ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ – ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

Երկու համազգայնականներու բարեկամութենէն շատ անդին կ’անցնի ուսուցիչ, խմբագիր, գրադատ, մանկավարժ ու կրթական գործիչ Գրիգոր Շահինեանի (1930-2009) եւ Վրէժ-Արմէնի բարեկամութիւնը։ Անոնց միջեւ երթեւեկած նամականին կը վկայէ այս բարեկամութեան ու համագործակցութեան կարգ մը երեսներուն մասին միայն։ Նամականիներու պարզած պատկերը յաճախ այսպէս է՝ հատուածական մանրամասնութիւններ, երբեմն խորացած՝ հոս ու հոն, երբեմն ալ հարեւանցի ակնարկ մնացած։

Վրէժ-Արմէն ծանօթագրութեանց մեծ մասը ինք պատրաստեց։ Գրաշարութիւնը կատարած է Անի Բրդոյեան-Ղազարեան։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

Shahinian photo
Համազգայինի ԱՊատգամաւորական Ժողովի պատգամաւորներ՝ Զաւէն Ինճէճիկեան (Մոնթրէալ), Յարութիւն Քիւրքճեան (Աթէնք), Վրէժ-Արմէն Արթինեան (Մոնթրէալ) եւ Գրիգոր Շահինեան (Պէյրութ), Աթէնքի մօտ ամառանոց մը, Օգոստոս, 1990։

 

Գր Շհ. 1

Գր Շհ 2

1[1]

Պէյրութ, 15 նոյեմբեր 1967

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Ստացանք և հետաքրքրութեամբ կարդացինք ղրկած գրութիւններդ: Շատ սիրեցինք մա՛նաւանդ նամակիդ անկեղծ եւ մտերիմ շեշտը: Նոյն ձևով ալ պիտի պատասխանենք:

Մեր կարծիքը այն է որ «Ա՜խ, ինչքա՜ն կ’ուզեմ»ը յաջող չէ: «Յառաջդիմութի՞ւն է ինծի համար թէ՞ յետադիմութիւն» հարց կու տաս: Կը կարծեմ ոչ մէկն է, ոչ ալ՝ միւսը: Պարզապէս տարբեր բան մըն է, թերևս խառնուածքիդ քիչ մը անյարիր: Պէտք եղածին չափ խիտ չէ և խոր ու չունի ուրոյն այն բանը, որ քերթուածը կը զատորոշէ արձակէն:

Կարդացած եմ գրութիւններդ Յուսաբերի[2] մէջ: Հետաքրքրութեամբ: Հաւատք, համոզում և անկեղծութիւն գտած եմ անոնց մէջ: Նաև սրտառուչ բան մը, որ հաւանօրէն անգիտակցաբար դրած ես, և որ արտայայտութիւնն է սփիւռքահայ մեր նոր սերունդի իւրայատուկ մէկ տագնապին՝ հայութեան մէջ և մարդկութեան իր դերն ու տեղը ճշդելու: Կը կարծեմ որ անկեղծ մարդու և երիտասարդ սփիւռքահայու քու խառնուածքդ աւելի հարազատօրէն կը պատշաճի նման գրութիւններու:

Գրելու այս ձևը տարիքոտ մարդու հովանաւորող կերպի մը մի՛ վերագրեր: Մասնաւոր տեսակի մտերմութեան մը արդիւնքն է: Քեզ տարիներէ ի վեր կը ճանչնամ. այն օրէն, երբ «Ջահա-/էջ 2/կիր»ին[3] նամակ գրեցիր և ուզեցիր խմբագիրներէն մէկուն հետ թղթակցիլ: Խմբագրութեան խորհրդատու ուսուցիչն էի այն ատեն և Յարութիւնին[4] ե՛ս թելադրեցի որ կապ պահէ հետդ:

Ինչ կը վերաբերի «Գարուն»ի[5] հարցումներուն՝ արդէն իրենց էջերուն մէջ անոնց ներկայութեան համաձայն չէինք եղած: Անշուշտ խնդիրները հետաքրքրական են և սովետահայ երիտասարդութեան ներկայ հոգեվիճակը կը ցոլացնեն, բայց գրական ամսագիրի մը յարմար չեն: Անշուշտ մե՛ր կարծիքով, որ կրնայ սխալ ըլլալ:

Մեր սկզբունքին համաձայն՝ պատրաստ ենք ապահովագրուած նամակով ղրկելու քեզի գրութիւններդ, եթէ անոնց պատճէնները չունիս քովդ: Կը բաւէ միայն որ իմաց տաս, յաջորդ նամակիդ մէջ:[6]

Որովհետև կը յուսամ թէ մեր մերժումը ոչ մէկ ձևով կը խանգարէ «Ահեկան»ի և քու «մտերմութիւն»ը: Քեզ պարզապէս մեզմէ մէկը կը նկատենք: Յաճախ կը պատահի որ մեր մնայուն աշխատակիցներուն այս կամ այն գրութիւնը մերժենք:

Լաւագոյն մաղթանքներով՝

Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]

 

[1] Ձեռագիր նամակ։
[2] Վրէժ-Արմէն եղած է Գահիրէի «Յուսաբեր» օրաթերթի աշխատակից 1955-1966, իսկ 60ականներու սկիզբները խմբագրած է նոյն օրաթերթին Երիտասարդական շարժում էջը։
[3] «Ջահակիր»՝ Պէյրութի Ճեմարանի Լսարանական Միութեան թերթը, հիմնադրուած է 1948-49ին, որուն հրատարակութեան հսկած է նաեւ Գ․ Շահինեան, իբրեւ ճեմարանի հայերէնի ուսուցիչ։
[4] Յարութիւն Քիւրքճեան։
[5] Երեւանի «Գարուն» գրական-գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական ամսագիրը սկսած է լոյս տեսնել 1967 Յունուարին, Վարդգէս Պետրոսեանի խմբագրութեամբ։ Երկրորդ թիւին մէջ (Փետրուար, 1967), էջ 2-7, հրատարակուած է  «Մեր հարցաթերթիկը սիրոյ եւ երիտասարդ ընտանիքի մասին» վերտառութեամբ ու «Տասնչորս.ութսուներեք» վերնագրով գրութիւն մը, ուր տրուած 14 հարցումներուն 83 երիտասարդներու պատասխաններն են։ Հաւանական է, որ յաջորդական թիւերու մէջ հրատարակուած ըլլան ուրիշներու ալ պատասխանները, քանի որ վերջաւորութեան այդ իմաստով հրաւէր կայ բոլորին։
[6] Ըստ երեւոյթին «Ահեկան» գրական եռամսեային (1966-1970) մէջ, որուն հիմնադիրն ու գլխաւոր խմբագիրն էր Շահինեան, հրատարակութեան չէ ընդունուած Վրէժ-Արմէնի ղրկած մէկ չափածոյ գրութիւնը։

 

2[1]

Մոնթրէալ, 8 Մարտ 1971

Սիրելի պ. Շահինեան,

Այս նամակով կը խնդրեմ որ կատարէք հասցէիս հետևեալ փոփոխութիւնը.

Ապա, կ’ուզեմ մտահոգութիւն մը յայտնել.

Կը թուի թէ՝ Ահեկանը դժուարութեանց առջև կը գտնուի. ինչո՞ւ. ինչի՞ պակասն է արդեօք – դրամի՞ (որ կը ճարուի, ի վերջոյ), հաւատքի՞ (որ կը հրահրուի, ի դէպ), թէ… տաղանդի (որ կը զարգանայ եթէ… գոյութիւն ունի արդէն): Անկախ յապաղումներէն, և կրճատումներէն (միացեալ թիւե՜ր), բան մը կայ որ ձեր դժուարութիւնը կը մատնէ. յոգնածութի՞ւն մը արդեօք, թէ… պարպուածութիւն մը:

Գեղարուեստական գրականութիւնը կարծես իր տեսակարար կշիռն է որ կը կորսնցնէ, և այդ՝ ոչ միայն Ահեկանի մէջ: Մեր տղաքը գեղեցիկ խօսքէն կը խորշին. կը հաւատամ որ գրականութիւնը գեղեցիկ խօսքէն անդին բան մը է, պարարտ խորք ունենալու է, բայց նաև առանց գեղեցիկ խօսքին՝ ոչինչ է: Պարզապէս չես կարդար, մէկդի կը դնես: Բագինին ալ կը գրէի նման դժգոհութիւն մը – ոչ-գրական բաժինը որքան խորունկ և հետաքրքրական կը դառնայ, գրական բաժինը այնքան կը տժգունի: Արդեօք բացատրութիւն մը ունի՞ք:

Գուցէ գրականութիւնը, իբր ընկերային ազդակ, կը դադրի ներգործութիւն ունենալէ, գուցէ մեր վազեվազ կեանքը թոյլ չի տար որ գեղեցիկին առջև կանգ առնենք պահ մը, գուցէ…

Իրապէս ի՞նչ ունի Ահեկանը: Պիտի շարունակէ՞ք հրատարակել. Յուսաբերի մէջ ատեն մը “Երիտասարդական շարժում”[2] էջը կը խմբագրէի, և կը յիշեմ ի՜նչ մեծ ուրախութիւն էր անոր լոյս տեսնելը ինծի համար, – եւ ի՜նչ մեծ վիշտ՝ դադրիլը: Կ’երեւակայեմ ձեր վիճակը: Թերևս կրնաք խորհրդածութեան կամ ասուլիսի նիւթ դարձնել այն թէ ինչո՞ւ մեր այսօրը – բացի կարգ մը սիրային արկածներու պատումէն – կը բացակայի նորերու գրականութեան մէջ:

Ամէն պարագայի՝ յաջողութիւն:

Սիրով՝

Վրէժ-Արմէն [ստորագրութիւն]

 

[1] Ձեռագիր նամակ։
[2] ՀՅԴ Երիտասարդական Միութեան նախաձեռնութիւնն էր այս։ Անդրանիկ Պետրոսեանն ու Լեւոն Պէնկեանը ունենալով որպէս աջակից, 2-3 տարի խմբագրեցի շաբաթական էջ մը, ուր բացառաբար երիտասարդներս կը գրէինք մեզ հետաքրքրող ազգային, մշակութային եւ զանազան այլ նիւթերու մասին։ Երիտասարդները խանդավառ էին, բայց երբ Բեգլար Նաւասարդեանը «Յուսաբեր»ի խմբագիր եկաւ, դադրեցուց զայն… բաւարար շարժում չտեսնելով անոր մէջ։ Անդրանիկն ու Լեւոնը յետոյ գործակիցներս եղան երբ «Հորիզոն»ը սկսանք հրատարակել Մոնթրէալ։

 

3[1]

Պէյրութ, 28 մարտ 1971

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Երբ նամակդ հասաւ՝ «Ահեկան»ի վերջին թիւը լոյս տեսած էր արդէն և նախկին հասցէիդ ուղարկուած: Անմիջապէս ուրիշ օրինակ մըն ալ ղրկեցի նոր հասցէիդ:

«Վերջին թիւ»ը միայն ժամանակագրական բացատրութիւն չէ. հինգերորդ տարուան աւարտին՝ փակեցինք «Ահեկան»ը: Ճիշդ զգացած էիր. տարի մըն է կը քաշքշուէինք արդէն. հիմա վերջացաւ այլեւս:

Պատճառը նիւթական դժուարութիւնը չէ միայն: Ինչպէս դուն ալ կը գրես՝ եթէ միայն դրամի հարց ըլլար՝ կը ճարէինք: (Թէև չեմ գիտեր ինչպէ՞ս պիտի ճարենք երեք հազար լիբ.՝ մեր պարտքը գոցելու համար…) բուն դժուարութիւնը բարոյական կարգի էր. մեր մնայուն աշխատակիցներուն կէսէն աւելին մեկնած է Եւրոպա կամ Ամերիկա՝ ուսանելու, հաստատուելու եւլն: Մնացողներն ալ խրած են իրենց սեփական հոգերուն ու դժուարութիւններուն մէջ: Այս պայմաններուն տակ՝ ինչի՞ կը ծառայէ «Ահեկան»ը. եթէ երիտասարդներու հաւաքական ճիգին ասպարէզը չըլլայ՝ ինչո՞ւ տպուի:

Գրական մեր ներկային վերաբերող քու վերլուծումդ ճիշդ է: Փայլուն չէ կացութիւնը:

Բարևներով՝ Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]

Գրիգոր Շահինեան[2]

 

[1] Ձեռագիր նամակ։
[2] Ստացողին կողմէ աւելցուած։

 

4[1]

Հալէպ, 10-3-1991

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Աճայիպ մարդ ես դուն, 8 կարճ տողնոց գրութիւն մը ղրկեր ես և կ’ըսես՝ «Դարձեալ գրէ, խնդրեմ»: Բայց ես ալ քիչ մը տարօրինակ ըլլալու եմ, որ ահա կը գրեմ, ան ալ Հալէպէն:

Երկու օր առաջ եկայ՝ աղջիկս ուղղակի օդանաւով Երեւան ղրկելու համար: Երէկ մեկնեցաւ: Ամուսինին քով ու գրեթէ վերջնականօրէն: Ես տակաւին երկու օր մը ևս կը մնամ՝ ուսուցիչներու օրուան առիթով երկու խօսք արտասանելու համար: Գալ երեքշաբթի կը վերադառնամ Պէյրութ:

Ես ալ շատ ուրախ եմ քեզի ծանօթանալուս համար: Միայն կը ցաւիմ որ ամբողջ ժամանակնիս ժողով-ժողով խաղալով անցուցինք և սանկ կուշտ ու կուռ խօսելու առիթ մը չունեցանք: Վնաս չունի. խէյրօ պի ղէյրօ, ինչպէս արաբները կ’ըսեն: Այս երկու բառը արաբերէնով չգրեցի, որպէսզի չգիտնաս ո՛րքան մանկական է արաբերէն գիրս. հայերէնէ՛ն ալ աւելի…

Ես տակաւին համալսարանի դասերուս[2] չվերսկսայ. անցած տարուան ծրագիրը կ’աւարտեն ուսանողները: Իսկ անցած տարի եօթնամեայ[3] արձակուրդս առած էի ես:

Անշուշտ կը շարունակեմ Խաչեր Գալուստեան Մանկավարժական Կեդրոնի գործերով զբաղիլ:[4] Ազատ /էջ 2/ ժամերս ալ կը յատկացնեմ կարդալու և գրելու: Վերջերս աւարտեցի բաւական երկար ուսումնասիրութիւն մը Հրանդ Մաթեւոսեանի մասին:[5] Միտք ունիմ Հայաստանի պարբերականներէն մէկուն մէջ տպելու, մեր ուղղագրութեամբ:

Ընտանիքիս անդամները և ես լաւ ենք: Կ’ապրինք օրը օրին և կը սպասենք աւելի լաւ ժամանակներու: Հիմա որ ծոցի պատերազմը[6] աւարտած է՝ յոյսեր կան որ մեր կեանքն ալ բարելաւուի։ Նայի՛նք:

Համազգայինի մէջ կը զբաղիմ փոքրերու պարի դպրոցով: Անունը Գայիանէ է եւ Լեւոն Շանթ Մշակութային կեդրոնի վերջին հիմնարկութիւնն է:[7] Նա՛և իմ կտակս, որոշ չափով: Մտադրած եմ մի՛այն շարքային անդամի աշխատանք կատարել այսուհետև: Որքան որ կարողութիւններս ներեն:

Հիմա կարգը իմս է քեզի ըսելու՝ «Եթէ ժամանակ ունենաս՝ գրէ՛»: Գո՛նէ այսքան:

Ջերմ բարևներով՝

Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]


[1]
Ձեռագիր նամակ։
[2] Շահինեան 1970-1994 Լիբանանի Պետական Համալսարանին մէջ ֆրանսական գրականութիւն դասաւանդած է։
[3] Շաբաթ տարի (année sabatique) ըսել կ’ուզէ հաւանաբար։
[4] Շահինեան եղած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի Խաչեր Գալուստեան Մանկավարժական Կազմաւորումի Կեդրոնի հիմնադիր անդամ եւ տնօրէն 1987–2007 թուականներուն։
[5] Երեւանի «Նորք» ամսագրի 1992ի 1/2 միացեալ թիւին մէջ լոյս տեսած է Շահինեանի գրութիւնը «Հրանտ Ահնիձորցի» վերնագրով (էջ 102-111), որ կրճատուած տարբերակն է իր այդ ուսումնասիրութեան։ Աւելի ուշ ամբողջական տարբերակ մը հաւանաբար հրատարակուած է Անթիլիասի «Հասկ» պաշտօնաթերթին մէջ։ Հետագային պիտի փորձենք գտնել «Հասկ»ի տարբերակը։
[6] 1990-91 թուականներուն, ընդմէջ Մ․ Նահանգներու, յարակից ուժերու եւ Իրաքի։
[7] Համազգայինի Պէյրութի Գայիանէ պարարուեստի դպրոցը հիմնուած է 1989ին։

 

5[1]

Գրիգոր Շահինեան[2]

Հալէպի օդակայան,

30 մարտ 1991

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Նստած եմ օդակայանի սրահին մէջ և համբերութեամբ կը սպասեմ Երևանի օդանաւին: Ուղիղ չորս շաբաթով կը մեկնիմ հայրենիք, անհատական հրաւէրով:

Սրահը խճողուած է և աղմկոտ: Բայց ես կտրուած եմ շրջապատէս ու կեդրոնացած այս նամակին վրայ: Գրասեղան չկայ, ծունկիս վրայ կը գրեմ, այդ պատճառով ալ գիրս սովորականէն ալ աւելի անճոռնի է: Բայց դուն խմբագիր մարդ ես, վարժուած՝ ամէն տեսակ գիր կարդալու: Ինչպէս ըլլայ՝ իմ գիրս ալ կը կարդաս:

Վեց մարտի նամակդ ձեռքս անցաւ երբ տպարանն էի ես: Անմիջապէս կարդացի և փորձեցի տեղւոյն վրայ լուծել խնդիրդ:[3] Բայց չկրցայ: Կարպիսը[4] արդէն բոլոր գիրքերդ ալ ղրկած էր քեզի: Շատ, շատ կը ցաւիմ:

Նուազ կը ցաւիմ գիրքէդ օրինակ մը չստանալուս համար, որովհետև այս զրկանքը մնայուն չէ: Կարպիսը խոստացաւ օրինակ մը տալ շուտով: Վերադարձիս կ’առնեմ: Մակագրութեան պիտակը պահած եմ. կը փակցնեմ:

Քիչ մը մասնաւոր պարագաներէ կ’օգտուիմ Հայաստան երթալու համար: Համալսարանի դասերուս չեմ վերսկսած տակաւին, Խաչեր Գալուստեան կեդրոնն ալ արձակուրդի մէջ է: Առաջինի /էջ 2/ աշխատանքները կը սկսին 15 ապրիլին, երկրորդինները՝ 8 ապրիլին: Բայց եւ այնպէս կարգադրած եմ որ մայիսի սկիզբը միայն լուծի տակ մտնեմ կրկին:

Այս այցելութիւնս նախորդներէն բոլորովին տարբեր է. հիմա հարազատ մը ունիմ Հայաստան՝ աղջիկս: Չեմ գիտեր՝ Յունաստանի մէջ առիթ ունեցա՞յ ըսելու քեզի թէ ամուսինին հետ Հայաստան հաստատուելու ծրագիր ունէր: Հիմա գործադրած է արդէն ծրագիրը և ես չորս շաբաթ իր տունը պիտի բնակիմ: Բոլորովին նոր ու խորապէս հաճելի փորձառութիւն մը պիտի ըլլայ ինծի համար:

«Հորիզոն»ին նիւթ ղրկելու առաջարկդ չեմ մոռցած: Յարմար բան մը որ ունենամ՝ կը մտածեմ ուղարկելու մասին: Մէյ մը վերադառնամ՝ տեսնենք ինչ կ’ըլլայ այն ատեն:

Ընդունէ՛ և բաժնէ՛ ջերմ բարևներս: Յա՛տկապէս Տիրուկին:[5]

Սիրով՝ Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]

Յ. Գ. Երեւանէն

11-4-91

Այս նամակը հետս բերի հայրենիք, և մինչեւ հիմա առիթ չունեցայ ղրկելու: Ես Հրազդան հիւրանոցն եմ, աղջիկս ալ՝ իր տունը: Ըսի իրեն, բայց մոռցաւ պահարան բերելու: Հիմա պահարան մը ձեռք ձգեցի, ռատիոյի տունէն: Հարցազրոյց մը ունեցայ և ստացայ 60 ռուբլի պարունակող պահարան մը: Ռուբլիները գրպանեցի, պահարանն ալ քեզի պիտի ղրկեմ:

Նոյն հերիֆը

 

[1] Ձեռագիր նամակ։
[2] Ստացողին կատարած յաւելումը։
[3] Կը վերաբերի Վրէժ-Արմէնի 1988ին Անթիլիաս հրատարակուած Ոստայն 2 հատորէն տեղւոյն վրայ որոշ թիւ մը բաշխելու հարցին։
[4] Կարպիս Գապասագալեան, տպարանի պաշտօնեայ։
[5] Կրթական մշակ՝ Տիրուկ Մանճիկեան։

 

6[1]

Երևան, 16 հոկտեմբեր 1994

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

12 յուլիս թուակիր նամակդ Վենետիկ անցաւ ձեռքս օգոստոսի մէջ:[2] Ուշ էր արդէն և սիրտ ալ չունէի ժամկէտը երկարաձգելու խնդրանք ներկայացնելու, որովհետև սեպտեմբերի սկիզբները Երեւան պիտի գայի:

Իբրև մխիթարութիւն կ’ուղարկեմ համադրական ուսումնասիրութիւն մը Աղասի Այվազեանի մասին:[3] Կը յուսամ փոխարինումը կը գոհացնէ ձեզ:

Յօդուածը և այս գիրը կը ղրկեմ Տիկ. Շաքէ Մինասեանին[4] հետ, որուն պատահմամբ հանդիպեցայ հոս:

Ողջ լերուք ամենեքեան:

Սիրով՝ Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]


[1]
Ձեռագիր նամակ։
[2] Վենետիկի մէջ Շահինեան իբրեւ դասախօս մասնակցած է Վենետիկի Համալսարանի հայ լեզուի եւ մշակոյթի ամառնային խտացեալ դասընթացքին։
[3] «Մեկնաբանութեան փորձ Աղասի Այվազեանի գրականութեան», Հորիզոնի Գրական Յաւելուած, ԺԱ. տարի, թիւ 5 (Մայիս, 1995), էջ 2-7, 10-16։
[4] Շաքէ Տէր Մելքոնեան-Մինասեան, համալսարանի դասախօս, գրող, քանի մը հատորի հեղինակ, գործօն դեր ունեցած է Պէյրութի, Փարիզի ու Մոնթրէալի մեր գաղութի յատկապէս կրթական, մշակութային կեանքին մէջ, մանաւանդ ՀՕՄի շարքերուն մէջ։

 

7[1]

Պէյրութ, 22 ապրիլ 1997

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Հորիզոնի համար կ’ուղարկեմ գրութիւն մը,[2] որ անպատեհութիւնը ունի մէկ թիւի համար քիչ մը երկար ըլլալու: Կը խնդրեմ որ յարմար լուծում մը գտնես. մանր գիրերով կամ խիտ շարել տաս, բայց մէկ անգամով տպես ամբողջութեամբ: Մէկ ամիսը շատ երկար միջոց է:

Ճամբորդական անորոշ ծրագիր մը կայ: Եթէ իրականանայ, կրնայ պատահիլ որ տարին չվերջացած հանդիպելու պատեհութիւն ունենանք: Տեսնե՛նք:

Ջերմ բարեւներ՝ ընտանիքիդ անդամներուն, նոյնիսկ եթէ անձամբ չեմ ճանչնար զիրենք, բարեկամներուն, ծանօթներուն:

Սիրով՝ Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]

 

[1] Մեքենագրեալ նամակ։
[2] «Լոս Անճելըսեան ժամանակագրութիւն», Հորիզոնի Գրական Յաւելուած, ԺԳ. տարի, թիւ 8 (Օգոստոս, 1997), էջ 2-6, թիւ 9 (Սեպտեմբեր, 1997), էջ 5-8։

 

8[1]

FROM: HAMAZKAYIN CENTRAL EXECTIVE    PHONE NO.  :  009611241270     Sep. 02  1999  05: 44PM  P1

Պէյրութ, 1 սեպտեմբեր 1999

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Անմիջապէս կը պատասխանեմ հեռանամակիդ:

Բոլորովին ապաքինած եմ հիմա, ինչպէս պիտի կրնաս հաստատել այս ամսուան իսկ վերջաւորութեան: Ուրախ եմ որ պիտի տեսնեմ քեզ 1 տարիով ալ իմաստնացած…

Հարուածի[2] մասին գրածս[3] Յառաջէն առնելու պիտի ստիպուիս – «Միտք եւ Արուեստ», 11-7-1999 –, որովհետեւ ելգիրով ուղարկելու համար ահագին պէտք է չարչարուիմ: Խնդրեմ նկատի ունեցիր հետեւեալ սրբագրութիւնները.

  • Խորհուրդ վիպումի բաժինի Գ. պարբերութեան սկիզբը[՝] Կը յարադրուին
  • Ճշմարիտին վերաբերող մէջբերումէն առաջ ու ետք՝ ու խուսափուկ է, եւ ներկայացնել ինք:

Յառաջը ուղղագրական իւրայատկութիւններ ունի, որ դուք ինքնաբերաբար կը փոխէք արդէն: Ես ալ փոխելիք բաներ պիտի ունենայի Պըլտեանի կարգ մը հաստատումները լսելէ ետք, բայց վնաս չունի, իր մասին յաջորդ գրելիքիս մէջ նկատի կ’ունենամ զանոնք:

Ցտեսութիւն:

Սիրով՝

Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]
Գ. ՇԱՀԻՆԵԱՆ


[1]
Մեքենագրեալ հեռանամակ։
[2] Գ․ Պըլտեան, Հարուածը, Մաշթոց Մատենաշար, թիւ Դ., Փարիզ-Հալէպ, 1998:
[3] «Կազմախօսութիւն «Հարուածը» վէպի», Հորիզոնի Գրական Յաւելուած, ԺԵ. տարի, թիւ 10 (Հոկտեմբեր, 1999), էջ 4-7։

 

9[1]

FROM: Arm. Cath. Of Cilicia

Անթիլիաս, 15 Նոյեմբեր, 2000

Վրէժ-Արմէնին.

Ստացայ 22 Հոկտեմբեր, 2000 թուակիր ֆաքսդ: Պիտի անդրադառնամ նախավերջին երկու կէտերուն՝ «Գիրք հրատարակելու արկածախնդրութիւնը» եւ «Հաղորդակցութեան նոր միջոցները»:[2]

Գրիգոր Շահինեան


[1]
Համակարգիչով շարուած հեռանամակ։
[2] «Զրոյց՝ սփիւռքահայ գրականութեան շուրջ (կլոր սեղան)», սկսեալ Հորիզոնի Գրական Յաւելուածի ԺԶ. տարուան թիւ 12էն (Դեկտեմբեր, 2000)։ Շահինեանի գրութիւնը՝ «Արկածախնդրութենէ սխրագործութիւն» լոյս տեսած է յաջորդ՝ ԺԷ. տարուան թիւ 1ին մէջ (Յունուար, 2001), էջ 3-5։

 

10[1]

Պէյրութ, 1 Դեկտեմբեր 2000

Սիրելի Վրէժ-Արմէն

Հրատարակութեան առաջարկով կը ղրկեմ «Արեւ եւ Լուսին» վերնագրուած գրութիւն մը,[2] որ ես հետաքրքրական գտայ հակառակ բնազանցա-տիեզերագիտական մանրամասնութիւններու, որոնք խորթ են ինծի:

Հեղինակուհին՝ Լարիսա Գէորգեան, ծանօթ չէ անձնապէս: Առաքումը կատարած է բարեկամուհիի մը միջոցով եւ խնդրած՝ որ հրատարակութեան տամ: Ես Հորիզոնը յարմար գտայ: Տպելու պարագային, կը խնդրեմ որ օրինակ մը ղրկես Երեւան, գրութեան վերջաւորութեան նշուած հասցէին:

Խոստացած յօդուածս պատրաստ է, կը մեքենագրուի: Գալ շաբթուան սկիզբը կը ղրկեմ:

Ջերմ բարեւներ ամենեցուն:

Սիրով՝

Գ․ Շահինեան [ստորագրութիւն]
Գ. Շահինեան

 

[1] Համակարգիչով շարուած նամակ։
[2] Վերնագիրը սխալ նշած է կամ ալ Լարիսա յետոյ փոխած է զայն։ Տես՝ «Արեւ լերան մէջ», Հորիզոնի Գրական Յաւելուած, ԺԷ. տարի, թիւ 3 (Մարտ, 2001), էջ 1-6։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

Advertisements

ՆԱՄԱԿ ՄԸ Յ. ԳԵՂԱՐԴԷՆ

%d5%b5%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6-%d5%a3
Տէր եւ Տիկին բժ․ Յարութիւն եւ Էլիզապէթ Գազանճեան

 

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

Յ. Գեղարդ (Յարութիւն Գազանճեան)՝ վիրաբոյժ-ատամնաբոյժ, գրող, լրագրող, խմբագիր, ծնած է Պէյրութ 1928ին, մահացած Փարիզ՝ 2006ին։ Պէյրութի ճեմարանը աշակերտած է Լեւոն Շանթին ու Նիկոլ Աղբալեանին։ Մաս կազմած է քանի մը թերթերու խմբագրական մարմիններուն, ներառեալ «Ակօս»ն ու «Բագին»ը, խմբագրած-հրատարակած է «Բժիշկ» հանդէսը։ 1957էն ի վեր ունեցած է բանաստեղծութիւններու, առակներու, յուշերու քանի մը հատոր, որոնցմէ վերջինն է Յիշատակի Խնկամանը (Պէյրութ, 2003)։ Գործօն դեր ունեցած է «Համազգային»ի ու ՀՄԸՄի մէջ։ Արժանացած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ս. Մեսրոպ Մաշտոց շքանշանին։

 

Ձեռագիր նամակ, դարձեալ Վրէժ-Արմէնի արխիւէն։

%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%af-%d5%be%d6%80%d5%a7%d5%aa-%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%a7%d5%b6%d5%ab%d5%b6

 

Սիրելի

Վրէժ-Արմէն,

Ասկէ առաջ անգամ մըն ալ գրած էի քեզի քանի մը տող. կ’երեւի ձեռքդ չանցան: Գրած էի հաւաքածոյիդ պակսող «Բժիշկ»ի[1] թիւերու մասին: Եւ պատասխանիս հետ ղրկած էի նաև այդ թիւերը:

Շուրջ ամիս մը առաջ քեզմէ ստացուած բացիկին մէջ դարձեալ կը գրես այդ մասին՝ աւելի երկար շարքով մը՝ ձեռքդ չհասած թիւերու: Պիտի ղրկեմ ատոնք բոլորը, այս անգամ ապահովագրուած:

Միայն կ’ուզեմ յայտնել որ մեր կողմէ անտեսում կամ առաքման անկանոնութիւն չկայ, քանի որ հասցէները շարքով կը գրուին եւ կը փակուին ամէն ամիս նոյն ձեւով եւ միեւնոյն անձին կողմէ: Կը վերահսկեմ ես՝ անձամբ: Բայց մէկ բան որոշ է, որ փոստի առաքումները անտանելի դարձած են: Երեւակայէ, որ Արամ Հայկազին այստեղէն ղրկած գիրքերնիս իրեն հասան շուրջ վեց ամիս ետք, մինչ այդ քանի՛ նամակ գրեց անոնց մասին:

Ապահով եղիր որ միշտ կը շարունակեմ ղրկել «Բժիշկ»ը հասցէիդ: Բարեբախտաբա՞ր թէ դժբախտաբար գրեթէ առանձինս մնացած եմ այս գործին գլուխը: Մէկ երկու մնայուն եւ լաւ աշխատակից ունիմ, սակայն խմբագրութեան եւ վարչութեան բոլոր աշխատանքները ծանրացած են ուսերուս: Եթէ չգիտակցէի այս ձեռնարկի հանրօգուտ դերին ոչ միայն առողջապահական այլ նաեւ մշակութային գետնի վրայ՝ շատոնց կը հրաժարէի ժամանակս (բայց շատ սուղ ժամանակս) անոր տրամադրելէ:

Ուրախ կ’ըլլամ եթէ գրես քու մասիդ, քու ներկայ պարապմունքներուդ մասին: Տիկ. Շաքէ Մինասեանէն հատ ու կտոր տեղեկութիւններ առի՝ միայն այս ամառ:

Ջերմ Բարևներով

Յ․Գեղարդ [ստորագրութիւն]

1-10-74, Տհուր[2]

Յարութիւն Գազանճեան (Գեղարդ)[3]

 

 

 

[1] «Բժիշկ» ամսագիրը լոյս տեսած է  Պէյրութ, 1955-1982 թուականներուն։ Խմբագրական կազմը բաղկացած է բժիշկներ՝ Վարուժան Սահակեանէ, Մելքոն Էպլիղաթեանէ եւ Յարութիւն Գազանճեանէ (Յ. Գեղարդ)։ Վարչական պատասխանատու՝ Արամ Սահակեան (Լութեր)։

[2] Տհուր էլ-Շուէյր, Պէյրութէն 30 քլմ․ հեռաւորութեան գտնուող գիւղ մը, ամարանոց։

[3] Ստացողին կողմէ ձեռագրով յաւելում է այս տողը, նամակագիրին ինքնութիւնը չմոռնալու նպատակով կատարուած։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

Մ․ ԻՇԽԱՆ – ՎՐԷԺ ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a5%d5%b2-%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6-%d5%b6%d5%af%d5%a1%d6%80

Ինչպէս շատ մը հայ գրողներ, լիբանանահայ բանաստեղծ, արձակագիր եւ կրթական մշակ՝ Մ․ Իշխան (1914-1990) ալ մտահոգութիւն ունեցած է իր հեղինակած գիրքերը ցրուելու։ Յատկապէս այդ մտահոգութեան մասին կը վկայեն հետեւեալ պարագայական չորս նամակները Վրէժ-Արմէնի արխիւէն, զորս կը ներկայացնենք քանի մը սեղմ ծանօթագրութիւններով։ Չորս նամակներն ալ ձեռագիր են։

ՀԱՅԵՐԷՆ պլօկ

%d5%b6%d5%af%d5%a1%d6%80-1             %d5%b6%d5%af%d5%a1%d6%80-2

1

28/9/979  Պէյրութ

Սիրելի ընկեր Վրէժ Արմէն,

Հակառակ մեր երկրին մէջ տիրող ծանր կացութեան, տակաւին կան ինծի պէս խենթեր, որ կը շարունակեն գիրք հրատարակել։ Բոլոր դժուարութիւնները յաղթահարելով գիրքը լոյս կ’ընծայես, սակայն այնուհետեւ դիմացդ կը ցցուի բուն մղձաւանջը – ինչպէ՞ս ընել որ հատորներդ փոշիներու տակ չմնան:

Այս մտահոգութեամբ ալ խորհեցայ քանի մը տեղ, քանի մը բարեկամներու գլուխը ցաւցնել: Ճիշդ է, առաքումները դժուար և մեծածախս են, բայց հեղինակի մը համար ալ իր գործերը հարազատ զաւակներու կը նմանին. զոհողութեանց առջեւ չեմ ուզեր կանգ առնել:

Արդ, սիրելի Վրէժ Արմէն, հասցէիդ կ’ուղարկեմ քանի մը օրինակներ իմ վերջին երկու թատերախաղերէս («Մեռնիլը որքան դժուար է»[1] եւ «Սառնարանէն ելած մարդը»[2]): Կը յուսամ «Համազգային»ի վարչութեան օժանդակութեամբ դժուար չ[’]ըլլար շրջանիդ մէջ զանոնք սպառել:

Գիները անորոշ են և կամ հին սակերով նշանակուած: Կարգադրէ քու յարմար դատած ձևովդ:

Բարևներ բոլոր բարեկամներուն և ընկերներուն:

ջերմ սիրով՝
Մ. Իշխան

 

2

Vrej-Armen Artinian
3061 Jean-Bouillet
Saint-Laurent, Québec
Canada  H4K 2G8

21 հոկտեմբեր 1979

M.M. Djendérédjian
Collège N. Palandjian
B.P. 9557 Beyrouth

 

Սիրելի ընկ. Մուշեղ Իշխան,

Հաճելի անակնկալ մըն էր ինծի համար ստանալ ձեր 28 սեպտ. 79 թուակիր նամակը, ապա գրքերու կապոցը որոնք ուղարկուած էին նախկին հասցէիս: Կը խնդրեմ ձեր հասցէատետրին մէջ արձանագրէք նոր հասցէս:

Շնորհակալ եմ զոյգ գրքերուն համար: Ուրախ եմ որ գրադարանիս մէջ գտնուող՝ Իշխանի բոլոր գրքերը ի՛ր կողմէ ստորագրուած են:

Մնացեալը՝ 10 հատոր «Մեռնիլ»ը և 20 հատոր «Սառնարան»ը յանձնեցի Համազգայինի շրջանային վարչութեան:

Կը զարմանամ որ ինչո՞ւ Պէյրութի Համազգայինի գրատունը օրը օրին մեզի չ’ուղարկեր նման հրատարակութիւններ: Ինչո՞ւ կը ճգնինք կառոյցներ, կազմակերպութիւններ ստեղծելու, երբ ամենէն տարրական աշխատանքները անոնց միջոցաւ չեն կատարուիր և կախում կ’ունենան Մուշեղներու յուսահատիլ չգիտնալէն միայն, կամ Վրէժ Արմէններու բարեացակամութենէն: Եթէ առիթ ունենաք, խօսեցէք այս մասին առ որ անկ է: Գիտեմ որ 2-3 տարիէ ի վեր Գանատան քանիցս 3-5000 տոլարի արժողութեամբ ապսպրանք ըրաւ և… մնաց առանց պատասխանի:

Քաջառողջութիւն և նորանոր յաջողութիւններ:

Բարեւներ հարցնողաց, յատկապէս ընկ. Շաւարշ Թորիկեանին[3] եւ Վազգէն Տէր Գալուստեանին՝[4] եթէ հանդիպիք:

Սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

 

3                          

14 Մայիս, 1984

Սիրելի Վրէժ Արմէն,

Ինչպէս կը տեսնես՝ դեռ ողջ ենք, հակառակ Լիբանանի տասնամեայ կռիւներուն: Ոչ միայն ողջ, այլ նաև գիրք հրատարակելու խենթութիւնը ունինք:

Ճամբորդի մը բարեացակամութենէն օգտուելով իմ վերջին հատորէս («Իմ ուսուցիչներս»[5]) 10 օրինակ կ’ուղարկեմ քեզի՝ իբրեւ Քանատայի բաժին: Օրինակ մըն ալ քեզի նուէր: Գիտեմ թէ 10 օրինակը քիչ է ձեր գաղութին համար, բայց տանող չկայ: Հոգ չէ, ճաշակ մը կ’ունենաք:

Յուսամ լաւ էք ընտանեօք: Ջերմ բարևներ Շարափխանեաններուն,[6] Շաքէին[7] և բոլոր բարեկամներուն:

սիրով՝ Մ. Իշխան

 

4

25 դեկտ. 1987

Սիրելի ընկ. Վրէժ Արմէն,

Ստացայ նամակդ: Շնորհակալ եմ ինծի հանդէպ պահած ջերմ զգացումներուդ համար: Կարծեմ առաջին անգամ չէ որ քեզի տուած եմ գիրք վաճառելու ապերախտ պարտականութիւնը: Այս՛, փոխարժէքը՝ 65 տոլար ստացած եմ նոյնպէս, ընկ. Սնապեանի[8] ձեռամբ:

Կը գրես թէ ձեր գաղութին մէջ շատ աւելին կրնայ սպառիլ և այդ նպատակով կապ պահեմ «Համազգային»ի շրջանային վարչութեան հետ: Լաւ կ’ըլլար անշուշտ որ կարելի եղածին չափ շատ ընթերցող ունենար գիրքս, բայց ես բաւականաչափ պահեստ չունիմ և յետոյ առաքման ծախսը չափազանց սուղ է: Եթէ հետաքրքրուողներ կան, թող դիմեն «Համազգային»ի Պէյրութի գրախանութին:

Ինչպէս տեսար, այս վերջին հատորս նուիրուած էր եօթը մեծանուն և վաստակաւոր դէմքերու:[9] Ուզեցի որ քանի մը կենդանի յիշողութիւններ պատմեմ անոնց մասին, որպէսզի գալիք սերունդներուն համար պարզ անուններ չդառնան անոնք:

Ուժերուս  ներած չափով կը շարունակեմ աշխատիլ տակաւին, այսինքն կեանքս լեցնել քիչ մը դասաւանդութեամբ, քիչ մըն ալ գրելով:

Լիբանանի կացութիւնը կը շարու/էջ 2/նակէ անորոշ մնալ: Ժողովուրդը յոյսով կ’ապրի, վաղուան խաղաղ ու լաւ օրերու յոյսով:

Հայ գաղութին սիրտը կը շարունակէ տրոփել ազգային ձեռնարկներով – դպրոց, հանդէս, թատրոն, դասախօսութիւն, երգ ևայլն: Զարմանալի է, չէ՞: Բարեբախտաբար այս բոլորը կան ու կը շարունակուին մինչև իսկ ռումբերու տակ:[10]

Տիկինս և ես ջերմօրէն կը շնորհաւորենք ձեր Նոր Տարին եւ Ս. Ծնունդը, ձեր ամբողջ ընտանիքին մաղթելով շէն ու պայծառ օրեր:

բարևներ բոլոր ընկերներուն:

ջերմ սիրով՝ Մ. Իշխան

 

[1] Համազգայինի Վ․ Սէթեան տպ․, Պէյրութ, 1971։

[2] Համազգայինի Վ․ Սէթեան տպ․, Պէյրութ, 1979։

[3] 1926-1990,  ծանօթ մտաւորական, իրաւաբան, միջազգային օրէնքի մասնագէտ, Հայ Դատի մասնագէտ, հեղինակ The Armenian Question and International Law (Hamaskaine Press, 1st edition, Beirut 1973) հատորի։

[4] Բժիշկ, ծինագէտ, համալսարանի դասախօս, Մովսէս Տէր Գալուստեանի որդին ու Վրէժ-Արմէնի հին ծանօթն ու ընկերը, այժմ մոնթրէալաբնակ։

[5] Համազգայինի Վ․ Սէթեան տպ., Պէյրութ, 1984։

[6] Մարգար եւ Էլիզ Շարապխանեաններ, Թորոնթոյէն, աշխատակիցներ «Հորիզոն» շաբաթաթերթի (Մոնթրէալ). այժմ հայրենաբնակ:

[7] Շաքէ Տէր Մելքոնեան Մինասեան, գրականագէտ, բանասէր, դասախօս. այժմ հանգստեան կոչուած։

[8] Պօղոս Սնապեան (1927-2014), խմբագիր եւ արձակագիր։

[9] Յակոբ Օշական, փրոֆ. Նիկողայոս Ադոնց, Նիկոլ Աղբալեան, Լեւոն Շանթ, Սիմոն Վրացեան, Կոստան Զարեան, Վահան Թէքէեան։

[10] Մ․ Իշխանի վերջին բանաստեղծական գործը, որ յետմահու հրատարակութիւն է, կը կոչուի Իրիկնալոյս ռումբերու տակ (Պէյրութ, 1991)։

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

Ա․ ԱԼԻՔԵԱՆ-ՎՐԷԺ ԱՐՄԷՆ ՆԱՄԱԿԱՆԻ

Վրէժ-Արմէնի վերջին հատորը՝ «Նամակապատում Ոստայն-5» առցանց լոյս տեսաւ մեր կայքէջին ԳԻՐՔԵՐ բաժնին մէջ․- https://hayerenblog.wordpress.com

Այստեղ կը հրապարակենք Վրէժ-Արմէնի անձնական արխիւէն մեզի տրամադրուած հետեւեալ նամակները, շնորհակալ ըլլալով տրամադրող արխիւատիրոջ։ Յուսանք որ առաքումները շարունակուին, եւ մենք ալ մեր կարելիութեան սահմաններուն մէջ մեր մասնակցութիւնը բերենք նամակներուն ծանօթագրութեանց կազմութեան։

ՀԱՅԵՐԷՆ blog

Վրէժ Արմէն Ալիքեան 1.jpg
Ալիքեան, Մ․ Քէօսէեան եւ Վրէժ-Արմէն

1[1]

Մոսկուա 25 Օգոս. 1990

Շատ սիրելի Վրէժ-Արմէ՛ն,

Ահա, տե՛ս, ես ալ ինկայ քու ոստայնիդ մէջ: Կարծեմ Մոսկուան դուրս էր անոր թելերուն հասողութեան սահմանէն: Եւ դժուա՜ր թէ անոնցմէ մէկն ու մէկը կարենար ոչ թէ հպիլ ինծի, այլ նոյնիսկ շարժիլ իմ ուղղութեամբս, եթէ արեւելեան կողմն աշխարհի չդղրդար կամ խորդար այն գերայժմէական մեքենան, որ կոչի վերակառուցում: Ուրեմն, կեցցէ՛ փերեսթրոյկան, որ զիս նետեց քու ծանօթութեանդ քաղցր ոստայնին մէջ[2] ու քեզ՝ (թոյլ տուր անհամեստանալ) ի՛մ: Այո՛, իսկապէս կեցցէ՛, Հուռա՜յ, vivat!

Ներէ, որ գիրքդ[3] ստանալէս ուղիղ երեք ամիս յետոյ կը գրեմ քեզի: Խնդիրն այն է, որ ինչպէս բոլոր գիրքերս, քուկդ ալ ձգած էի Մանուէլին[4] քով, մտածելով, թէ թղթատարական ճամբով աւելի ապահով տեղ կը հասնին անոնք: Եւ ահա հասան, ապահով, բայց այսքան ուշ: Ասո՛ր ալ փառք:[5]

Ըսեմ, որ նախքան գիրքդ կարդալս, նախապաշարուած էի անով. Վեհանոյշ Թեքեանը[6] ոգեւորութեամբ էր խօսած ինծի անոր մասին: Բայց ես, ամէն նախապաշարում թօթափած՝ մեծագոյն հաճոյքով կարդացի զայն, հմայուելով քու բնատուր նուրբ զուարթախոհութեամբդ, ցատկռտուն /էջ 2/ ոճովդ ու մաքուր արեւմտահայերէնովդ, որ կրցած է դիմակայել արեւելահայերէնի համատարած ոտնձգութիւններուն: Սիրեցի նաեւ նոյնքան նուրբ թախիծդ յատկապէս յուշագրական բնոյթ ունեցող գրութիւններուդ մէջ, որոնք ինծի յիշեցուցին այն գրեթէ նոյն մթնոլորտը, ուր անցաւ իմ պատանութիւնս, համարեա նոյնանման ուսուցիչներու[7] պաշտելի խստամբերութեան եւ սրտառուչ հսկողութեան տակ:[8] Շնորհակալ եմ, որ ինծի անգամ մըն ալ վերադարձուցիր այդ տարիներն ու օրերը: Վերադարձուցիր արուեստի՛դ ճամբով: Նորանոր յաջողութիւններ մաղթելով քեզի, պիտի ուզէի, որ, Ռիլքէի[9] արտայայտութեամբ, «ընդարձակէիր ընկալողական ախորժակներդ» և պատումիդ եղանակները, որոնք այնքա՜ն անհրաժեշտ են մանաւանդ քու մշակած գրականութեան մէջ: Կրկին ու կրկին խորին շնորհակալութիւն յուզիչ գրքիդ եւ այն ջերմ ընդունելութեան համար, զոր ցոյց տուիք ինծի Գանատա ամբողջ այցելութեանս ընթացքին: Բոլորդ ալ որքա՜ն հարազատ էիք ինծի: Ջերմագին բարեւներ «Հորիզոն»-ի տղոց, Մանուէլին, թէեւ գրած եմ իրեն: Ուղղակի երջանիկ կ’ըլլայի, եթէ երբեմն «Հորիզոն»-ովդ յիշէիր զիս, ա՛լ չեմ խօսիր նոր գիրքերուդ մասին: Աւարտելով գիրս, պինդ կը սեղմեմ աջդ, թանկագին Վրէժ-Արմէ՛ն, մաղթելով քեզի եւ ընտանեկան պարագաներուդ ամենայն բարիք ու բարօրութիւն:

Սիրով՝ Ա. Ալիքեան

Յ. Գ. Ղրկէ ինծի հարցազրոյցդ ինծի հետ,[10] եթէ տպուեցաւ եւ բարեւէ Վ. Թեքեանը եթէ տեսնես իրեն:
Նոյն


2
[11]

VREJ-ARMEN ARTINIAN
architecte
3061, rue Jean-Bouillet
Saint-Laurent, Québec, Canada H4K 2G8
Tél.: (514) 334-5454, 332-3757

 

16 սեպտեմբեր 1990

Շատ, շա՛տ սիրելի Աբրահամ,

Ոչ միայն մեզի պատեհութիւնը (ուրախութիւնը, հպարտութիւնը) տուած եղար, օրին, մեզի այցելելով՝ քեզի ծանօթանալու, այլ առաջին անձը հանդիսացար, աշխարհի ձեր կողմերէն նամակ գրող՝ տուն վերադառնալէ ետք:

Շնորհակալ եմ քաջալերական խօսքերուդ համար: Կ’ուղարկեմ քեզի «Ոստայն 2»ս՝[12] երբ տրամադրելի օրինակներ ստանամ – տպուեցաւ Անթիլիաս, մէկուկէս տարի առաջ, եւ դեռ չեմ ստացած բաշխելիք հատորներս:

Քեզի կ’ուղարկեմ քանի մը թերթեր, որոնց մէջ պիտի գտնես նաեւ հարցազրոյցդ ու քու մասին յօդուածներ:

Շատ երախտապարտ պիտի ըլլամ եթէ հեռաւոր հիւսիսի այդ անկիւնէդ հեռաւոր հիւսիսի այս անկիւնը յիշես ու բանաստեղծութիւն մը կամ յօդուած մը առաքես: Խոստացար Ռ. Սեւակի մասին մենագրութիւնդ[13] ղրկել. ի՞նչ ջուրի վրայ է:

Անկձութեամբ կը հետեւինք լուրերուն. ամբողջ կայսրութիւն մը տակն ու վրայ է. Աստուած մեր մինուճար հայրենիքին հետ ըլլայ:

Այս օրերուն սկսանք 100-ամեակի տօնակատարութիւնները:[14] Կը տեսնեմ որ հայրենի մամուլն ալ հետեւողական կերպով նոյնը կը յիշատակէ, արտատպելով Ռուբէն, Դրօ, Վրացեան…

Մեր կեանքը, լարուած մեքենայի նման, իր ընթացքը կը շարունակէ: Վերջերս Յունաստան էի, մասնակցելու «Համազգային»ի առաջին պատգամաւորական ժողովին:

Օր մը թերեւս Մոսկուայի մասնաճիւղ մըն ալ կը հիմնենք…

Սպասելով գրիդ,
կարօտով ու սիրով՝
Վրէժ-Արմէն

%d5%be%d6%80%d5%a7%d5%aa-%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%af-1           %d5%be%d6%80%d5%a7%d5%aa-%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%af-2

3[15]

Մոսկուա 24. X. 990

Սիրելի՛ Վրէժ-Արմէ՛ն,

Ստացայ շատ աղուոր նամակդ: Ծօ՛, այդ ի՞նչ խօսք է….. առաջին անձը հանդիսացար, աշխարհի ձեր կողմերէն նամակ գրող՝ տուն վերադառնալէ ետք: Հապա ի՞նչ պիտի ընէի: Ուն պիթթի, տին պիթթի՞[16] պիտի ըսէի (կարծեմ տաճկերէն չես գիտեր, գիտցողի մը հարցուր: Սանճագցի հայերը, որոնցմէ եմ ես,[17] Պէյրութ այսպէս կ’ըսէին կաթոլիկ վարդապետներուն, որ կու գային զիրենք դարձի բերելու և ի տրիտուր պարկ մը ալիւր կու տային ծայրայեղ չքաւորներուն: Անշուշտ ալիւրը վերջանալէն ետքը կ’ըսէին): Ուրեմն ի՞նչ: Պիտի մոռնայի՞ ձեզ: Մոռացօնքը տրուած է արեւելահայերուն, իսկ ես, կարծեմ, արեւմտահայ եմ:

Առի նաեւ «Հորիզոն»-ներու փաթեթը, որուն համար կու գամ տաքուկ երախտագիտութիւնս հծծել ականջիդ: Ինծի համար անակնկալ էր Կարապենցի յօդուածը իմ մասին.[18] ինչ-ինչ տեղեր կրցած էր բռնել իմ քերթութեանս հմայքի տախտակին էութիւնը, եթէ այդպիսի բան մը գոյութիւն ունի: Կը գրեմ իրեն:

Գիտէի, որ Յունաստան ես գացած. Լեւոն Գասպարեանը ըսաւ: Լաւ ալ ժամանակ անցուցեր էք. ասիկա ալ աւետաբեր թռչունը գեղգեղեց ականջիս: Երանի՜ ձեզի, որ ազատ աշխարհի բնակիչ էք: Թերեւս ես ալ այդպիսին դառնամ… ի վերին Երուսաղէմ, որովհետեւ ա՛լ չիք յոյս, որ այս երկիրը մարդ կը դառնայ:

Անհամբեր պիտի սպասեմ «Ոստայն 2»-իդ: Տար Աստուած, որ խաղաղութիւնը վաղանցիկ չըլլար հոն, կաթողիկոսը մեր, գիտեմ, քու գրքերդ ալ կը ղրկէ: Ես ալ իրմէ կը սպասեմ Մ.Զարիֆեանի «Ամբողջական գործեր»-ուն, զուտ կազմած եմ իր մատենաշարին համար, եւ որ արդէն վաղուց լոյս է տեսած յԱնթիլիաս:[19]

Ներփակ կ’ուղարկեմ քեզի երկու քերթուածներ, վերջին այգեկութէս կթուած: Կ’ուզէի յուշի պէս բան մը ղրկել Մուշեղ Գալշոյեանին[20] մասին, որ մօտիկ բարեկամս է եղած, եւ անտիպ նամակ մը իրմէ՝ ինծի. քանիներ խնդրեցին, չտուի: Բայց ատիկա յաջորդիւ: «Գրական յաւելուած»-ներդ շատ լաւ են, առ հասարակ «Հորիզոն»-դ սաստիկ խօսեցաւ սրտիս: Մէկ խնդրանք միայն. ուշադրութիւն /էջ 2/ դարձուր հեղինակներուդ լեզուին, մանաւանդ իմ երբեմնի դասընկեր և այժմեան բարեկամ մեթր Վարդգէս Շամլեանի[21] որսորդական պատմուածներու բարբառին (ինծի կը թուի, թէ Վախտանգ Անանեանին[22] փառքը հանգիստ չի տար կոր իրեն): Ասիկա մեր մէջ, թէեւ իրեն ալ պիտի գրեմ, որ խնամէ իր լեզուն, այլապէս երբեմն համով կը պատմէ. բնաւ չէի սպասեր իրմէ այսքանն ալ: Բաւական սրամիտ, անփոյթ, հաճելի մարդ է դարձեր. առաջ, ճեմարանին մէջ, բնաւ այդպէս չէր. ամբողջ ճեմարանը գիտէր, որ շատ սիրահարկոտ է, այսքան: Կը ներես երկար «բամբասեցի» մեր սիրելի մեթրը:

Շատ պիտի խնդրէի, որ այսքանով գոհանայիր այս անգամ. ահագին «հացի խնդիր» գործեր կան, որոնք, ինչպէս Ինտրան[23] կ’ըսէ, «վիզէս բռնած, անդին չե՛ն երթար, անդին չե՛ն երթար»:

Ջերմ բարևներս հաղորդէ տիկնոջդ, աղջիկներուդ (որքան հասկցայ՝ երկու դուստր ունիս), «Հորիզոն»-ի քաղցր տղայ:

Պինդ կը սեղմեմ աջդ,
Սիրով՝ Աբրահամ

 Յ. Գ. Մոռցայ. բարեւներս տուր նաեւ Մանուէլին և մինչև տպելդ մի՛ ըսեր իրեն, թէ բանաստեղծութիւն եմ ձօնած իր բարեծնութեան. թող «Հորիզոն» գնէ ու իմանայ: Բարևներս նաև Վեհանոյշին, եթէ սովորութիւն ունիս հեռախօսելու իրեն:

Կը սպասեմ գիրիդ՝
Նոյն

 

4[24]

Մոսկուա 14. Յունուար. 1991.

Սիրելի՛դ իմ Վրէժ-Արմէն,

Բաւական ուշացուցիր նամակիս պատասխանը, բայց կը հասկընամ քեզ. խմբագիր մարդ ես, որո՞ւն հասնիս: Մանաւանդ թե՛րթը. Դանայեան տակառ է ան, Փանթակրուէլի փոր կամ, աստուածաշնչեան լեզուով՝ կնոջ արգանդ, որոնք չեն լեցուիր, չեն կշտանար: Կարծես քիչ ըլլար աշխատանքդ, պէլա մըն ալ գլխուդ ես  եկայ: Դո՛ւն ձգեցիր քաղցր ոստայնիդ մէջ, ես ի՛նչ մեղք ունիմ:

Նախ կը փափաքիմ սրտանց շնորհաւորել քեզ բաց նամակիդ համար, ուղղուած գրողներու միութեան:[25] Տղամարդու բաց նամակ էր, այսինքն՝ ամէն ինչ հոն խորունկ արժանապատուութիւն կը շնչէր, արժանապատուութիւն եւ ազնուութիւն, հպարտութիւն եւ հեռուէն ամէն ինչի իւիքին-ծըւիքին խորամուխ խելք: Մէկ խօսքով, առ որ անկ է հասկըցուցած էիր, թէ դուն կը հասկընաս պանն ինչումն է: Կեցցե՛ս:

Ուրախացայ կարդալով նաեւ «Թեւածումներ»-էդ թէ՛ «Դրօշակ»-ին մէջ, թէ՛ «Հորիզոն»-ի:[26] Շարունակէ նոյն ոգիով:

Ըսեմ. «Հորիզոն»-ը կը ստանամ 20-25 օրէն: Ինչպէս կը տեսնես, սաւառնակը սայլէն աւելի արագ չ’ընթանար, ո՛ւր մնաց՝ նաւէն: Շնորհակալ եմ բանաստեղծութիւնները տպելուդ համար:[27] Փարիզ շատ էին հաւնած անոնց, հեռաձայնեցին ինծի նախքան ստանալս: Ի հարկէ, փարիզահայ բանաստեղծութեան շունչ կար հոն քիչ մը /ըսին, ես չեմ գիտեր/: Նոյն ձեւով անգամ մըն ալ պոլսահայ բանաստեղծութեան «որակ» /ա՛ռ քեզի արտայայտութիւն/ տեսաւ պոլսահայ մը իմ մէկ ոտանաւորիս մէջ: Փարիզահայ, պոլսահայ գրական դպրոցներ կան եղեր, բնաւ չէի գիտեր. ահա թէ ինչ կը նշանակէ քառասուն տարի սովետական ուղտի ականջին մէջ քնանալը: Վա՜յ ինձ:

Պէտք է ըսեմ, հայկական կեանքի ամբողջութիւնը լուսաբանելու տեսակէտէն, զոր գլխաւոր նպատակ է դարձուցած թերթը, «Հորիզոն»-ը հիանալի շաբաթաթերթ է: Ես «Յառաջ» ալ կը ստանամ, նաեւ, շնորհիւ աննման տղայ Լեւոն Գասպարեանի,[28] «Դրօշակ»: Ասոնք լիուլի բաւական են ինծի զիս հայութեամբ յորդեցնելու եւ հայութեանս ճամբան հորդելու համար: Երախտապարտ եմ ձեզի՝ խմբագիրներուդ: «Հայրենիք»-ն ու «Ասպարէզ»-ն են պակաս իմ մատնիչիս համար,- կ’ըսէի առաջ, բայց առաջ մէկդ ալ բաւական էիք: Ուրեմն՝ Վի՜վ լա /թէ՞ լը/ փերեսթրոյքա:

Սիրելի՛ս, ես մեծագոյն հաճոյքով առ նուազն յաւելուածիդ ամէն թիւին կ’աշխատակցէի, բայց սեւ, սոսկական սեւ հացի աշխատանքներ կը խեղդեն կոր զիս: Օր մը չընեմ զանոնք, միւս օրը «մի տուն լիքը մանուկներ» անօթի եւ /2/ պապակ են: Աղուոր նիւթ մը ունէի, ղրկեցի «Յառաջ»-ին, որովհետեւ անոր հանդէպ ալ սրտի պարտք կը զգամ. ոսկի աղջիկ մը կայ հոն՝ Արփի Թոթոյեանը,[29] որուն հետ ծանօթ եմ անձամբ, ամէն շաբաթ թերթ կը ղրկէ ինծի: Ի՜նչ ազնիւ էք դուք, որ չէք մոռնար, բնա՛ւ չէք մոռցած ձեր հեռաւոր «աքսորական» /Վահէ Օշական/[30] անկուտին եւ հովկուլը: Այո՛, Արփիին ղրկեցի այդ նիւթը: Շատ կ’ուզէի, որ դուն ալ արտատպէիր զայն: Շահեկան բան մըն է: Մանաւանդ որ Մոնթրէալ ես «Յառաջ» ստացող չտեսայ: Հետաքրքրական կ’ըլլայ ձեզի համար ալ:

Ի դէպ, «Թոթոյեան» գրեցի եւ յիշեցի պրն. Գրիգոր Հոթոյեանը,[31] որ հոն եղած ատենս իր բանաստեղծութեանց գիրքը նուիրեց ինծի, եւ ես՝ ապերախտս, մինչեւ հիմա տող չեմ գրած իրեն, թէեւ շատոնց եմ կարդացած զայն եւ գնահատած հեղինակին գերագոյն անկեղծութիւնն ու բանաստեղծելու ձիրքը եւ հաւատաւոր կուսակցականի ազնուութիւնը: Կը խնդրեմ, շնորհակալութեանս հետ առիթով մը փոխանցէ իրեն այս կարծիքս եւ ջերմ բարեւներս: Բարի եղիր բարեւներս հաղորդելու նաեւ Վ. Շամլեանին եւ ըսելու իրեն միայն հետեւեալ նախադասութիւնը. ի՛նչ է, Մե՛թր, հարեքէթդ մէ՞կ նամակի բաւեց, որ զիս անպատասխան կը ձգես:

Բարեւներս տուր նաեւ Մանուէլին, որմէ յոյսս կտրեցի արդէն: Նաեւ Վեհանոյշին, եթէ առիթ ունենաս խօսակցութեան: Չեմ մոռնար նաեւ խմբագրութեան քաջարի տղաքը: Պինդ, շատ պինդ կը սեղմեմ չարքաշ ձեռքդ, թանկագին Վրէժ-Արմէ՛ն, տաքուկ բարեւներ քուկիններուդ:

Սիրով՝ Ա. Ալիքեան:

Յ. Գ. Ամանորեան թիւիդ մասնակցելու առաջարկդ ստացայ շատ ուշ: Ինչ ալ ընէի, չէի կրնար հասցընել մինչեւ նշուած պայմանաժամը: Ոչինչ, ուրիշ առթիւ:
Նոյն:


5
[32]

VREJ-ARMEN ARTINIAN
architecte
3061, rue Jean-Bouillet
Saint-Laurent, Québec, Canada H4K 2G8
Tél.: (514) 334-5454, 332-3757

 

17 փետրուար 1991

Սիրելի Աբրահամ,

Այսօր ահա պահ մը գտայ գրասեղանիս վրայէն տևաբար ծուռ-ծուռ ինծի նայող նամակիդ որ գրեթէ ամիս մը առաջ ստացած եմ:

Շնորհակալ եմ գնահատական խօսքերուդ համար. չեմ գիտեր որ հայաստանցիներո՛ւ հակազդեցութիւնը ինչ եղաւ այդ բաց նամակիս առնչութեամբ:

Յաջորդիւ կ’արտատպեմ «Ենովք Լազեան»ի[33] յօդուածը խեղագրութեան և ուղղագրութեան մասին.[34] կ’ենթադրեմ որ ինծի ծանօթ անձ մը կամ անոր մօտիկ մէկը կայ այդ անուան ետև… Գալով Մահարիի մասին գրածիդ, չարտատպեցի որովհետև շատ մասնակի դրուագ մը պատմեր էիր. թերեւս «Հորիզոն»ին համար քիչ մը աւելի երկար ու համապարփակ դիմանկարը գրես անուանի գրողին…

Բարևներդ փոխանցած եմ Վարդգէսին ու Մանուէլին, խմբագրութեան տղոց. Վեհանոյշին ալ՝ առաջին հերթին որ խօսիմ հետը:

Կը հասկնամ դժուարութիւններդ, հեւքոտ կեանքդ. պարզապէս քեզի կը ձգեմ յարմար առիթները գտնելը՝ «Հորիզոն»ը շփացնելու ճիգդ արդիւնաւորելու համար: Վաղուան թիւս նուիրուած է փետրուարեան տարեդարձներուն. ուշ է, բայց մեր առջեւ կան Ապրիլ 24-ի և Մայիս 28-ի բացառիկները, իսկ Մարտի յաւելուածս նուիրուած պիտի ըլլայ Փարաջանեանի. այս մէկուն ալ թերևս դժուար է հասնիլ, բացի եթէ կրնաս Երևանի մեր գրասենեակին ճամբով հեռապատճէնով մեզի փոխանցել գրութիւն մը, եթէ կրնաս հասցնել:

Բայց չեմ ուզեր տևաբար հայցողի դերին մէջ գտնուիլ: Կարեւորը՝ կապը պահելն է: Ի դէպ, ի՞նչ կ’անցնի կը դառնայ «Հայ լրաբեր»ի[35] շրջանակներուն մէջ. պառակտուե՞ր են, 2 թե՞րթ կը հրատարակեն նոյն անունով:

Մերոնք լաւ են. քիչ ետք հանդիսութեան կ’երթանք, Արազ աղջիկս ալ արտասանելիք է:
Յուսալով որ լաւ էք, դուն ու ձերոնք.

սիրով՝
Վրէժ –Արմէն
Յ. Գ. Մանուէլը պիտի գրէ քեզի յարմար առիթի մը.


6[36]

Ստացուած Ապրիլ 16-ին[37]
Մոսկուա Մարտ 1 1991

Սիրելի՛դ իմ Վրէջ[38]-Արմէ՛ն,

Ի հարկէ պէտք է ես ալ ամիս մը սեղանիս վրայ աղաչաւոր ձգէի նամակդ, բայց բարեբախտաբար թէ դժբախտաբար այդպիսի սովորութիւն չունիմ ի տղայ տիոց, ինչպէս շա՛տ կը սիրէր ըսել Աղբալեանը իր միւս արտայայտութեան հետ. «Պէտք է խորազննել երեւոյթների զինչն ու զիարդը, բարեկա՛մք իմ»: Ահա անմիջապէս կը պատասխանեմ նամակիդ, բայց, աւա՜ղ, երկար պիտի չկարենամ խօսիլ հետդ, որովհետեւ հացի խնդիր գործերը լկամս այնպէս կը քաշեն, որ լինտերս կը ցաւին: Իսկ եթէ հիմա չգրեմ, ամիս մը թերեւս, քեզի պէս, նամակիդ երեսին նայիմ ու ի վիճակի չըլլամ գոհացում տալու իրեն:

Վ. Գրիգորեանէն[39] իմացայ, նամակդ /բաց/ շատ լաւ տպաւորութիւն է ձգած կարդացողներուն վրայ, եւ այլ կերպ չէր կրնար ըլլալ, հոն ազնուութիւնն ու արդար ցասումը շատ վարակիչ էին: Ո՛չ, Լազեանը քեզի ծանօթ անձ չէ: Ան երիտասարդ մոսկուացի մըն է, որ օրերս Հրեաստան արտագաղթեց, զզուած մեր կեանքէն: Անշուշտ բացառութիւն չէր ինք այս իմաստով: Ինքնօգնութեամբ հոս հայերէն սորվեցաւ, ընդունուեցաւ Երեւանի համալսարանն ու աւարտեց: Արեւմտահայերէնն ալ գրեթէ ինձմէ սորվե/էջ 2/-ցաւ: Այո՛, գնաց Ենովքը: Ես մնացի միս-մինակ, բուին պէս աւերակաց: Երուսաղէմի պատրիարքը[40] խելք ունենայ, իր քովը կ’առնէ այդ շատ շնորհքով տղան: Ափսո՜ս, ես ծանօթ չեմ եղած պատրիարքին հետ, այլապէս նամակ մը կու տայի Ենովքին: Ի՞նչ եղաւ արդեօք: Մինակ գնաց: Ծնողքը, ամբողջ շատ բարեկեցիկ եւ բազմանդամ ընտանիքը հոս են: Մահարին արտատպելդ խնդրեցի միայն ու միայն անտիպ բանաստեղծութեան համար, որ նախ վաւերաթուղթ է, ապա նաեւ՝ լաւ բանաստեղծութիւն, ջղուտ ու ատելավառ, այլապէս ատիկա չէ, որ իմ փառքս պիտի շինէ, եթէ կայ շինուելիք բան մը: Փարաջանովի մասին ըսելիք չունիմ, չեմ ալ ճանչցած մարդը: Միայն «Նռան գոյնն» եմ տեսած իր գործերէն:

Մեքենագրուած ունէի երկու բանաստեղծութիւն, կը ղրկեմ «Հորիզոն»-իդ ապրիլեան թիւին համար:[41] Երկուքն ալ նոր եւ շատ յարմար այդ թիւին: Այդ ի՞նչ «հայցողի դերին մէջ գտնուելու» մասին կը խօսիս դուն, օ՜ Վրէժ-Արմէն, աղուո՛ր տղայ: Երբ ես բան ունենամ, անմիջապէս կը պարսատիրեմ[42] քեզի, արխային կաց, ինչպէս կ’ըսեն արեւելահայերը թրքավարի: Մուշեղի մասին կը փափաքիմ բան մը գրել, բայց այս անտէր ժամանակը չունիմ: Բանաստեղծութիւնը, իմ պարագայիս, ժամանակ չի ուզեր. ընկնաւորի, վերնոտի նոպային պէս է: Կու գայ, գրի կ’առնես, կ’անցնի: Իսկ արձակը… Աստուած տունէ-տեղէ հեռու ընէ. օրինական կնոջդ պէս ժամեր կը պահանջէ, մինչդեռ քերթուածը հոմանուհիին պէս է… Մոսկուայի թերթուկներուն հետ կապի մէջ չեմ: Ըստ իս, լռութիւնն իսկ շատ է անոնց մասին:

Էհ, սիրելի՛ս, երէկ տարելիցն էր այս խուժաստանէն երկու ամիսով դուրս գալուս դէպի ձեզ… Ջերմ բարեւներ քուկիններուդ, տղոց, Մանուէլին, Վեհանոյշին: Ողջ լեր՝ քոյդ, Ա.:


7[43]

Սիրելի՛ Արմէն,

Տնօրինութեանդ կը ղրկեմ այս քերթուածները քաւելու համար երկարաձիգ թերացմանս մեղքը: Եթէ անվրէպ տպես ասոնք, օրինակ մը առաքէ ինծի, այլապէս՝ ոչ: Անվրէպ կ’ըսեմ, քանզի կը սոսկամ մեր մամուլին տառասխալներէն, որոնք քանիօն կը շեշտեն անոր արեւմտահայերէնին ողորմելիութիւնը:

Ողջ լե՛ր ի դիցն աջոյ, որոնք առաւելազանց մարդահաճոյ են, քան մեր հրէատիպ Բարձրեալը: Ա. Ա.

 

8[44]

Սիրելի՛ Արմէն,

Շնորհակալ եմ, որ տպեր էիր քերթուածներս գրեթէ անվրէպ:[45] Կ’ուղարկեմ քեզի նորերը, թախանձելով, որ աւելի ուշադիր ըլլաս: Կը հասկնամ, ե՛ս եմ մեղաւոր, քանի որ բարդ են լեզուս եւ յուզաշխարհս: Այլ կերպ չեմ կրնար, «իմոքն էսպէս են, ի՜նչ արած»:

Ողջոյն ու համբոյր քեզի,
սիրալիր՝ Ա. Ա.

Յ. Գ. Ջերմ բարեւներ քեզի իմ սիրելի բանաստեղծ բարեկամ Արտազեան Լեւոնէն:[46] Ո՛ղջ լեր ի դիցն աջոյ,
Նոյն[47]

Յ. Յ. Գ.

Շնորհաւո՜ր Ամանոր,
Երկոտասան ամիս բախտաւոր:
Նոյն․

%d5%be%d6%80%d5%a7%d5%aa-%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%a7%d5%b6-2
Վրէժ-Արմէն եւ Ալիքեան

[1] Ձեռագիր նամակ։
[2] Աբրահամ Ալիքեանին առաջին անգամ հանդիպելու զարմանքն ու հաճոյքը ունեցայ Մոնթրէալի մէջ 1990ի Յունիսին, կը յայտնէ Վրէժ-Արմէն։
[3] Ոստայն 1, Մոնթրէալ 1987։
[4] Մանուէլ Քէօսէեան՝ ուսուցիչ, բանաստեղծ։ Իր նախաձեռնութեամբ ու ջանքով Պէյրութի Սեւան տպարանէն լոյս տեսած է Ա․Ա․ի Բարեյուսոյ Հրուանդանը, 1968ին։
[5] Գանատա իր այցելութեան ընթացքին (1990 Յունիս) նուէր ստացած գիրքերուն կ’ակնարկէ։
[6] Նախկին լիբանանահայ բանաստեղծուհի։
[7] Ալիքեան հիացումով կը խօսէր իր ուսուցիչներէն Ն․ Աղբալեանի, Լ․ Շանթի ու Գ․ Գիւզալեանի մասին։
[8] Ալիքեան յաճախած էր Պէյրութի ճեմարանը, մինչեւ Հայաստան ներգաղթը:
[9] Ռայնէր Մարիա Ռիլքէ (1875-1926), պոհէմցի-աւստրիացի բանաստեղծ։
[10] «Մեր հայցազրոյցները – Աբրահամ Ալիքեանի հետ», «Հորիզոն» շաբաթաթերթ, 18 Յունիս 1990։
[11] Ձեռագիր նամակ։
[12] Ոստայն 2, Անթիլիաս, 1988։
[13] Հաւանաբար ակնարկ մը Ռ․ Սեւակի եւ կնոջ՝ Եաննիի սիրային նամակագրութեան։ Ալիքեան այս նիւթին մասին դասախօսութիւն մը ներկայացուցած էր Պէյրութ ժամանման առաջին տարին։
[14] Հ․Յ․Դաշնակցութեան հիմնադրութեան հարիւրամեակ (1890-1990):
[15] Ձեռագիր նամակ։
[16] Թրք․՝ «Ալիւրը վերջացաւ, կրօնքն (ալ) վերջացաւ»:
[17] Ալիքեան ծնած էր 1928ին, Ալեքսանտրէթի Սանճաքը, Իսկենտերուն, այսօր՝ Հաթայ (Թուրքիա)։
[18] Յ․ Կարապենց, «Աբրահամ Ալիքեանի երևոյթ-ը», Հորիզոնի Գրական Յաւելուած, Զ․ տարի, 9 (57), Սեպտեմբեր, 1990, էջ 3:
[19] Մ․ Զարիֆեան, Երկեր, Դ․ Վարուժան Գրական Հիմնադրամ, թիւ 11, Անթիլիաս, 1990:
[20] Հայրենի արձակագիր (1933-1980):
[21] Լիբանանի խորհրդարանի նախկին անդամ, նաեւ «Հորիզոն»ի աշխատակից ու քանի մը գիրքերու հեղինակ։
[22] Հայրենի արձակագիր (1905-1980):
[23] Արեւմտահայ բանաստեղծ եւ արձակագիր Տիրան Չրաքեան (1875-1921):
[24] Մեքենագրուած նամակ։
[25] Լոյս տեսած է՝ «Ուրբաթ», 14 Դեկտեմբեր 1990, «Հորիզոն», 26 Նոյեմբեր 1990 (տես Ոստայն 5 – Նամակապատում, էջ 148-150):
[26] Թեւածումներ – «Սփիւռք»-էն «Արտերկիր», «Դրօշակ», 24 Հոկտեմբեր 1990,  «Հորիզոն», 17 Դեկտեմբեր 1990։
[27] «Հորիզոն»ի Գրական Յաւելուածի (ինչպէս նաեւ ընդհանրապէս, նախ քան յաւելուածի հրատարակութիւնը, «Հորիզոն»ի մէջ հրատարակուած գրական էջերու) բովանդակութիւնը 1979-1992 լոյս տեսած է 1993 Փետրուարին (այդ ամսուան յաւելուածէն անկախ) առանձին յաւելուածով մը որպէս ՀԳՅ-ի Ը. տարուան (1992ի) 13րդ թիւ։ Անկէ ետք ամեն տարուան ՀԳՅ-ի վերջին թիւին (երբեմն ալ յաջորդ տարուան առաջինին) մէջ դրուած է նոյն տարուան բովանդակութիւնը։ Ալիքեանի աշխատակցութիւնը կարելի է տեսնել այնտեղ։
[28] Լեւոն Գասպարեան խորթ եղբայրն էր Արտակ արք․ Մանուկեանին։ Մտաւորական հակումներով, գրող, տնօրէն Լոս Անճելըսի Սրբոց Նահատակաց Ֆերահեան վարժարանի, գործունեայ՝ մշակութային կեանքին մէջ։
[29] Փարիզի «Յառաջ» օրաթերթի խմբագիր։
[30] Սփիւռքահայ բանաստեղծ եւ արձակագիր (1922-2000): Ալիքեան իր Ծղրիթ քերթողագիրքին առաջին պոէմը՝ «Թուղթ Չափաբերական» ձօնած էր Վահէ Օշականին՝ «սիրով, հիացմամբ», որուն առաջին տողերով իր սեփական աքսորը կը բաղդատէր Օշականի ապրած աքսորին հետ (տես Ա․Ա․, Ծղրիթ, Մաշթոց մատենաշար, Ա․, Պէյրութ, 1993):
[31] Թորոնթոբնակ, նախկին հալէպահայ, ծն. 1927ին, գրող, բանաստեղծ, «Հորիզոն»ի թղթակից, 8 գիրքերու հեղինակ։ Վերջինը լոյս տեսաւ 2016ին, Թորոնթօ (Մայրամուտի ցոլքեր
[32] Ձեռագիր նամակ։
[33] «Յառաջ»ի աշխատակից։
[34] Լազեանի «Ուղղագրութիւնը եւ Խեղագրութիւնը» յօդուածը նախ լոյս տեսած է «Յառաջ»ի մէջ, որմէ արտատպած են «Նոր Մարմարա»ն, «Հորիզոն»ն ու «Հայրենիք»ը։ Յուսանք հետագային կը կարողանանք ճշդել հրատարակութեան թուականները։
[35] Շատ հաւանաբար «Հայ Լրաբեր»ի շրջանակին ակնարկութիւն, որ Մոսկուայի Հայ Մշակոյթի Ընկերութեան ամսաթերթն էր, որ Ռ․ Շիրինեանի խմբագրութեամբ լոյս տեսած է 1989-1990 թուականներուն։
[36] Մեքենագրուած նամակ։
[37] Ստացողին ձեռագրով յաւելում։
[38] Վրէժ պէտք է ըլլայ։
[39] Հաւանաբար՝ բանաստեղծուհի Վիոլետ Գրիգորեան։
[40] Թորգոմ արք․ Մանուկեան (1919-2012): Պատրիարք՝ 1990-2012:
[41] Եւ երգի տեղ…, ՀԳՅ, Է. տարի թիւ 5, էջ 1, Մղձաւանջ, նոյն, Է. տարի թիւ 8, էջ 3։
[42] Պէտք է ըլլայ՝ պարսատիկեմ։
[43] Անթուակիր մեքենագրուած երկտող-նամակ։
[44] Անթուակիր մեքենագրուած երկտող-նամակ։
[45] Հաւանաբար կ’ակնարկէ վերեւ նշուածներուն (յղում 41)։ Այս պատառիկները թուական չունին, իսկ ինք 1991ին ուրիշ հրատարակած բանաստեղծութիւն չունի, ինչպէս նաեւ 1992ին ու 1993ին։
[46] Լիբանանահայ բանաստեղծ, քանի մը հատորիկներու հեղինակ։
[47] Այս բառէն սկսեալ (բառը ներառեալ)՝ ձեռագրով շարունակուած։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ

%d5%ba%d5%ba
Պ․ Պռոշեանի տուն թանգարանը, Աշտարակ

ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ         

– Պերճ Գրիգորիչ, մէկ կու գամ, մէկ կ’ամչնամ:

– Ինչո՞ւ, Իվան, ինչո՞ւ կ’ամչնաս:

– Կ’ըսեմ, լա՜ւ, դու կ’երթաս, իրաւունք ունիս, աշտարակցի ես, քեզի կը ճանչնան, ե՞ս ինչացու եմ: Չե՞ն ըսեր, «պիանից»[1] ռուսը ինչ գործ ունի հոս: Թէեւ, ըսենք, մօր կողմանէ հայ եմ ես ու բաւականին ծանօթ հայ գրականութեան ու լեզուին:

Այսպէս խօսելով, երկինքէն վար կու գար Պերճ Պռոշեանն ռուսի մը հետ, երբ ծերունի վիպասանը յոգնելով, սրածայր ամպի մի վրայ նստեցաւ՝ շունչ առնելու:

– Իսկ ես, գիտե՞ս ինչ կը խորհիմ, Իվա՛ն: Բոլորովին հակառակը: Մեր գիւղերու մէջ ծանօթը իրենց հիւրն է, իսկ անծանօթը՝ Աստծու: Շատ կարելի է ինծի մոռանան եւ բոլորը թափուեն գլխուդ եւ քեզի իրարու ձեռքէն յափշտակեն:

– Ի՜նչ կ’ըսես, իրա՞ւ,- ուրախացաւ Իվանը:

– Այո, քեզի բան կ’ըսեմ: Մեր բարքերը այլ են բոլորովին: Մեզ մօտ այգի եւ հող ունեցող գիւղացին կը ցանի, եթէ յանկարծ տարին լաւ եղաւ ու բերքն առատ, վախէն լեղին կը պատռի կոր, ինչու որ բոլորը ծախել չի կրնար: Որո՞ւ կերցնեմ ես այս հացը, կ’ըսէ, ուրկէ՞ ճարեմ այսքան հիւր, որ ուտի հացը, վերջացնի: Մենակ հաց խոմ չի՞: Տակառներով ու կաթսաներով գինի, տիկերով դոշաբ, քիլոմեթրերով սուջուխ, ալանի, պաստեղ, չիր: Դէ՛, համմէ, հիւր բեր ու կերցուր: Կը վերջանա՞յ: Է, միւս կողմի մարդկութիւնն ալ խոմ գերի չէ՞, որ իր բանն ու գործը թողած, գայ աշտարակցի հարուստին եւ ունեւորին բարիքները վայելէ: Ամէն ոք իր սեփական դարդեր ու հոգսեր ունի, չէ՞: Ժամանակ մը պատուաւոր անցորդները, երբ Աշտարակին մօտիկնային՝ ճամբանին կը ծռէին, որ չնկատուեն, կամ գիշերով կ’աճապարէին աշտարակցի ունեւորին ձեռքը չիյնալու համար: Վա՜յ էր, թէ մէկին բռնեցին. ողջ գիւղը մէկ՝ ձայն կու տայ իրարու եւ փրփրան կարմիր գինիներու դոյլերը մէկ ձեռք, տապակած հաւ, կամ 26 հաւկթանոց ձուածեղի բլիթը ութ նշխարքանման ճերմակ լաւաշներու մէջ փաթաթած՝ միւս ձեռք, խիտ օղակով կը շրջապատէ քեզի գիւղացին: Կը համարձակի՞ս մէկի ձեռքէն ընդունել, միւսին՝ ոչ, դանակներն ու խանչալները կը մերկանան իսկոյն եւ մարդիկ գետին կը գլորուին…

– Կռուի ժամանակ գինիները խոմ չե՞ն թափեր:

– Չէ, գինիներուն վնաս չկայ:

– Այդ մէկը լաւ է, յետո՞յ:

– Այս բոլորը դեռ փողոցին մէջ թեթեւ զակուսկա է, դեռ պէտք է մէկ-մէկ այցելես տները եւ նստես սուփրի առաջ: Ընտանիքի անդամները տանը գտնուած բոլոր ամաններով կը սկսեն 50.000 վեդրանոց կարասներէն գինի կրել ու կը սկսուի կենացներու շարանը՝ գիւղի մէկ ծայրէն բռնած մինչեւ միւսը, մեծ թէ փոքր կեանքի երկարութեան համար կը դատարկուեն գաւաթները: Եւ որովհետեւ գիւղի բնակչութիւնը հաշուով է, իսկ գինին անհաշիւ, ուստի անուանց ցանկն անթիւ անգամ կը կրկնուի: Ասով կը բացատրուի այն երեւոյթը, որ աշտարակցիք չեն մեռնիր: Իսկ ես Թիֆլիս բնակուելուս համար մեռայ պարզապէս: Հապա՛, այսպէս է դրուած հիւրասիրութեան գործը մեզ մօտ: Աշտարակցին հիւրասիրութեան ժամանակ պրիցելը ցածր պահել չի գիտեր: Նա անողոք է:

– Շատ աղէկ: Իսկ ի՞նչ տեսակ կարգեր են ձեզ մօտ. կառավարութիւնը չի՞ միջամտեր, կամ հիւրերը վերջէն չե՞ն բողոքեր անոնց վրայ:

– Կը բողոքեն, բայց ո՞ր դատաւորը կը համարձակուի ի վնաս աշտարակցիին վճիռ կայացնել: Ուլախներով չամիչ, իշաբեռներով սուջուխ, սայլերով ալանի, իւղը միջին ծլծլցող պանիր, տիկերով ղաուրմա, տակառներով գինի կը բերեն, կը լեցունեն դատաւորի գլխուն. դէ, համմէ՛, միջէն դուրս եկուր:

– Երաշտը չի՞ վնասեր բնաւ:

– Մուղնու Սուրբ Գէորգը մեռե՞ր է, որ աշտարակցին երաշտ տեսնէ: Տարեկան 800 ոչխար մատաղ կ’ուտէ սուրբը, զո՞ւր տեղն է:

– Դէ՛, վեր կաց երթանք, անհամբերութենէն կը ճաթիմ կոր:

– Երթանք:

– Իսկ աղջիկներն ինչպէս են, համբոյր կու տա՞ն հիւրերուն: Վասնզի այսքան ուտել-խմելէն վերջը համբոյրին պահանջը ինքնին կու գայ:

– Ո՛չ, աղջիկները համբոյր բացառապէս իրենց օրինական ամուսիններուն կու տան: (Տե՛ս, փակ բաշխիչ): Իսկ կը նշանուեն ծնած օրէն, որին տեղացիք բաշինքյարթմա կ’ըսեն: Վեց ամսուան տղային ծեր համարելով, աղջիկ չեն տար… Բայց ահա Աշտարակն ինքը:

– Վերջապէ՛ս: Դուն առաջ ընկիր, ես քո ետեւէն: Զգոյշ կենանք, չկորսնցունենք զիրար:

Հիւրերը ոտքը դրին առաջին փողոցը ու հազացին կամացուկ: Ջրուոր մը «բարեւ ձեզ» ըսաւ ու անցաւ:

Քանի մը քայլ անդին բանուոր մը «բարաջողում» ձայնեց ու գնաց: Յետոյ ծերուկ մը աւանակի մը վրայ՝ «խաբարդա» երգեց ու առաջ շարժուեց: Ապա սայլապան մը խաղողով լեցուն սայլով «հեռո՜ւ» որոտաց ու առաջ անցաւ: Մարդ մըն ալ տիկով գինի (վերջապէս) կը տանէր: Իվան ինքզինքը բռնել չկրնալով, երբ կարմիր հեղուկին կը մօտենար՝ «ճամբէն անդին գնա, ձիու տակ չիյնաս»՝ ճուաց տէրը, մտրակելով ձիուն:

Երկու հիւրերը կանգնեցին գիւղի հրապարակը եւ ապշահար սկսեցին գիւղի պատերուն նայել ու մեքենայօրէն կարդալ.

«Աշտարակի գործադիր կոմիտէ».
«Գարաժ».
«Ճաշարան».
«Կոլխոզ շուկայ».
«Շրջկոլխոզ կենտրոն».
«Փոստ».
«Կինո».
«Մ.Տ.Կ.».
«Ակումբ».
«Մսուր».
«Արարատ տրեստի գինու պահեստ»…

– Մտի՛ր, Իվան,- կանչեց Պռոշեանը ու դառնալով գինու տրեստի պահեստապետին, – գինի ունի՞ք, հայրենակից, դէմքդ ըսես ծանօթ ըլլայ,- ըսաւ:

– Բոլոր գինեմոլներուն գինու պահեստապետը ծանօթ կը թուայ. ո՛չ, ես քեզ չեմ ճանչնար ու ծախու գինի ալ չունիմ:

– Ծախու չենք ուզեր արդէն, մենք հիւր ենք:

– Հիւր էք, գեղի ձախն անցէք, հիւրանոցն այնտեղ է:

– Հիւրանոց հրաւիրողները, եթէ չեմ սխալուիր, քիչ մը կը ժպտան ու այդպէս խիստ չեն խօսիր:

– Քա՛լէ, Աստուածդ սիրես, հեքիաթ լսելու ժամանակ չունիմ: Գնացէ՛ք: Այստեղ կենալն արգելուած է:

Երբ ժպիտներն երեսին վրայ սառած մեր հիւրերը հիւրանոց գնացին եւ գինի հարցուցին՝ շիշը 2 ռուբլի 50 կոպեկ ըսուեցաւ իրենց, իսկ պառկելու համար

3ական ռուբլի պահանջեցին, առանց ձուածեղի…

– Հիմա ո՞րն է ճիշտը, – խռովածի տոնով հարցուց Իվանը Պռոշեանին,- քո պատմա՞ծը, թէ՞ մեր տեսածը:

– …Իմ գրքերու մէջ այդպէս էր Աշտարակը:

– Իսկ այդ գիրերը գրելու ժամանակ խոմ հարբած կամ քունդ գլուխը չի՞ եղել: Դուն քնի մէջ զառանցելու սովորութիւն ունի՞ս:

– Չէ, չեմ զառանցեր, բայց քիչ մը սկսեցի կասկածել, վասնզի այդ գրքերը գրած եմ Թիֆլիսին մէջ եւ բնաւ Աշտարակ չեմ եղեր…

– Հասկցայ հիմա: Ինչքան գիտեմ, ոչ միայն դու, այլ ձեր հայ գրողները, չնչին բացառութեամբ, երգեր են այն երկիրը, որ իրանք բնաւ չեն տեսեր: Գամառ-Քաթիպան իր «սիրած Հայաստանը» կամեցեր է լալ միայն… իր մահուանէն վերջը թաղուելու համար: Ալիշանը Վենետիկին մէջ նստած՝ ողջ կեանքի ընթացքին Հայաստան է զառանցեր: Դոդոխեանը հեռաւոր հիւսիս նստած «Ծիծեռնակի» բերանով իր հօր երեսը կը համբուրէ: Կարծես մէկը կայ, որ բռներ ու չի թողուր իրեն, որ տեղէն շարժուի, երբ կ’ըսէ. «Ասա թող նստի լայ իր անբախտ որդու վրայ»…

Կեղծաւո՛ր: Մոսկուայէն Աշտարակ բիլեթը 50 ռուբլի ու մէկ քանի կոպեկ է. հինգ օրէն ալ կը հասնես, եթէ «սկորիով» գաս: Եկուր, համբուրէ հօրդ, ետ դարձիր. ալ ինչո՞ւ ծիծեռնակի միննեթը քաշես, ինչո՞ւ համաշխարհային թախծի կերպարանք տալ: Աբովեանը Դորպատին մէջ գերմանացի աղջիկներ գրկեր՝ «Հայոց աղջիկներու հոգուն կը մեռնի»…

Ես ալ զարմացայ: Քո պատմածն Աշտարակ չէր, այլ հոգեկան հիւանդանոց: Ափսոս ծօ, հազար ափսոս, քեզ հետ եթէ հոս չի գայի, մեր ընկերներով Կախեթ կ’երթայինք՝ գերմանական հաշուով աղուոր քէֆ ընելու:

1932 թ.

 

[1] Հարբեցող (ռուս․):

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԱՐԱ ԳԱԶԱՆՃԵԱՆԻՆ ՈՒՂՂՈՒԱԾ ՀԻՆԳ ՆԱՄԱԿ

%d5%a1%d6%80%d5%a1-%d5%a3%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%b3%d5%a5%d5%a1%d5%b6

Մինաս Թէօլէօլեանի (1913-1997), Հ․ Լեւոն Զէքիեանի (այժմ Արքեպիսկոպոս), Վահէ Օշականի (1922-2000), Գոհար Թէօլէօլեանի (1912-2006) եւ Ժագ Ս․ Յակոբեանի կողմէ ողջոյնի, գնահատանքի, քաջալերանքի խօսքեր ու թելադրութիւններ կը բովանդակեն հետեւեալ հինգ նամակները, ուղղուած իր առաջին քայլերը նետող երիտասարդ բանաստեղծին՝ Արա Գազանճեանին, որ սիրայօժար մեզի տրամադրեց զանոնք։

«Բոլոր իրերը այնքան ալ շօշափելի ու ասելի չեն, ինչպէս մարդիկ ընդհանրապէս կը փորձեն հաւատացնել։ Դիպուածներուն մեծ մասը անասելի է, կ’իրագործուի տարածքի մը մէջ, ուր գրեթէ ոչ մէկ բառ մուտք ունի։ Ամէն բանէ աւելի անասելի են արուեստի գործերն իրենք, որոնց կեանքը, մեր կեանքին կողքին, որ գնայուն է, կը գոյատեւէ» (Ռ․ Մ․ Ռիլքէ, «Երիտասարդ բանաստեղծի մը ուղղուած նամակներ», Ցիւրիխ, 1997, էջ 11-12):

Անասելիի ու անհասանելիի գաղափարներով կը փորձէ փրակցի բանաստեղծ՝ Ռայնըր Մարիա Ռիլքէ (1875–1926) սահմանել բանաստեղծութիւնը, 17 Փետրուար 1903ին, Փարիզէն գրած իր մէկ նամակին մէջ, որ ինն այլ նամակներու հետ կը կազմէ ամբողջ հատորիկ մը՝ «Երիտասարդ բանաստեղծի մը ուղղուած նամակներ», հրատարակուած Լայփցիկ, Ինզըլ հրատարակչատունէն, 1929ին („Briefe an einen jungen Dichter“, Insel Verlag, Leipzig 1929): Տասնիննամեայ երիտասարդ բանաստեղծը, որ Ռիլքէի կարծիքը առնելու նպատակով նամակով դիմած էր անոր, ուղարկելով իր շարք մը քերթուածները, կը կոչուէր Ֆրանց Խաւեր Քափուս (1883–1966)։ Երկուքը երբեք պիտի չհանդիպէին իրարու։ Մեզի մնացածը անոնց չկայացած հանդիպումէն անդին՝ Ռիլքէի տաս նամակներուն ամբողջութիւնն է։

Այստեղ հրապարակուող ու Գազանճեանին ուղղուած հինգ նամակները Ռիլքէի հատորիկը յիշեցուցին մեզի, թէեւ հոն բանաստեղծի ու բանաստեղծութեան հարցերը բնականաբար շատ աւելի անդին կ’երթան, սակայն հոն ալ հոս ալ առաջին քայլեր նետողի մը հանդէպ աւագ սերունդի ներկայացուցիչի մը կամ ներկայացուցիչներու վերաբերմունքին հարցն է էականը։ Արային պարագային այս իմաստով վճռական դեր խաղցած է անշուշտ իր բանաստեղծ հօրեղբայրը՝ Զուլալ Գազանճեան (1936-2009), որուն ակնարկութիւններ ալ կան նամակներուն մէջ, եւ որմէ Արային ուղղուած նամակը եւս նախապէս հրապարակեցինք ՀԱՅԵՐԷՆ պլօկին վրայ։[1]

Հոս տեղը չէ Արային քերթուածներուն անդրադառնալու։ Այս նամակաշարին մէջ ամենէն յատկանշական երեւոյթներէն մէկը, որ գրեթէ անկարելի կը թուի մեր այս անբանաստեղծական օրերուն, որ չէ ալ վրիպած Գոհար Թէօլէօլեանի աչքէն, այն է, որ բանաստեղծ-ուսուցիչին աշակերտներուն ծնողները մեկենասութիւնը ստանձնած են անոր մէկ հատորին։ Ուսուցիչի մը համար կա՞յ աւելի մխիթարական երեւոյթ, քան այն, որ դասը դասարանէն դուրս գայ, հասնի մինչեւ տուն եւ ուղղակի կամ անուղղակի մղէ ծնողները նման նախաձեռնութեան։ Յաճախ բեմերէն կամ այլ ճառերէ կը լսենք, որ կրթութիւնը նախ տունէն պէտք է սկսի։ Թերեւս ճիշդ է այդ մէկը։ Կայ սակայն նաեւ միւս ուղղութիւնը, երբ դպրոցէն, դասարանէն կը մեկնի խայծն ու կայծը ու կը հասնի տուն։ Այս ալ, իբրեւ մերօրեայ հազուադէպ երեւոյթ, կ’արժէ վեր hանել, մեր թերեւս անբանաստեղծական առօրեային մէջ, անասելիի սահմանները շօշափող Ռիլքէի սահմանումին քովն ի վեր։

Կ’ուզենք այստեղ շնորհակալութեամբ նաեւ արձանագրել, որ Արա Գազանճեանի աշակերտներուն քերթուածներէն վեց նմոյշ արդէն հրապարակած ենք ՀԱՅԵՐԷՆ պլօկին վրայ, 30 Օգոստոս 2016ին։ Հետաքրքրուողները կրնան բանալ ու կարդալ։

ՀԱՅԵՐԷՆ պլօկ

 

 30-%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%ac%d5%ab%d5%bd-1992

30 Յուլիսի, 1992

Սիրելի Արայ,

Ներողամտութիւնդ պիտի խնդրեմ ձեռագիրներդ ուշացնելուս համար: – Երբ երկու օր առաջ Խաչիկը[1] համալսարանէն տուն եկաւ և լսեց որ Զուլալի եղբօրորդին ես, ուզեց կարդալ 50է աւելի էջերդ: Գիտես թերևս որ Խաչիկը (զաւակս), Wesleyan համալսարանի գրականութեան ճիւղի եւ լեզուի աւագ պատասխանատուն է և մէկէ աւելի գրական թերթերու կ’աշխատակցի, հայ գրականութեան խորահմուտ է, և… ինձմէ աւելի իրաւունք ունի քննելու, քննադատելու եւ արժեւորելու:

Երբ հետաքրքրուեցաւ էջերովդ՝ ուրախացայ, որովհետև, առհասարակ, 2-3 էջ կարդալէ ետք կամ մէկդի կը նետէ կամ մինչև վերջին էջ կը կարդայ: Մէկիկ մէկիկ կարդաց և իր կարծիքը արձանագրեց էջ առ էջ:

Ես իրմէ առաջ կարդացած էի արդէն քանի մը էջ: Իր կարծիքը լսելէ ետք, շարունակեցի իմ ընթերցումս: Ապրումներուդ և՛ էութիւնը և՛ գրառումը իրաւունք կու տայ ինծի ողջունելու «նոր»ութիւնդ և քերթողական տաղանդդ: Չեմ ուզեր ըսել որ փոխանցումի կամ հաղորդումի կերպդ (այսինքն քերթուածի կառուցողական շէնքը) անթերի է, բայց անկասկած խորք ունի և մանր-մունր փոփոխութիւններէ ետք կրնայ և՛ հաղորդականութեան եւ իսկութեան իր կշիռով շատ աւելի հարստանալ:

Խաչիկի թէ իմ կարծիքով՝ նախ պէտք է վերանայումի ենթարկես 6-7 քերթուածներ, որոնք բառի կամ տողումի փոփոխութեան կը կարօտին: Եթէ կ’ուզես հատորիկով մը հրատարակել՝ մի՛ վարանիր. բայց, իմ կարծիքով, 3 տարի ետք ապահովաբար կարենաս անոնց վրայ աւելցնել 15-25 նոր քերթուածներ, ի հարկին վերակառուցելով նաև որոշ կաղացումներու մատնուած 6-7 քերթուածներդ: (Զուլալին արժեւորումը նկատէ՛ կենսական: Հօրեղբայրդ որքան բանաստեղծ է՝ բառին ամբողջական առումով, նո՛յնքան քննադատ: Եթէ գրես իրեն, փոխանցէ ջերմ զգացումներս):

Սիրով՝ քոյդ
Մինաս Թէօլէօլեան

 

%d5%ac%d5%a5%d6%82%d5%b8%d5%b6-%d5%a6%d5%a7%d6%84%d5%a5%d5%a1%d5%b6

Վենետիկ, 16 Յունր․ 1994

Սիրելի Արա

Կեցցե՛ս. բան մը չէ, յուսադրիչ, խրախուսիչ բան մը մէջտեղ եկեր է: Կը շնորհաւորեմ: Կ’երեւի բանաստեղծութ․ը ձեր գերդաստանին մէջ կայ: Անպայման շարունակես: Անշուշտ պէտք ես դեռ բաւական զարգանալ. աւելի խնամել նաեւ ձեւը. բայց ճամբադ բաց է արդէն: Մանաւանդ պէտք է շատ ու շատ կարդաս. կարդա՛ անյագօրէն. եւ ո՛չ միայն քերթուած կամ վէպ: Կարդա՛ նաեւ փիլիսոփայութիւն, պատմութիւն, հոգեբանութ., ընկերաբանութ.: Կարդա մեծ բանաստեղծներուն ո՛չ միայն քերթուածները, այլեւ խոհերը. այսպէս՝ Novalis,[1] Goethe,[2] Valéry,[3] Mariօ Luzi[4] ելն.:

Սիրեցի յատկապէս «Բացակայութիւն»ը, «Լարա-ին» եւ մի քանի ուրիշ կտոր: Անշուշտ Զուլալեան շունչը բաւական կը զգացուի, բայց հետզհետէ պիտի գտնես քու սեփական, բնիկ ոգին:

Փետր. 7ին Լոս Անջելէս կը ժամանեմ. երկու դասախօսութ․ ալ պիտի տամ։ Կը յուսամ, անպայման կը տեսնուինք: Քեզի ամենալաւ մաղթանքներ Ամանորի, Ս. Ծննդեան լոյսով ողողուն տարի մը բոլորես:

Սիրով՝
Հ. Լեւոն Զէքիեան

 

%d5%be-%d6%85%d5%b7%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6

V. Oshagan

11/635 Pacific Highway
Killara       NSW 2071
21/1/94.

Յարգելի Պրն. Գազանճեան,

Շնորհակալութեամբ ստացայ ձեր հեղինակած «Գէթ»[1] հատորը: Առաջին իսկ պատեհութեան պիտի անդրադառնամ անոր մասին մամուլի սիւնակներէն, սակայն հիմա շատ զբաղած եմ: «Մեծ բան մը չեմ համարեր» կը գրէք ձեր առջինեկին համար, հատորին մէջ դրուած թուղթի մը վրայ: Տարօրինակ կը գտնեմ նման ստորագնահատում որ չի թուիր հարազատ ըլլալ գրութեանց ընդհանուր ոգիին: Քիչ մը օրինակ առէք ձեր «ամմոյէն»…:

Ամէն պարագայի, կը շնորհաւորեմ ձեր մուտքը հայ գրականութեան սրբազան տաճարէն ներս ու կը մաղթեմ պայծառ, գեղեցիկ ու բեղուն կեանք մը անոր կամարներուն տակ:

Ձերդ՝
(Ստորագրութիւն)
Վահէ Օշական

 

10-abril

10 Ապրիլ, 1997

Սիրելի Արա,

«Ցուցափեղկին մէջ»[1] քերթուածներուդ հաւաքածոն ոչ միայն հաճելի անակնկալ մըն էր, այլ գրաւականը քու աներեր երթիդ, ինչպէս էր առաջին տպաւորութիւնը Մինասին:

Խորունկ, ջինջ ու անկեղծ քերթողութեան ցայտք է փոքրածաւալ մատեանդ, պարզ՝ իր բարդութեան մէջ իսկ:

Այս գիրը թէ շնորհաւորական, թէ շնորհակալական գիր մըն է: Մինասին փոխարէն և իր փափաքով ես կը գրեմ քեզի, որովհետև ամուսինս հիւանդ է: Համակ շարժում ու անսպառ կորովի տէր այդ մարդը, պառկած է երեք շաբաթէ ի վեր: Խլիրդը գործած է իր աւերը և արագ ընթացքով կը շարունակէ չարագոյժ իր երթը:[2]

Լեւոն Գասպարեանի «Փոխան երկու խօսքի» տողերէն կը պարզուի թէ քերթողագիրքդ հրատարակուած է աշակերտներուդ ծնողներուն նախաձեռնութեամբ: Չեմ գիտեր, «լաւ ուսուցիչ» ըլլալդ է որ մղած է հայ տիկինները այդ գեղեցիկ եւ եզակի շարժուձեւին, թէ բանաստեղծութիւններուդ ներշնչումը:

Ինչ որ ալ ըլլայ սակայն, բանաստեղծն ու ուսուցիչը գնահատելու երեւոյթը ինքնին բացառիկ, յուսատու և ազնիւ արտայայտութիւն է:

Ստեղծագործութեան և ներշնչումի ջերմ մաղթանքներով՝

Գոհար Թէօլէօլեան

Յ.Գ. Ջերմ բարեւներ, աներեր
Կորով ու յաջողութիւն
Սիրելի Լեւոն Գասպարեանին:
Գոհար

 

%d5%a1%d6%80%d5%b1-%d5%be%d5%a5%d6%80

Սիրելի Արա Գազանճեան,

Արձակուրդէն վերադարձիս, վերամուտին, ստացայ քու նորեկ գրքոյկը: Կը գնահատեմ նուէրդ եւ շնորհակալութիւն կը յայտնեմ, քեզ շնորհաւորելով նոյն ատեն:

Սկսայ կարդալ անշուշտ: Յատկանշական է անոր անվերնագրութիւնը, ինչ որ կը ցուցաբերէ իւրայատուկ ներաշխարհ մը, ուր տարտամ թռթրացումներ եւ անորոշ շուքեր կը տիրեն: Հարկ է թերեւս մտերմանալ, անոնց ետին գտնելու յստակ և լուսաւոր էջեր:

Յաջողութեան մաղթանքներ:
Ժ․ Յակոբեան

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

[1] Ցուցափեղկին մէջ, Լոս Անճելըս, 1997։
[2] Արդէն նոյն տարի ալ մահացած է ան։

[1] Գէթ, Լոս Անճելըս, 1993:

[1] Գերմանացի փիլիսոփայ եւ վաղ վիպապաշտ գրագէտ (1772-1801):
[2] Գերմանացի բանաստեղծ (1749-1832):
[3] Ֆրանսացի բանաստեղծ եւ փիլիսոփայ (1871-1945):
[4] Իտալացի բանաստեղծ (1914-2005):

[1] Խաչիկ Թէօլէօլեան, դասախօս, սփիւռքագէտ, գրականագէտ, հիմնադիր եւ խմբագիր «Սփիւռք» անդրազգային ուսումնասիրութեանց հանդէսի, 1991էն ի վեր։

[1] «Նամակ մը Զուլալ Գազանճեանէն», 4 Սեպտեմբեր 2016 https://hayerenblog.wordpress.com/2016/09/04/%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%af-%d5%b4%d5%a8-%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a3%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%b3%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%a7%d5%b6/

ԿԱՐՄԻՐ ՕՐԵՐ ԱՆՏԻՊ ՕՐԱԳՐԻՑ (Հատուածներ)

%d5%ac%d5%a5%d5%bc-%d5%af-%d5%bd

ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ
1961

Սոյն անտիպ հատուածները հրատարակութեան համար այս անգամ եւս տրամադրուած են սիրելի Վանուհի Թովմասեանէն, որուն կը յայտնենք խորին շնորհակալութիւն։

ՀԱՅԵՐԷՆ պլօկ

Երբ աֆրիկական ցեղերի անկախութեան համաճարակը սկսուեց ՄԱԿ-ում, Պէլկիային հրամայուեց դատարկել Քոնկօն [ա]։

Բայց Պէլկիան մեծ աշխատանք էր թափել այդ կիսավայրենի գաղութում, եւ ոտքը չի բռնում հեռանալ։

Միշտ ոտքը կախ ձգեց, մէկ իր քանդուած կօշիկի կապն էր ամրացնում, մէկ ետ դառնում վերցնելու իր որպէս թէ մոռացուած ձմեռային վերարկուն (առանց յիշելու, որ Քոնկոյում ձմեռ չի լինում) երբեմն տնքաց, որպէս հիւանդ ու կանգնեց շունչ առնելու ու այս բոլորը այն յոյսով, որ ՄԱԿ-ը կարող էր իր հրամանը մոռանալ կամ չկատարել։

Բայց ՄԱԿ-ը չմոռացաւ իր հրամանը, եւ Պէլկիան հեռացաւ Քոնկոյից։ Հեռացաւ՝ նո՛ր Քոնկօն իմացաւ իր «անկախութեան» զուլումը։

Բազմաթիւ մանր ցեղեր ոտքի կանգնելով, սկսեցին իրար ձեռքից խլել իշխանութիւնը, եւ սա համարեա մի տարի է այնտեղ արիւն է հոսում։

Ի հարկէ այդ խռովութիւնների մէջ մասն ունէր կոմունիստական թթխմորը, որը Սովետական կառավարութիւնը երբեք չի մոռանում խառնել աշխարհի որեւէ խռովութեան մէջ, ուր էլ պատահելու լինի այդ։

Բանից դուրս է գալիս, որ Քոնկօն ոչ թէ միաձոյլ, այլ բազմաթիւ իրար վրայ դարսուած թերթիկների կոյտ է եղել՝ ու Պէլկիան նստել է վրան։ Վերացաւ Պէլկիան՝ խռովութեան քամին քշեց տարաւ թերթիկները ու երկիրն ամայացրեց։

Աֆրիկան ինչ՝ անկախութիւնն ինչ։

Հայ ազգը դարաւոր մշակոյթ ունի՝ կուսակցութիւնների բաժանուած իրար կոտորում է։ Ուր մնաց Աֆրիկան…

Անկախութիւնը լաւ բան է, նայած ո՞ւմ ես տալիս։ Առաջին անգամ, երբ եւրոպացի միսիոներներն Աֆրիկա մտան՝ նրա ժողովուրդներն ապուրը ձեռքով էին խմում։ Գդալ տուին ձեռքը, բայց գործածել չիմացաւ։ Նա գդալով ապուրը լցնում էր ձեռքը և ապա տանում բերանը։

Նման «երեխաների» ձեռքը գդալ տալն էլ վաղաժամ է, ըստ իս։ Նրան պէտք է նստեցնել գոգչու կերակրել։

Եւ այդպէս էլ վարւում էին պէլկիացիները, բայց կոմունիստ մեր կառավարութիւնը իր խելքով մեղադրում էր վերջիններիս այն բանի համար, որ նրանք շահագործում են նրանց երկիրը։

Ապո՛ւշ, դու որ քո երեխային կերակրում ես՝ առաջին գդալը քո բերանը չե՞ս տանում․․․ իմանալու տաքն ու պաղը։

———————————–

Եթէ պետութիւնը ծանր է ու խելօք՝ կախուած էլ լինի, քամին չի շարժի նրան։ Իսկ եթէ խելօք չեղաւ՝ Ռուսաստանի նման յիմարաբար կը ճօճուի կոմունիզմի ու սոցիալիզմի արանքում։

Ծանր պետութիւն է Անգլիան։

Ոնց որ արճիճ հալես, թափես ծովի մէջ…

[ա] Կամսարը նկատի ունի Պէլկիական Քոնկոյի սուր ճգնաժամը, որն սկսուեց 1960 թուին եւ տեւեց մինչև 1965թ. տանելով շուրջ 100.000 մարդու կեանք: Քոնկօն Պէլկիայից անկախութիւն հռչակեց 1960ի Յունիսի 30ին: ԽՍՀՄ-ն ակտիւ աջակցում էր Քոնկոյի վարչապետ Պատրիս Լումումբա­յին, որը հակադրուել էր նախագահ Կասավուբուին: Լումումբան այս հարցում դիմեց ԽՍՀՄ օգնու­թեանը, ստանալով «սովետամէտ» բնութագիրը:

***

– Մենք, եթէ յիշում էք, մի անգամ խօսեցինք արուեստի էութեան մասին, բայց չվճռեցինք, թէ արուեստն արուեստի՞ համար է, թէ՝ արուեստը մարդու համար [բ]։ Այսինքն՝ արուեստը մարդու մի ականջից պիտի մտնի, միւս ականջից դո՞ւրս գայ, թէ մտնի, մնայ ու մարդուն օգուտ բերի։

Այսօր ես անդրադառնում եմ նոյն հարցին ոչ թէ վճռելու, այլ այդ հարցի շուրջ եղած տարաձայնութիւններն աւելի խորացնելու ու խճճելու համար։

Արուեստն արուեստի համար ասել՝ հաւասար է քարը քարի համար ասել, կամ փայտը՝ փայտի։

Եթէ մարդուց անկախ գույութիւն ունի արուեստ, նշանակում է մարդն արուեստից վերցնում է նրա սեփականութիւնը ու էլի իրեն է վերադարձնում։ Ոնց որ ես նպարավաճառի թուզը վերցնեմ ու իր բերանը կոխեմ։

Ի՞նչ էք կարծում, այդ դէպքում նպարավաճառը չի՞ ասի ինձ.

–  Նեղութիւն մի քաշիր, թուզն իմս է, երբ կամենամ՝ կ’ուտեմ։

Ուրեմն, արուեստի այս տեսութիւնը հէչ։

Մարդու համար ստեղծուած արուեստին մենք անուանում ենք միտումնաւոր։ Միտումնաւոր են այն երկերը, որոնցում հեղինակը հանում է ընթերցողի ունեցած համոզումները ու նրանց տեղ իր համոզումներն է պատուաստում։

Աշխարհում գոյություն ունի հազար հեղինակ իրենց ուրոյն համոզումներով։ Ընթերցո՛ղ, քեզ եմ հարցնում՝ սրանցից որի՞ համոզումը պիտի որդեգրես։ Եւ որովհետեւ հեղինակները մարդ են, եւ մարդը սխալական՝ ինչո՞ւ չես կարծում, որ բոլորի համոզումներն էլ սխալ են։

Դու կարող ես ասել ինձ․

– Ես որդեգրում եմ հեղինակի այն հայեացքները, որոնք համընկնում են իմ սեփական հայեացքներին։

– Է՛, եթէ նման մի հայեացք դու ունես՝ էլ ի՞նչ կարիք կայ քո հայեացքի պատճէնի,- կ’առարկեմ քեզ։

Միտումնաւոր հեղինակների երկերում անպայմանօրէն հանդէս են գալիս չարեր ու բարիներ, սատանաներ ու հրեշտակներ, ազնիւներ ու անազնիւներ, մարդասէրներ ու մարդատեացներ, հայրենասէրներ ու դաւաճաններ, այլասէրներ ու եսասէրներ, առատաձեռներ ու կծծիներ, բարկացկոտներ ու հեզեր և այսպէս անվերջ ու անվերջ։

Հարց։ Այս բոլոր յատկութիւնները մարդկայի՞ն են, թէ ո՛չ։ Եթէ մարդկային են, ուրեմն, կատարեալ մարդ չի կարող համարուել մէկը, որի մէջ պակասում է այդ յատկութիւններից որեւէ մէկը. կարող է մարդն իր կարճ կեանքում ժամանակ չունենայ իր բոլոր այս յատկութիւնները դրսեւորելու, բայց բոլորը պիտի իր պահեստում ունենայ, որ պահանջուած հարկին հանի ու գործածի․ այնպէս ինչպէս ճաշարանում չես սպառում ողջ կերակրացանկը, եւ մի օր մի, միւս օր միւս կերակրի վրայ ես դնում մատդ, նայած ախորժակին։

Մեղուների մօտ թագուհին բոլորովին չի խայթում, բայց եւ այնպէս ունի խայթոց, յուսահատ րոպէներին այն դուրս հանելու համար։

Երեւակայեցէք մի մարդ, որ միայն բարի է, միայն ազնիւ, միայն ինքնազոհ, միայն հայրենասէր, միայն մարդասէր, առատաձեռն, գթասիրտ, ողորմած, մի խօսքով ինքնզինքը մոռացած։

Ձեզ եմ հարցնում, դա մա՞րդ է։ Ըստ իս՝ ո՛չ, դա մարդ չէ, այլ մարդու վրայ դրուելիք երկրորդական լրացում, կամ մարդու օգնական: Իսկ եթէ բոլոր մարդիկ այսպէս լինեն, էլ մարդու մէջ մա՞րդ կը մնայ։ Ո՛չ, մարդկութիւնը լորտու կը դառնայ, իսկ բարեմասնութիւնները՝ աւելորդ։

Բարոյական մարդը նա է, ով սաստիկ սիրում է իր հարեւանի կնոջը, բայց զսպում է իրեն առաջարկութիւն անելուց, եւ ոչ ներքինին, որ սիրոյ մասին հասկացողութիւն չունի։

Պատերազմում մարդասէր է կոչւում այն զինուորը, որ փամփուշտ ունի, բայց չի կրակում վրադ, եւ ոչ այն, որի փամփուշտները սպառուած են, հետեւաբար, ակամայ մարդասէր է դառնում։

Այստեղ դուք կարող էք ինձ հարցնել․

– Եթէ արուեստը ո՛չ իր համար է, ո՛չ մարդու, հապա մեր ինչի՞ն է պէտք, եւ կամ ի՞նչն է նրա դերը։

Դրան պատասխանում եմ․

-Արուեստը ոչ թէ նրա համար է, որ գաղափարների առուծախ կատարի, այլ անհասկացող մարդուն բացատրի, թէ ի՞նչ է կեանքը, եւ այն առաջադրի նրան ի գիտութիւն։

Եթէ արուեստն ի սպաս դրուի որեւէ անհատի, քաղաքական կուսակցութեան կամ պետութեան, այն կը դադարի արուեստ լինելուց, եւ կը դառնայ ապրելու գործիք քրիստոնեայ տէրտէրների, սոցիալիստ առաջնորդների և ոճրագործ կառավարութիւնների։

Սովետական գրողները սա քառասուն տարի ներբողեցին Լենինին, Ստալինին եւ Խրուշչովին, որով ամբողջ քառասուն տարի ոճիրը փառաբանեցին։

Ընդունենք այս գրողների քարոզները եւ ոճրագործ դառնա՞նք։

Արուեստը պիտի սովորեցնի մարդուն, որ չկան աշխարհում միայն չարեր ու միայն բարիներ, այլ կայ նրանց ներդաշնակ խառնուրդը միայն։

Ինչպէս դաշնակահարը դաշնամուրի առջեւ, այնպէս էլ արուեստագէտը պիտի իմանայ մարդկային հոգու այլազան յատկութիւնների համադրումից իսկական մարդ դուրս բերել, եւ ոչ իր ցանկացած մարդը։

Որովհետեւ անխախտ գոյութիւն ունի աշխարհում ե՛ւ ծնունդ, ե՛ւ մահ, գրողը մարդու ծնունդին պիտի ուրախանայ եւ մահին տխրի հաւասար զգացմունքներով, եւ ոչ թէ հումանիստ համարուելու մոլորութիւնից տարուած՝ մի տեղ աւելի խնդայ, միւս տեղ պակաս սգայ։

Գրական ժանրերով ասած, կեանքը ո՛չ քոմէտիա է, ո՛չ էլ մինչեւ անգամ տրամա, այլ մի ողբերգութիւն է, որովհետեւ մարդու գործունէութիւնը անպայման վերջանում է մահուամբ։

———————————–

Ասենք, բոլոր վերն ասածներս աւելորդ բաներ էին։ Ինչպէս երեխան քերականութեան գիրք կարդալուց յետոյ չէ, որ սովորում է ուղիղ խօսել, այնպէս էլ ընթերցողը նախ կարդում է գրքեր, նոր ձեռք առնում «գեղարուեստի տեսութիւնը»։ Դրա համար էլ ինչքան մարդ, արուեստի մասին նոյնքան կարծիք։

[բ] Ֆրանսիայում ծնունդ առած հայեցակարգ (l’art pour l’art), ըստ որի արուեստի արժէքն ինքնավար է, եւ բարոյականութեամբ, օգուտով ու ռէալիզմով մտահոգուածութիւնն առընչութիւն չունի եւ նոյն­իսկ վնասակար է ստեղծագործութեան գեղարուեստական որակների համար: Առաջինն այս արտայայտութիւնը գործածել է Մատամ տը Ստալը իր «Գերմանիայի մասին» (1813թ.) էսսէում: Արուես­տում այս ուղղութեան ակունքները գնում են ընդհուպ մինչեւ «Երգ Երգոցը» (Է, 3-4), ուր դաջուել է «փղոսկրէ աշտարակ» դարձուածքը՝ իբրեւ աշխարհից մեկուսացուած արուեստագէտի գործելաոճ (ամենակարկառուն դէմքերից է ֆրանսիական ռոմանթիզմի հիմնադիրներից (Հիւկոյի հետ միասին) Ալֆրէտ տը Վինյին):

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: