ՊՃՂՈՎԻՆ

Peach tree with fruits

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Պռոշեանի վրայ եմ ու կը շտապեմ տուն: Սիրահարներու այգիէն դէպի Այգեձոր տանող այդ փողոցի մայթին վրայ, բաց տուփերու մէջ պտուղներ շարած պտղավաճառը անցնող-դարձողին «ի՞նչով կարամ օգնեմ», կ’ըսէ:

Դեղձը աչքիս կը զարնէ: Կը մօտենամ, որ գինը հարցնեմ: Երկու տեսակի դեղձ դրուած է, իւրաքանչիւրը՝ առանձին տուփի մէջ:

– Վերցրէ՛ք, է՛ս լաւն ա:

– Ի՞նչ է տարբերութիւնը:

– Էս մէկը պճղովի ա, էս մէկը՝ ոչ:

– Պճղովի ի՞նչ է:

– Այսինքն, որ մէջտեղէն կիսում ես ձեռով՝ բացւում է հեշտութեամբ:

Անմիջապէս քովս կեցող կին մը, որ մինչ այդ մեր խօսակցութիւնը մտիկ կ’ընէր, կը սկսի բարձրաձայն վիճաբանիլ:

– Ո՛չ, սխալ ես ասում: Պճղովին դա չի: Պճղել կ’ասենք մատը խոթելով միջուկը քաշելով հանելու գործողութեան: Դուն որ մատդ խոթելով քիթիդ աղտը դուրս ես հանում՝ այ, պճղում ես,- ու ռուսերէն համարժէք բառը տալով կը հաստատէ իր միտքը:

– Չէ՜, մեր գիւղում, մենք դրան էլ ենք ասում:

Վիճաբանութիւնը կ’երկարի, յետոյ լեզուն ինքնաբերաբար ռուսերէնի կը փոխուի, իսկ ես ո՛չ պճղովին կը գնեմ, ո՛չ անպճղովին: Կ’աճապարեմ դէպի տուն եւ բառարանին կը դիմեմ: Սկիզբը կը շուարիմ, թէ մարդուն արտասանած պճղովին բ-ո՞վ, թէ պ-ով պիտի գրեմ, անմիջապէս միտքս կու գայ պճեղ բառը ու երբ պ-ով կը գրեմ՝ կը յստականայ, որ պճղել բայը քիչ առաջուան վիճողներուն երկու իմաստներն ալ ունի:

– Պտուղը պճեղներու բաժնել, պճեղներն իրարմէ զատել.

– Ձմերուկը, սեխը եւ այլն երկու մաս ընել՝ կիսել.

– Մատներով պտուղը կամ պատիճը պատռել, միջուկը հանելու համար.

Իսկ Աղայեանի բառարանին մէջ ճիշդ գիւղացի մարդուն տուած բացատրութիւնը կը գտնեմ. «Կորիզը պտղամսին չկպած դեղձի մի տեսակ, որ հեշտութեամբ երկու պճեղի է բաժանւում», (Էդուարդ Բագրատի Աղայեան, «Արդի հայերէնի բացատրական բառարան, Հատոր 2, Երեւան, 1976, էջ 1220) ու կը զարմանամ այդ կնոջ յաւակնոտութեան ու անիմաստ պնդումին. «Դու չգիտես, սխալ ես ասում»:

Այս բայը որպէս հոմանիշ ունի պճեղել, պճղոտել, պճղուիլ (ճեղքուիլ), պճղտել (կտոր- կտոր ընել) ձեւերը:

Պճեղը սխտորին համար կը գործածեմ, որ սխտորին ընդհանուր գլուխին մէկ շերտին իմաստը ունի: Կարդացած եմ նաեւ Շահան Շահնուրի մօր զգացական աշխարհը բացայայտող «Պճեղ մը անուշ սիրտ» գեղեցիկ պատմուածքը: Ու հետաքրքրական կը գտնեմ, ահա, հայերէնի բառամթերքին մէջ գոյութիւն ունեցող բառիմաստներու նմանութիւնն ու զանազանութիւնը. ունինք, օրինակ, պճեղ մը սխտոր, պուտ մը ջուր եւ պատառ մը հաց, այսինքն՝ պ-երով բառեր, որոնք տարբեր նրբութիւններով մաս արտայայտող բառեր են եւ բառացի շերտի, կաթիլի եւ կտորի իմաստները ունին: Ու կը մտմտամ հիմա. Շահնուր կտոր մը անուշ սիրտին համար ինչո՞ւ պճեղ բառը գործածած էր եւ ոչ թէ պուտ մը կամ պատառ մը, օրինակ, եւ կ’ենթադրեմ, որ բառի ընտրութիւնը այդպէս եղած էր, որովհետեւ մօր սիրտը կը պճղուէր (կը ճեղքուէր) օտարութեան մէջ իւրաքանչիւր գաղթական հայու պայքարն ու տառապանքը տեսնելով ու ան իր մայրական խնամքէն, գուրգուրանքէն չէր կրնար բաժին չհանել իր զաւակները համարուող հայ երիտասարդներուն համար:

Պճեղ ոտքի մատին ալ կ’ըսեն, եւ ոտքի մատներու հիւանդութեան ալ՝ պճեղախտ: Նաեւ՝ կենդանիներու կճղակին: Այս գիտնալով, անմիջապէս Յովհաննէս Թումանեանի «Գառնիկ Ախպեր» հեքիաթը միտքս կու գայ․ երկու որբեր՝ քոյր ու եղբայր, երբ երկար ճամբայ կը կտրեն՝ փոքրիկ եղբայրը կը ծարաւնայ ու ամէն անգամ, երբ կենդանիներու պճղին (ոտնահետքին) տեղը ջուր հաւաքուած կը տեսնէ՝ աղերսագին ձայնով կը հարցնէ քրոջը.

– Էս պճղիցը մի քիչ ջուր չխմե՞մ:

Պճեղը գիւղական դասակարգերու չորրորդը կը համարուի: Որոշ գիւղերու մէջ չորս դասակարգեր կան: Համփայ՝ որ ամենաշատ հողատարածք ունեցողին կ’ըսուի, կիսահամփայ որ մեծ չափի կէսն ունի, Չորեքը՝ քառորդը, իսկ պճեղը այն դասակարգն էր, որ ընդամէնը՝ 1/8 մասն ունի: (Հայոց բառ ու բան, Սահակ Վրդ Ամատունի, Էջմիածին, 1912, էջ 561)։

Բարբառներու մէջ հարուստ գործածութիւն ունեցող բառ է պճեղը, ժողովուրդը կ’ըսէ. «Ոտքիս պճեղը (կրունկը) չարժող մարդ է», այսինքն անարժէք է: Իսկ նորածինին համար երբ կ’ըսուի «Պճեղը պինդ է», ըսել կ’ուզուի, թէ մանուկը առողջ է:

Դեղձին պճղովի ըլլալը այսպիսով սորվեցանք, սակայն խեղճ պտղավաճառին մեղքը ի՞նչ էր, որ անունը մեր տան մէջ այդպէս մնաց՝ չեմ գիտեր. ու ամէն անգամ երբ պտուղ բերեմ, տղաս կը հարցնէ. «Մա՛մ, պճղովիի՞ն քովէն է...»:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

2018՝ ՇԱՆ ՏԱՐԻ

26905814_838119749703359_174667575_o.jpg

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Ըստ չինական օրացոյցին, 2018 տարեշրջանը շան տարի է, ու Նոր Տարուան ամէն շնորհաւորանքի հետ զրոյցի նիւթ կ’ըլլայ նաեւ այս պարագան: Մէկուն համար շունը հաւատարմութեան խորհրդանիշ է, ուստի հաւատարմութեան մասին մաղթանք կ’ընէ, ուրիշ մը անոր մաղթանքին վրայ աւելցնելով կը կատակէ. «Միայն թէ կեանքերնիս շան կեանքի չնմանի»․ ուրիշ մը Աստուծոյ տասը պատուիրաններէն «Մի՛ շնար»ը կը յիշեցնէ: Իսկապէս «շուն» բառը մեր ժողովրդական բառ ու բանին մէջ բազում գործածութիւն ունի: Առակներու, հեքիաթներու մէջ անոր այլաբանական իմաստէն զատ տարբեր իմաստներ ստացած է, երբեմն նոյնիսկ՝ հակասական: Օրինակ՝ երբ «շան աղջիկ» ըսեն պչրող աղջկան, ան երբեք պիտի չվիրաւորուի, որովհետեւ այդ արտայայտութիւնը իր մէջ փաղաքշական իմաստ մը կը կրէ, մինչդեռ «շուն շանորդի» եթէ ըսես մարդու մը, կռիւ կրնայ փրթիլ, որովհետեւ արդէն իսկ հոն իբրեւ հայհոյանք կը հասկցուի: Շունը իբրեւ հայհոյանք կը հնչէր նաեւ մեծ հայրիկիս շրթներէն, ամէն անգամ որ Եղեռնին վերաբերող իր դաժան փորձառութիւնը կը պատմէր. ցասումի եւ վրէժի համեմով շաղախուած «շո՛ւն թուրք» հայհոյանքը, որ մինչ օրս ականջիս մէջ կը զնգայ, կարծես հոգիին ամենէն խոր անկիւնէն դուրս կը ժայթքէր հրաբուխի նման ու իր ունեցած այդ զգացումը ակամայ կը փոխանցուէր նաեւ մեզի՝ փոքրերուս: Երբ չարաճճի մանչուկի մը «անառակ շնիկ» կ’ըսուի՝ փաղաքշական իմաստով կը հասկցուի, իսկ երբ մարդու մը «դռներու շուն» որակաւորումը կը տրուի, անոր խեղճուկրակ ըլլալուն կ’ակնարկուի: Վայ անոր, որ խօսք տանող-բերող ըլլայ, ժողովուրդը անմիջապէս «եօթը դռան հաջող շուն» (օխտը տան շուն) որոշիչը պիտի փակցնէ անոր վիզին: Խարբերդի բարբառին մէջ կայ «ասեղ կերած շուն» արտայայտութիւնը, որ կը համընկնի «շան պէս նիհար» արտայայտութեան: Իսկ գաղտնիք մը պարզաբանելու ժամանակ շատ յաճախ կը գործածուի «Ահա թէ ուր թաղուած է շան գլուխը» արտայայտութիւնը: Չմոռնանք մանաւանդ ժողովրդական առածը, որ կ’ըսէ. «Շան հետ բարեկամացի՛ր, բայց փայտը ձեռքէդ մի՛ ձգեր», կամ նոյնանման՝ «Շունը յիշէ՛, փայտը քաշէ» ասացուածքը:

Շունը այլ իմաստ կը ստանայ Պօղոս Սնապեանի «Ես այդ շունն եմ» զգայացունց վէպին մէջ: Հեղինակը շուն կ’անուանէ հայը բնորոշող յատկանիշներէն մէկը եւ կը հաւատայ, որ բոլոր հայերուն մէջ շուն մը կայ. շուն, որ մեզ՝ հայերս իրարու կը միացնէ, առանց զիրար ճանչցած ըլլալու: Հաւատարիմ ներսի արեան կանչին, մենք, անծանօթներս, եթէ նոյնիսկ Ալպեան լեռներուն վրայ հանդիպելու ըլլանք, կը դառնանք մտերիմներ: Կը բաւէ որ իրարու աչքին նայինք եւ մեր ներսի շունը հաջէ, կաղկանձէ, ոռնայ ու մեր ներքին ծարաւին վրայ, որուն մինչ այդ այլ հեղուկներով կամ այլ հոսող ջուրերով կը կարծէիր յագուրդ տուած ըլլալ, յանկարծ կը յայտնուի՝ իրական պապակը եւ կ’իշխէ վրադ: «Շուն մը կը հաջէ հոգիիս մէջ: Շուն մը թունաւոր բանաստեղծութիւն մը կը ներարկէ մէջս, ամբողջութեամբ կը յանձնուիմ անոր հեշտանքին, յետոյ՝ թերի կատարուած կամ բնաւ չկատարուած պարտականութեան մը խղճախայթը կը զգամ ու հոգիիս ու մտքիս մէջ տեղի ունեցած հին կռիւը կը վերսկսի աւելի սաստկութեամբ, կարծես իրական անձս յայտնաբերելու անդարձ վճիռով… Այդ օրուընէ անդին ես ե՛ս եմ կարծես, ես այդ շունն եմ» (Պ․ Ս․, «Ես այդ շունն եմ», Պէյրութ, գ․ տպ․, 2014, էջ 20):

Շան տարի է 2018ը: Չըլլայ թէ «շաներես» (անամօթ) ըլլանք, սակայն կարծեմ թէ գէշ չ’ըլլար, եթէ «շան բախտ ունենանք» (յաջողակ), բայց երբե՛ք, երբե՛ք մեր ներսի «շունը» հաջելէ չդադրի:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԿՈՃ – ԿՈՃՂ – ԿՈՃԱԿ

25578926_10204290976231864_1340332916_o

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Կաղանդը կը մօտենայ, կիները կոճղի տեսքով կարկանդակներ կը պատրաստեն ու կը զարդարեն իրենց սեղանները: Կոճղը, ինչպէս գիտենք, ծառարմատին վրայի մնացած հաստ մասն է: Կոճղ բառը սերած է կոճ արմատէն: Կոճ բառին եղ մասնիկը աւելնալով եղած է կոճեղ (ինչպէս թիկնեղ, մարմնեղ), ժամանակի ընթացքին սղած է ե-ը եւ մնացած է կոճղը:

Ըստ Աճառեանի, կոճը բազմիմաստ բառ մըն է: Կոճ կ’ըսուի գնդաձեւ փոքրիկ իրը, կոճ կ’ըսուին նաեւ բոյսերու վրայի գնդաձեւ ուռեցքները կամ մասերը: Անկէ ալ՝ կոճղէզ, կոճղիղ կամ կոճողէզ բառերը, որոնք բոյսերու տակի սոխին նշանակութիւնը ունին:

սոխ

Բոյսերուն ծիլ տալու գործողութեան կոճկել կ’ըսեն, այսինքն՝ կոկոններ արձակել: Գրաբարէն ունինք՝ կոճակ առնուլ, որ ծլիլ կը նշանակէ: Բայերուն մէջ ունինք նաեւ կոճոպելը, որ կը նշանակէ ծառերուն աւելորդ ճիւղերը կտրատել:

Չմոռնանք կոճապղպեղը՝ մեզի ծանօթ զէնճէֆիլ հնդկաց բոյսը, որ որպէս դեղամիջոց եւ համեմունք կը գործածուի:

Կոճը արաբերէն عوج (եոճ) բառն է նաեւ, որ թեքի իմաստը ունի:

Կոճին ատ ածանցը աւելնալով կ’ըլլայ կոճատ եւ կը նշանակէ ծուռ:

Կոճին ակ ածանցը աւելնալով կ’ըլլայ կոճակ եւ կը նշանակէ.-

Ծառի կոճակ (արմատ), հագուստի կոճակ եւ մեղուաց կոճակ (մեղուներու գունդ):

Կոճակները մեր կեանքին մէջ կարեւոր դեր կը խաղան: Ինչքա՜ն կոճկուած անցուցած ենք պահեր… ուսուցչուհիները երբեմն օդային թել-ասեղ կու տային մեզի, որպէսզի կարէինք մեր բերանները: Այնքան ամուր կարեցինք ու թել-ասեղը օդը նետեցինք, որ կոճկուեցաւ մնաց խեղճ բերանը: Յետոյ ալ եկուր խօսք հասկցուր, թէ ինչո՛ւ սակաւախօս եղած ես, ինքնամփոփ: Հոսկէ ալ եկած է ժողովրդական դարձուածքը, որ կ’ըսէ՝ կոճակ ըրէ, կամ՝ կոճկուէ, այսինքն՝ լռէ՛ կամ ձայն մի՛ հաներ:

Կոճակով ունինք կոճկենիկ, կոճկուն եւ կոճկաւոր ածանցաւոր բառերը, որոնք կոճակներով զարդարուած զգեստի իմաստը ունին:

Կոճկէն պարեգօտ՝ կոճակներով թիկնոց:

Որպէս բարդ բառեր յիշենք՝ կոճակագործ, կոճակաձիգ եւ կոճակամայր բառերը: Կոճակամայրը այն բացուածքն է՝ օղակը, որմէ պիտի անցնի կոճակը:

Ամէն անգամ, երբ մեծ մօրս տունը կ’այցելէի, կը սիրէի բանալ այն մետաղեայ տուփը, որուն մէջ պահուած կ’ըլլային հարիւրաւոր գոյն-գոյն կոճակներ: Մեծ մամաս իւրաքանչիւր հինցած շապիկ կամ հագուստ թափելէ կամ մաքրութեան կտորի վերածելէ առաջ, մէկիկ-մէկիկ անոնց կոճակները կը հանէր եւ տուփին մէջ կը լեցնէր: Կը դիտէի մետաղէ, փայտէ, ոսկորէ եւ այլ նիւթերէ պատրաստուած տարբեր գոյնի եւ տարբեր չափի գնդաձեւ կոճակները:

– Պէտք կ’ըլլայ,- կ’ըսէր ամէն անգամ, երբ կը հարցնէի, թէ ինչո՛ւ այսքան կոճակ կը հաւաքէր:

Կոճակները պէտք եղած են վիճակախաղի ժամանակ եւս եւ մարդոց բախտերը բնորոշելու միջոց ծառայած են: Երբ ջրածաղիկներով լի կուժերուն մէջ տեսակ-տեսակ իրեր կը նետուէին, շատ անգամ կոճակներն ալ անմասն չէին մնար միւս իրերէն:

Ժամանակին, երբ այսօրուան ճարտարագիտական խաղերը գոյութիւն չունէին, փոքրիկները կոճակով ալ կը խաղային: Կոճակը թելի կ’անցնէին եւ երկու ափերուն մէջ առնելով կը մօտեցնէին ու կը հեռացնէին զայն՝ արագութեան մէջ կոճակաթելին հանած ձայնէն հաճոյք ստանալով:

Կոճակին եւ մարդոց յարաբերութիւնը՝ քանի մը տողով.

Մէկը շապիկին կոճակը կը կոճկէ, միւսը կոճկուած հարցը կրկին քննարկման սեղանին կը դնէ:

Մէկուն կոճակը մէկ թելի վրայ կախուած է, միւսին՝ կեանքը:

Մէկը կոճակը գտնելով կ’ուրախանայ, միւսը՝ հագուստը կը թափէ, չէ՞ որ մէկ անգամ հագած է եւ ամէն մարդ՝ տեսած:

Մէկուն համար կոճակը քակել է, միւսին համար՝ կոճակը քանդել:

Մէկը Կոճակ[1] կ’այցելէ, միւսին ոտքին կոճակը (ցցուած ոսկորը) կը ցաւի:

Փոքրիկին արջուկէ խաղալիքին աչքերը կոճակներ են, իսկ այլ մարդու մը աչքերը՝ կոճկուած:

Մէկը մօր կոճակը կտրող[2] մարդ է, միւսը պարզապէս՝ կոճակ տղայ:[3]

Մէկը կը կոճկուի՝ նկարին մէջ պաշտօնական երեւելու համար, միւսը շապիկը առանց կոճկելու կը նկարուի՝ նորոյթէն երեւելու:

Մէկուն կոճակը կը սեղմէ ու տաբատը պիտի պայթի, միւսին դժուարութիւնները կը նեղեն ու գլուխը պիտի պայթի:

Մէկը կը դժուարանայ կոճակները կոճկելու, միւսը՝ նիհարութենէն կոճակի պէտք չի զգար, որովհետեւ առանց քակելու գլուխէն կ’անցընէ:

Մէկուն կոճակը թուլցած է ու պիտի փրթի, միւսին կոճակը այնքան ձիգ է, որ վիզը խեղդելով լեզուն ալ կոճկած է:

Մէկը կոճակը կը կարէ, որ զգուշաւոր ձեւով նախաձեռնէ նոր բռնած գործին, միւսը՝ խօսքը կը կոճկէ, որպէսզի նոր ներս եկողը յանկարծ չլսէ իրենց խօսակցութիւնը:

Մէկը վերելակին կոճակը կը կոխէ, միւսը կոճակը կը սեղմէ:

Կոճակները կրնանք թուլցնել, դէմերնիս Կաղանդ է: Աղուոր կերուխում: Սակայն զգո՛յշ: Այս բոլորէն ետք, չըլլայ որ ձեր շապիկին առաջին կոճակը սխալ կոճկէք, որովհետեւ վերէն վար ծուռ պիտի երեւիք, բան մը, որ բոլորիս հետ ալ պատահած կրնայ ըլլալ: Ուստի յիշենք, որ «առաջին կոճակն է մի՛շտ կարեւորը»:[4] Առաջին քայլդ ճիշդ «կոճկէ», որպէսզի ամէն ինչ ինքն ըստ ինքեան հունի մէջ մտնէ:

[1] Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրում նահանգի Քղի գաւառակը նաեւ Կոճակ կը կոչուի:

[2]Կոճակով անէծք ալ ունի մեր ժողովուրդը, որ ագահ ու անկուշտ գողին համար կըսէ. «Մօր կոճակը կտրող մարդ է»:

[3] Կարճահասակ:

[4] Մէջբերում՝ Fubio volo-ի ասացուածքէն:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԽԱՉԸ

գեղարդավանքի խաչքարերը

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Վերամուտ է: Սովորաբար, Հալէպի դպրոցներուն վերամուտը կը սկսի Խաչվերացի տօնէն ետք: Ընդունուած սովորութիւն եղած էր եւ է, դպրոցին մուտքը կապել խաչին հետ:

Խաչապաշտ ժողովուրդ ենք: Խաչը կը կրենք որպէս փրկարար զօրութիւն, որպէս զարդ, խաչ ունինք որպէս քանդակ, արուեստի գործ…: Խաչ կը հանենք ապացուցելու մեր ճշմարիտ խօսքը: «Չեմ հաւատար, խաչդ հանէ՛», կ’ըսէինք փոքր ժամանակ մեր ընկերներուն, ու տեսակ մը սովորութիւն դարձած էր, ամէն խօսքէ ետք այդ երդմնակալութիւնը ընելը, կամ՝ «խաչը վկայ» ըսելը:

Վերջերս, համալսարանի հայոց պատմութեան դասախօսիս կողմէ իրազեկ դարձայ խաչի ծագման մասին բաւական հետաքրքրական մանրամասնութիւններու: Ի՞նչ է խաչը: Խաչը երկու ուղիղ՝ ուղղահայեաց եւ հորիզոնական գիծերու հատումն է, որ կը խորհրդանշէ նիւթականութեան չորս հիմնական տարրերը՝ օդը, հողը, ջուրը եւ կրակը:

Խաչի հնագոյն անուանումները եղած են խաչ, խեչ, խոչ:
Նախաքրիստոնէական շրջանին խաչը իր ուղղահայեաց եւ հորիզոնական գիծերուն եզերքը երրորդութիւնը խորհրդանշող երեք գիծեր կը կրէր.

խ

Երրորդութեան գաղափարը կը կազմէին այս պարագային խալդի աստուածը՝ գերագոյն աստուած, շիվինի աստուածը՝ արեւու աստուած եւ թէյշիպայի աստուածը՝ պատերազմի աստուած:

Խաչը որպէս քրիստոնէական հասկացողութիւն մուտք գործած է 325ին՝ Նիկիոյ ժողովէն վերջ, երբ Կոստանդիանոս կայսեր մայրը՝ Հեղինէն, յայտնած է, թէ ինք գտած է Քրիստոսի խաչափայտը: Խաչը եթէ նախապէս դատապարտութեան գործիք էր, խայտառակութեան ու տանջանքի առարկայ, Յիսուսի խաչելութենէն վերջ եղաւ փրկութեան նշան: Աստուածաբանութեան մէջ խաչ եւ նշան բառերը հոմանիշներ են: Սուրբ նշան, Նշան խաչի… եւ այլն:

Բնաւ ուշադրութիւն չէի ըրած, որ հայկական խաչը հաւասարաթեւ չէ: Դասախօսիս բացատրութեան համաձայն.

խաչի նկար

Վերի ուղղահայեաց թեւը՝ Քրիստոսի աստուածային էութիւնը կը նշանակէ, Հայր Աստուծոյ խորհրդանիշն է:

Վարի ուղղահայեաց թեւը՝ Քրիստոսի ոտնատակի տեղն է:

Աջ հորիզոնական թեւը՝ Քրիստոսի բազկի զօրութիւնն է, որով Ան ուրախութիւն կը պարգեւէ մարդոց:

Ձախ հորիզոնական թեւը՝ Քրիստոսի ձախ թեւն է, որ կը բացայայտէ մարդոց արատները:

Ս. Մկրտութեան ժամանակ խաչեղբօր (կնքահօր) խաչը պէտք է մկրտութեան աւազանին մէջ թաթխուի, օրհնուի ու այդպէս նորակնունք մանուկին վիզէն կախուի, որպէս նշան ու պահապան: Սովորութիւն մը, որ յատուկ է կարծես Հայաստանին, որովհետեւ Հալէպի մէջ նման արարողութեան ականատես չենք եղած բնաւ: Կնունքի արարողութեան ներկայ գտնուելով տեղեկացայ նաեւ, որ Յիսուսի խաչելութիւնը պատկերող խաչը (այսինքն՝ Յիսուսը խաչին վրայ), որ յաճախ կը կրենք մեր վիզէն, հայ առաքելական եկեղեցւոյ յատուկ չէ, այլ՝ կաթողիկէ դաւանանքին։

Հայաստանը խաչքարերու երկիր է նաեւ: Խաչքարերը 1500 տարուան պատմութիւն ունին, Խաչքարերը սկսած են կառուցուիլ 4-5րդ դարերուն։  Գերեզմաններուն վրայ ալ կը զետեղուին խաչքարեր, սակայն նոր ոճ չենք գտներ յաճախ: Վերջերս Երեւանի Հրապարակի մեթրոյին դիմաց խաչքարերու պուրակ կառուցուեցաւ: Այգի մը՝ լի խաչքարերով: Հետաքրքրականը իւրաքանչիւրի իւրայատկութեան մէջ կը կայանայ:

Հայերէնի մէջ խաչը բաւական լայն կիրառութիւն ունեցող բառ մըն է: Խաչով ունինք բարդ բառեր, ինչպէս՝

Խաչանիշ, Խաչակիր, խաչակից, խաչապաշտ, խաչափայտ, խաչբառ, խաչափառ, խաչկապ (խաչաձեւ հանգոյց),

Խաչմերուկ, որ երկու ճամբաներու հատման տարածքն է:

Խաչահամբոյր՝ դրամական նուէր, որ քահանային կու տան, իբրեւ խաչը համբուրելուն վարձ:

Խաչահանգիստ՝ քահանային աղօթքը հիւանդին վրայ:

Չմոռնանք խաչաձեւում բառը: Հալէպի մշակութային ձեռնարկները այնքան առատ էին, որ մէկը միւսը կը խաչաձեւէր, այնքան որ մարդ կը շուարէր թէ ո՞ր մէկուն ներկայ գտնուէր:

Խաչագող, որ կը նշանակէ խաչ գողցող ճարպիկ խաբեբայ, որ աբեղայ ձեւանալով եւ երկրէ երկիր շրջելով ամէն տեսակ կեղծիք ու խաբեբայութիւն կը կատարէ, հարստանալու նպատակով: Րաֆֆին քաւոր Պետրոսին մէջ անմահացուցած է խաչագողի կերպարը:

Տակաւին ունինք խաչվառը, որ Քրիստոսի խաչելութիւնը պատկերող դրօշակն է, խաչկալը, խաչխուչ Կրկնաւոր բառը… եւ այլն:

Սակայն, զգո՛յշ, խաչապուրի համով խմորեղէնը խաչին հետ չշփոթենք յանկարծ: Խաչին հետ առընչութիւն չունի այս բառը:  Խաչապուրին ხაჭაპური վրացական խոհանոցին կը պատկանի, ազգային խմորեղէնի տեսակ է, այսինքն՝ պանիրով բլիթ։ Անուանումը յառաջացած է «թթուասեր» (ხაჭო — «խաճո») եւ «հաց» (პური— «պուրի») բառերէն: Սակայն երբեմն խմորեղէնը կ’ըլլայ միսով եւ կրկին կ’անուանուի խաչապուրի, որ սխալ է։

Խաչով ունինք անձնանուններ, Խաչատուրը, որ խաչ եւ տալ բառերէն կազմուած է, որպէս խաչին տուածը: Աւելի փաղաքշական ձեւեր են խաչիկ, խաչօ, խեչօ, ծաղրաբար՝ խաչածուռ:

Աւելի նուազ կամ գործածութենէ դուրս մղուած անուններ են Խաչազիզը, որ կազմուած է խաչ եւ արաբերէն ազիզ (սիրելի) բառերէն:

Խաչանէսը, որ կազմուած է խաչ եւ ազդուած՝ Յովհաննէս, Վրթանէս ձեւերէն: Խաչենիկն ալ ազդուած է Սաթենիկ, Վարսենիկ, Արփենիկ անուններէն:

Խաչը նաեւ նիշի գնահատական է. մեզմէ ո՜վ չէր ուրախանար, երբ մանկապարտէզի մեր գիրքերը կը զարդարուէին 10+ շատ ապրիս գնահատականներով:

Այսպէս ժողովրդական բառ ու բանին մէջ խաչը տարբեր ընկալումներով կը հասկցուի.  «Խաչ քաշեց բանի մը կամ մէկու մը վրայէն», կը նշանակէ յոյսը կտրեց բանէ մը, հրաժարեցաւ: «Խաչը ծոցէն հանեց», այսինքն՝ ի՛նչ ըլլալը մէջտեղ ելաւ: «Մէկ խաչով թաղուելու են»՝ բոլորն ալ զիրար կ’արժեն:

Մեծ-մեծ երդումներ ընողին ժողովուրդը կ’ըսէ. «Խաչը կոթով կուլ տուաւ»: Խարբերդի բարբառին մէջ կայ «խաչերը խաղ հանել» արտայայտութիւնը, որ կը նշանակէ իրար անցնիլ:

Ամէն մարդու տեսակ մը խաչ բաժին ինկած է. «Աս ալ իմ խաչս է» կ’ըսէ ժողովուրդը, կամ՝ «Խաչդ է, պիտի քաշես», որ նեղութեան կամ ծանր պարտականութեան ակնարկութիւնն է:

Անխուսափելի վտանգէն հրաշքով ազատողին ժողովուրդը կ’ըսէ. «Գլխուն վրայ խաչ կար»: Իսկ նահատակներուն համար «Խաչը բարձրացաւ»՝ նահատակուեցաւ:

Յիշենք շտապ օգնութեան նշանները՝ կարմիր խաչն ու կապոյտ խաչը:

Որպէս անէծք ունինք «Խաչը գլխին խռով կենայ» արտայայտութիւնը, կամ՝ «Հօրդ խաչը չե՞ս ճանչնար», այսինքն ինչ գերդաստանէ ըլլալդ չե՞ս գիտեր:

Խաչվերացէն ետք վերամուտ է, այո՛. ուրեմն՝ խաչերնիս հանենք, անփորձանք օրեր մաղթենք ու դասի սկսինք: Բարի տարեմուտ:


Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՈՐԴԻՆ ԱՂՋԻ՞Կ Է ԹԷ ՏՂԱՅ

20170606_135759.jpg

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Այսօրուան իմաստով անշուշտ որ տղայ է, բայց տեսէ՛ք այս բառին լեզուական-իմաստային պատմական ընթացքը: Որդի բառին վերջին ձայնաւորի՝ «ի»ի անկումով որդ բառը բարդ բառի վերջին բաղադրիչը դարձած է եւ տղու իմաստը պահած: Այսպէս՝ օրիորդ բառը կազմուած է օրի եւ որդ բաղադրիչներէն: Օրի կը նշանակէ իշխան (յիշեցէք՝ Իսրայէլ Օրի = Իսրայէլ իշխան). հետեւաբար՝ օրիորդ բառը նախապէս կը նշանակէր իշխանի որդի (այսինքն՝ տղայ):

Որդ նախարմատով ունինք նաեւ որդեգիր, որդեակ, որդեկորոյս… եւ այլն, որ զաւակ նշանակելով թէ՛ արականի, թէ՛ իգականի իմաստ ունի, հակառակ անոր որ աւելի արականի թեքում ունի իմաստը:

Բառիմաստի պատմական փոփոխութեան ընթացքին օրիորդ բառը փոխած է իր իմաստը, նշանակելով միայն իշխանի դուստր, ապա իմաստի ընդլայնումով ՝ չամուսնացած աղջիկ, դուստր: Խօսակցական արեւմտահայերէնի իմաստային առաւել փոփոխութեամբ մը, այսօր, օրիորդ կը նշանակէ նաեւ ուսուցչուհի:

Որդի բառի վերջին ձայնաւորին անկումով որդ բառը դարձած է նաեւ ածանց ու բոլորովին այլ իմաստով կը գործածուի: Երբ կ’ըսենք հետեւորդ, ըսել կ’ուզենք հետեւող, գնորդ՝ գնող եւ այլն. որդը հոս բանով մը զբաղողի իմաստը կ’արտայայտէ:

Որդ արմատով ունինք սողունը, իսկ որդան ով Որդան Կարմիրը:

Ժողովրդական բառ ու բանին մէջ շատ գեղեցիկ դարձուածքներու կը հանդիպինք: Այսպէս. երբ քանի մը վայրկեանի համար մրափ կ’ուզես առնել, կ’ըսես. «Աչքիս որդը կտրեմ»:

Բանէ մը հիասթափած, գործի հանդէպ եռանդն ու թափը կորսնցուցած մարդը պիտի ըսէ. «Ներսի որդս մեռաւ արդէն»:

Ամուսինին հաւատարմութեան հանդէպ տարակուսանքէ տառապող կնկան «կասկածի որդը հոգին կը կրծէ», օրինակ:

Ղարաբաղեան բարբառին մէջ խիստ բորբոքած կամ ջղայնացած անձին համար կ’ըսուի. «Ուղեղին որդները (վերթները) տյուրուր կյալ»:

«Փորիս որդը կոտրեցի», կ’ըսէ պատառ մը հաց ուտելով անօթութիւնը մեղմել փորձած անձը:

«Լաւ մը որդերս թափեցի», ըսելով բարեկամուհիս կը պատմէր, թէ ինչպէս տղուն հարսնիքին մեծ ուրախութեամբ պարեր ցատկեր է:

«Քիթին որդը կտրուեցաւ» վերջապէս հպարտ ու գոռոզ մարդուն:

Անհանդարտ ու կրակոտ փոքրիկներուն համար մայրերը կ’ըսեն. «Որդ կայ մէջը, նստիլ չի գիտեր»:

Բարբառներուն մէջ կայ «որդ ըյնիլ» արտայայտութիւնը, որ կը նշանակէ որդոտիլ:

Չմոռնանք թեւաւոր խօսք դարձած «անառակ որդի» արտայայտութիւնը, որ մոլորեալ զաւակի մը համար կ’ըսուի:

Վերադառնալով  մեր հարցումին, թէ որդին աղջի՞կ է թէ տղայ, հաստատենք.

Որդ – օրիՈրդ = աղջիկ,

Որդ – Որդի = տղայ։

 

 

6 Յունիս 2017

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

 

ՊԱՐՊԵԼ- ՊԱՐԱՊԵԼ

practice.jpg

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Ամէն անգամ Սեւակին դաշնամուրի ուսուցչուհին դասի աւարտին, նոր                          յանձնարարութիւն մը տալով կ’ըսէ. «Մինչեւ յաջորդ գալս՝ էս բաժինը լաւ կը պարապես»:

Ահաւասիկ բայ մը, որուն առթիւ արեւելահայերէն չգիտցող արեւմտահայ մը, միամտաբար, պիտի մտածէր թէ ի՞նչ պարպելու մասին է խօսքը, կամ «Բաժինը պարապել» ի՞նչ է: Նոյնպիսի արտայայտութեամբ հանդէս կու գայ դպրոցի ուսուցչուհին, երբ ծնողական ժողովին յաճախ կը կրկնէ. «Մաթեմաթիկայի աղիւսակը լա՛ւ թող պարապեն երեխէքը…»:

Եթէ պարապը կը նշանակէ դատարկ, անգործ, ունայն, եւ իրմէ սերած՝ պարպել բայը   («ա»ն սղած)՝ դատարկել, պարապելը, սակայն, պարապ ժամանակը զբաղմունքի մը նուիրելու, զբաղելու եւ ուսումնասիրելու իմաստը կը կրէ, օտար բառով պիտի ըսէի՝ practice. եւ առ այդ ալ՝ պարապմունք, այսինքն՝ զբաղմունք:

Այս բային իմաստային գործածութեան հանդէպ ունեցած հետաքրքրութեանս յագուրդ տալու համար, փորձեցի ստուգաբանական պրպտում մը կատարել: Ուզեցի, մանաւանդ, ճշդել թէ արեւելահայերէնի մէջ տարածում գտած այս բայը գրաբարեան հիմք ունի՞ թէ ոչ, եւ Ագաթանգեղոսին քով գտայ «պարապեցուցանել» բայը, որ կը նշանակէ զբաղեցուցանել, կրթել, վարժեցուցանել, վարժել:

Գրաբարէն ունինք «պարապ առնուլ» բայաձեւը, որ կը նշանակէ ազատ՝ յարմար ժամանակ գտնել, հանգիստ առնել. «Դարձեալ պարապ առեալ  Շապհոյ ի պատերազմացն» կամ «Յորժամ առից պարապումն ի պատերազմէս» (Խորենացի)։

Պարապ անձին գտանել՝ ժամանակ գտնել:

Պարապ ժամ՝ միջոց «Տայր պարապ ժամ գնալոյ Արշակայ» (Խորենացի)։

Մեր բարբառներուն եւ ժողովրդական խօսակցութեանց մէջ մենք կը հանդիպինք ահագին «պարապ»ներու.

Կարեւորութիւն չունեցող որեւէ արտայայտութեան դիմաց անմիջապէս կ’ըսենք՝ «Պարապ խօսք»:

Երկար ատեն չտեսած կամ չխօսած բազմազբաղ բարեկամիդ առաջին իսկ հանդիպելուդ, զինք այպանելով կ’ըսես. «Գործերդ շատ են, այլեւս «պարապ չես» մեզի համար»:

Երբ մեր յոյսերը չեն արդարանար եւ անյաջողութեան կը մատնուինք, կ’ըսենք՝ «Այդքան յոգնութիւնս «պարապի գնաց»:

Իսկ երբ համերգի աւարտին սրահ հասնիս, օրինակ, այս անգամ ալ «պարապի եկած» պիտի ըլլաս: «Պարապի զարկինք», կ’ըսէր մեծ հայրիկս Խարբերդի բարբառով:

«Պարապ տեղ մի լար, աս ալ կ’անցնի», պիտի խրատէինք ի զուր հոգ ընողներուն:

Կը յիշեմ, երբ փոքր էի, հայրս մեր տան նպարավաճառին քով գնումի կը ղրկէր զիս. վա՜յ որ տուն գալով ըսէի որ իր ապսպրածը չունէր խանութպանը. ան կրկին կը ղրկէր զիս յորդորելով. «Աս խանութը չկայ, դէմինին մտիր, «պարապ ձեռք»ով չեն վերադառնար»: Այս մէկը սովորութիւն եղաւ ինծի համար, սովորութիւնն ալ բնաւորութիւն դարձաւ, ու ես հասկցայ որ ստանձնած որեւէ գործ կիսատ չեն ձգեր, այլ մինչեւ աւարտ կը տանին:

«Պարապ մարդ» որակաւորումին կ’արժանանայ այն անձը, որ գործ-բան չունի, «պարապսարապ» կը պտտի: Դժբախտաբար, որքա՜ն շատ են այսպիսիները այս օրերուս:

Որքա՛ն ալ «պարապ մարդը» անընդունելի է հասարակութեան մէջ, սակայն  կարեւորը այն է, որ մարդուս խելքը պարապ չըլլայ, այլապէս բոլորիս յայտնի «պարապ տակառ» խօսքին պիտի արժանանայ ան:

Ուրեմն, պարապ – պարպել՝ դատարկել, իսկ պարապ – պարապել՝ սորվիլ:

Որպէս նորարար բառեր «պարապ»էն ունինք՝ «անպարպուն», որ կը նշանակէ անսպառ, անվերջանալի, ինչպէս նաեւ «պարապորդ», որ կը նշանակէ անգործ, դատարկ:

Այս բոլորին մէջ չմոռնանք անշուշտ Խաչատուր Աբովեանի յայտնի «Պարապ վախտի խաղալիք» առակներու եւ զրոյցներու հաւաքածոն, որ թեւաւոր խօսքի վերածուելով  լայնօրէն տարածում գտած է ժողովուրդին մէջ։

Այսքան բան պարապեցի, չկրցայ սակայն Սեւակը համոզել դաշնամուր պարապելու: Ամէն անգամ ուսուցչուհիին գալուն ան կ’անհետանայ՝ նեղ կացութեան մատնելով զիս:

– Չեմ ուզեր, մա՛մ, ես ինչու բիանի՞ստ պիտ դառնամ…

Իսկոյն հասկցայ որ պարապ երեւակայութիւն է ուրեմն ունեցածս, որովհետեւ պարապելու համար մարդ նախ պէտք է սիրէ այդ պարապմունքը:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԶԱՏԻԿԸ ԵՒ ՄԱՏԱՂԸ

easter-rooster

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

«Այսօր հատիկ, վաղը Զատիկ»: Մեռնող-յառնող բնութեան, գարնան զարթօնքին եւ Քրիստոսի Յարութեան տօնին մէկ բառով կ’ըսենք՝ Զատիկ: Եկէք Պահ մը «իկ» ածանցը վերցնենք եւ առնենք «զատ»ը: Բառ որ կազմուած է զ նախդիրով՝ հատ արմատէն սերած: Ըստ Ջահուկեանի ծագած է «զատել, զատանել կամ առանձնացնել» բայէն: Եւ այսպէս՝ հատ, զատ, նոյնիսկ՝ ազատ: Զատիկը քրիստոնէական տօն համարուելով, տեսէք թէ բառը Անանիա Շիրակացին ինչպէ՛ս կը մեկնէ. «Անուանի զատիկ Տեառն, այսինքն զատուցանել յամենայն հեթանոսականաց եւ հրէականաց տօնից»:[1]  Զատիկը պարսկերէնով zadan-նէ, որ զարնելու, վիրաւորելու իմաստը ունի եւ ըստ այսմ ալ զատիկ վրացերէնով՝ Zadik կը նշանակէ նաեւ զենումն, այսինքն՝ սատակումն, հարուած, որ հաւանաբար կապ ունի հրէական զատկական գառնուկին զենումին հետ: Զատիկ ըսելով այսօր կը հասկնանք, ինչպէս վերը նշեցի, «Յարութեան Տօն»:

Սակայն ի՛նչ Զատիկ՝ առանց կարմիր կամ գոյնզգոյն հաւկիթի: Ժողովրդական բարբառներուն մէջ «Զատկուան հաւկիթ» արտայայտութիւնը տարբեր իմաստներով դրսեւորուած է:

Հետաքրքրական է «Զատկուան հաւկիթ» արտայայտութեան գործածութիւնը իբրեւ անճաշակ մարդուն բնորոշող յատկանիշ: Կարինի (Ախալցիխէ) բարբառին մէջ կը հանդիպինք, օրինակ, նման արտայայտութեան, ի տես անճաշակ հագուկապով մարդուն՝ «Կենա (նորէն) էկաւ Զատկուան հաւկիթը»[2]:

«Զատկուան հաւկիթ» կ’ըսուի նաեւ որեւէ սուղ առարկայի համար: «Շուկան ամէն ինչ Զատկուան հաւկիթ դարձեր է», կ’ըսէ ժողովուրդը:

Ուշ-ուշ եկող կամ հանդիպող մարդուն համար կ’ըսուի. «Զատկուան հաւկիթի պէս կ’երեւի»:

Զատիկի այս ուրախալի տօնը անշուշտ ժամանակին իր աւանդոյթներն ու սովորութիւններն ունէր: Անոր տօնակատարութեան գլխաւոր արարողութիւնը համայնական մատաղն էր: Երկար պահքի շրջանէն ետք, մարդիկ կը հաւաքուէին ու գառնուկներ կը մորթէին մատաղ ընելու:

Իսկ ի՞նչ է մատաղը:

Մատաղի գեղեցիկ օրինակի մը ընտանեօք ականատես եղանք Խոր Վիրապի եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ: Որովհետեւ Խոր Վիրապը նաեւ ուխտատեղի է, հո՛ն քանի մը ուխտաւորներու հանդիպեցանք, որոնք աղն ու աքլորը բերած կը պատրաստուէին զոհաբերութիւն կատարելու. այլ խօսքով՝ մատաղ: Իսկ երբ հարցուցի, թէ ինչո՞ւ համար է աղը. ուխտաւորը բացատրեց, թէ աքլորը զոհաբերելէ առաջ աղը օրհնել կու տան քահանային, ապա կը լեցնեն զայն աքլորին կտուցին մէջ, որպէս թէ անասունը պատրաստ ըլլայ զոհաբերութեան:

Հետաքրքրութիւնս առաւել եւս շեշտուեցաւ, երբ զբօսավարը յայտնեց, թէ «մատաղ» բառի ստուգաբանութիւնը «մատոաղ»ն է: Ուրեմն «դեռատի» եւ «զոհ» իմաստներէն զատ մատաղը բարդ բառի իմա՞ստ ալ կը կրէ եղեր: Այս մէկը լրիւ նորութիւն էր ինծի համար: Երբ տուն գալով պրպտումներ կատարեցի, պարզուեցաւ, որ այո՛, Ս. Գրիգոր Տաթեւացի «մատաղ» բառին կու տայ մատոաղ բացատրութիւնը, այսինքն՝ մատուցէ աղը:

 Այսպէս ուրեմն՝ մատաղացուն մատաղ եղող անասունն է, իսկ մատաղատուն՝ մատաղ տուողը կամ բաժնողը:

Ժողովրդական բառ ու բանին մէջ մատաղը նոյնպէս տարբեր իմաստներով գործածուած է։

Մատաղ ընել կամ կտրել, այսինքն՝ անասուն մորթել, զոհը նուիրաբերել:

Մատաղ երթալ՝ զոհաբերուիլ, նահատակուիլ:

Մատաղ չկտրել (մէկու մը հետ) կը նշանակէ մէկու մը հետ ընկերութիւն չընել կամ չգործակցիլ:

Ժողովուրդը կ’ըսէ. «Մատաղ ուտող մարդ է», այսինքն՝ պնակալէզ է, ասոր-անոր հաշւոյն ապրող մարդ:

Մատաղը կը գործածուի նաեւ իբրեւ փաղաքշական խօսքի արտայայտութիւն: Ղարաբաղի բարբառին մէջ կը հանդիպինք «մատաղ-սատաղ ընել[3]» խօսքին, որ կը նշանակէ քաղցր խօսքով խրախուսել, փաղաքշել:

Մատաղը նաեւ հիացական արտայայտութիւն է:

«Մատա՜ղ ըլլամ Աստուծոյ զօրութեան», կ’ըսէ, օրինակ, բարեապաշտ մեծ մայրիկը նորածին թոռնիկը գրկելով:

Մատաղը նաեւ խնդրանք է, որ բարբառային ձեւով «Ղուրպան ըլլամ» արտայայտութեամբ ալ կը փոխարինուի:

Զբօսավարը շարունակելով բացատրութիւնը աւելցուց, թէ մատաղի միսի պատրաստաման եղանակը, այժմ, միա՛յն օրհնուած աղով ու ջուրով խաշելն է. ի հակադրութիւն ժամանակին կատարուող միա՛յն ողջակիզման եղանակին: «Աղով կը խաշեն մատաղի միսը կուռքերուն մատուցած զոհերէն տարբերելու համար»: Ըստ աւանդութեան, աղը կը սրբագործէ անասունը իր սկզբնական անիծուածութենէն:
Մատաղի սովորութիւնը սկիզբ առած է 4րդ դարուն: Նոյն ժամանակաշրջանի ասորի պատմագիր Զենոբ Գլակը կը վկայէ, որ հոներու տարած յաղթանակէն ետք, Տրդատ թագաւորը, Գրիգոր Լուսաւորիչը եւ աւագանին բազմաթիւ արջառ, նոխազներ եւ գառներ զոհ մատուցած են Աստուծոյ եւ բաժնած են աղքատներուն:

Սոյն աւանդութիւնը կը պահպանուի մինչ օրս իր տարբեր երանգաւորումներով. մեզի կը մնայ մաղթել, որ Աստուծոյ մօտ ընդունելի դառնայ բոլոր ուխտաւորներուն կատարած զոհաբերութիւնը եւ բաշխումի բարի արարքը: Բարի Զատիկ բոլորին:

[1] Հրաչեայ Աճառեան, Հայերէն արմատական բառարան, Երեւան,1926, էջ 82:
[2] Պետրոս Ս․ Պետիրեան, Հայերէն դարձուածքների ընդարձակ բացատրական բառարան, Երեւան, 2011, էջ 457:
[3] Արմէն Ե․ Սարգսեան,Ղարաբաղի բարբառի բառարան, Երեւան, 2013, էջ 493:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: