ՄԱՆԿԱՊԱՏԱՆԵԿԱՆ ԱՍՈՅԹՆԵՐ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Խօսակցական լեզուին մաս կը կազմէ այսպէս կոչուած մանկապատանեկան «բանահիւսութիւն»ը, որ երբեմն ինքնաբուխ ստեղծում է եւ երբեմն ալ սերունդէ սերունդ փոխանցուած ու մշակուած պատառիկ։ Վերյիշելով մանկութեան եւ պատանեկութեան տարիներս, ստորեւ կ՚արձանագրեմ Հալէպի մէջ շրջանառուող մանկապատանեկան բանահիւսական նմոյշներ, որոնք հաւանաբար միայն Հալէպին յատուկ խօսքեր կամ ասոյթներ չէին, այլ թերեւս շատ աւելի լայն տարածում ունէին։  
Ձմրան պաղ օրերուն կ՚արտասանուէր.

Պաղ է, պաղ է, շատ պաղ է․
Մաման քիւֆթէ կը շաղէ,
Եօթը պզտիկ կը բերէ,
Անունները կը գրէ,
Բարձին տակը կը շարէ,
Առտու դպրոց կը ղրկէ․
Պաղ է, պաղ է, շատ պաղ է։ 

Թէ պաղը քիւֆթէին եւ մամային եօթը պզտիկներուն հետ ի՛նչ առնչութիւն ունէր, որո՛ւն հոգը, թութակի պէս անոր կրկնումը հաճոյք եւ ջերմութիւն կը պարգեւէր ըսողին ու լսողին։ 

Հապա անձրեւոտ օրերուն, ո՜վ չէր երգեր. 
Անձրեւ կու գայ, ձիւն կու գայ․
Տէր-տէր պապան, տուն կու գայ․
Փիլաւ կ՚եփէ, իւղ չկայ,
Գէլ խորոզին տեղ չկա՜յ։ 

Հաւանական է, որ  հինէն եկած ըլլայ այս քառեակը, «գէլ խորոզ» (ճաղատ աքլոր) արտայայտութիւնը այդ յուշել կու տայ, սակայն ահա այդ վերջին տողի արտասանութիւնն էր, որ ամէնէն շատ հաճոյք կը պատճառէր մեզի՝ փոքրերուս ու այնպիսի երկար երանգով մը կ՚ըսէինք «չկա՜յ» բառը, որ ըսել կ՚ուզէինք որ ճար չկայ, այդ օրը անօթի պիտի մնար խեղճ Խորոզը…

Բերանացի փոխանցուած երգ էր նաեւ չարերուն ուղղուած այս կտորը, որ մատնանիշ կ՚ընէ  տուեալ ժամանակի դաստիարակութեան ձեւն ու ծնողաց խստութիւնը․. 

Չար տղային մէկը դպրոցէն փախաւ,
Սուտ խօսեցաւ իր մօր, կերաւ ծեծ աղուոր, 
Օ՜խ, կերաւ ծեծ աղուոր։
Ձեռքդ պագնեմ մայրիկ, ա՛լ մի ծեծեր զիս,
Եթէ անգամ մ՚ալ ընեմ՝ հանէ իմ հոգիս, 
Օ՛խ, հանէ իմ հոգիս…

Առօրեայ խօսքը ընդհանրապէս կ՚ըլլայ սեղմ եւ հասկնալի։ Հոն չկան շաղկապներ, կամ եթէ նոյնիսկ ըլլան, շատ սակաւ է անոնց գործածութիւնը։ Յիշողութենէս չի վրիպիր այն իւրայատուկ խօսքը, զոր սորված էի քեռիէս եւ ամէն անգամ որ բան մը կորսնցնէի, առանց խորանալու անոր իմաստին մէջ՝ կը կրկնէի. 

Սատանա՛յ, ոտքիդ տակը բան մը կայ․
Կէսը քեզի, կէսն ալ ինծի։ 

Կարծես թէ այս ըսելով սատանային հետ ընդհանուր յայտարարի պիտի գայի եւ հաշտուէի, ու ան ալ ետ պիտի դարձնէր ինձմէ գողցած իրը։ 

Կը յիշեմ նաեւ թիւերու հետ կապուած կատակ-խաղիկը, զոր մեծ հայրիկս Խարբերդէն հետը բերելով փոխանցած էր նաեւ մեզի. 

Մէկ-երկու երկննաս,
Երեք-չորս չորնաս,
Հինգ-վեց վերանաս,
Եօթը-ութը ուրանաս,
Ինը-տասը տաճկընաս,
Տասնմէկին ճանճ ըլլաս, 
Տասներկուքին պատը փակիս։ 

Ու դերին մէջ մտնելով վերջին տողը լսելնուս պէս, իբրեւ ճանճ կը փութայինք պատը փակելու։ 

Երբ ինքնաշարժներու ճչակներու ձայնը ամբողջ թաղը լեցնէր՝ աւետելու համար հարս ու փեսային հոնկէ անցնիլը, անկարելի էր, որ պատշգամ վազելով չկրկնէինք հետեւեալը. 

Հարս ու փեսայ
Տընկլ փեսայ․
Մուկը փախաւ 
Ես չտեսայ։ 

Կամ՝

Ահա կու գայ հարսնցուն 
Ձեռքը մէկ սաթըլ մածուն։

Ասիկա հարսանեկան երգ է, որուն երկրորդ տունը մանկօրէն աղաւաղուած է՝ «Ահա կու գայ հարսնցուն, տեսէ՛ք ինչքան է սիրուն…»։ 

Ժողովրդական բառ ու բանը ընդհանրապէս հարուստ կ՚ըլլայ դարձուածքներով կամ  այլաբանական պատկերներով եւ կ՚արտասանուի առաւելաբար մտերիմներու շրջանակին մէջ։ Ընկերներով խաղացած ատեն, մանաւանդ, որքա՜ն շատ էին հոն արտասանուող բառ ու բաները։ Պահուըտուքի ժամանակ, օրինակ, որպէսզի փնտռողը չգուշակէ տեղը, հետեւեալը կ՚երգուէր. 

Տանձ ըսեմ՝ ելիր, 
Խնձոր ըսեմ՝ մի՛ ելլեր։

Յստակ է, որ պահուըտողներէն մէկը տանձն էր, իսկ միւսը՝ խնձորը։ Երբ փնտռողը խնձորին մօտենար՝ տանձին համար բռնուելու վտանգը կը նուազէր ու առիթ էր, որ ի՛նք վազէր եւ հասնէր նշանակէտին երկար «փի՜փ» մը պոռալով։

Դպրոցական խաղերէն էր նաեւ «Տոնտոնիքա մըշկինա» խաղիկը, որ օտարախառն երգ մըն էր։ Երկու հոգի դէմ դիմաց կանգնած՝ իրարու ձեռք կը բռնէին իբրեւ կամուրջ, ուրկէ պիտի անցնէին միւսները, մինչեւ որ երգը վերջանար։ Որո՛ւ որ կարգին վերջանար երգը՝ ան կ՚ըլլար պարտուողը.

Տոնտոնիքա մըշկինա մըշկինա մըշկինա
Դուն գողցեր ես ժամացոյց, ժամացոյց, ժամացոյց
Քեզ պիտի տանիմ մօտեքա, մօտեքա, մօտեքա
Ողջոյն, քեզ քոյ-րի-կըս։  

Այսպիսով  ընտրեալը կը զատուէր իբրեւ «քոյր» եւ ինք կը կենար այս անգամ կամուրջ կազմելու։ Այս խաղը յատկապէս աղջիկները կը խաղային ու կ՚երգէին։

Օտար խաղիկ էր նաեւ «Օ, էմալէ»ն, որ հաւանաբար ֆրանսական իշխանութեան օրերէն մնացած ու հասած էր մեզի. 

Օ՜, էմալէ, սոլ ֆա մի րէ
Էմալէ, էմալէ
Թրիքի թաք, թրիքի թաք
Էն, տէ, թղուա

Արաբերէնը եւս անմաս չէր մնար այդ արտասանուող խաղերէն։ «Սասուքի»ն սուրիական հեռատեսիլային մանկական ծրագիրի նշանաւոր հերոսներէն մէկն էր։ Պատանիներս կ՚երգէինք. 

Սասուքի
Սասուքի ֆօհ (վեր)
Սասուքի թահըթ (վար)
Սասուքի էմէ՜մ (առջեւ)
Սասուքի խէլֆ (ետեւ)
Սասուքի պօքս,
Սասուքի է՜ 

Այս վերջին բացագանչութիւնը արտասանած ատեն մատը աչքին կը տանէր իւրաքանչիւր խաղացող եւ աչքը լաւ մը բանալով կը վախցնէր դէմինը։ 

Առօրեայ խօսքը սովորաբար կը կրէ զրոյցի բնոյթ եւ կ՚ընթանայ հարց ու պատասխանի ձեւով։ Որքա՜ն ամօթով կը մնայի յաճախ, երբ պատանի տղաքը իրենց չարաճճիութիւններով հետեւեալ նոյնանման հարցումները կ՚ուղղէին մեզի. 
Երեք անգամ, շատ արագ՝ «աղ – չկայ – որ – ուտեմ», ըսէ ։
Ու եթէ առաջին անգամն է, որ կը լսես նման հարցում, կ՚իյնաս ծուղակը, որովհետեւ ծիծաղը կը փրթի, իսկ դուն կաս-կարմիր կտրած ուր պահուըտիլդ չես գիտնար հարկաւ, որովհետեւ միամտաբար «աղ-չկայ» բառակապակցութեան արագ կրկնումով յանկարծ անիկա «աղջկայ» բառին կը վերածուի…  

Ուրիշ մը՝
Նարինջին կէսը ինչի՞ կը նմանի։
– Ը՜։
Ու դեռ պատասխանիդ չսպասած՝ զայն կը փութացնէ.
– Միւս կէսին։ 

Կամ՝ 
– Պանիր հաց ըսէ։
– Պանիր հաց։
– Է գնա լաց։ 

Կամ՝ անձնանուններու ուղղուած յանգաւոր պատշաճեցումները։ Այստեղ պէտք է յիշել, որ հետեւեալները հայկական ժողովրդական «Կարմիր Ֆըստան» պարերգին հիմամբ ստեղծուած ասոյթներ են.  

Աղջիկ անունդ Մարի,
Հէլէ հէլէ հէլէ նիննոյէ,
Քեզ տեսնողը կը մարի։
Հէլէ հէլէ հէլէ նիննոյէ։

Տղայ անունդ Սարգիս, 
Հէլէ հէլէ հէլէ նիննոյէ,
Սալորին տակը սատկիս։
Հէլէ հէլէ հէլէ նիննոյէ։

– Վարդան՝
– Մուկերը վրադ կարդան։

Ալիս՝
– Եկուր նայէ իմ հալիս (վիճակիս)։

– Մինաս՝
– Մինարայէն վար իյնաս։

– Խորէն՝
– Ձայնդ կու գայ ախոռէն։

– Վաչէ՝
– Շունը վրադ կը հաջէ։

– Լուսին՝
– Քեզի պէտք է ամուսին։ 

Բանջարեղէնները եւս նիւթ էին բառ ու բանի։ Երբ գացած տեղէն ձանձրանար՝ պատանին կը կրկնէր.

Սոխ, սխտոր, մաղտանոս
Ինչ քաք կերանք եկանք հոս։

Նկատելի է, որ առօրեայ ոճը զերծ է ամէն պաշտօնականութենէ։ Հոն առկայ է անկաշկանդ լեզու մը երբեմն լի հայհոյանքներով, օտարաբանութիւններով, երբեմն անպատշաճ որակաւորումներով, բայց եւ այնպէս՝ համեմուած սրամտութեամբ եւ զուարճախոհութեամբ։ Ահաւասիկ օրինակ մը եւս.
– Ո՞վ է։ 
Եւ երբ դէմինը «ո՞վ է» կը կրկնէ.
– Քեզի պէս կարմիր կով է,-
կ՚ըլլար պատասխանը։

Դպրոցական օրերուն, սովորութիւն էր, նաեւ, յուշատետր պտտցնել. մանաւանդ  աղջիկները ունէին նման սովորութիւն։ Պէտք է ըսել, սակայն, որ այդ յուշատետրերու էջերը մեծաւ մասամբ կը կրկնէին ժողովրդական հետեւեալ խօսքերը

Ջուրը կը հոսի,
Աւազը կը մնայ․
Ընկերուհիս կը մեռնի,
Յիշատակը կը մնայ։

Երբեք ալ չենք մտածած, որ մարդ ընկերուհիին յուշատետրին մէջ «ընկերուհիս կը մեռնի» խօսքը կ՚ըսէ՞։ Ընդհակառակը՝ կը համարէինք, որ պատշաճ քառեակ մը կը նուիրէինք տիրոջ։ 

Եւ կամ՝ 

Ջուրը ալիք-ալիք,
Աւազը հատիկ-հատիկ,
Այսինչ ընկերուհիս մէկ հատիկ։ 

Եւ կամ նոյնիսկ՝

Ակ-ակ յիշատակ
Այսինչէն
Ասինչին։ 

Ժողովրդական բառ ու բանին մաս կազմող մանկապատանեկան բանահիւսութիւնը յաճախ նկատի  չ՚առնուիր, սակայն վստահ եմ, որ տակաւին ինչե՜ր ու ինչե՜ր կան հոն, որոնք կը վրիպին այժմ յիշողութենէս։ 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀՐԱՄԵԼ – ՀՐԱՄԱՅԵԼ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Վերջերս ուշադրութիւնս գրաւեց հրամել բայի քաղաքավարական արտայայտութեան զանազանութիւնը։ Նկատեցի, որ հրամէ՛ կամ հրամեցէ՛ք բայերը, այո՛, յարգանք արտայայտող բայեր են, սակայն նոյն ձեւով չեն դրսեւորուիր։ Այս մէկը յայտնաբերեցի, երբ օտարախօս աշակերտիս հետ հայերէն թարգմանական աշխատանք կը կատարէի։ Իսկապէս ճիշդ է այն խօսքը, որ կ՚ըսէ, թէ օտար լեզուի հետ յարաբերութեան մէջ է որ կը յայտնաբերես լեզուդ. մինչ այդ կը գործածես զայն առանց պահ մ՚իսկ անդրադառնալու, թէ ինչ կը կատարուի լեզուիդ մէջ։ Հրամէ՛ կամ հրամեցէ՛ք բայաձեւերը թէեւ հրամայական եղանակին կը պատկանին, սակայն հրամայելէ շատ անդին, կ՚արտայայտեն յարգանք ու քաղաքավարութիւն։

Դրան մուտքին, երբ մէկը ներս կը հրաւիրենք, կ՚ըսենք. «Բարի եկաք, հրամեցէ՛ք»։ Սրահին մէջ․ «Առջեւ հրամեցէ՛ք», «վեր հրամեցէ՛ք, հոս հրամեցէ՛ք….» եւ այլն։ Մէկ խօսքով՝ հրամել բայը հոս կը ծառայէ տեղ մը հրաւիրելուն։

Այս ձեւին որպէս օրինակ բերենք Զահրատի «Այցելութիւն» բանաստեղծութիւնը, որ առնուած է իր «Ծուռ Նստինք Կիկօ Խօսինք» հատորէն. 

Դուռը բացի որ Կիկօն էր – հրամմէ ըսի  նստեցանք
Կիկօ ըսաւ թէ շատ կարօտցեր էր զիս
Ես ըսի թէ շատ կարօտցեր էի զինք 
Յետոյ խորհեցայ թէ զինք որքան շուտ մոռցեր էի 
Յետոյ խորհեցաւ թէ զիս որքան շուտ մոռցեր էր ինք

Ըսի որ աւելի յաճախ կ’ուզեմ տեսնել զինք 
Ըսաւ որ աւելի յաճախ կ’ուզէ տեսնել զիս 
Որոշեցինք աւելի յաճախ տեսնել զիրար

Գնաց – դրան մէկ կողմն ես –դրան միւս կողմն ինք –
Արդէն իսկ զիրար մոռցեր էինք[1]

Գիտենք նաեւ, որ մէկու մը այցելութեան աւարտին, տանտէրը «նորէն հրամէ՛», կամ՝  «նորէն հրամեցէ՛ք» պիտի ըսէ այցելուին «անգամ մըն ալ եկուր»ի իմաստով։ Հրաւէրի իմաստի լաւագոյն օրինակ է նաեւ Յովհ. Թումանեանի «Գիքորը» պատմուածքի հերոսին յայտնի «Էստի՛ համեցէք» արտայայտութիւնը, որ ձմեռուան բուքին, փողոցը, յաճախորդները խանութ հրաւիրող պատանիին աղերսալի արտայայտութիւնն է։ Արեւելահայուն յատուկ է «հրամէ»ի իբր եզակի ձեւ՝ «համէ, կամ համմէ՛», իսկ յոգնակի՝ «համեցէք, կամ համեցիք» ձեւերը։  

Հրամմէ՛ կամ հրամէ՛ ուղղագրական երկուութիւն ունեցող այս բայը կը գործածենք նաեւ, երբ կ՚առաջարկենք դէմինը ուտելու կամ խմելու. «Հրամեցէ՛ք, կերակուրը չպաղի», ճիշդ ինչպէս որ «օգտուէ՛ք» պիտի ըսէին մեր հայաստանցի հայրենակիցները այս պարագային։ Հոսկէ ալ, ահա, հրամցնել բայը, որ հիւրասիրել կը նշանակէ։ Խմիչք կը հրամցնենք՝ կը հիւրասիրենք, սուրճ կը հրամցնենք... եւ այլն։ 

Սակայն զգո՛յշ, յիշենք թէ ինչպէս Յակոբ Պարոնեանի «Ատամնաբոյժն Արեւելեան» կատակերգութեան մէջ այդ գինի հրամցնելը Թափառնիկոսին կողմէ ինչպիսի՜ հնարք մըն էր Թովմասը ծուղակը ձգելու. Թափառնիկոս Սոֆիին կը թելադրէ.  «Քովը կ՚երթաս, կը քծնիս, երբեմն իրեն գինի հրամցնելով խօսակցութեան կը բռնես, սիրոյ վրայ կը խօսիս եւ կամացուկ մը կը գողնաս գրպանէն»:[2]

Հրամէ կամ հրամեցէ՛ք  կ՚ըսենք նաեւ, երբ կը յայտնենք մեր յօժարութիւնը մեզի դիմուած խնդրանքին.
– Հաճիս, գրիչդ կու տա՞ս։
– Սիրով, հրամէ՛։ 
Փոխանակ պարզապէս «առ» ըսելու, քաղաքավար ձեւը կը նախընտրենք եւ կ՚ընդունինք մեզի ուղղուած խնդրանքն ու առաջարկը։ 

Երբեմն դէմինին ըսուած խօսքը չենք լսեր կամ չենք հասկնար, կը դիմենք այս յարգարժան բային՝ հարցական շեշտ մը աւելցնելով մեր հնչեղութեան. «Հրամէ՞…», որ կը նշանակէ թէ՝ հաճիս անգամ մըն ալ կը կրկնե՞ս, որովհետեւ չհասկցայ կամ չլսեցի։ 

Սակայն «հրամել» բայաձեւը երբեմն նաեւ կը յանդգնի կրելու հեգնական իմաստ մը. «Ի՞նչ հրամեցիր, ինչպէ՞ս կը համարձակիս…», կամ կրնայ հանդէս գալ նոյն «առ»ի իմաստով, սակայն ոչ սիրալիր, ինչպէս վերոնշեալ օրինակին մէջ. «հրամեցէք» կ՚ըսենք երբ փաստել կ՚ուզենք որեւէ բան «ահաւասիկ»ի իմաստով. «Ապացոյց կ՚ուզէ՞ք, հրամեցէ՛ք»։ 

Աճառեան կը յուշէ, որ հրամել բայէն ունինք հրամէն ձեւը, որ «յետինք, երեկոյեան մօտ ժամանակ[3]»ն է, որմէ ալ՝ հրամենք ձեւը, որ երեկոյեան ընթրիքն է։ Իսկ իրմէ սերած բայը՝ հրամնիլ կը նշանակէ նախընթրել։ 

Հայր Ղեւոն Ալիշանի մօտ կը գտնենք Հրամա կամ հրամգա ձեւերը, որ արեւը մայր մտնելէն երեք ժամ առաջ տեղի ունեցած նախընթրիքին[4] կ՚ըսուի։ Կէսօրէ ետք եկած ժամանակին ալ Ալիշան կու տայ հրամգահ բառը։

Հրաման բառը պահլաւերէնի faraman[5] (հրաման) բառէն ծագած է, որպէս պատուէր կամ՝ սուլթանական հրամանագիր-հրովարտակ։ Հետզհետէ բառը կրած է իմաստային ընդլայնում եւ գործածուած է իբրեւ իշխանաւորներու հետ խօսելու արտայայտչաձեւ. «Հրամանքդ, Տէ՛ր»։ Առաւել զարգացումով՝ ունեցած է հետեւեալ դրսեւորումները. հրամայել, հրամայէլ, հրամայիլ, հրամմայիլ, հրամիլ, հրամեցէք, այսինքն՝ հրաման արձակեցէք։ Իշխանաւոր դասէն անցնելով հասարակութեան լայն շերտին, «հրամել» բայը ահաւասիկ պահած է իր յարգարժան դիրքը եւ կը գործածուի որպէս յարգանքի իմաստ արտայայտող բայ։

Կը մնայ, որ հրամենք դէպի բառերու աշխարհ եւ վայելենք անոր բազմազանութիւնն ու հարստութիւնը։

19 Մայիս 2020

[1]Զահրատ, Ծուռ նստինք Կիկօ խօսինք, Իսթանպուլ, 1994, էջ 38:

[2] Յակոբ Պարոնեան, Երկերու Ժողովածու, Հ.1, 1962, Երեւան, էջ 191։

[3]  Հրաչեայ Աճառեան, Հայերէն արմատական բառարան, Երեւան, 1926, էջ 131:

[4] Նոյն տեղը։

[5] Նոյն տեղը, էջ 130։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԵՐԵՍ ՈՒՆԻ՞Ս

ՏԻՐՈՒԿ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Քառասունհինգ տարիներ առաջ «Մէկ բարձի վրայ ծերանաք»,  խօսքը լսող ու այդ բարձին երեսներըյաճախ գոհունակութեամբ փոխող պարոն Յարութիւնն ու տիկին Վերժինը ուրկէ՞ գիտնային, որ այդ չարաբաստիկ գիշեր իրենց բարձին բոլոր երեսները պիտի պատռուէին ու մինչեւ այդ օրը երեսերեսի պառկող ամուսինները կռնակ պիտի դարձնէին իրարու։

Համերաշխ զոյգին կեանքի գիրքին երեսները փակուեցան այդ գիշեր ու անոնց միջեւ գտնուող եւ արեւու երես չտեսնող էջերուն փոշիները տարածուեցան ամբողջ թաղին մէջ ու ջուրի երես հանեցին անցեալին գործուած յանցանքներն ու մեղքերը։

Տիկին Վերժին ամուսինին տուած նեղութիւնները համբերութեամբ տանող, խնդումերես կին մըն էր։ Փողոցի երես չտեսնող կինը իր դժուարահաճ ամուսինին մէկ ուզածը երկու չէր ըրած ու առանց երես ծռելու կամ երես թթուեցնելու, տարիներ շարունակ, ամուսինին բերած անկոչ հիւրերը ժպտերես դիմաւորած ու անոնց համար տեսակաւոր ճաշեր եւ քաղցրեղէններ պատրաստած էր։

Վերջերս երիտասարդ մը հիւր եկած էր ու տասնհինգ օրեր շարունակ իրենց տունը կը քնանար։ Պարոն Յարութիւնին սերտ ընկերոջը տղան էր Գերմանիայէն եկած։ Բոլորս այդպէս կը կարծէինք, մինչեւ որ գիշեր մը տիկին Վերժինին, անլուր պոռչտուքին վկաները եղանք։

– Անամօ՛թ, սեւերես մարդ, երեսիդ դիմակը ինկաւ, խայտառա՛կ։

– Վերժօ՛, հոգի՛ս, դուռէն ներս մտիր, որ երես-երեսի նստինք, խօսինք։ Հիմա դուռ-դրացի ի՞նչ պիտի ըսեն։

– Հոգի՛ս, հը՜։ Տարիներով սուս ու փուս տէրտդ քաշեցի․ տաք հացին անգամ երեսդ չէր խնդար, խնդալը մէկ կողմ ձգենք՝ երեսէդ ինկողը 1000 կտոր կ’ըլլար, բայց ես այդ ամէնուն տոկացի ու քեզ երեսի վրայ չձգեցի։ «Ամուսինս է, ամօթ է», ըսի, իսկ դուն ամօթ բառին ինչ ըլլալը չգիտցար ու պիտի չգիտնաս։

– Հը՜շ, Վերժօ՛, ամօթ է, ներս մտի՛ր, հոգ․․․

– Ամօ՞թ։ Ինչու դուն ամօթ բառը գիտե՞ս։ «Ընկերոջս տղան է, ընկերոջս տղան է», ըսիր ու վրաս քալեցուցիր։Քու երեսիդ վրայի ամօթի քօղը շատո՜նց պատռուեր է։ Իսկական երեսդ մէջտեղ հանէ, նայիմ։ Չկարծես, որ առերես ըրած խոստովանութիւններովդ կրնաս շողոքորթի երեսդ ծածկել ու սուտերդ ջուրի երես չհանել։ Քանի անգամ զգուշացուցի ու «Սատանայի երեսդ մի՛ պահեր», ըսի։

– Ձեռքդ, ոտքդ համբուրեմ, Վերժօ՛, ներս մը…

– Ա՜խ, ա՛խ։ Աս ապո՛ւշ գլուխս, ա՛խ։ Քեզի պէս անպիտան մարդուն, ապուշի պէս, երես տուի։ Այնքան երես տուի, որ հիմա եկեր՝ աստար ալ կ’ուզես։ Է՜հ, աստարը երեսէն սուղ է հիմա, հաւատա՛։ Շա՜տ սուղ է, շա՛տ։

– Երիտասարդ էի, Վերժօ՛ս։ Եւրոպայի մէջ առանձին երիտասարդ մը…։ Քեզի չըսի, որպէսզի երեսէ չիյնամ։ Անցեալին գործուած աննշան սխալ մըն է եղած-չեղածը։ Ամէն ինչ այդ խմիչքին երեսէն եղաւ։ Խմած էի ու…

– Սուտերդ ջուրին երեսը ելան։ Տարիներով խաբեցիր ու չարչարեցիր զիս… ամէն ըրածիս խօսեցար, կաշկանդեցի՛ր, լռեցուցի՛ր․․․։ Քանի՞ անգամ աջ երեսիս ապտակ զարկիր` ձախ երեսս ալ տուի քեզի։ Քանի՞ գիշերներ անքուն մնացի, հալեցայ, մաշեցայ ու երեսիս վրայ վիճակ չմնաց։ Է՜հ, ապո՛ւշ Վերժին, առաջին օրէն երեսդ ամուր պիտի բռնէիր ու բոլոր ըրածները մէկի՛կ-մէկի՛կ երեսին զարնէիր ու երեսը վերէ՜ն-վա՛ր լուայիր, որ ամօթէն գետնին տակ անցնէր ու արժող-չարժողին դէմ երեսիդ չպոռար։

– Սխալներս երեսիս զա՛րկ, Վերժօ՛։ Երեսիս պոռա՛ ու՝ «սեւերեսծուռերեսքաքերեսաներեսանասուն», ըսէ՝ յօժար եմ, միայն թէ երեսդ դարձնելով մի՛ ձգեր ու մի՛ երթար, ղուրպանդ ըլլամ, Վե․․․ 

– Ղուրպան, հը՜։ Հիմա ղուրպան ըլլալդ բռնեց։ Արդէն միշտ ասանկ երկու երեսանց եղած ես։ Քառասունհինգ տարի առանց «Երեսիդ վարդի ջուր» ըսելու ամբողջ մաղձդ դուրս թափեցիր, իսկ ես՝ « Ձեռքը ձեռք կը լուայ, ձեռքերն ալ երես կը լուան» ըսելով ինքզինքս համոզեցի ու համբերեցի։ Այդքան «Մեղք է», ըսի, մինչեւ որ ես մեղքնալիք եղայ։ Այլեւս երեսս ամուր պիտի բռնեմ ու դուռը երեսիդ զարնելով պիտի ձգեմ ու երթամ։

– Ամէն ինչ երեսէս եղաւ, գիտեմ,- ըսաւ ամուսինը ու ծունկի գալով պզտիկներու պէս սկսաւ հեկեկալ կնոջ ոտքերը համբուրելով։ 

– Գնա՛, գնա՛, երեսդ լուա՛, յետոյ սիրտդ ու խիղճդ ալ լուա՛։ Մաքրուած սիրտով «երեսդ համբուրեմ» ըսած ատենդ թերեւս տղադ սրտիդ ու հոգւոյդ մաքուր երեսը կը տեսնէ ու «Անոյշ ըլլայ» կ’ըսէ քեզի։

– Իսկ դո՞ւն, Վերժօ, դուն պիտի կրնա՞ս ներել։ 

– Հիմա երես ճերմկցնելու համար շատ ուշ է, շա՜տ։ Գնա՛, թող Աստուած քեզի ներէ։ 

Այդ գիշեր պարոն Յարութիւնին երեսին դէմ գոցուեցան աշխարհի բոլոր դռները ու երեսի վրայ ձգուած մարդը զղջաց, բայց դժբախտաբար զղջումնագիր գրելու չհասաւ…

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՋԻՂԸ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

– Ջիղին հասեր է, պէտք է քաշենք, հանենք։

Ջիղին հասածը ցաւ կը պատճառէ, եւ բնականաբար ո՛չ ատամնաբոյժս, ո՛չ ես կ՚ուզենք, որ ցաւիմ. պէտք է վերացնէ, անէացնէ ջիղը։ Ու մէկ-մէկ բարակ ասեղներ մխրճելով՝ կ՚ուզէ անզգայացնել այդ բաժինը բերնիս․

– Ահա, տե՛ս, առաջին ջիղը, որքան ալ երկար է եղեր։

Տարօրինակ կերպով, ամէն մէկ ասեղ մխրճելուն, երբ կը դարձնէ զայն, որ ջիղը քաշէ, հաճոյալի զգացում մը կը պատէ զիս. կ՚ուզեմ ցաւիլ, ամո՛ւր. աւելի ամո՛ւր. հաճելի ցաւ մըն է. յաղթութեան ցաւ. ճիշդ երկունքի ցաւին պէս, երբ արդիւնքը վայրկենապէս մոռցնել կու տայ քիչ առաջուան սոսկալի ցաւոտ պահերդ։

– Ահա եւ երկրորդը։

– Ի՜ւֆ։

– Պէտք չէ ձգես, որ ջիղին հասնի. շուտով պէտք է ներկայանաս, որ պէտք եղած դարմանումը կատարենք։

Մարդկային յարաբերութեանց նման չէ՞ միթէ. կա՛մ չթողուլ որ ջիղին հասնի, կա՛մ ջիղին չհասած կարգաւորել յարաբերութիւնը, չձգել որ փճանայ վերջնականապէս, որ անպէտք չըլլայ այլապէս…

Ակռայի ջիղս հանելով՝ ատամնաբոյժը կրցաւ փրկել զիս, սակայն ինչպէ՛ս փրկել միլիոնաւոր ապերջանիկ մարդիկը, որոնց ջիղերը հազարումէկ զգացումներ պարփակած՝ ցաւի տուն դարձած են։ Եթէ մարդուս ջիղերը քաշենք, հանենք, արդեօք ամէն բան կը լուծուի՞, կը պայծառանա՞յ կեանքը անոր աչքին։ «Բայց ջիղերը դէպքերը նախզգալու եղանակ մը ունին, որ լաւագոյն բան մըն է, քան մտքին թափանցողութիւնը։ Միտքը դանդաղ է եւ քիչ անգամ յստակատես, մինչդեռ ջիղերը միշտ արթուն են, կը գործեն արագ եւ ուղիղ կը տեսնեն։ Զգայութեան անկախ աշխարհ մը մեր էութեան մէջ»։[1] Առանց ջիղի ինչպէ՞ս ապրիլ, չզգալ, չխնդալ, չհրճուիլ, չլալ, չերջանկանալ, չպաղիլ ու չտաքնալ։ «Տաք հագնուէ», ըսաւ դրացուհիս անգամ մը իր երիտասարդ թոռնիկին (փոխանակ «հաստ հագուէ» ըսելու), կարծես թէ հագուստը տաքի ու պաղի զգացում մըն է, որ վրադ պիտի անցնես, որ չպաղիս։

Պէտք է ըսել, սակայն, որ տարբեր տեսակի ջիղեր կան։ Մարդ կայ փիլիսոփայական ջիղ ունի, մարդ կայ՝ կազմակերպչական ջիղ, ուրիշի մը քով ձեռներէցութեան ջիղը զօրաւոր է։ Բոլորն ալ գիտեն, որ սփիւռքահայերը Արարատ լերան նկատմամբ տեսակ մը թուլութիւն ունին եւ անոնց թոյլ ջիղը բռնելով՝ տեղացիք երբեմն չարաշահութիւններ կ՚ընեն եւ իրենց տան վարձքը կը բարձրացնեն, պատճառաբանելով որ պատուհանը Արարատին կը նայի։  

«Երկրին Ջիղը կանայք են», լսած եմ յաճախ։ Իսկապէս ալ հայ կիները գործունեայ, աշխատասէր, ջղաձիգ, ջլապինդ են, որոնք թէ՛ տնային, թէ՛ արտատնային գործերը յաջողութեամբ կը կարգաւորեն։ Մինչդեռ կան մարդիկ, որոնք ջղագրգիռ են, շուտ կը բորբոքին. առ այդ ալ վէճի կամ ջղայնոտութեան արտայայտութիւններ կը լսուին այս, թէ այն թաղին ծայրը, միշտ։ Հոսկէ ալ կու գայ ջլացուցանել բայը, որ կը նշանակէ բարկացնել։

Ջիլը ջիղին մէկ արտայայտութիւնը ըլլալով՝ յաճախ բարբառներուն մէջ հանդէս կու գայ իր բազմազան դրսեւորումներով։ Երբ անողոք կեանքին չի դիմանար մէկը՝ «ջլախտաւոր է», կամ ջիղերը քայքայուած են, կ՚ըսէ ժողովուրդը, այսինքն՝ ջիղի հիւանդութեամբ կը տառապի։

«Ջլել»՝ անդամալոյծը ոտքի հանել։

Ջիլաւ՝ սանձ. ժողովուրդը կ՚ըսէ. «ջիլաւը ծեռքըմ պահել», այսինքն՝ իր ենթակայութեան տակ պահել անձը։

Կաշիի նման հացին, որ դժուար կը ծամուի ու դիւրութեամբ չի կտրուիր, ժողովուրդը կ՚ըսէ «ջլի հաց»։ Նոյնպէս այն միսը, որ կարծր է եւ կարելի չէ խածնել՝ ջիլջիլոտ միս կը կոչուի, որովհետեւ միսին մէջ անասունին ջիլը կայ։

Մէկուն ջիլը ծամել՝ բամբասել, ջիղերը թունդ ելլել՝ ջղայնանալ։ Երբեմն ձայներ կան, որոնք մարդուս ջիղերուն կը դպին։ Ոմանք երբեմն կը սիրեն ուրիշին ջիղերուն հետ խաղալ, շարունակ զայն ջղայնացնել ջանալով, մինչեւ որ վերջինին ջիղերը թունդ ելլեն։ Լալկան ու դիւրագրգիռ կնկան մարդիկ կ՚ըսեն. «ջիղերու կծիկ ես, ի՜նչ ես…»։ Բարբառներուն մէջ կայ ջիլան-ջիլան կրկնաւոր բառը, որ կը նշանակէ պատառ-պատառ, կամ ծուէն-ծուէն եղած։ Իսկ Խարբերդի բարբառին մէջ «ջիլ ջիլ էնել» կ՚ըսուի մանուկներուն միզել տալու գործողութեան։

Ջիլէն ունինք ջիլոտ, ջիլջիլոտ, ջիլակտոր, ջլամորթ, ջլատ, ջլատում, ջլատել, ջլատոտել, ջլբաց, ջլախտ, ջլամորթ… բառերն ու բայերը։  

Մարդկութիւնը միշտ ալ ներքին պայքար կը տանի միտքի եւ զգացումի միջեւ, ո՞ր ջիղը զօրացնել. սրտի՞ թէ խելքի։ Կարծրատիպ կայ, որ զգացումի ջիղը եթէ զօրաւոր է, միտքը կը տուժէ, եւ կամ մարդիկ աւելի խելացի են, երբ իմացականութեամբ կը շարժին։ Յստակ է, որ կիները աւելի արդիւնք են իրենց «ջղային խառնուածքին, միշտ ծարաւի են յուզմունքներու, ուժգին տպաւորութիւններու եւ զիրենք դրդող զգայութիւններու»։[2] Ամէն պարագայի, մաղթենք, որ մէկը միւսին հաշւոյն չզարգանայ, իւրաքանչիւր ջիղ իր զարգացումը ապրի եւ հաւասարակշռուած մնայ. եւ ո՛չ մարդկային յարաբերութիւնները, եւ ոչ ալ ակռայի ցաւերը ջիղին հասնելիք ըլլան, որպէսզի չստիպուինք հեռացնել, վերացնել, կամ անէացնել զանոնք։

Երեւան, 21 Յունիս 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

[1] Արամ Անտոնեան, Աքսորի Ճամբուն վրայ», Երեւան, 2016, էջ 227։

[2] Զապէլ Եսայեան գրականագիտութիւն, Վէպերը գրականութեան մէջ։ http://www.digilib.am/book/3751/4301/25627/%D4%B3%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6

ԼՌՈՒԹԻՒՆ, ԲԱՌ, ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Բառը նախքան բառ ըլլալը լռութիւն է։ Ամէն մէկ բառի ետեւ լռութիւն մը կայ, իմաստ մը, նշան մը, որմէ ալ կը գոյանայ խօսքը։ Խօսելով է որ կը հասկնանք, որ բառը այլեւս դուրս եկաւ լռութենէն եւ այլեւս լռութեան չի պատկանիր, այլ մարդուն։ Հնչիւնը դուրս գալով կը դրուի ուրիշ բառերու դիմաց, որոնք դեռ լռութեան մէջ են եւ դուրս գալ կը տենչան։ Ու կը ծնի բայը-բանը, այսինքն՝ մարդկային խօսքը։ Եւ երբ ճշմարիտ է՝ աներկբայ է, իսկ երբ սուտ է՝ խաբեբայ, եւ երբ վէճի բռնուի՝ կը դառնայ բայբան[1], իսկ երբ պակաս խօսք ըսէ, կը նշանակէ թերաբայութիւն[2] կ՚ընէ, կամ «բառերը կը ծամծմէ»։[3]

Բառը պատասխանատուութիւն է, հայելի, մերկութիւն մտքի եւ ճանաչողութիւն․ ահա թէ ինչու շատեր խօսելէ առաջ «բառերը կը կշռեն»։ [4] Բայց երբեմն բառերը իրենց իմաստէն կը պարպուին եւ անիմաստ կ՚ըլլան։ Այս մէկը կը պատահի, երբ «բառերուն անընդհատ մեղր ու շաքար կ՚ընեն»,[5] այսինքն՝ շռայլօրէն դուրս կու տան այնպիսի բառեր, որոնք պէտք է հազուադէպ գործածուէին, միա՛յն ճիշդ տեղը, ճի՛շդ անձին, ճի՛շդ պահուն։

Գեղարուեստական գրողներուն արժէքը կը կայանայ «մաշուած բառեր» [6] չգործածելուն, այլ նոր պատկերներ ստեղծելուն եւ բառին երկդիմի իմաստներ տալուն մէջ։ Ահա թէ ինչո՛ւ երբեմն կ՚ըսենք, թէ պատկերը կամ խօսքը քլիշէ է, եւ կամ ինչո՞ւ Բան ստեղծող կը կոչենք բանաստեղծը։

Կան անոնք, որոնք բառերով կը նկարեն, այսինքն այնքան հարուստ պատկերներով կ՚արտայայտուին, որ կ՚ուզես «ամէն մէկ բառը լափել»[7]։

Սակայն բառերու կուտակումը միշտ ալ առանձինը չ՚օգներ իմաստի ճիշդ ընկալման համար։ Հնչերանգն ու արտասանութեան կերպը շատ կարեւոր գործօն են հոս։ «Այս խելօքին նայէ» նախադասութեան մէջ, օրինակ, ինչպէ՞ս հասկնալ, թէ ըսել ուզածը բառիս բուն իմաստով ըսուա՞ծն է, թէ հակառակը։ Ահա հոս է որ հնչերանգը իր դերը կը խաղայ եւ դուն կը հասկնաս, որ հոն հեգնանք կայ եւ ոչ թէ գովասանք։ Այս կը նշանակէ, որ մտածողութիւնը եւ լեզուական արտայայտութիւնը միշտ նոյնական չեն, որովհետեւ միշտ չէ, որ ինչ որ գրուած է՝ ճիշդն է։

Իւրաքանչիւր հնչերանգի համաձայն նախադասութեան տեսակը կը փոխուի նաեւ։ Նախադասութիւնը կրնայ ըլլալ պատմողական, բացագանչական, հարցական, ըղձական… եւ այլն.

Արա՜մը այսօր տուն պիտի երթայ։
Արա՞մը այսօր տուն պիտի երթայ։
Արամը այսօ՞ր տուն պիտի երթայ։
Արամը այսօր տո՛ւն պիտի երթայ։
Արամը այսօր տուն պիտի երթա՞յ։

«Սէր ըսելու հազար ձեւ կայ / միայն թէ բառ չպակսի»,[8] կ՚ըսէ Զահրատ։ Պէտք է հասկնալ, ուրեմն, որ լռութենէն ծնած բառին միջոցով սիրոյ տարբեր խոստովանութիւններ կարելի է ընել, ըստ բանաստեղծին։ Սակայն, պէտք է նկատել տալ, որ երբեմն նոյնիսկ բառի ալ պէտք չկայ, որովհետեւ երբ զրուցակիցները զիրար կը ճանչնան՝ մէկը «լէպ» կ՚ըսէ, միւսը արդէն իսկ «լէպլէպու»ն կը հասկնայ։ Հոս է որ ժողովուրդը կ՚ըսէ՝«Բառերն աւելորդ են»։ Այս կը նշանակէ, որ խօսակցական լեզուն աւելի բառերու սեղմումի եւ կրճատումի կ՚երթայ։

Լռութիւնը, բառը եւ հնչերանգը զիրար լրացնող գործօններ են՝ մեր ըսելիքը իր նպատակին հասցնելու ի խնդիր։ Բարբառենք ու բառբառենք, բայց երբեք չբամբասենք։


[1] Հ. Աճառեան, Հայերէն արմատական բառարան, Երեւան, 1926, էջ 384։
[2] Նոյն տեղը։
[3]Պետրոս Ս․ Բետիրեան, Հայերէնի դարձուածքների ընդարձակ բառարան, Երեւան, 2011, էջ 226։
[4]Նոյն տեղը։
[5]Նոյն տեղը։
[6]Նոյն տեղը։
[7]Նոյն տեղը։
[8]Զահրատ, Բանաստեղծութիւններ, հատոր Բ., Արաս հրատ., Սթանպուլ, 2006, էջ 103։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՊԱՏԵՐԸ ԲԵՐԱՆ ՈՒՆԻՆ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Յաճախ լսած ենք «զգո՛յշ եղէք, պատերը ականջ ունին, կը լսեն» արտայայտութիւնը։ Լաւ, եթէ ականջ ունին եւ կը լսեն, ուրեմն նաեւ կրնան խօսիլ, թէեւ երբեմն «խուլ պատեր» ալ կան, կ՚ըսես-կ՚ըսես ձայնդ անլսելի կը մնայ։
Գիտակցաբար թէ անգիտակցաբար պատերը ներկայ են մեր մէջ։ Երբեմն երբ մինակ, ներանձնական մտածումներու մէջ մնանք՝ «պատերուն հետ կը խօսինք», երբեմն «չորս պատ»ը մեզ կը ճնշէ ու այնքան նեղ կու գայ, որ դուրս կ՚ուզենք ելլել անկէ, քանդել պատը ու տարածուիլ աւելի լայն սահմաններու մէջ, այսուհանդերձ դուրսի պատերն ալ իրենց ազդեցութիւնը մեր վրան թողլու չեն զլանար։ Երբ տեղէ տեղ երթալու համար մարշուտնի ուզես նստիլ, հանրակառքի պատը շատախօսութենէդ յոգնած՝ կ՚ազդարարէ, որ հեռաձայնդ մէկդի դնես եւ խելօք նստիս, որպէսզի չըլլայ որ կեսուրիդ բամբասես, ճաշ եփել սորվեցնես կամ սիրտդ բանաս քեզ լսողին…

Երբ գնում ընելու համար գրախանութ ուզես մտնել՝ պատը կը հրամայէ, որ խոժոռ դէմքով յանկարծ չմտնես, այլ «Մուտքը միայն ժպիտով» կատարես։ Երբ փողոցի մայթէն անհոգ քալել ուզես, չես գիտեր թէ ինչո՛ւ պատը քեզի կը յուշէ, որ խելօք մնաս։ Հոգ չէ, թէ անյարգալիր կ՚ըսէ. բան մը գիտէ հարկաւ…

Իսկ երբ հաստատութեան մը մէջ նեղի մնաս եւ կանանց բաժնի արտաքնոցը վազես, հոն պատը եւս քեզի ըսելիք կ՚ունենայ, այս անգամ բարկացկոտ ու ամօթանք տեղացնելով. եւ դուն հլու հնազանդ կը կատարես իր պատուէրը. մտածելով որ կարելի՞ էր այդպէս ձգել ինչու… ո՞վ գիտէ։

Այո՛, պատը պահանջկոտ է ու կը հրամայէ.
«Ձեռք չ՛տալ»
«Մուտքը չ՛փակել»
«Աղբ չ՛թափել»
«Ա՜յ պատ, գոնէ ճիշդ շեշտաւորէ, որ լսելի ըլլայ հրահանգդ», կ՚ըսես միտքէդ ու կ՚անցնիս։

Իսկ տղա՞ն պիտի փաթեթաւորուի, թէ ինք պիտ փաթեթաւորէ, պատին պէտք է հարցնել, պատը շատ լուրջ է եւ կը պահանջէ «տղայ փաթեթաւորող», «աղջիկ դասաւորող», տակաւին դրամական պարգեւներ կը խոստանայ դրամապանակը գտնողին, կորսնցուցած շունը յանձնողին։

Պատը կ՚որոշէ, թէ յօգուտ որո՞ւ պիտի քուէարկես, զո՞վ մերժես ու կ՚ոգեւորէ քեզ՝ «Դէպի նոր յաղթանակներ»ու ճամբան ցոյց տալով։
Երբեմն պատը ռոմանթիք ալ է ու՝ սէր խոստովանող. եւ դուն ակամայ կը տագնապիս, կ՚ուզես օգնել իրեն եւ գտնել իրմէ հեռացած Սոֆին. մարդ ես, ի՜նչ կ՚ըլլայ, ի՜նչ չ՚ըլլար…

Պատերը թափանցիկ են, մանաւանդ գիւղերուն մէջ։ Վա՜յ անոր, որ ծանօթացման նպատակով մէկու մը հետ ժամադրուի, ամբողջ գիւղը արդէն իսկ հարսնիքի պատրաստութեան մէջ կը մտնէ։

Ժողովրդական բառ ու բանին մէջ պատը իր ուրոյն տեղը ունի։ Գինովութենէն օրօրուող մարդուն համար ժողովուրդը կ՚ըսէ. «Տուն եկեր է, գինով վիճակի մէջ, մէկ պատը ինծի, մէկ պատը քեզի»։

«Մէկ պատը ոսկի է, միւսը արծաթ», կ՚ըսուի հարստութեան մէջ լողացող մարդոց ակնարկելու համար։

«Պատը պատին կպած է», այսինքն՝ սերտ յարաբերութեան մէջ են դրացիները։

Հիւանդ, գունաթափ մարդուն համար կը տրուի «պատի գոյն ունի» արտայայտութիւնը։

«Պատի ճեղք է»՝ կը լսենք յաճախ, խղճալու անարժան երեւոյթի կամ անձի մասին իբրեւ արտայայտութիւն։
– Մեղք է։
– Չէ՜, պատի ճեղք է. հապա ինչո՞ւ գողութիւն կ՚ընէ։

«Պատին գամեցի»՝ սուր նախատինք տուի։

«Պատը մտայ կամ պատին փակայ» խօսքը կը նշանակէ, թէ նեղ կացութեան մատնուեցայ։

Տղամարդոց համար, յաճախ, կ ՚ըսուի, թէ «դրսի պատ» են, իսկ կանաց համար՝ «ներսի պատ». թէեւ հիմա այդքան ալ յայտնի չէ ներսի եւ դուրսի պատ ըլլալու չափանիշը։ Կարեւորը այն է, սակայն, որ յանկարծ «սառցէ պատ» չըլլայ իրենց միջեւ եւ անոնք միասին կառուցեն իրենց չորս պատը ու իրենց միասնական կեանքի ուղեւորութեան ընթացքին պատնէշներու եւ «քարէ պատ»երու չհանդիպին։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՊՃՂՈՎԻՆ

Peach tree with fruits

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Պռոշեանի վրայ եմ ու կը շտապեմ տուն: Սիրահարներու այգիէն դէպի Այգեձոր տանող այդ փողոցի մայթին վրայ, բաց տուփերու մէջ պտուղներ շարած պտղավաճառը անցնող-դարձողին «ի՞նչով կարամ օգնեմ», կ’ըսէ:

Դեղձը աչքիս կը զարնէ: Կը մօտենամ, որ գինը հարցնեմ: Երկու տեսակի դեղձ դրուած է, իւրաքանչիւրը՝ առանձին տուփի մէջ:

– Վերցրէ՛ք, է՛ս լաւն ա:

– Ի՞նչ է տարբերութիւնը:

– Էս մէկը պճղովի ա, էս մէկը՝ ոչ:

– Պճղովի ի՞նչ է:

– Այսինքն, որ մէջտեղէն կիսում ես ձեռով՝ բացւում է հեշտութեամբ:

Անմիջապէս քովս կեցող կին մը, որ մինչ այդ մեր խօսակցութիւնը մտիկ կ’ընէր, կը սկսի բարձրաձայն վիճաբանիլ:

– Ո՛չ, սխալ ես ասում: Պճղովին դա չի: Պճղել կ’ասենք մատը խոթելով միջուկը քաշելով հանելու գործողութեան: Դուն որ մատդ խոթելով քիթիդ աղտը դուրս ես հանում՝ այ, պճղում ես,- ու ռուսերէն համարժէք բառը տալով կը հաստատէ իր միտքը:

– Չէ՜, մեր գիւղում, մենք դրան էլ ենք ասում:

Վիճաբանութիւնը կ’երկարի, յետոյ լեզուն ինքնաբերաբար ռուսերէնի կը փոխուի, իսկ ես ո՛չ պճղովին կը գնեմ, ո՛չ անպճղովին: Կ’աճապարեմ դէպի տուն եւ բառարանին կը դիմեմ: Սկիզբը կը շուարիմ, թէ մարդուն արտասանած պճղովին բ-ո՞վ, թէ պ-ով պիտի գրեմ, անմիջապէս միտքս կու գայ պճեղ բառը ու երբ պ-ով կը գրեմ՝ կը յստականայ, որ պճղել բայը քիչ առաջուան վիճողներուն երկու իմաստներն ալ ունի:

– Պտուղը պճեղներու բաժնել, պճեղներն իրարմէ զատել.

– Ձմերուկը, սեխը եւ այլն երկու մաս ընել՝ կիսել.

– Մատներով պտուղը կամ պատիճը պատռել, միջուկը հանելու համար.

Իսկ Աղայեանի բառարանին մէջ ճիշդ գիւղացի մարդուն տուած բացատրութիւնը կը գտնեմ. «Կորիզը պտղամսին չկպած դեղձի մի տեսակ, որ հեշտութեամբ երկու պճեղի է բաժանւում», (Էդուարդ Բագրատի Աղայեան, «Արդի հայերէնի բացատրական բառարան, Հատոր 2, Երեւան, 1976, էջ 1220) ու կը զարմանամ այդ կնոջ յաւակնոտութեան ու անիմաստ պնդումին. «Դու չգիտես, սխալ ես ասում»:

Այս բայը որպէս հոմանիշ ունի պճեղել, պճղոտել, պճղուիլ (ճեղքուիլ), պճղտել (կտոր- կտոր ընել) ձեւերը:

Պճեղը սխտորին համար կը գործածեմ, որ սխտորին ընդհանուր գլուխին մէկ շերտին իմաստը ունի: Կարդացած եմ նաեւ Շահան Շահնուրի մօր զգացական աշխարհը բացայայտող «Պճեղ մը անուշ սիրտ» գեղեցիկ պատմուածքը: Ու հետաքրքրական կը գտնեմ, ահա, հայերէնի բառամթերքին մէջ գոյութիւն ունեցող բառիմաստներու նմանութիւնն ու զանազանութիւնը. ունինք, օրինակ, պճեղ մը սխտոր, պուտ մը ջուր եւ պատառ մը հաց, այսինքն՝ պ-երով բառեր, որոնք տարբեր նրբութիւններով մաս արտայայտող բառեր են եւ բառացի շերտի, կաթիլի եւ կտորի իմաստները ունին: Ու կը մտմտամ հիմա. Շահնուր կտոր մը անուշ սիրտին համար ինչո՞ւ պճեղ բառը գործածած էր եւ ոչ թէ պուտ մը կամ պատառ մը, օրինակ, եւ կ’ենթադրեմ, որ բառի ընտրութիւնը այդպէս եղած էր, որովհետեւ մօր սիրտը կը պճղուէր (կը ճեղքուէր) օտարութեան մէջ իւրաքանչիւր գաղթական հայու պայքարն ու տառապանքը տեսնելով ու ան իր մայրական խնամքէն, գուրգուրանքէն չէր կրնար բաժին չհանել իր զաւակները համարուող հայ երիտասարդներուն համար:

Պճեղ ոտքի մատին ալ կ’ըսեն, եւ ոտքի մատներու հիւանդութեան ալ՝ պճեղախտ: Նաեւ՝ կենդանիներու կճղակին: Այս գիտնալով, անմիջապէս Յովհաննէս Թումանեանի «Գառնիկ Ախպեր» հեքիաթը միտքս կու գայ․ երկու որբեր՝ քոյր ու եղբայր, երբ երկար ճամբայ կը կտրեն՝ փոքրիկ եղբայրը կը ծարաւնայ ու ամէն անգամ, երբ կենդանիներու պճղին (ոտնահետքին) տեղը ջուր հաւաքուած կը տեսնէ՝ աղերսագին ձայնով կը հարցնէ քրոջը.

– Էս պճղիցը մի քիչ ջուր չխմե՞մ:

Պճեղը գիւղական դասակարգերու չորրորդը կը համարուի: Որոշ գիւղերու մէջ չորս դասակարգեր կան: Համփայ՝ որ ամենաշատ հողատարածք ունեցողին կ’ըսուի, կիսահամփայ որ մեծ չափի կէսն ունի, Չորեքը՝ քառորդը, իսկ պճեղը այն դասակարգն էր, որ ընդամէնը՝ 1/8 մասն ունի: (Հայոց բառ ու բան, Սահակ Վրդ Ամատունի, Էջմիածին, 1912, էջ 561)։

Բարբառներու մէջ հարուստ գործածութիւն ունեցող բառ է պճեղը, ժողովուրդը կ’ըսէ. «Ոտքիս պճեղը (կրունկը) չարժող մարդ է», այսինքն անարժէք է: Իսկ նորածինին համար երբ կ’ըսուի «Պճեղը պինդ է», ըսել կ’ուզուի, թէ մանուկը առողջ է:

Դեղձին պճղովի ըլլալը այսպիսով սորվեցանք, սակայն խեղճ պտղավաճառին մեղքը ի՞նչ էր, որ անունը մեր տան մէջ այդպէս մնաց՝ չեմ գիտեր. ու ամէն անգամ երբ պտուղ բերեմ, տղաս կը հարցնէ. «Մա՛մ, պճղովիի՞ն քովէն է...»:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

2018՝ ՇԱՆ ՏԱՐԻ

26905814_838119749703359_174667575_o.jpg

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Ըստ չինական օրացոյցին, 2018 տարեշրջանը շան տարի է, ու Նոր Տարուան ամէն շնորհաւորանքի հետ զրոյցի նիւթ կ’ըլլայ նաեւ այս պարագան: Մէկուն համար շունը հաւատարմութեան խորհրդանիշ է, ուստի հաւատարմութեան մասին մաղթանք կ’ընէ, ուրիշ մը անոր մաղթանքին վրայ աւելցնելով կը կատակէ. «Միայն թէ կեանքերնիս շան կեանքի չնմանի»․ ուրիշ մը Աստուծոյ տասը պատուիրաններէն «Մի՛ շնար»ը կը յիշեցնէ: Իսկապէս «շուն» բառը մեր ժողովրդական բառ ու բանին մէջ բազում գործածութիւն ունի: Առակներու, հեքիաթներու մէջ անոր այլաբանական իմաստէն զատ տարբեր իմաստներ ստացած է, երբեմն նոյնիսկ՝ հակասական: Օրինակ՝ երբ «շան աղջիկ» ըսեն պչրող աղջկան, ան երբեք պիտի չվիրաւորուի, որովհետեւ այդ արտայայտութիւնը իր մէջ փաղաքշական իմաստ մը կը կրէ, մինչդեռ «շուն շանորդի» եթէ ըսես մարդու մը, կռիւ կրնայ փրթիլ, որովհետեւ արդէն իսկ հոն իբրեւ հայհոյանք կը հասկցուի: Շունը իբրեւ հայհոյանք կը հնչէր նաեւ մեծ հայրիկիս շրթներէն, ամէն անգամ որ Եղեռնին վերաբերող իր դաժան փորձառութիւնը կը պատմէր. ցասումի եւ վրէժի համեմով շաղախուած «շո՛ւն թուրք» հայհոյանքը, որ մինչ օրս ականջիս մէջ կը զնգայ, կարծես հոգիին ամենէն խոր անկիւնէն դուրս կը ժայթքէր հրաբուխի նման ու իր ունեցած այդ զգացումը ակամայ կը փոխանցուէր նաեւ մեզի՝ փոքրերուս: Երբ չարաճճի մանչուկի մը «անառակ շնիկ» կ’ըսուի՝ փաղաքշական իմաստով կը հասկցուի, իսկ երբ մարդու մը «դռներու շուն» որակաւորումը կը տրուի, անոր խեղճուկրակ ըլլալուն կ’ակնարկուի: Վայ անոր, որ խօսք տանող-բերող ըլլայ, ժողովուրդը անմիջապէս «եօթը դռան հաջող շուն» (օխտը տան շուն) որոշիչը պիտի փակցնէ անոր վիզին: Խարբերդի բարբառին մէջ կայ «ասեղ կերած շուն» արտայայտութիւնը, որ կը համընկնի «շան պէս նիհար» արտայայտութեան: Իսկ գաղտնիք մը պարզաբանելու ժամանակ շատ յաճախ կը գործածուի «Ահա թէ ուր թաղուած է շան գլուխը» արտայայտութիւնը: Չմոռնանք մանաւանդ ժողովրդական առածը, որ կ’ըսէ. «Շան հետ բարեկամացի՛ր, բայց փայտը ձեռքէդ մի՛ ձգեր», կամ նոյնանման՝ «Շունը յիշէ՛, փայտը քաշէ» ասացուածքը:

Շունը այլ իմաստ կը ստանայ Պօղոս Սնապեանի «Ես այդ շունն եմ» զգայացունց վէպին մէջ: Հեղինակը շուն կ’անուանէ հայը բնորոշող յատկանիշներէն մէկը եւ կը հաւատայ, որ բոլոր հայերուն մէջ շուն մը կայ. շուն, որ մեզ՝ հայերս իրարու կը միացնէ, առանց զիրար ճանչցած ըլլալու: Հաւատարիմ ներսի արեան կանչին, մենք, անծանօթներս, եթէ նոյնիսկ Ալպեան լեռներուն վրայ հանդիպելու ըլլանք, կը դառնանք մտերիմներ: Կը բաւէ որ իրարու աչքին նայինք եւ մեր ներսի շունը հաջէ, կաղկանձէ, ոռնայ ու մեր ներքին ծարաւին վրայ, որուն մինչ այդ այլ հեղուկներով կամ այլ հոսող ջուրերով կը կարծէիր յագուրդ տուած ըլլալ, յանկարծ կը յայտնուի՝ իրական պապակը եւ կ’իշխէ վրադ: «Շուն մը կը հաջէ հոգիիս մէջ: Շուն մը թունաւոր բանաստեղծութիւն մը կը ներարկէ մէջս, ամբողջութեամբ կը յանձնուիմ անոր հեշտանքին, յետոյ՝ թերի կատարուած կամ բնաւ չկատարուած պարտականութեան մը խղճախայթը կը զգամ ու հոգիիս ու մտքիս մէջ տեղի ունեցած հին կռիւը կը վերսկսի աւելի սաստկութեամբ, կարծես իրական անձս յայտնաբերելու անդարձ վճիռով… Այդ օրուընէ անդին ես ե՛ս եմ կարծես, ես այդ շունն եմ» (Պ․ Ս․, «Ես այդ շունն եմ», Պէյրութ, գ․ տպ․, 2014, էջ 20):

Շան տարի է 2018ը: Չըլլայ թէ «շաներես» (անամօթ) ըլլանք, սակայն կարծեմ թէ գէշ չ’ըլլար, եթէ «շան բախտ ունենանք» (յաջողակ), բայց երբե՛ք, երբե՛ք մեր ներսի «շունը» հաջելէ չդադրի:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԿՈՃ – ԿՈՃՂ – ԿՈՃԱԿ

25578926_10204290976231864_1340332916_o

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Կաղանդը կը մօտենայ, կիները կոճղի տեսքով կարկանդակներ կը պատրաստեն ու կը զարդարեն իրենց սեղանները: Կոճղը, ինչպէս գիտենք, ծառարմատին վրայի մնացած հաստ մասն է: Կոճղ բառը սերած է կոճ արմատէն: Կոճ բառին եղ մասնիկը աւելնալով եղած է կոճեղ (ինչպէս թիկնեղ, մարմնեղ), ժամանակի ընթացքին սղած է ե-ը եւ մնացած է կոճղը:

Ըստ Աճառեանի, կոճը բազմիմաստ բառ մըն է: Կոճ կ’ըսուի գնդաձեւ փոքրիկ իրը, կոճ կ’ըսուին նաեւ բոյսերու վրայի գնդաձեւ ուռեցքները կամ մասերը: Անկէ ալ՝ կոճղէզ, կոճղիղ կամ կոճողէզ բառերը, որոնք բոյսերու տակի սոխին նշանակութիւնը ունին:

սոխ

Բոյսերուն ծիլ տալու գործողութեան կոճկել կ’ըսեն, այսինքն՝ կոկոններ արձակել: Գրաբարէն ունինք՝ կոճակ առնուլ, որ ծլիլ կը նշանակէ: Բայերուն մէջ ունինք նաեւ կոճոպելը, որ կը նշանակէ ծառերուն աւելորդ ճիւղերը կտրատել:

Չմոռնանք կոճապղպեղը՝ մեզի ծանօթ զէնճէֆիլ հնդկաց բոյսը, որ որպէս դեղամիջոց եւ համեմունք կը գործածուի:

Կոճը արաբերէն عوج (եոճ) բառն է նաեւ, որ թեքի իմաստը ունի:

Կոճին ատ ածանցը աւելնալով կ’ըլլայ կոճատ եւ կը նշանակէ ծուռ:

Կոճին ակ ածանցը աւելնալով կ’ըլլայ կոճակ եւ կը նշանակէ.-

Ծառի կոճակ (արմատ), հագուստի կոճակ եւ մեղուաց կոճակ (մեղուներու գունդ):

Կոճակները մեր կեանքին մէջ կարեւոր դեր կը խաղան: Ինչքա՜ն կոճկուած անցուցած ենք պահեր… ուսուցչուհիները երբեմն օդային թել-ասեղ կու տային մեզի, որպէսզի կարէինք մեր բերանները: Այնքան ամուր կարեցինք ու թել-ասեղը օդը նետեցինք, որ կոճկուեցաւ մնաց խեղճ բերանը: Յետոյ ալ եկուր խօսք հասկցուր, թէ ինչո՛ւ սակաւախօս եղած ես, ինքնամփոփ: Հոսկէ ալ եկած է ժողովրդական դարձուածքը, որ կ’ըսէ՝ կոճակ ըրէ, կամ՝ կոճկուէ, այսինքն՝ լռէ՛ կամ ձայն մի՛ հաներ:

Կոճակով ունինք կոճկենիկ, կոճկուն եւ կոճկաւոր ածանցաւոր բառերը, որոնք կոճակներով զարդարուած զգեստի իմաստը ունին:

Կոճկէն պարեգօտ՝ կոճակներով թիկնոց:

Որպէս բարդ բառեր յիշենք՝ կոճակագործ, կոճակաձիգ եւ կոճակամայր բառերը: Կոճակամայրը այն բացուածքն է՝ օղակը, որմէ պիտի անցնի կոճակը:

Ամէն անգամ, երբ մեծ մօրս տունը կ’այցելէի, կը սիրէի բանալ այն մետաղեայ տուփը, որուն մէջ պահուած կ’ըլլային հարիւրաւոր գոյն-գոյն կոճակներ: Մեծ մամաս իւրաքանչիւր հինցած շապիկ կամ հագուստ թափելէ կամ մաքրութեան կտորի վերածելէ առաջ, մէկիկ-մէկիկ անոնց կոճակները կը հանէր եւ տուփին մէջ կը լեցնէր: Կը դիտէի մետաղէ, փայտէ, ոսկորէ եւ այլ նիւթերէ պատրաստուած տարբեր գոյնի եւ տարբեր չափի գնդաձեւ կոճակները:

– Պէտք կ’ըլլայ,- կ’ըսէր ամէն անգամ, երբ կը հարցնէի, թէ ինչո՛ւ այսքան կոճակ կը հաւաքէր:

Կոճակները պէտք եղած են վիճակախաղի ժամանակ եւս եւ մարդոց բախտերը բնորոշելու միջոց ծառայած են: Երբ ջրածաղիկներով լի կուժերուն մէջ տեսակ-տեսակ իրեր կը նետուէին, շատ անգամ կոճակներն ալ անմասն չէին մնար միւս իրերէն:

Ժամանակին, երբ այսօրուան ճարտարագիտական խաղերը գոյութիւն չունէին, փոքրիկները կոճակով ալ կը խաղային: Կոճակը թելի կ’անցնէին եւ երկու ափերուն մէջ առնելով կը մօտեցնէին ու կը հեռացնէին զայն՝ արագութեան մէջ կոճակաթելին հանած ձայնէն հաճոյք ստանալով:

Կոճակին եւ մարդոց յարաբերութիւնը՝ քանի մը տողով.

Մէկը շապիկին կոճակը կը կոճկէ, միւսը կոճկուած հարցը կրկին քննարկման սեղանին կը դնէ:

Մէկուն կոճակը մէկ թելի վրայ կախուած է, միւսին՝ կեանքը:

Մէկը կոճակը գտնելով կ’ուրախանայ, միւսը՝ հագուստը կը թափէ, չէ՞ որ մէկ անգամ հագած է եւ ամէն մարդ՝ տեսած:

Մէկուն համար կոճակը քակել է, միւսին համար՝ կոճակը քանդել:

Մէկը Կոճակ[1] կ’այցելէ, միւսին ոտքին կոճակը (ցցուած ոսկորը) կը ցաւի:

Փոքրիկին արջուկէ խաղալիքին աչքերը կոճակներ են, իսկ այլ մարդու մը աչքերը՝ կոճկուած:

Մէկը մօր կոճակը կտրող[2] մարդ է, միւսը պարզապէս՝ կոճակ տղայ:[3]

Մէկը կը կոճկուի՝ նկարին մէջ պաշտօնական երեւելու համար, միւսը շապիկը առանց կոճկելու կը նկարուի՝ նորոյթէն երեւելու:

Մէկուն կոճակը կը սեղմէ ու տաբատը պիտի պայթի, միւսին դժուարութիւնները կը նեղեն ու գլուխը պիտի պայթի:

Մէկը կը դժուարանայ կոճակները կոճկելու, միւսը՝ նիհարութենէն կոճակի պէտք չի զգար, որովհետեւ առանց քակելու գլուխէն կ’անցընէ:

Մէկուն կոճակը թուլցած է ու պիտի փրթի, միւսին կոճակը այնքան ձիգ է, որ վիզը խեղդելով լեզուն ալ կոճկած է:

Մէկը կոճակը կը կարէ, որ զգուշաւոր ձեւով նախաձեռնէ նոր բռնած գործին, միւսը՝ խօսքը կը կոճկէ, որպէսզի նոր ներս եկողը յանկարծ չլսէ իրենց խօսակցութիւնը:

Մէկը վերելակին կոճակը կը կոխէ, միւսը կոճակը կը սեղմէ:

Կոճակները կրնանք թուլցնել, դէմերնիս Կաղանդ է: Աղուոր կերուխում: Սակայն զգո՛յշ: Այս բոլորէն ետք, չըլլայ որ ձեր շապիկին առաջին կոճակը սխալ կոճկէք, որովհետեւ վերէն վար ծուռ պիտի երեւիք, բան մը, որ բոլորիս հետ ալ պատահած կրնայ ըլլալ: Ուստի յիշենք, որ «առաջին կոճակն է մի՛շտ կարեւորը»:[4] Առաջին քայլդ ճիշդ «կոճկէ», որպէսզի ամէն ինչ ինքն ըստ ինքեան հունի մէջ մտնէ:

[1] Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրում նահանգի Քղի գաւառակը նաեւ Կոճակ կը կոչուի:

[2]Կոճակով անէծք ալ ունի մեր ժողովուրդը, որ ագահ ու անկուշտ գողին համար կըսէ. «Մօր կոճակը կտրող մարդ է»:

[3] Կարճահասակ:

[4] Մէջբերում՝ Fubio volo-ի ասացուածքէն:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԽԱՉԸ

գեղարդավանքի խաչքարերը

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Վերամուտ է: Սովորաբար, Հալէպի դպրոցներուն վերամուտը կը սկսի Խաչվերացի տօնէն ետք: Ընդունուած սովորութիւն եղած էր եւ է, դպրոցին մուտքը կապել խաչին հետ:

Խաչապաշտ ժողովուրդ ենք: Խաչը կը կրենք որպէս փրկարար զօրութիւն, որպէս զարդ, խաչ ունինք որպէս քանդակ, արուեստի գործ…: Խաչ կը հանենք ապացուցելու մեր ճշմարիտ խօսքը: «Չեմ հաւատար, խաչդ հանէ՛», կ’ըսէինք փոքր ժամանակ մեր ընկերներուն, ու տեսակ մը սովորութիւն դարձած էր, ամէն խօսքէ ետք այդ երդմնակալութիւնը ընելը, կամ՝ «խաչը վկայ» ըսելը:

Վերջերս, համալսարանի հայոց պատմութեան դասախօսիս կողմէ իրազեկ դարձայ խաչի ծագման մասին բաւական հետաքրքրական մանրամասնութիւններու: Ի՞նչ է խաչը: Խաչը երկու ուղիղ՝ ուղղահայեաց եւ հորիզոնական գիծերու հատումն է, որ կը խորհրդանշէ նիւթականութեան չորս հիմնական տարրերը՝ օդը, հողը, ջուրը եւ կրակը:

Խաչի հնագոյն անուանումները եղած են խաչ, խեչ, խոչ:
Նախաքրիստոնէական շրջանին խաչը իր ուղղահայեաց եւ հորիզոնական գիծերուն եզերքը երրորդութիւնը խորհրդանշող երեք գիծեր կը կրէր.

խ

Երրորդութեան գաղափարը կը կազմէին այս պարագային խալդի աստուածը՝ գերագոյն աստուած, շիվինի աստուածը՝ արեւու աստուած եւ թէյշիպայի աստուածը՝ պատերազմի աստուած:

Խաչը որպէս քրիստոնէական հասկացողութիւն մուտք գործած է 325ին՝ Նիկիոյ ժողովէն վերջ, երբ Կոստանդիանոս կայսեր մայրը՝ Հեղինէն, յայտնած է, թէ ինք գտած է Քրիստոսի խաչափայտը: Խաչը եթէ նախապէս դատապարտութեան գործիք էր, խայտառակութեան ու տանջանքի առարկայ, Յիսուսի խաչելութենէն վերջ եղաւ փրկութեան նշան: Աստուածաբանութեան մէջ խաչ եւ նշան բառերը հոմանիշներ են: Սուրբ նշան, Նշան խաչի… եւ այլն:

Բնաւ ուշադրութիւն չէի ըրած, որ հայկական խաչը հաւասարաթեւ չէ: Դասախօսիս բացատրութեան համաձայն.

խաչի նկար

Վերի ուղղահայեաց թեւը՝ Քրիստոսի աստուածային էութիւնը կը նշանակէ, Հայր Աստուծոյ խորհրդանիշն է:

Վարի ուղղահայեաց թեւը՝ Քրիստոսի ոտնատակի տեղն է:

Աջ հորիզոնական թեւը՝ Քրիստոսի բազկի զօրութիւնն է, որով Ան ուրախութիւն կը պարգեւէ մարդոց:

Ձախ հորիզոնական թեւը՝ Քրիստոսի ձախ թեւն է, որ կը բացայայտէ մարդոց արատները:

Ս. Մկրտութեան ժամանակ խաչեղբօր (կնքահօր) խաչը պէտք է մկրտութեան աւազանին մէջ թաթխուի, օրհնուի ու այդպէս նորակնունք մանուկին վիզէն կախուի, որպէս նշան ու պահապան: Սովորութիւն մը, որ յատուկ է կարծես Հայաստանին, որովհետեւ Հալէպի մէջ նման արարողութեան ականատես չենք եղած բնաւ: Կնունքի արարողութեան ներկայ գտնուելով տեղեկացայ նաեւ, որ Յիսուսի խաչելութիւնը պատկերող խաչը (այսինքն՝ Յիսուսը խաչին վրայ), որ յաճախ կը կրենք մեր վիզէն, հայ առաքելական եկեղեցւոյ յատուկ չէ, այլ՝ կաթողիկէ դաւանանքին։

Հայաստանը խաչքարերու երկիր է նաեւ: Խաչքարերը 1500 տարուան պատմութիւն ունին, Խաչքարերը սկսած են կառուցուիլ 4-5րդ դարերուն։  Գերեզմաններուն վրայ ալ կը զետեղուին խաչքարեր, սակայն նոր ոճ չենք գտներ յաճախ: Վերջերս Երեւանի Հրապարակի մեթրոյին դիմաց խաչքարերու պուրակ կառուցուեցաւ: Այգի մը՝ լի խաչքարերով: Հետաքրքրականը իւրաքանչիւրի իւրայատկութեան մէջ կը կայանայ:

Հայերէնի մէջ խաչը բաւական լայն կիրառութիւն ունեցող բառ մըն է: Խաչով ունինք բարդ բառեր, ինչպէս՝

Խաչանիշ, Խաչակիր, խաչակից, խաչապաշտ, խաչափայտ, խաչբառ, խաչափառ, խաչկապ (խաչաձեւ հանգոյց),

Խաչմերուկ, որ երկու ճամբաներու հատման տարածքն է:

Խաչահամբոյր՝ դրամական նուէր, որ քահանային կու տան, իբրեւ խաչը համբուրելուն վարձ:

Խաչահանգիստ՝ քահանային աղօթքը հիւանդին վրայ:

Չմոռնանք խաչաձեւում բառը: Հալէպի մշակութային ձեռնարկները այնքան առատ էին, որ մէկը միւսը կը խաչաձեւէր, այնքան որ մարդ կը շուարէր թէ ո՞ր մէկուն ներկայ գտնուէր:

Խաչագող, որ կը նշանակէ խաչ գողցող ճարպիկ խաբեբայ, որ աբեղայ ձեւանալով եւ երկրէ երկիր շրջելով ամէն տեսակ կեղծիք ու խաբեբայութիւն կը կատարէ, հարստանալու նպատակով: Րաֆֆին քաւոր Պետրոսին մէջ անմահացուցած է խաչագողի կերպարը:

Տակաւին ունինք խաչվառը, որ Քրիստոսի խաչելութիւնը պատկերող դրօշակն է, խաչկալը, խաչխուչ Կրկնաւոր բառը… եւ այլն:

Սակայն, զգո՛յշ, խաչապուրի համով խմորեղէնը խաչին հետ չշփոթենք յանկարծ: Խաչին հետ առընչութիւն չունի այս բառը:  Խաչապուրին ხაჭაპური վրացական խոհանոցին կը պատկանի, ազգային խմորեղէնի տեսակ է, այսինքն՝ պանիրով բլիթ։ Անուանումը յառաջացած է «թթուասեր» (ხაჭო — «խաճո») եւ «հաց» (პური— «պուրի») բառերէն: Սակայն երբեմն խմորեղէնը կ’ըլլայ միսով եւ կրկին կ’անուանուի խաչապուրի, որ սխալ է։

Խաչով ունինք անձնանուններ, Խաչատուրը, որ խաչ եւ տալ բառերէն կազմուած է, որպէս խաչին տուածը: Աւելի փաղաքշական ձեւեր են խաչիկ, խաչօ, խեչօ, ծաղրաբար՝ խաչածուռ:

Աւելի նուազ կամ գործածութենէ դուրս մղուած անուններ են Խաչազիզը, որ կազմուած է խաչ եւ արաբերէն ազիզ (սիրելի) բառերէն:

Խաչանէսը, որ կազմուած է խաչ եւ ազդուած՝ Յովհաննէս, Վրթանէս ձեւերէն: Խաչենիկն ալ ազդուած է Սաթենիկ, Վարսենիկ, Արփենիկ անուններէն:

Խաչը նաեւ նիշի գնահատական է. մեզմէ ո՜վ չէր ուրախանար, երբ մանկապարտէզի մեր գիրքերը կը զարդարուէին 10+ շատ ապրիս գնահատականներով:

Այսպէս ժողովրդական բառ ու բանին մէջ խաչը տարբեր ընկալումներով կը հասկցուի.  «Խաչ քաշեց բանի մը կամ մէկու մը վրայէն», կը նշանակէ յոյսը կտրեց բանէ մը, հրաժարեցաւ: «Խաչը ծոցէն հանեց», այսինքն՝ ի՛նչ ըլլալը մէջտեղ ելաւ: «Մէկ խաչով թաղուելու են»՝ բոլորն ալ զիրար կ’արժեն:

Մեծ-մեծ երդումներ ընողին ժողովուրդը կ’ըսէ. «Խաչը կոթով կուլ տուաւ»: Խարբերդի բարբառին մէջ կայ «խաչերը խաղ հանել» արտայայտութիւնը, որ կը նշանակէ իրար անցնիլ:

Ամէն մարդու տեսակ մը խաչ բաժին ինկած է. «Աս ալ իմ խաչս է» կ’ըսէ ժողովուրդը, կամ՝ «Խաչդ է, պիտի քաշես», որ նեղութեան կամ ծանր պարտականութեան ակնարկութիւնն է:

Անխուսափելի վտանգէն հրաշքով ազատողին ժողովուրդը կ’ըսէ. «Գլխուն վրայ խաչ կար»: Իսկ նահատակներուն համար «Խաչը բարձրացաւ»՝ նահատակուեցաւ:

Յիշենք շտապ օգնութեան նշանները՝ կարմիր խաչն ու կապոյտ խաչը:

Որպէս անէծք ունինք «Խաչը գլխին խռով կենայ» արտայայտութիւնը, կամ՝ «Հօրդ խաչը չե՞ս ճանչնար», այսինքն ինչ գերդաստանէ ըլլալդ չե՞ս գիտեր:

Խաչվերացէն ետք վերամուտ է, այո՛. ուրեմն՝ խաչերնիս հանենք, անփորձանք օրեր մաղթենք ու դասի սկսինք: Բարի տարեմուտ:


Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: