւակս. մենք քեզիպէսներէն յուսացինք. քեզիպէսներու հաւատացինք»։ Բայց կը փութամ կրկնել, Աստուած երկար, շատ երկար կեանք պարգեւէ մեր Վեհափառին։ 

Այս մաղթանքը ոչ թէ միայն որովհետեւ պէտք ունինք միշտ իրեն – հետեւաբար եւ ընդունինք թէ ո՛չ անշահախնդիր – այլեւ որովհետեւ, ինչպէս ըսուեցաւ քիչ առաջ, ժողովուրդը կը սիրէ իր վեհափառը, ազգընտիր եւ էջմիածնաբոյր ամենայն հայոց Հայրա[պետ]։ 

Ժընէվ, 15 Յուլիս 1967 


[1] Իրեն ի պատիւ Ժընէվի Հայ գաղութին կողմէ կազմակերպուած, 15 Յուլիս 1967, Վեհափառը Էքիւմէնիքի ժողովի եկած էր։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: