ՋԻՂԸ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

– Ջիղին հասեր է, պէտք է քաշենք, հանենք։

Ջիղին հասածը ցաւ կը պատճառէ, եւ բնականաբար ո՛չ ատամնաբոյժս, ո՛չ ես կ՚ուզենք, որ ցաւիմ. պէտք է վերացնէ, անէացնէ ջիղը։ Ու մէկ-մէկ բարակ ասեղներ մխրճելով՝ կ՚ուզէ անզգայացնել այդ բաժինը բերնիս․

– Ահա, տե՛ս, առաջին ջիղը, որքան ալ երկար է եղեր։

Տարօրինակ կերպով, ամէն մէկ ասեղ մխրճելուն, երբ կը դարձնէ զայն, որ ջիղը քաշէ, հաճոյալի զգացում մը կը պատէ զիս. կ՚ուզեմ ցաւիլ, ամո՛ւր. աւելի ամո՛ւր. հաճելի ցաւ մըն է. յաղթութեան ցաւ. ճիշդ երկունքի ցաւին պէս, երբ արդիւնքը վայրկենապէս մոռցնել կու տայ քիչ առաջուան սոսկալի ցաւոտ պահերդ։

– Ահա եւ երկրորդը։

– Ի՜ւֆ։

– Պէտք չէ ձգես, որ ջիղին հասնի. շուտով պէտք է ներկայանաս, որ պէտք եղած դարմանումը կատարենք։

Մարդկային յարաբերութեանց նման չէ՞ միթէ. կա՛մ չթողուլ որ ջիղին հասնի, կա՛մ ջիղին չհասած կարգաւորել յարաբերութիւնը, չձգել որ փճանայ վերջնականապէս, որ անպէտք չըլլայ այլապէս…

Ակռայի ջիղս հանելով՝ ատամնաբոյժը կրցաւ փրկել զիս, սակայն ինչպէ՛ս փրկել միլիոնաւոր ապերջանիկ մարդիկը, որոնց ջիղերը հազարումէկ զգացումներ պարփակած՝ ցաւի տուն դարձած են։ Եթէ մարդուս ջիղերը քաշենք, հանենք, արդեօք ամէն բան կը լուծուի՞, կը պայծառանա՞յ կեանքը անոր աչքին։ «Բայց ջիղերը դէպքերը նախզգալու եղանակ մը ունին, որ լաւագոյն բան մըն է, քան մտքին թափանցողութիւնը։ Միտքը դանդաղ է եւ քիչ անգամ յստակատես, մինչդեռ ջիղերը միշտ արթուն են, կը գործեն արագ եւ ուղիղ կը տեսնեն։ Զգայութեան անկախ աշխարհ մը մեր էութեան մէջ»։[1] Առանց ջիղի ինչպէ՞ս ապրիլ, չզգալ, չխնդալ, չհրճուիլ, չլալ, չերջանկանալ, չպաղիլ ու չտաքնալ։ «Տաք հագնուէ», ըսաւ դրացուհիս անգամ մը իր երիտասարդ թոռնիկին (փոխանակ «հաստ հագուէ» ըսելու), կարծես թէ հագուստը տաքի ու պաղի զգացում մըն է, որ վրադ պիտի անցնես, որ չպաղիս։

Պէտք է ըսել, սակայն, որ տարբեր տեսակի ջիղեր կան։ Մարդ կայ փիլիսոփայական ջիղ ունի, մարդ կայ՝ կազմակերպչական ջիղ, ուրիշի մը քով ձեռներէցութեան ջիղը զօրաւոր է։ Բոլորն ալ գիտեն, որ սփիւռքահայերը Արարատ լերան նկատմամբ տեսակ մը թուլութիւն ունին եւ անոնց թոյլ ջիղը բռնելով՝ տեղացիք երբեմն չարաշահութիւններ կ՚ընեն եւ իրենց տան վարձքը կը բարձրացնեն, պատճառաբանելով որ պատուհանը Արարատին կը նայի։  

«Երկրին Ջիղը կանայք են», լսած եմ յաճախ։ Իսկապէս ալ հայ կիները գործունեայ, աշխատասէր, ջղաձիգ, ջլապինդ են, որոնք թէ՛ տնային, թէ՛ արտատնային գործերը յաջողութեամբ կը կարգաւորեն։ Մինչդեռ կան մարդիկ, որոնք ջղագրգիռ են, շուտ կը բորբոքին. առ այդ ալ վէճի կամ ջղայնոտութեան արտայայտութիւններ կը լսուին այս, թէ այն թաղին ծայրը, միշտ։ Հոսկէ ալ կու գայ ջլացուցանել բայը, որ կը նշանակէ բարկացնել։

Ջիլը ջիղին մէկ արտայայտութիւնը ըլլալով՝ յաճախ բարբառներուն մէջ հանդէս կու գայ իր բազմազան դրսեւորումներով։ Երբ անողոք կեանքին չի դիմանար մէկը՝ «ջլախտաւոր է», կամ ջիղերը քայքայուած են, կ՚ըսէ ժողովուրդը, այսինքն՝ ջիղի հիւանդութեամբ կը տառապի։

«Ջլել»՝ անդամալոյծը ոտքի հանել։

Ջիլաւ՝ սանձ. ժողովուրդը կ՚ըսէ. «ջիլաւը ծեռքըմ պահել», այսինքն՝ իր ենթակայութեան տակ պահել անձը։

Կաշիի նման հացին, որ դժուար կը ծամուի ու դիւրութեամբ չի կտրուիր, ժողովուրդը կ՚ըսէ «ջլի հաց»։ Նոյնպէս այն միսը, որ կարծր է եւ կարելի չէ խածնել՝ ջիլջիլոտ միս կը կոչուի, որովհետեւ միսին մէջ անասունին ջիլը կայ։

Մէկուն ջիլը ծամել՝ բամբասել, ջիղերը թունդ ելլել՝ ջղայնանալ։ Երբեմն ձայներ կան, որոնք մարդուս ջիղերուն կը դպին։ Ոմանք երբեմն կը սիրեն ուրիշին ջիղերուն հետ խաղալ, շարունակ զայն ջղայնացնել ջանալով, մինչեւ որ վերջինին ջիղերը թունդ ելլեն։ Լալկան ու դիւրագրգիռ կնկան մարդիկ կ՚ըսեն. «ջիղերու կծիկ ես, ի՜նչ ես…»։ Բարբառներուն մէջ կայ ջիլան-ջիլան կրկնաւոր բառը, որ կը նշանակէ պատառ-պատառ, կամ ծուէն-ծուէն եղած։ Իսկ Խարբերդի բարբառին մէջ «ջիլ ջիլ էնել» կ՚ըսուի մանուկներուն միզել տալու գործողութեան։

Ջիլէն ունինք ջիլոտ, ջիլջիլոտ, ջիլակտոր, ջլամորթ, ջլատ, ջլատում, ջլատել, ջլատոտել, ջլբաց, ջլախտ, ջլամորթ… բառերն ու բայերը։  

Մարդկութիւնը միշտ ալ ներքին պայքար կը տանի միտքի եւ զգացումի միջեւ, ո՞ր ջիղը զօրացնել. սրտի՞ թէ խելքի։ Կարծրատիպ կայ, որ զգացումի ջիղը եթէ զօրաւոր է, միտքը կը տուժէ, եւ կամ մարդիկ աւելի խելացի են, երբ իմացականութեամբ կը շարժին։ Յստակ է, որ կիները աւելի արդիւնք են իրենց «ջղային խառնուածքին, միշտ ծարաւի են յուզմունքներու, ուժգին տպաւորութիւններու եւ զիրենք դրդող զգայութիւններու»։[2] Ամէն պարագայի, մաղթենք, որ մէկը միւսին հաշւոյն չզարգանայ, իւրաքանչիւր ջիղ իր զարգացումը ապրի եւ հաւասարակշռուած մնայ. եւ ո՛չ մարդկային յարաբերութիւնները, եւ ոչ ալ ակռայի ցաւերը ջիղին հասնելիք ըլլան, որպէսզի չստիպուինք հեռացնել, վերացնել, կամ անէացնել զանոնք։

Երեւան, 21 Յունիս 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

[1] Արամ Անտոնեան, Աքսորի Ճամբուն վրայ», Երեւան, 2016, էջ 227։

[2] Զապէլ Եսայեան գրականագիտութիւն, Վէպերը գրականութեան մէջ։ http://www.digilib.am/book/3751/4301/25627/%D4%B3%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6

ԼՌՈՒԹԻՒՆ, ԲԱՌ, ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Բառը նախքան բառ ըլլալը լռութիւն է։ Ամէն մէկ բառի ետեւ լռութիւն մը կայ, իմաստ մը, նշան մը, որմէ ալ կը գոյանայ խօսքը։ Խօսելով է որ կը հասկնանք, որ բառը այլեւս դուրս եկաւ լռութենէն եւ այլեւս լռութեան չի պատկանիր, այլ մարդուն։ Հնչիւնը դուրս գալով կը դրուի ուրիշ բառերու դիմաց, որոնք դեռ լռութեան մէջ են եւ դուրս գալ կը տենչան։ Ու կը ծնի բայը-բանը, այսինքն՝ մարդկային խօսքը։ Եւ երբ ճշմարիտ է՝ աներկբայ է, իսկ երբ սուտ է՝ խաբեբայ, եւ երբ վէճի բռնուի՝ կը դառնայ բայբան[1], իսկ երբ պակաս խօսք ըսէ, կը նշանակէ թերաբայութիւն[2] կ՚ընէ, կամ «բառերը կը ծամծմէ»։[3]

Բառը պատասխանատուութիւն է, հայելի, մերկութիւն մտքի եւ ճանաչողութիւն․ ահա թէ ինչու շատեր խօսելէ առաջ «բառերը կը կշռեն»։ [4] Բայց երբեմն բառերը իրենց իմաստէն կը պարպուին եւ անիմաստ կ՚ըլլան։ Այս մէկը կը պատահի, երբ «բառերուն անընդհատ մեղր ու շաքար կ՚ընեն»,[5] այսինքն՝ շռայլօրէն դուրս կու տան այնպիսի բառեր, որոնք պէտք է հազուադէպ գործածուէին, միա՛յն ճիշդ տեղը, ճի՛շդ անձին, ճի՛շդ պահուն։

Գեղարուեստական գրողներուն արժէքը կը կայանայ «մաշուած բառեր» [6] չգործածելուն, այլ նոր պատկերներ ստեղծելուն եւ բառին երկդիմի իմաստներ տալուն մէջ։ Ահա թէ ինչո՛ւ երբեմն կ՚ըսենք, թէ պատկերը կամ խօսքը քլիշէ է, եւ կամ ինչո՞ւ Բան ստեղծող կը կոչենք բանաստեղծը։

Կան անոնք, որոնք բառերով կը նկարեն, այսինքն այնքան հարուստ պատկերներով կ՚արտայայտուին, որ կ՚ուզես «ամէն մէկ բառը լափել»[7]։

Սակայն բառերու կուտակումը միշտ ալ առանձինը չ՚օգներ իմաստի ճիշդ ընկալման համար։ Հնչերանգն ու արտասանութեան կերպը շատ կարեւոր գործօն են հոս։ «Այս խելօքին նայէ» նախադասութեան մէջ, օրինակ, ինչպէ՞ս հասկնալ, թէ ըսել ուզածը բառիս բուն իմաստով ըսուա՞ծն է, թէ հակառակը։ Ահա հոս է որ հնչերանգը իր դերը կը խաղայ եւ դուն կը հասկնաս, որ հոն հեգնանք կայ եւ ոչ թէ գովասանք։ Այս կը նշանակէ, որ մտածողութիւնը եւ լեզուական արտայայտութիւնը միշտ նոյնական չեն, որովհետեւ միշտ չէ, որ ինչ որ գրուած է՝ ճիշդն է։

Իւրաքանչիւր հնչերանգի համաձայն նախադասութեան տեսակը կը փոխուի նաեւ։ Նախադասութիւնը կրնայ ըլլալ պատմողական, բացագանչական, հարցական, ըղձական… եւ այլն.

Արա՜մը այսօր տուն պիտի երթայ։
Արա՞մը այսօր տուն պիտի երթայ։
Արամը այսօ՞ր տուն պիտի երթայ։
Արամը այսօր տո՛ւն պիտի երթայ։
Արամը այսօր տուն պիտի երթա՞յ։

«Սէր ըսելու հազար ձեւ կայ / միայն թէ բառ չպակսի»,[8] կ՚ըսէ Զահրատ։ Պէտք է հասկնալ, ուրեմն, որ լռութենէն ծնած բառին միջոցով սիրոյ տարբեր խոստովանութիւններ կարելի է ընել, ըստ բանաստեղծին։ Սակայն, պէտք է նկատել տալ, որ երբեմն նոյնիսկ բառի ալ պէտք չկայ, որովհետեւ երբ զրուցակիցները զիրար կը ճանչնան՝ մէկը «լէպ» կ՚ըսէ, միւսը արդէն իսկ «լէպլէպու»ն կը հասկնայ։ Հոս է որ ժողովուրդը կ՚ըսէ՝«Բառերն աւելորդ են»։ Այս կը նշանակէ, որ խօսակցական լեզուն աւելի բառերու սեղմումի եւ կրճատումի կ՚երթայ։

Լռութիւնը, բառը եւ հնչերանգը զիրար լրացնող գործօններ են՝ մեր ըսելիքը իր նպատակին հասցնելու ի խնդիր։ Բարբառենք ու բառբառենք, բայց երբեք չբամբասենք։


[1] Հ. Աճառեան, Հայերէն արմատական բառարան, Երեւան, 1926, էջ 384։
[2] Նոյն տեղը։
[3]Պետրոս Ս․ Բետիրեան, Հայերէնի դարձուածքների ընդարձակ բառարան, Երեւան, 2011, էջ 226։
[4]Նոյն տեղը։
[5]Նոյն տեղը։
[6]Նոյն տեղը։
[7]Նոյն տեղը։
[8]Զահրատ, Բանաստեղծութիւններ, հատոր Բ., Արաս հրատ., Սթանպուլ, 2006, էջ 103։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՊԱՏԵՐԸ ԲԵՐԱՆ ՈՒՆԻՆ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Յաճախ լսած ենք «զգո՛յշ եղէք, պատերը ականջ ունին, կը լսեն» արտայայտութիւնը։ Լաւ, եթէ ականջ ունին եւ կը լսեն, ուրեմն նաեւ կրնան խօսիլ, թէեւ երբեմն «խուլ պատեր» ալ կան, կ՚ըսես-կ՚ըսես ձայնդ անլսելի կը մնայ։
Գիտակցաբար թէ անգիտակցաբար պատերը ներկայ են մեր մէջ։ Երբեմն երբ մինակ, ներանձնական մտածումներու մէջ մնանք՝ «պատերուն հետ կը խօսինք», երբեմն «չորս պատ»ը մեզ կը ճնշէ ու այնքան նեղ կու գայ, որ դուրս կ՚ուզենք ելլել անկէ, քանդել պատը ու տարածուիլ աւելի լայն սահմաններու մէջ, այսուհանդերձ դուրսի պատերն ալ իրենց ազդեցութիւնը մեր վրան թողլու չեն զլանար։ Երբ տեղէ տեղ երթալու համար մարշուտնի ուզես նստիլ, հանրակառքի պատը շատախօսութենէդ յոգնած՝ կ՚ազդարարէ, որ հեռաձայնդ մէկդի դնես եւ խելօք նստիս, որպէսզի չըլլայ որ կեսուրիդ բամբասես, ճաշ եփել սորվեցնես կամ սիրտդ բանաս քեզ լսողին…

Երբ գնում ընելու համար գրախանութ ուզես մտնել՝ պատը կը հրամայէ, որ խոժոռ դէմքով յանկարծ չմտնես, այլ «Մուտքը միայն ժպիտով» կատարես։ Երբ փողոցի մայթէն անհոգ քալել ուզես, չես գիտեր թէ ինչո՛ւ պատը քեզի կը յուշէ, որ խելօք մնաս։ Հոգ չէ, թէ անյարգալիր կ՚ըսէ. բան մը գիտէ հարկաւ…

Իսկ երբ հաստատութեան մը մէջ նեղի մնաս եւ կանանց բաժնի արտաքնոցը վազես, հոն պատը եւս քեզի ըսելիք կ՚ունենայ, այս անգամ բարկացկոտ ու ամօթանք տեղացնելով. եւ դուն հլու հնազանդ կը կատարես իր պատուէրը. մտածելով որ կարելի՞ էր այդպէս ձգել ինչու… ո՞վ գիտէ։

Այո՛, պատը պահանջկոտ է ու կը հրամայէ.
«Ձեռք չ՛տալ»
«Մուտքը չ՛փակել»
«Աղբ չ՛թափել»
«Ա՜յ պատ, գոնէ ճիշդ շեշտաւորէ, որ լսելի ըլլայ հրահանգդ», կ՚ըսես միտքէդ ու կ՚անցնիս։

Իսկ տղա՞ն պիտի փաթեթաւորուի, թէ ինք պիտ փաթեթաւորէ, պատին պէտք է հարցնել, պատը շատ լուրջ է եւ կը պահանջէ «տղայ փաթեթաւորող», «աղջիկ դասաւորող», տակաւին դրամական պարգեւներ կը խոստանայ դրամապանակը գտնողին, կորսնցուցած շունը յանձնողին։

Պատը կ՚որոշէ, թէ յօգուտ որո՞ւ պիտի քուէարկես, զո՞վ մերժես ու կ՚ոգեւորէ քեզ՝ «Դէպի նոր յաղթանակներ»ու ճամբան ցոյց տալով։
Երբեմն պատը ռոմանթիք ալ է ու՝ սէր խոստովանող. եւ դուն ակամայ կը տագնապիս, կ՚ուզես օգնել իրեն եւ գտնել իրմէ հեռացած Սոֆին. մարդ ես, ի՜նչ կ՚ըլլայ, ի՜նչ չ՚ըլլար…

Պատերը թափանցիկ են, մանաւանդ գիւղերուն մէջ։ Վա՜յ անոր, որ ծանօթացման նպատակով մէկու մը հետ ժամադրուի, ամբողջ գիւղը արդէն իսկ հարսնիքի պատրաստութեան մէջ կը մտնէ։

Ժողովրդական բառ ու բանին մէջ պատը իր ուրոյն տեղը ունի։ Գինովութենէն օրօրուող մարդուն համար ժողովուրդը կ՚ըսէ. «Տուն եկեր է, գինով վիճակի մէջ, մէկ պատը ինծի, մէկ պատը քեզի»։

«Մէկ պատը ոսկի է, միւսը արծաթ», կ՚ըսուի հարստութեան մէջ լողացող մարդոց ակնարկելու համար։

«Պատը պատին կպած է», այսինքն՝ սերտ յարաբերութեան մէջ են դրացիները։

Հիւանդ, գունաթափ մարդուն համար կը տրուի «պատի գոյն ունի» արտայայտութիւնը։

«Պատի ճեղք է»՝ կը լսենք յաճախ, խղճալու անարժան երեւոյթի կամ անձի մասին իբրեւ արտայայտութիւն։
– Մեղք է։
– Չէ՜, պատի ճեղք է. հապա ինչո՞ւ գողութիւն կ՚ընէ։

«Պատին գամեցի»՝ սուր նախատինք տուի։

«Պատը մտայ կամ պատին փակայ» խօսքը կը նշանակէ, թէ նեղ կացութեան մատնուեցայ։

Տղամարդոց համար, յաճախ, կ ՚ըսուի, թէ «դրսի պատ» են, իսկ կանաց համար՝ «ներսի պատ». թէեւ հիմա այդքան ալ յայտնի չէ ներսի եւ դուրսի պատ ըլլալու չափանիշը։ Կարեւորը այն է, սակայն, որ յանկարծ «սառցէ պատ» չըլլայ իրենց միջեւ եւ անոնք միասին կառուցեն իրենց չորս պատը ու իրենց միասնական կեանքի ուղեւորութեան ընթացքին պատնէշներու եւ «քարէ պատ»երու չհանդիպին։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՊՃՂՈՎԻՆ

Peach tree with fruits

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Պռոշեանի վրայ եմ ու կը շտապեմ տուն: Սիրահարներու այգիէն դէպի Այգեձոր տանող այդ փողոցի մայթին վրայ, բաց տուփերու մէջ պտուղներ շարած պտղավաճառը անցնող-դարձողին «ի՞նչով կարամ օգնեմ», կ’ըսէ:

Դեղձը աչքիս կը զարնէ: Կը մօտենամ, որ գինը հարցնեմ: Երկու տեսակի դեղձ դրուած է, իւրաքանչիւրը՝ առանձին տուփի մէջ:

– Վերցրէ՛ք, է՛ս լաւն ա:

– Ի՞նչ է տարբերութիւնը:

– Էս մէկը պճղովի ա, էս մէկը՝ ոչ:

– Պճղովի ի՞նչ է:

– Այսինքն, որ մէջտեղէն կիսում ես ձեռով՝ բացւում է հեշտութեամբ:

Անմիջապէս քովս կեցող կին մը, որ մինչ այդ մեր խօսակցութիւնը մտիկ կ’ընէր, կը սկսի բարձրաձայն վիճաբանիլ:

– Ո՛չ, սխալ ես ասում: Պճղովին դա չի: Պճղել կ’ասենք մատը խոթելով միջուկը քաշելով հանելու գործողութեան: Դուն որ մատդ խոթելով քիթիդ աղտը դուրս ես հանում՝ այ, պճղում ես,- ու ռուսերէն համարժէք բառը տալով կը հաստատէ իր միտքը:

– Չէ՜, մեր գիւղում, մենք դրան էլ ենք ասում:

Վիճաբանութիւնը կ’երկարի, յետոյ լեզուն ինքնաբերաբար ռուսերէնի կը փոխուի, իսկ ես ո՛չ պճղովին կը գնեմ, ո՛չ անպճղովին: Կ’աճապարեմ դէպի տուն եւ բառարանին կը դիմեմ: Սկիզբը կը շուարիմ, թէ մարդուն արտասանած պճղովին բ-ո՞վ, թէ պ-ով պիտի գրեմ, անմիջապէս միտքս կու գայ պճեղ բառը ու երբ պ-ով կը գրեմ՝ կը յստականայ, որ պճղել բայը քիչ առաջուան վիճողներուն երկու իմաստներն ալ ունի:

– Պտուղը պճեղներու բաժնել, պճեղներն իրարմէ զատել.

– Ձմերուկը, սեխը եւ այլն երկու մաս ընել՝ կիսել.

– Մատներով պտուղը կամ պատիճը պատռել, միջուկը հանելու համար.

Իսկ Աղայեանի բառարանին մէջ ճիշդ գիւղացի մարդուն տուած բացատրութիւնը կը գտնեմ. «Կորիզը պտղամսին չկպած դեղձի մի տեսակ, որ հեշտութեամբ երկու պճեղի է բաժանւում», (Էդուարդ Բագրատի Աղայեան, «Արդի հայերէնի բացատրական բառարան, Հատոր 2, Երեւան, 1976, էջ 1220) ու կը զարմանամ այդ կնոջ յաւակնոտութեան ու անիմաստ պնդումին. «Դու չգիտես, սխալ ես ասում»:

Այս բայը որպէս հոմանիշ ունի պճեղել, պճղոտել, պճղուիլ (ճեղքուիլ), պճղտել (կտոր- կտոր ընել) ձեւերը:

Պճեղը սխտորին համար կը գործածեմ, որ սխտորին ընդհանուր գլուխին մէկ շերտին իմաստը ունի: Կարդացած եմ նաեւ Շահան Շահնուրի մօր զգացական աշխարհը բացայայտող «Պճեղ մը անուշ սիրտ» գեղեցիկ պատմուածքը: Ու հետաքրքրական կը գտնեմ, ահա, հայերէնի բառամթերքին մէջ գոյութիւն ունեցող բառիմաստներու նմանութիւնն ու զանազանութիւնը. ունինք, օրինակ, պճեղ մը սխտոր, պուտ մը ջուր եւ պատառ մը հաց, այսինքն՝ պ-երով բառեր, որոնք տարբեր նրբութիւններով մաս արտայայտող բառեր են եւ բառացի շերտի, կաթիլի եւ կտորի իմաստները ունին: Ու կը մտմտամ հիմա. Շահնուր կտոր մը անուշ սիրտին համար ինչո՞ւ պճեղ բառը գործածած էր եւ ոչ թէ պուտ մը կամ պատառ մը, օրինակ, եւ կ’ենթադրեմ, որ բառի ընտրութիւնը այդպէս եղած էր, որովհետեւ մօր սիրտը կը պճղուէր (կը ճեղքուէր) օտարութեան մէջ իւրաքանչիւր գաղթական հայու պայքարն ու տառապանքը տեսնելով ու ան իր մայրական խնամքէն, գուրգուրանքէն չէր կրնար բաժին չհանել իր զաւակները համարուող հայ երիտասարդներուն համար:

Պճեղ ոտքի մատին ալ կ’ըսեն, եւ ոտքի մատներու հիւանդութեան ալ՝ պճեղախտ: Նաեւ՝ կենդանիներու կճղակին: Այս գիտնալով, անմիջապէս Յովհաննէս Թումանեանի «Գառնիկ Ախպեր» հեքիաթը միտքս կու գայ․ երկու որբեր՝ քոյր ու եղբայր, երբ երկար ճամբայ կը կտրեն՝ փոքրիկ եղբայրը կը ծարաւնայ ու ամէն անգամ, երբ կենդանիներու պճղին (ոտնահետքին) տեղը ջուր հաւաքուած կը տեսնէ՝ աղերսագին ձայնով կը հարցնէ քրոջը.

– Էս պճղիցը մի քիչ ջուր չխմե՞մ:

Պճեղը գիւղական դասակարգերու չորրորդը կը համարուի: Որոշ գիւղերու մէջ չորս դասակարգեր կան: Համփայ՝ որ ամենաշատ հողատարածք ունեցողին կ’ըսուի, կիսահամփայ որ մեծ չափի կէսն ունի, Չորեքը՝ քառորդը, իսկ պճեղը այն դասակարգն էր, որ ընդամէնը՝ 1/8 մասն ունի: (Հայոց բառ ու բան, Սահակ Վրդ Ամատունի, Էջմիածին, 1912, էջ 561)։

Բարբառներու մէջ հարուստ գործածութիւն ունեցող բառ է պճեղը, ժողովուրդը կ’ըսէ. «Ոտքիս պճեղը (կրունկը) չարժող մարդ է», այսինքն անարժէք է: Իսկ նորածինին համար երբ կ’ըսուի «Պճեղը պինդ է», ըսել կ’ուզուի, թէ մանուկը առողջ է:

Դեղձին պճղովի ըլլալը այսպիսով սորվեցանք, սակայն խեղճ պտղավաճառին մեղքը ի՞նչ էր, որ անունը մեր տան մէջ այդպէս մնաց՝ չեմ գիտեր. ու ամէն անգամ երբ պտուղ բերեմ, տղաս կը հարցնէ. «Մա՛մ, պճղովիի՞ն քովէն է...»:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

2018՝ ՇԱՆ ՏԱՐԻ

26905814_838119749703359_174667575_o.jpg

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Ըստ չինական օրացոյցին, 2018 տարեշրջանը շան տարի է, ու Նոր Տարուան ամէն շնորհաւորանքի հետ զրոյցի նիւթ կ’ըլլայ նաեւ այս պարագան: Մէկուն համար շունը հաւատարմութեան խորհրդանիշ է, ուստի հաւատարմութեան մասին մաղթանք կ’ընէ, ուրիշ մը անոր մաղթանքին վրայ աւելցնելով կը կատակէ. «Միայն թէ կեանքերնիս շան կեանքի չնմանի»․ ուրիշ մը Աստուծոյ տասը պատուիրաններէն «Մի՛ շնար»ը կը յիշեցնէ: Իսկապէս «շուն» բառը մեր ժողովրդական բառ ու բանին մէջ բազում գործածութիւն ունի: Առակներու, հեքիաթներու մէջ անոր այլաբանական իմաստէն զատ տարբեր իմաստներ ստացած է, երբեմն նոյնիսկ՝ հակասական: Օրինակ՝ երբ «շան աղջիկ» ըսեն պչրող աղջկան, ան երբեք պիտի չվիրաւորուի, որովհետեւ այդ արտայայտութիւնը իր մէջ փաղաքշական իմաստ մը կը կրէ, մինչդեռ «շուն շանորդի» եթէ ըսես մարդու մը, կռիւ կրնայ փրթիլ, որովհետեւ արդէն իսկ հոն իբրեւ հայհոյանք կը հասկցուի: Շունը իբրեւ հայհոյանք կը հնչէր նաեւ մեծ հայրիկիս շրթներէն, ամէն անգամ որ Եղեռնին վերաբերող իր դաժան փորձառութիւնը կը պատմէր. ցասումի եւ վրէժի համեմով շաղախուած «շո՛ւն թուրք» հայհոյանքը, որ մինչ օրս ականջիս մէջ կը զնգայ, կարծես հոգիին ամենէն խոր անկիւնէն դուրս կը ժայթքէր հրաբուխի նման ու իր ունեցած այդ զգացումը ակամայ կը փոխանցուէր նաեւ մեզի՝ փոքրերուս: Երբ չարաճճի մանչուկի մը «անառակ շնիկ» կ’ըսուի՝ փաղաքշական իմաստով կը հասկցուի, իսկ երբ մարդու մը «դռներու շուն» որակաւորումը կը տրուի, անոր խեղճուկրակ ըլլալուն կ’ակնարկուի: Վայ անոր, որ խօսք տանող-բերող ըլլայ, ժողովուրդը անմիջապէս «եօթը դռան հաջող շուն» (օխտը տան շուն) որոշիչը պիտի փակցնէ անոր վիզին: Խարբերդի բարբառին մէջ կայ «ասեղ կերած շուն» արտայայտութիւնը, որ կը համընկնի «շան պէս նիհար» արտայայտութեան: Իսկ գաղտնիք մը պարզաբանելու ժամանակ շատ յաճախ կը գործածուի «Ահա թէ ուր թաղուած է շան գլուխը» արտայայտութիւնը: Չմոռնանք մանաւանդ ժողովրդական առածը, որ կ’ըսէ. «Շան հետ բարեկամացի՛ր, բայց փայտը ձեռքէդ մի՛ ձգեր», կամ նոյնանման՝ «Շունը յիշէ՛, փայտը քաշէ» ասացուածքը:

Շունը այլ իմաստ կը ստանայ Պօղոս Սնապեանի «Ես այդ շունն եմ» զգայացունց վէպին մէջ: Հեղինակը շուն կ’անուանէ հայը բնորոշող յատկանիշներէն մէկը եւ կը հաւատայ, որ բոլոր հայերուն մէջ շուն մը կայ. շուն, որ մեզ՝ հայերս իրարու կը միացնէ, առանց զիրար ճանչցած ըլլալու: Հաւատարիմ ներսի արեան կանչին, մենք, անծանօթներս, եթէ նոյնիսկ Ալպեան լեռներուն վրայ հանդիպելու ըլլանք, կը դառնանք մտերիմներ: Կը բաւէ որ իրարու աչքին նայինք եւ մեր ներսի շունը հաջէ, կաղկանձէ, ոռնայ ու մեր ներքին ծարաւին վրայ, որուն մինչ այդ այլ հեղուկներով կամ այլ հոսող ջուրերով կը կարծէիր յագուրդ տուած ըլլալ, յանկարծ կը յայտնուի՝ իրական պապակը եւ կ’իշխէ վրադ: «Շուն մը կը հաջէ հոգիիս մէջ: Շուն մը թունաւոր բանաստեղծութիւն մը կը ներարկէ մէջս, ամբողջութեամբ կը յանձնուիմ անոր հեշտանքին, յետոյ՝ թերի կատարուած կամ բնաւ չկատարուած պարտականութեան մը խղճախայթը կը զգամ ու հոգիիս ու մտքիս մէջ տեղի ունեցած հին կռիւը կը վերսկսի աւելի սաստկութեամբ, կարծես իրական անձս յայտնաբերելու անդարձ վճիռով… Այդ օրուընէ անդին ես ե՛ս եմ կարծես, ես այդ շունն եմ» (Պ․ Ս․, «Ես այդ շունն եմ», Պէյրութ, գ․ տպ․, 2014, էջ 20):

Շան տարի է 2018ը: Չըլլայ թէ «շաներես» (անամօթ) ըլլանք, սակայն կարծեմ թէ գէշ չ’ըլլար, եթէ «շան բախտ ունենանք» (յաջողակ), բայց երբե՛ք, երբե՛ք մեր ներսի «շունը» հաջելէ չդադրի:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԿՈՃ – ԿՈՃՂ – ԿՈՃԱԿ

25578926_10204290976231864_1340332916_o

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Կաղանդը կը մօտենայ, կիները կոճղի տեսքով կարկանդակներ կը պատրաստեն ու կը զարդարեն իրենց սեղանները: Կոճղը, ինչպէս գիտենք, ծառարմատին վրայի մնացած հաստ մասն է: Կոճղ բառը սերած է կոճ արմատէն: Կոճ բառին եղ մասնիկը աւելնալով եղած է կոճեղ (ինչպէս թիկնեղ, մարմնեղ), ժամանակի ընթացքին սղած է ե-ը եւ մնացած է կոճղը:

Ըստ Աճառեանի, կոճը բազմիմաստ բառ մըն է: Կոճ կ’ըսուի գնդաձեւ փոքրիկ իրը, կոճ կ’ըսուին նաեւ բոյսերու վրայի գնդաձեւ ուռեցքները կամ մասերը: Անկէ ալ՝ կոճղէզ, կոճղիղ կամ կոճողէզ բառերը, որոնք բոյսերու տակի սոխին նշանակութիւնը ունին:

սոխ

Բոյսերուն ծիլ տալու գործողութեան կոճկել կ’ըսեն, այսինքն՝ կոկոններ արձակել: Գրաբարէն ունինք՝ կոճակ առնուլ, որ ծլիլ կը նշանակէ: Բայերուն մէջ ունինք նաեւ կոճոպելը, որ կը նշանակէ ծառերուն աւելորդ ճիւղերը կտրատել:

Չմոռնանք կոճապղպեղը՝ մեզի ծանօթ զէնճէֆիլ հնդկաց բոյսը, որ որպէս դեղամիջոց եւ համեմունք կը գործածուի:

Կոճը արաբերէն عوج (եոճ) բառն է նաեւ, որ թեքի իմաստը ունի:

Կոճին ատ ածանցը աւելնալով կ’ըլլայ կոճատ եւ կը նշանակէ ծուռ:

Կոճին ակ ածանցը աւելնալով կ’ըլլայ կոճակ եւ կը նշանակէ.-

Ծառի կոճակ (արմատ), հագուստի կոճակ եւ մեղուաց կոճակ (մեղուներու գունդ):

Կոճակները մեր կեանքին մէջ կարեւոր դեր կը խաղան: Ինչքա՜ն կոճկուած անցուցած ենք պահեր… ուսուցչուհիները երբեմն օդային թել-ասեղ կու տային մեզի, որպէսզի կարէինք մեր բերանները: Այնքան ամուր կարեցինք ու թել-ասեղը օդը նետեցինք, որ կոճկուեցաւ մնաց խեղճ բերանը: Յետոյ ալ եկուր խօսք հասկցուր, թէ ինչո՛ւ սակաւախօս եղած ես, ինքնամփոփ: Հոսկէ ալ եկած է ժողովրդական դարձուածքը, որ կ’ըսէ՝ կոճակ ըրէ, կամ՝ կոճկուէ, այսինքն՝ լռէ՛ կամ ձայն մի՛ հաներ:

Կոճակով ունինք կոճկենիկ, կոճկուն եւ կոճկաւոր ածանցաւոր բառերը, որոնք կոճակներով զարդարուած զգեստի իմաստը ունին:

Կոճկէն պարեգօտ՝ կոճակներով թիկնոց:

Որպէս բարդ բառեր յիշենք՝ կոճակագործ, կոճակաձիգ եւ կոճակամայր բառերը: Կոճակամայրը այն բացուածքն է՝ օղակը, որմէ պիտի անցնի կոճակը:

Ամէն անգամ, երբ մեծ մօրս տունը կ’այցելէի, կը սիրէի բանալ այն մետաղեայ տուփը, որուն մէջ պահուած կ’ըլլային հարիւրաւոր գոյն-գոյն կոճակներ: Մեծ մամաս իւրաքանչիւր հինցած շապիկ կամ հագուստ թափելէ կամ մաքրութեան կտորի վերածելէ առաջ, մէկիկ-մէկիկ անոնց կոճակները կը հանէր եւ տուփին մէջ կը լեցնէր: Կը դիտէի մետաղէ, փայտէ, ոսկորէ եւ այլ նիւթերէ պատրաստուած տարբեր գոյնի եւ տարբեր չափի գնդաձեւ կոճակները:

– Պէտք կ’ըլլայ,- կ’ըսէր ամէն անգամ, երբ կը հարցնէի, թէ ինչո՛ւ այսքան կոճակ կը հաւաքէր:

Կոճակները պէտք եղած են վիճակախաղի ժամանակ եւս եւ մարդոց բախտերը բնորոշելու միջոց ծառայած են: Երբ ջրածաղիկներով լի կուժերուն մէջ տեսակ-տեսակ իրեր կը նետուէին, շատ անգամ կոճակներն ալ անմասն չէին մնար միւս իրերէն:

Ժամանակին, երբ այսօրուան ճարտարագիտական խաղերը գոյութիւն չունէին, փոքրիկները կոճակով ալ կը խաղային: Կոճակը թելի կ’անցնէին եւ երկու ափերուն մէջ առնելով կը մօտեցնէին ու կը հեռացնէին զայն՝ արագութեան մէջ կոճակաթելին հանած ձայնէն հաճոյք ստանալով:

Կոճակին եւ մարդոց յարաբերութիւնը՝ քանի մը տողով.

Մէկը շապիկին կոճակը կը կոճկէ, միւսը կոճկուած հարցը կրկին քննարկման սեղանին կը դնէ:

Մէկուն կոճակը մէկ թելի վրայ կախուած է, միւսին՝ կեանքը:

Մէկը կոճակը գտնելով կ’ուրախանայ, միւսը՝ հագուստը կը թափէ, չէ՞ որ մէկ անգամ հագած է եւ ամէն մարդ՝ տեսած:

Մէկուն համար կոճակը քակել է, միւսին համար՝ կոճակը քանդել:

Մէկը Կոճակ[1] կ’այցելէ, միւսին ոտքին կոճակը (ցցուած ոսկորը) կը ցաւի:

Փոքրիկին արջուկէ խաղալիքին աչքերը կոճակներ են, իսկ այլ մարդու մը աչքերը՝ կոճկուած:

Մէկը մօր կոճակը կտրող[2] մարդ է, միւսը պարզապէս՝ կոճակ տղայ:[3]

Մէկը կը կոճկուի՝ նկարին մէջ պաշտօնական երեւելու համար, միւսը շապիկը առանց կոճկելու կը նկարուի՝ նորոյթէն երեւելու:

Մէկուն կոճակը կը սեղմէ ու տաբատը պիտի պայթի, միւսին դժուարութիւնները կը նեղեն ու գլուխը պիտի պայթի:

Մէկը կը դժուարանայ կոճակները կոճկելու, միւսը՝ նիհարութենէն կոճակի պէտք չի զգար, որովհետեւ առանց քակելու գլուխէն կ’անցընէ:

Մէկուն կոճակը թուլցած է ու պիտի փրթի, միւսին կոճակը այնքան ձիգ է, որ վիզը խեղդելով լեզուն ալ կոճկած է:

Մէկը կոճակը կը կարէ, որ զգուշաւոր ձեւով նախաձեռնէ նոր բռնած գործին, միւսը՝ խօսքը կը կոճկէ, որպէսզի նոր ներս եկողը յանկարծ չլսէ իրենց խօսակցութիւնը:

Մէկը վերելակին կոճակը կը կոխէ, միւսը կոճակը կը սեղմէ:

Կոճակները կրնանք թուլցնել, դէմերնիս Կաղանդ է: Աղուոր կերուխում: Սակայն զգո՛յշ: Այս բոլորէն ետք, չըլլայ որ ձեր շապիկին առաջին կոճակը սխալ կոճկէք, որովհետեւ վերէն վար ծուռ պիտի երեւիք, բան մը, որ բոլորիս հետ ալ պատահած կրնայ ըլլալ: Ուստի յիշենք, որ «առաջին կոճակն է մի՛շտ կարեւորը»:[4] Առաջին քայլդ ճիշդ «կոճկէ», որպէսզի ամէն ինչ ինքն ըստ ինքեան հունի մէջ մտնէ:

[1] Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրում նահանգի Քղի գաւառակը նաեւ Կոճակ կը կոչուի:

[2]Կոճակով անէծք ալ ունի մեր ժողովուրդը, որ ագահ ու անկուշտ գողին համար կըսէ. «Մօր կոճակը կտրող մարդ է»:

[3] Կարճահասակ:

[4] Մէջբերում՝ Fubio volo-ի ասացուածքէն:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԽԱՉԸ

գեղարդավանքի խաչքարերը

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Վերամուտ է: Սովորաբար, Հալէպի դպրոցներուն վերամուտը կը սկսի Խաչվերացի տօնէն ետք: Ընդունուած սովորութիւն եղած էր եւ է, դպրոցին մուտքը կապել խաչին հետ:

Խաչապաշտ ժողովուրդ ենք: Խաչը կը կրենք որպէս փրկարար զօրութիւն, որպէս զարդ, խաչ ունինք որպէս քանդակ, արուեստի գործ…: Խաչ կը հանենք ապացուցելու մեր ճշմարիտ խօսքը: «Չեմ հաւատար, խաչդ հանէ՛», կ’ըսէինք փոքր ժամանակ մեր ընկերներուն, ու տեսակ մը սովորութիւն դարձած էր, ամէն խօսքէ ետք այդ երդմնակալութիւնը ընելը, կամ՝ «խաչը վկայ» ըսելը:

Վերջերս, համալսարանի հայոց պատմութեան դասախօսիս կողմէ իրազեկ դարձայ խաչի ծագման մասին բաւական հետաքրքրական մանրամասնութիւններու: Ի՞նչ է խաչը: Խաչը երկու ուղիղ՝ ուղղահայեաց եւ հորիզոնական գիծերու հատումն է, որ կը խորհրդանշէ նիւթականութեան չորս հիմնական տարրերը՝ օդը, հողը, ջուրը եւ կրակը:

Խաչի հնագոյն անուանումները եղած են խաչ, խեչ, խոչ:
Նախաքրիստոնէական շրջանին խաչը իր ուղղահայեաց եւ հորիզոնական գիծերուն եզերքը երրորդութիւնը խորհրդանշող երեք գիծեր կը կրէր.

խ

Երրորդութեան գաղափարը կը կազմէին այս պարագային խալդի աստուածը՝ գերագոյն աստուած, շիվինի աստուածը՝ արեւու աստուած եւ թէյշիպայի աստուածը՝ պատերազմի աստուած:

Խաչը որպէս քրիստոնէական հասկացողութիւն մուտք գործած է 325ին՝ Նիկիոյ ժողովէն վերջ, երբ Կոստանդիանոս կայսեր մայրը՝ Հեղինէն, յայտնած է, թէ ինք գտած է Քրիստոսի խաչափայտը: Խաչը եթէ նախապէս դատապարտութեան գործիք էր, խայտառակութեան ու տանջանքի առարկայ, Յիսուսի խաչելութենէն վերջ եղաւ փրկութեան նշան: Աստուածաբանութեան մէջ խաչ եւ նշան բառերը հոմանիշներ են: Սուրբ նշան, Նշան խաչի… եւ այլն:

Բնաւ ուշադրութիւն չէի ըրած, որ հայկական խաչը հաւասարաթեւ չէ: Դասախօսիս բացատրութեան համաձայն.

խաչի նկար

Վերի ուղղահայեաց թեւը՝ Քրիստոսի աստուածային էութիւնը կը նշանակէ, Հայր Աստուծոյ խորհրդանիշն է:

Վարի ուղղահայեաց թեւը՝ Քրիստոսի ոտնատակի տեղն է:

Աջ հորիզոնական թեւը՝ Քրիստոսի բազկի զօրութիւնն է, որով Ան ուրախութիւն կը պարգեւէ մարդոց:

Ձախ հորիզոնական թեւը՝ Քրիստոսի ձախ թեւն է, որ կը բացայայտէ մարդոց արատները:

Ս. Մկրտութեան ժամանակ խաչեղբօր (կնքահօր) խաչը պէտք է մկրտութեան աւազանին մէջ թաթխուի, օրհնուի ու այդպէս նորակնունք մանուկին վիզէն կախուի, որպէս նշան ու պահապան: Սովորութիւն մը, որ յատուկ է կարծես Հայաստանին, որովհետեւ Հալէպի մէջ նման արարողութեան ականատես չենք եղած բնաւ: Կնունքի արարողութեան ներկայ գտնուելով տեղեկացայ նաեւ, որ Յիսուսի խաչելութիւնը պատկերող խաչը (այսինքն՝ Յիսուսը խաչին վրայ), որ յաճախ կը կրենք մեր վիզէն, հայ առաքելական եկեղեցւոյ յատուկ չէ, այլ՝ կաթողիկէ դաւանանքին։

Հայաստանը խաչքարերու երկիր է նաեւ: Խաչքարերը 1500 տարուան պատմութիւն ունին, Խաչքարերը սկսած են կառուցուիլ 4-5րդ դարերուն։  Գերեզմաններուն վրայ ալ կը զետեղուին խաչքարեր, սակայն նոր ոճ չենք գտներ յաճախ: Վերջերս Երեւանի Հրապարակի մեթրոյին դիմաց խաչքարերու պուրակ կառուցուեցաւ: Այգի մը՝ լի խաչքարերով: Հետաքրքրականը իւրաքանչիւրի իւրայատկութեան մէջ կը կայանայ:

Հայերէնի մէջ խաչը բաւական լայն կիրառութիւն ունեցող բառ մըն է: Խաչով ունինք բարդ բառեր, ինչպէս՝

Խաչանիշ, Խաչակիր, խաչակից, խաչապաշտ, խաչափայտ, խաչբառ, խաչափառ, խաչկապ (խաչաձեւ հանգոյց),

Խաչմերուկ, որ երկու ճամբաներու հատման տարածքն է:

Խաչահամբոյր՝ դրամական նուէր, որ քահանային կու տան, իբրեւ խաչը համբուրելուն վարձ:

Խաչահանգիստ՝ քահանային աղօթքը հիւանդին վրայ:

Չմոռնանք խաչաձեւում բառը: Հալէպի մշակութային ձեռնարկները այնքան առատ էին, որ մէկը միւսը կը խաչաձեւէր, այնքան որ մարդ կը շուարէր թէ ո՞ր մէկուն ներկայ գտնուէր:

Խաչագող, որ կը նշանակէ խաչ գողցող ճարպիկ խաբեբայ, որ աբեղայ ձեւանալով եւ երկրէ երկիր շրջելով ամէն տեսակ կեղծիք ու խաբեբայութիւն կը կատարէ, հարստանալու նպատակով: Րաֆֆին քաւոր Պետրոսին մէջ անմահացուցած է խաչագողի կերպարը:

Տակաւին ունինք խաչվառը, որ Քրիստոսի խաչելութիւնը պատկերող դրօշակն է, խաչկալը, խաչխուչ Կրկնաւոր բառը… եւ այլն:

Սակայն, զգո՛յշ, խաչապուրի համով խմորեղէնը խաչին հետ չշփոթենք յանկարծ: Խաչին հետ առընչութիւն չունի այս բառը:  Խաչապուրին ხაჭაპური վրացական խոհանոցին կը պատկանի, ազգային խմորեղէնի տեսակ է, այսինքն՝ պանիրով բլիթ։ Անուանումը յառաջացած է «թթուասեր» (ხაჭო — «խաճո») եւ «հաց» (პური— «պուրի») բառերէն: Սակայն երբեմն խմորեղէնը կ’ըլլայ միսով եւ կրկին կ’անուանուի խաչապուրի, որ սխալ է։

Խաչով ունինք անձնանուններ, Խաչատուրը, որ խաչ եւ տալ բառերէն կազմուած է, որպէս խաչին տուածը: Աւելի փաղաքշական ձեւեր են խաչիկ, խաչօ, խեչօ, ծաղրաբար՝ խաչածուռ:

Աւելի նուազ կամ գործածութենէ դուրս մղուած անուններ են Խաչազիզը, որ կազմուած է խաչ եւ արաբերէն ազիզ (սիրելի) բառերէն:

Խաչանէսը, որ կազմուած է խաչ եւ ազդուած՝ Յովհաննէս, Վրթանէս ձեւերէն: Խաչենիկն ալ ազդուած է Սաթենիկ, Վարսենիկ, Արփենիկ անուններէն:

Խաչը նաեւ նիշի գնահատական է. մեզմէ ո՜վ չէր ուրախանար, երբ մանկապարտէզի մեր գիրքերը կը զարդարուէին 10+ շատ ապրիս գնահատականներով:

Այսպէս ժողովրդական բառ ու բանին մէջ խաչը տարբեր ընկալումներով կը հասկցուի.  «Խաչ քաշեց բանի մը կամ մէկու մը վրայէն», կը նշանակէ յոյսը կտրեց բանէ մը, հրաժարեցաւ: «Խաչը ծոցէն հանեց», այսինքն՝ ի՛նչ ըլլալը մէջտեղ ելաւ: «Մէկ խաչով թաղուելու են»՝ բոլորն ալ զիրար կ’արժեն:

Մեծ-մեծ երդումներ ընողին ժողովուրդը կ’ըսէ. «Խաչը կոթով կուլ տուաւ»: Խարբերդի բարբառին մէջ կայ «խաչերը խաղ հանել» արտայայտութիւնը, որ կը նշանակէ իրար անցնիլ:

Ամէն մարդու տեսակ մը խաչ բաժին ինկած է. «Աս ալ իմ խաչս է» կ’ըսէ ժողովուրդը, կամ՝ «Խաչդ է, պիտի քաշես», որ նեղութեան կամ ծանր պարտականութեան ակնարկութիւնն է:

Անխուսափելի վտանգէն հրաշքով ազատողին ժողովուրդը կ’ըսէ. «Գլխուն վրայ խաչ կար»: Իսկ նահատակներուն համար «Խաչը բարձրացաւ»՝ նահատակուեցաւ:

Յիշենք շտապ օգնութեան նշանները՝ կարմիր խաչն ու կապոյտ խաչը:

Որպէս անէծք ունինք «Խաչը գլխին խռով կենայ» արտայայտութիւնը, կամ՝ «Հօրդ խաչը չե՞ս ճանչնար», այսինքն ինչ գերդաստանէ ըլլալդ չե՞ս գիտեր:

Խաչվերացէն ետք վերամուտ է, այո՛. ուրեմն՝ խաչերնիս հանենք, անփորձանք օրեր մաղթենք ու դասի սկսինք: Բարի տարեմուտ:


Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: