ԵՕ՞Յ ԷՔ

ԶԷՅԹՈՒՆԻ ԲԱՐԲԱՌ

ՔՆԱՐ ԳԱՐԱՃԵԱՆ

Եօ՞յ էք էաղբէյնիյըս, քիյիյըս, շօտ կայըտցիյ իմ ձիզի։

Իմ մէկ քիյըս Ֆրանսա է, մէկ քիյըս՝ Ամերիկա, մէկ էաղբէյիս՝ Ֆրանսա, իյկու էաղբէյնիյըս՝ Հայաստօն, էաղբէյիս չօճուխնիյը՝ մէկը Պրազիլ, մէկը Հալէպ, իս՝ Շօմ։ Շօտ-շօտ դիժւոյ է ինտէս, ամէն մէկիյնաս մէկ բաղ գացընք, մէկը մէկէլէ խէչը չինք, ամմա չի՞ք էնինք։ Իս էսէօյ հերիսա կո կեփիմ թիւմիյնադ շօտ կը սիյիք էս եիմէքը, քէշքէ մէկտեղն իյանք մէկտեղ ուտիյանք, ամմա բախտ չեղով, դժբո՜խտ, դժբո՜խտ, ձեռքէ բօն չի գօ, չի՞ք էնինք, պիտի հաշտըւոնք՝ ուզինք, չուզինք։ 

Արտագրեց եւ խմբագրեց՝ ԳԱՅԻԱՆԷ ՆԱԼՊԱՆՏԵԱՆ

Բառարան

Բաղ – կողմ։
Եիմէք – թրք.՝ կերակուր:
Եօ՞յ էք – ո՞ւր էք։
Էաղբէյնի – եղբայրներ։
Թիւմիյնադ – բոլորդ։
Իյկու – երկու։
Ինտէս – այսպէս։
Մէկիյնաս – մէկերնիս։
Մէկը մէկէլէ խէչը չինք – մէկս միւսի քովը չենք։
Չի՞ք էնինք – ի՞նչ ընենք։
Քէշքէ – թրք.՝ երանի թէ։
Քիյիյ – քոյրեր։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԹՈԶԼԻԿԻՆՑ ԿԱՅԱՊԵՏԸ

ԶԷՅԹՈՒՆԻ ԲԱՐԲԱՌ

Ջրանկար Հուրի Նալպանտեանի

ԳԱՅԻԱՆԷ ՆԱԼՊԱՆՏԵԱՆ

Պօպիս քիռը գեղացը՝ Թոզլիկինց Կայապետը, Հայաստօնա միջ իյիք հոտ շոն է ունիցիյ. մէկի անոնը՝ Թալօթ, միկէալ իյկօքան անոննիյն է՝ Էնվէյ եու Ճեմոլ է դըայիյ. ամէն  տապօ շոնիյէն մէկը իյ խէչը կո ճըվօ իղիյ, կօսէ թը, «հուսօ քէլէ տիսնում՝ Թալօթ, դոք միզ՝ միյ հէյ օզգը զինիցիք, ջայդըցիք, դըանգիցիք, միյ մասը կիյոք, Ասպօծ է ձիյը ուտի, լէշփէտը դըանիմ զձիզ, պըատատը իյթոք». հիտնիյը ամէն էօյ ինտէս կու խուսօ իղիյ, իտքն է ուղույմի կու կայդօ թոյքա թիֆօնքէօվ մէռօծ նահատոկ էաղբոյ հիգգէն համոյ…։


Բառարան

Դըանգիլ – զէնքով կրակել:
Էաղբոյ – եղբօր։
Թոյքա – թուրքի։
Ինտէս – այսպէս:
Լէշփէտ – լէշի փայտ, դագաղ:
Խէչը – քովը:
Հիգգէ – հոգի:
Հուսօ – հոս:
Մաս – միս:
Միկէալ – միւս:
Պըատատ – դժոխք:
Տապօ – անգամ: 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

«ԱՍՏՈՒԾ ԸԶՀԱ՜ԻՒՆՏԸԴ ԹԸՂ ԱՆՑԸՆԻ»

Մուսալեռցիներուն անէծքները

ԵՍԱՅԻ ՀԱՒԱԹԵԱՆ

Ինչպէս բոլոր մարդոց եւ ժողովուրդներու, այնպէս ալ մուսալեռցիներու պարագային, կեանքի մէջ դրականները (մաղթանքները) միշտ թիւով աւելի շատ են քան ժխտականները (անէծքները), հակառակ անոր, որ միշտ չէ որ մարդիկ  կ’անդրադառնան այս իրողութեան:

Եթէ մուսալեռցիներուն մաղթանքները հինգհարիւրէ աւելի են, անէծքները բնականաբար աւելի քիչ են, հաւանաբար՝ շուրջ կէսը:

Անիծել անշուշտ գէշ բան մը փափաքիլ կը նշանակէ, սակայն մարդիկ դժուարութեանց եւ ուրիշներէ վնաս կրելու պարագային հակամէտ են անիծելու, գէշ բաներ մաղթելու ուրիշներուն…

Մուսալեռցիները ունին անէծքներու շարան մը, որ օգտագործուած է դարերու ընթացքին: Անէծքները ժամանակի ընթացքին դարձած են աւելի կարճ, խօսուն, դիւրին ընկալելի եւ դիպուկ:

Անէծքներէն ոմանք որոշ փաղաքշական ոճ մը ունին եւ զայրոյթ չեն պատճառեր լսողին, ինչպէս՝

Երբ մէկը չլսել կը ձեւացնէ՝

Ակօնճըդ թըղ խլլա՜նու. չըվա՞ ձան չէուտուս:
– Ականջդ թող խլանայ. ինչո՞ւ ձայն չես տար։

Երբ մէկը պատրաստուած ճաշը չի հաւնիր՝

Զհա՜ր ու զուգ՜ըմ թըղ ուտիս:
– Թոյներուն ամենէն զօրաւորը թող ուտես։

Երբ մէկը փոքրիկ մը կը ծեծէ՝

Չըվա՞ կու զարկէիս զը. թըղ զարկըվէս իջէուցըդ. միխքա՜նք չի՞ չուճաուգ՜:
– Ինչո՞ւ կը ծեծես զինք. աչքէդ թող ծեծուիս. մեղք չէ՞ պզտիկը։

Խա՜նկը սատանոք ու սիւ դիվէիր թըղ իշին ըզխօթրը. ըմմըտա՜ խաթր իշիլը մօուրդ ի:
– Ձորի սատանաները եւ սեւ դեւերը թող բարիք ընեն իրեն. ի՜նչ ալ բարիքի արժանի մարդ է։

Ինչպէս մուսալեռցիներու մաղթանքներու պարագային, անէծքներու պարագային ալ Աստուծոյ անունով կան անէծքներ, որոնք սակայն թիւով քիչ են:

Աստուծ եութը աշգէն թըղ ուտու էր:
– Աստուած եօթը աղջիկ թող տայ իրեն (չմոռնաք, որ բարի մաղթանքը եօթը տղայ էր…):

Աստուծ զղա՜նկդ թըղ չիրկընցընի:
– Աստուած եղունգդ (կարողութիւնդ) չերկնցնէ:

Աստուծ զհա՜իւնտըդ թըղ անցընի:
– Աստուած հունտդ թող անցընէ՝ թող ամլանաս՝ չարութիւնդ ալ միասին։

Աստուծ թըղ կուրցընի զքի:
– Աստուած թող կուրցնէ քեզ։

Անէծքները ընդհանրապէս չար մարդոց ուղղուած են: Անուղղակիօրէն անոնք բաղձանքներ են պատժուած տեսնելու չարը, գող-աւազակը, նախանձը, ապերախտը…

Ահաւասիկ խումբ մը այդ անէծքներէն, որոնք աւելի խիստ են.

Գուղցէուծ կըռնակէն թըղ ուտի, քընթէուց թըղ ըննի:
– Գողօնը կռնակի վրայ թող ուտէ (անկողնի մէջ հիւանդ վիճակով), քիթէն թող ելլէ։

Զատ ա՜նմէիղ սպաննուղէն լօշ թիպըկնէն թըղ ուտին:
– Այդ անմեղը մեռցնողին դիակը շնագայլերը թող ուտեն։

Կաուր թըղ քըփռթու:
– Գերեզմանը թող եռայ՝ նոյնիսկ մահացած վիճակին մէջ հանգիստ թող չընէ։

Պօիրտ գ՝ըտրուղէն ձօր թըղ գ՝տրիր:
– Դայեակին ձեռքը կտրուէր՝ որ լոյս աշխարհ չբերէր։

Հէուց վիտու, ա՜նք ձիա՜վիր, թըղ շուվտի ու թըղ չկա՜րի հասնօզ:
– Հացը ոտքով՝ ինք ձիաւոր, թող վազէ ու թող չկարենայ հասնիլ անոր։

Սապապ ըննուղէն ճիկուար քէպապ թըղ ըննու (կամ թըղ փսխայ):
– Պատճառ եղողին թոքը խորոված թող ըլլայ (կամ թող լխկի)։

Սիվ կութ ու սիվ  ջէօիւր թըղ իննա կուվտէդ:
– Սեւ կաթիլ ու սեւ ջուր թող իյնայ մարմնիդ։ (Հաւանաբար անբուժելի հիւանդութեան մը կ’ակնարկէ):

Ուր ու ա՜րիւ թըղ չը տըսնէուս:
– Օր ու արեւ չտեսնես՝ կեանքդ կարճ ըլլայ։

Քրըստիսը քա՜րը կաղնը կիծծէիր թըղ չախմագ՜ին սրտէդ ու ճիկա՜րէդ:
– Քրիստոսի քարէ կաղնիի կայծերը թող շանթահարեն սիրտդ եւ թոքդ։

Բնականաբար Մուսա Լերան տարբեր գիւղերուն մէջ մուսալեռցիք կ’օգտագործէին նոյնանման անէծքներ, սակայն անոնք ունէին ոճային տարբերութիւններ:

Եթէ Եօղուն Օլուքի մէջ անիծէին՝

Սապապ ըննուղէն ճիկուար քէպապ թըղ ըննու (կամ թըղ փսխայ):
– Պատճառ եղողին թոքը խորոված թող ըլլայ կամ թող լխկի։

Պիթիասի մէջ անէծքը կ’ըլլար՝

Սապապ ըննուղէն տօնը թըղ փըլլայ:
– Պատճառ եղողին տունը թող քանդուի։

Եօղուն Օլուքի մէջ՝

Գ՝ըրօն թըղ իննոյի։
– Անբուժելի հիւանդութեամբ թող վարակուի։

Պիթիասի մէջ անէծքը կ’ըլլար՝

Գ՝ըրանը թըղ բռնիզ քէ:
– Անբուժելի հիւանդութիւնը թող բռնէ քեզ։

Անշուշտ յօդուածի մը նեղ սահմաններուն մէջ կարելի չէ յիշել բոլոր անէծքները եւ վերլուծել անոնց իմաստն ու գործածութիւնը: Հոս ներկայացուածը որոշ գաղափար մը կու տայ մուսալեռցիներու կողմէ օգտագործուած անէծքներուն մասին:

Եթէ փորձենք յիշել ամենէն իւրայատուկ երեք անէծքները, կարելի է հետեւեալ երեքը նկատի ունենալ.

Թըղ պաթմըշննուս։
– Թող խորտակուիս։

Աստուծ ըզհա՜իւնտըդ թըղ անցընի:
– Աստուած հունտդ թող անցընէ՝ աշխարհի վրայէն վերջնականապէս թող չքանաս:

Նա՜լութ ծըննուծ սըհա՜թէդ, էվլատնէդ խա՜իր թըղ չըտըսնէուս:
– Անէծք ծնած ժամուդ, զաւակներուդ բարիքը չտեսնես։

Վերջացնելէ առաջ՝

Աստուծ տուշմանէն բայս դիւրվիր թըղ չհա՜նի:
– Աստուած թշնամիին աճումը դէպի վեր թող չհանէ։

Մուսա Լեռ – Այնճար
18 Փետրուար 2021

 Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:     

«ԱՍՏՈՒԾ ԽԻԼՔ ՈՒ ՇԻՒՆԻՒՐՔ ԹԸՂ ՈՒՏՈՒ ՔԻ»

Մուսալեռցիներուն մաղթանքներն ու օրհնանքները

Մուսա տաղէն դիտուած

ԵՍԱՅԻ ՀԱՒԱԹԵԱՆ

Հիմա որ Նոր Տարի թեւակոխած ենք, լաւ է որ մեր յօդուածաշարքը սկսինք բարի մաղթանքներով՝ յուսալով որ 2021ը իրեն հետ բերէ բարին եւ երջանիկը, եւ չկրկնուին  2020ի ողբերգութիւնները:

Ուրեմն՝

Շիւնիֆիր Կա՜ղունտ։
– Շնորհաւոր Կաղանդ:

Բա՜րը Զա՜տա՜կ թըղ ուգու ալիրէդ իրվան։
– Բարի Զատիկ թող գայ բոլորիդ վրայ:

Քըրըստիսէն սաղ դէն թըղ նստես իշալլա։
– Քրիստոսի աջ կողմը թող նստիս:

Աստուծ էր պուլ խա՜զնին գ՝ըսմաթըդ շիւտ թըղ ուտու։
– Աստուած իր լայն գանձարանէն բաժինդ շատ թող տայ:

Ամըն տարա աս ուրիրէն, սաղ ու բա՜րու մնացըք։
– Ամէն տարի այս օրերուն, ողջ եւ բարիին մէջ մնացէ՛ք:

Այս մաղթանքները լաւն ու բարին կը ցանկան Աստուծմէ եւ հիմնականօրէն տօնական օրերու ընթացքին կը կատարուին:

Սակայն դժուարութիւններն ու փորձանքները միշտ ներկայ եղած են մարդկային կեանքին մէջ, հետեւաբար կան նաեւ մաղթանքներ, որոնք փորձանքներէ ազատում կը խնդրեն, կամ բարիք, ուրախութիւն եւ երկար կեանք կը մաղթեն:

Աստուծ ալ պիթա՜րին թըղ խա՜լիսի։
– Աստուած աւելի մեծ դժբախտութենէ ազատէ՛:

Աստուծ թըղ չդա՜հդուրի զքի, ճամբէքդ դուրա՜կ թըղ ըննու։
– Ոտքդ խոչի չհանդիպի, ճամբադ հարթ թող ըլլայ:

Աստուծ պառիկուղէն իտըդէն եարթաուն թըղ չիսկի:
– Աստուած քնացողին ետեւէն արթունը թող չձգէ:

Չիւր թըղ բռնիս, կանաչ թըղ դառնու։
– Չոր բռնես, կանաչ դառնայ:

Աստուծ չիւր սհաթի թըղ խա՜լիսի։
– Աստուած փորձանքէ ազատէ:

Աստուծ սրտէդ կուրայ թըղ ուտու քի։
– Աստուած սրտիդ համեմատ թող տայ քեզի:

Եութը տըղը տուտ թըղ ըննուս։
– Եօթը մանչու հայր դառնաս:

Աստուծ քա՜նզ ձիթինէն տիրէիւ էօմըր թըղ ուտու քի։
– Աստուած ձիթենիին տերեւներուն չափ կեանք թող տայ քեզի:

Ուսէս շալկիմ Ուրուսա՜ղիմ տանէմ զքի։
– Ուսիս շալկած Երուսաղէմ տանիմ քեզ:

Պա՜պկըտինց պա՜պա՜կ թըղ ըննուս։
– Պապուկի պապուկ թող դառնաս, այսինքն շատ երկար ապրիս:

Ինչպէս նկատեցիք, մաղթանքներու մեծամասնութիւնը Աստուծ-Աստուած-ով կը սկսի, որ փաստ է մուսալեռցիներու քրիստոնէական ամուր հաւատքին: Անոնք որ ծանօթ են Մուսա լերան աշխարհագրութեան, կրնան վկայել, որ շատ փոքր տարածքի մէջ մուսալեռցիք եկեղեցիներու կողքին ունէին բազմաթիւ սրբատեղիներ․ Թովմաս առաքեալ, Օհան Ոսկեբերան, Ս. Սարգիսի եւ Սըբըրբութի (Ս. Ուրբաթ) քարայրներ, Ս. Իղվիր (Եղիա) վանք եւ այլն։

Մուսալեռցիներու մաղթանքները 500ի կը հասնին: Բոլոր գիւղերուն մէջ գործածուած են նոյն մաղթանքները ընդհանրապէս, սակայն որոշ փոփոխութիւններով: Տանք օրինակ մը․

Աստուծ վըտտըտ քէուր թըղ չզարկի։
– Աստուած ոտքդ քարին չզարնէ` Եողուն Օլուքի, Խտրպէկի եւ Մագ՝ըֆի մէջ կը գործածուի:

Նոյն մաղթանքը՝

Վըտտիտ քուրը թըղ չըքիշդըվա՝ Պիթիասի, Հաճի Հապիպլիի մէջ կը գործածուի:

Բոլոր առիթներուն համար կան նախատեսուած մաղթանքներ. թուենք քանի մը հատ:

Լայս օչքդ։
– Աչքդ լոյս՝ բարի լուրի մը առիթով, որուն կը պատասխանուի՝

Օչքդ լուսու։
– Աչքդ լոյսով մնայ:

Աստուծ բա՜րը էվլատ թըղ ուտու քի։
– Աստուած բարի զաւակ թող տայ քեզի:

Աստուծ ուղուրմա քուտտէն ու քումօուր հիգգէն։
– Աստուած ողորմի հօրդ եւ մօրդ հոգւոյն՝ բարիքի մը փոխարէն կ’ըսուի:

Շիւտ ա՜պրա՜ք դէուն ու քը սիրա՜կնէիր:
– Շատ ապրիք դուն եւ սիրելիներդ՝ բարեգործութեան մը առիթով կ’ըսուի:

Էմմըրը ձի։
– Կեանքը ձեզի՝ մահուան մը առիթով, որուն կը պատասխանուի՝

Էմմըրը քի ու քը եավրէյց։
– Կեանքը քեզի եւ զաւակներուդ:

Խէլլա թըղ ըննու ձիր խնտաում։
– Բարի թող ըլլայ ձեր ուրախութիւնը՝ հարսանիքի, մկրտութեան, նշանդրէքի եւ այլ ուրախ առիթներով կ’ըսուի:

Ծերութիւնը նկատի ունենալով՝

– Աստուծ ձիռուց ու վիտուց թըղ չիսկի:
– Աստուած ձեռքէ եւ ոտքէ թող չձգէ:

Իտտը էուրըդ բարա թըղ ըննու:
– Վերջին օրդ բարի ըլլայ, երջանկութեան մէջ մեռնիս:

Աստուծ խիլէուց թըղ չհա՜նի:
– Աստուած խելքով պահէ:

Ուխտի առիթներով՝

Աստուծ գ՝ապէլ թըղ ինի։
– Աստուած ընդունէ (ուխտերնիդ):

Ամըն տարա աս ուրիրէն։
– Ամէն տարի այս օրերուն՝ Մուսա լերան հերոսամարտի օրուան առթիւ:

Հետեւաբար, մեծաթիւ են մուսալեռցիներու մաղթանքները: Դարերու ընթացքին անոնք յղկուած են, կրճատուած եւ խօսուն դարձած:

Բնականաբար կան շատ գործածուող եւ քիչ գործածուող մաղթանքներ, սակայն բոլորն ալ գործածուած են ըստ յարմարութեան եւ առիթի:

Հիմա եթէ հարցնէք, թէ ինծի համար ամենէն խօսուն երեք մաղթանքները որո՞նք են, ձեզի կ’ըսեմ.

Աստուծ Խիլք ու Շիւնիւրք թըղ ուտու քի:

Եթէ խելք եւ շնորհք ներկայ են, ամէն բան կարելի է յաջողցնել:

Աստուծ սրտէտ կուրայ թըղ ուտու քի:

Զգոյշ, Աստուած մեր սրտերուն համեմատ կու տայ իր տալիքը…

Իտտը էուրըդ բարա թըղ ըննու:
– Երջանկութեան մէջ մեռնիս:

Ձեր կողմէ կրնաք ինծի մաղթել՝

Թըղ տումին մա՜տա՜նքըդ։
– Թող տեւեն մատներդ՝ գրաւոր ծառայութեան մը առիթով եղած մաղթանք:

Ծանօթութիւն․ Մուսա լերան բարբառին մէջ տիրական են ա՜ եւ գ՝ հնչիւնները: ա՜  պէտք է հնչել արաբերէն էլէֆի նման, գ՝  պէտք է հնչել արաբերէն քաֆի նման:

15 Յունուար 2021
Մուսա Լեռ – Այնճար

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:                  

ԳՈՒՐՋԱՆԵԱՆՆԵՐՈՒՆ ՑԵՂԻՆ ՍԱՏԱՆԱՆ

ՋԱՒԱԽՔԻ ԲԱՐԲԱՌ 


Ջաւախք, Գումբուրդո գիւղ, զատկական հաւաք

ՀՌԻՓՍԻՄԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Տատիկս մինչեւ հմիա պատմէկը իրեն քեռանցը սատանին պատմութունը: Հաց եփելու վախտ կսէր․ «Արի՛ք, բանդի պատմեմ»: Մենքա վազելով թոփ կլնաինք բոլորը ու կսկսէր պատմութունը: Կսէր․ «Քեռանցս տունը, շատ առաչները ատիկ, քիշերները գոմէն գողութուն կլնար: Մէ օրմա որոշենկը բռնեն գողին: Բռնենկը, տեսնինկը հէչ մաշտու նման չէ ասիկ, ոտքերը թրս մազոտ, երկան մազերով ու վախենալու: Ասոր բռնեն լաւ ծեծենկը, մազերէնա կռեն թնենկը տանը սրբին դեմը, օր չկռնա փախչի: Սատանային տանը գործերը էնել կուտան, կսեն քնէ, ջուր փի, անասունուն աշէ, տարմնէ: Բայց աս Սատանան ինչ կսեն էղե միշտ հակառակը կենէ էղե, կսեն էղե քնէ՛, թեզմ ջուր փի, կեշտա ուշկը փերէ էղե: 

«Սատանան միշտ հնարներ կմտածէ էղե, օր կռնանա մէ ձեւովմ մազերը սրբին քովէն առնէ ու փախչի, քանի օր ինք չէր կռնա սրբին մօտենա: Մէ օրմա աս տնեցիկ տղին նշանենկը ու թզը հարս կունենան: Աս սատանաս յարմար սմթիկը ցկէ եփո, տունը մաշտ չի ըլնա, հարսին համոզեկը, օր մազերը սրբին քովէն փերէ: Հարսնա բանէ խաբար չըլնալով կեշտա փերէ կուտա: Սատանան մազերը կառնէ ետ կդառնա թքնէկը մոխիրին ու կսէ օր ասի տունը 7 պորտ տղա չունենա ու փախչի կեշտա: Ադ օրվնէն աս տունը 7 պորտ իշկան տղա կլնա մեռնիկը»:

Հմիա միշտ մէկմ, օր գեղէն թրս բանմ կենէ, կսեն․ «Սատանի օրիէ կամ կենա սատանոցաւ»: 

Բառարան

թեզմ – թրք․՝ արագօրէն։
թրս – թրք․՝  հակառակ։
իշկան – ինչքան։
կենա – թրք․՝ նորից։
մաշտ – մարդ։
սատանոցաւ – սատանայ դարձաւ։
սմթի – պահ։
տարմնէ – դարման՝ կեր տուր։
օրիէ – օրինակ է, նման է։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՄՈՒՍԱ ԼԵՐԱՆ ԿԱՄ ՍՈՒԷՏԻՈՅ ԲԱՐԲԱՌԸ՝ ՔԻՍՏԸՆԸԿ

ԵՍԱՅԻ ՀԱՒԱԹԵԱՆ

Մեր գանձը
Գանձ է Մուսա Լերան բարբառը:

Իրականութեան մէջ, շա՜տ մեծ եւ արժէքաւոր գանձ մըն է մեր բարբառը: Բարբառ մը, որ ունի իւրայատուկ բառամթերք եւ քերականութիւն (գրաբար հէնքի վրայ), ինքնուրոյն լեզուամտածողութիւն, հետաքրքրական արտայայտչաձեւեր եւ երեք տարբեր ենթաբարբառներ:

Բարբառին մէջ պահուած են հարուստ գիտելիքներ, որոնք առընչուած են պատմական անցուդարձերու, սովորութիւններու, լեզուներու միջեւ փոխազդեցութեան, ազգագրական մանրամասնութիւններու…:

Բարբառը ունի բանահիւսական շատ մեծ աւանդ: Մուսալեռցիք ունին մեծ թիւով մաղթանքներ, առածներ, աղօթքներ, անէծքներ, հեքիաթներ, երգեր, բազմատեսակ  սովորութիւններ եւ աւանդութիւններ։

Կարելի է ըսել, որ Մուսա Լերան բարբառը անսպառ գիտելիքներու շտեմարան մըն է: Գանձ մը:

Քիստընըկ, Քիսթընըկ
Մուսա Լերան բարբառը  կոչուած է Քիստընըկ, քրիստոնեայի լեզու իմաստով: Խօսուած է Մուսա Լերան պատմական գիւղերուն մէջ անյիշատակ ժամանակներէ ի վեր: Բարբառը ամենէն աւելի մերձաւորութիւն ունի Քեսապի, Արամոյի, Զէյթունի եւ Հաճընի բարբառներուն հետ:

Բարբառը ունի երեք ենթաբարբառներ: Մուսա Լերան պատմական վեց գիւղերէն  Հաճի Հապիպլին (Հապլաք) եւ Պիթիասը ունին նոյն ենթաբարբառը, Եօղուն Օլուքը (Գէիղ), Խտրպէկը (Իտտէյր) եւ Վագըֆը (Մագըֆ) իրենց յարակից գիւղակներով կը խօսին նոյն ենթաբարբառը, իսկ Քէպուսիէն (Քապիսըք) ունի իր ուրոյն ենթաբարբառը: Բնականաբար այս երեք ենթաբարբառներու գոյութիւնը աւելիով  հարստացուցած է Մուսա Լերան գաւառաբարբառը:

Բարբառը խօսողներ կա՞ն
Եթէ աշխարհի մուսալեռցիներուն թիւը կը գնահատուի շուրջ 20-25․000, ըստ պրն. Սարգիս Փանոսեանի, այսօրուայ դրութեամբ բարբառ խօսողները պէտք է ըլլան աւելի քան 5000 հոգի:

Կ’արժէ արձանագրել, որ բարբառախօսներու մեծագոյն թիւը կը գտնուի Մուսա Լեռ- Այնճարի մէջ, որ իրաւամբ ընդունուած է որպէս մուսալեռցիներու այսօրուան մայրաքաղաքը:

Մուսա Լերան բարբառը տակաւին կը խօսուի պատմական Մուսա Լերան Վագըֆ (Մագըֆ) գիւղին, Մուսա Լեռ-Այնճարի (Լիբանան), Հայաստանի Մուսա Լեռ աւանին եւ աշխարհի վրայ ցրուած բազմաթիւ մուսալեռցի ընտանիքներուն մէջ:

Հետեւաբար, կարելի է ըսել, որ բարբառը տակաւին կենդանի է եւ կ’արժէ անդրադառնալ անոր:

Մուսա Լերան բարբառը ուսումնասիրուա՞ծ է
Այո, Մուսա Լերան բարբառին մասին ուսումնասիրութիւններ կատարած են բազմաթիւ լեզուաբաններ, ինչպէս՝ Հրաչեայ Աճառեան, Ա. Ղարիպեան, Գէորգ Ջահուկեան, Գաղթուհի Հաննէեան, Պըրթ Վոքս (անգլիացի լեզուաբան, Bert Vaux), ինչպէս նաեւ ազգագրագէտներ եւ ուսումնասիրողներ, ինչպէս՝ Վերապատուելի Տիգրան Անդրէասեան, Վերժինէ Սվազլեան, Թովմաս Հապէշեան, Յակոբ Թորոսեան, Իգնատիոս Մարտիրեան, Ալեքսանդր Փաշայեան, Յակոբ Փամպուքեան եւ այլն:

Հակառակ ցարդ կատարուած աշխատանքին, համոզուած եմ, որ Մուսա Լերան բարբառը ամբողջական եւ մանրակրկիտ ուսումնասիրութեան ենթարկուած չէ: Եթէ բարբառի կարգ մը երեւոյթները ուսումնասիրուած են (քերականութիւն, հնչիւնաբանութիւն, ոճերու տարբերութիւններ), կան սակայն բազմաթիւ երեւոյթներ, որոնք պէտք է ուսումնասիրուին, ինչպէս՝ բառամթերքը, ծագումնաբանութիւնը, կրած ազդեցութիւնները…։

Բարբառին շուրջ հետաքրքրութիւն կա՞յ այսօր 
Մուսա Լերան բարբառին շուրջ հետաքրքրութիւն միշտ եղած է: Այսօր ալ կայ:

Մամուլի տակ են երեք հատորներ: Առաջինը վերջերս մահացած բանաստեղծ Յակոբ Փամպուքեանի Խտրպէկի խօսուածքի բառամթերքին նուիրուած ծաւալուն հատորն  է (Այնճար), երկրորդը (Երեւան) մուսալեռցի լեզուաբան Գաղթուհի Հաննէեանի Մուսա Լերան բարբառի մասնագիտական բառարանն է, իսկ երրորդը արեւմտահայերէն վերահրատարակութիւնն է (Պէյրութ) վերապատուելի Տիգրան Անդրէասեանի «Սուէտիայի բարբառը» հատորին (Ա. տպագրութիւն Երեւան, 1967, արեւելահայերէն):

Կայ աւելին: Այնճարի Ազգ. Գ. Կիւլպէնկեան Վարժարանին մէջ, քանի մը տարի շարունակ, հայերէն լեզուի ուսուցչուհի Թամար Հերկելեան-Թասլաքեանը բարբառ սորվեցնելու դասընթացքներ կազմակերպեց: Նաեւ, Այնճարի Հայ Աւետ․ Վարժարանին մէջ, դարձեալ հայերէն լեզուի ուսուցչուհի Մարինա Աբրահամեան-Փիլաւճեանը աշխատանք տարաւ հետաքրքրութիւն ստեղծելու բարբառին հանդէպ:

Հետաքրքրութիւն կայ նաեւ այնճարցի երիտասարդներուն մօտ:

Ցոլակ Հերկելեան 2007 թուականէն ի վեր ստեղծած է „Anjari Lezou – Մուսա լերան բարբառ“ դիմատետրի խումբ մը (https://www.facebook.com/groups/2386243248), ուր միայն բարբառով կ’արտայայտուին մուսալեռցիները: Ցարդ 958 անդամներ ունի այս խումբը:

Անցեալ տարի, Երեւան գտնուած միջոցիս, Սիվիլնէթը հարցազրոյց մը ունեցաւ հետս այս նիւթով («Եսայի Հաւաթեան. Բարբառները լեզուն հարստացնող հանքեր են», զրուցավար Առէն Քերթէշեան https://www.youtube.com/watch?v=bzCcQAh1dw8&t=317s), որ բաւական արձագանգ ունեցաւ: Այս մէկը փաստ է բարբառի մասին առկայ հետաքրքրութեան:

Վերջերս „Shoughashag – Շուղաշակ“  (https://www.facebook.com/shoughashag) անունով համացանցի հարթակ մը ստեղծեցին Յովիկ Ադամեան, Փօլ Չլտրեան, Թովմաս Հերկելեան, Իսկուկ Տումանեան, Ցոլակ Հերկելեան, Թամար Հերկելեան-Թասլաքեան, Մարինա Աբրահամեան-Փիլաւճեան, քաջալերելու համար բարբառով արտայայտութիւններն ու գրութիւնները:

Դարձեալ վերջերս, հայրենիքի մէջ մեր բարբառով թարգմանուեցաւ մանկական ֆիլմ մը «Պիգվինաշէն»ը, ներկայացում Եսայի եւ Սիրվարդ Չախչախեաններու ու Վանէ Սարոյեանի, որ տեղադրուեցաւ համացանցի վրայ («Պինգվինաշենը» Սվեդիայի (Մուսա լեռան) բարբառով». https://www.youtube.com/watch?v=cePwZ8WHuBs), բան մը, որ ուրախութեամբ դիմաւորուեցաւ մուսալեռցիներուն կողմէ:

Երկու ամիս առաջ, դիմատետրի վրայ փորձեցի կարճ խօսակցական զրոյցներ տեղադրել մուսալեռցիներու բարբառով ներկայացուած պատմութիւններէն: Շատ մեծ արձագանգ ստեղծուեցաւ (այժմ դադրած՝ արցախեան պատերազմի պատճառով, բայց շուտով կը շարունակուի): Այդ ներկայացուած նիւթերը դիտեցին շուրջ 2000-2500 հոգի, որ ապացոյց է բարբառով հետաքրքրութեան:

Ամերիկայի մէջ գործող ԱՐՓԱ հիմնարկը (հիմնադիր՝ դոկտ. Յակոբ Փանոսեան), որ երկար տարիներէ ի վեր կ’օժանդակէ Հայաստանին, յառաջիկայ օրերուն կը ծրագրէ դասախօսական հանդիպում մը կազմակերպել Մուսա Լերան բարբառի մասին:

Եզրակացութիւն
Այս բոլորի լոյսին տակ, ընդառաջելով ՀԱՅԵՐԷՆ BLOGի խմբագիր Իշխան Չիֆթճեանի առաջարկին, պիտի փորձեմ հետագային հպանցիկ ակնարկ մը ներկայացնել մեր բարբառին մասին:

Յայտնեմ, որ ես լեզուաբան չեմ: Չունիմ նաեւ հայագիտական կրթութիւն: Բայց մուսալեռցի եմ, կը խօսիմ Մուսա Լերան բարբառը, եւ քիչ մըն ալ կը փորձեմ ուսումնասիրել: Պիտի փորձեմ հետաքրքրական երեւոյթներ ներկայացնել մեր  բարբառին  հետ առընչուած:

Մուսա Լեռ, Այնճար                                  
30 Նոյեմբեր 2020 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

«ՀԱՅՐ ՄԵՐ»

ՄԱՐԱՇԻ ԲԱՐԲԱՌ

Միր պոպը, քի իրկինքն իս,
Քինիտ ատունիդ սուրբ թօ՛ննօ,
Քինիտ թէգէվիւրիւթանդ թող գօ,
Քինիտ կոմքիդ թօ՛ննօ,
Չոց քի իրկինքի՝ ինտէն է կիտէնան իվրէն։
Միր ամենավիւր հոցը էօսէօր միզ տուր։
Հէմ միր պորտքտէքը միզ պաղըշէ,
Չոց քի մինք է միր պարտակոնտոցը կը պաղըշինք։
Հէմ միզ փորձըթան մը՛ տանա,
Հապո չորէն միզ փրկէ։
Ինչուքի քինիտ է
Թէգէվիւրիւթանը,
Զօրիւթանը, փոռքը,
Յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն։

Թարգմանիչը ծանօթ չէ։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

«ՈՒՎ ՊԱԽՉԱՃԱ»

ՔԵՍԱՊԻ ԲԱՐԲԱՌ

ՏԱՂ ՅԱՐՈՒԹԵԱՆ

Քըրըստուս յարութիւն առով, Քըրըստուս իմցով:
Ո՛ւվ պախչաճա, էսօ՛, եօ՞ տերէն Յիսուսը, հա պելլիմ քի դօն եան հալմենէս:
Մո՛ւլոր դօն, կընէ՛կ, իս սաղ իմ, էրի իշի տիյեղը, եօ ջըհուտ միլլաթը ծեկիցէն:
Մո՛ւլոր ցեւիլօն, սաղը յարութիւն առով, խաչէն ըրվան խիսօծը ըր հեսկէց գըրըզմունը դըրէն:
Մո՛ւլոր, Մարիամ Մագթաղենացի, իս իմ Միածինը Յիսուսը, ըր գըրըզմընէն յարութիւն առամ:
Եիտ դարձէ՛, գընո՛ւ դա Սուրբ Տիրուհէն խաչը, էւիտի՛ զենք՝ քի տիսու քո Էվլատը:

Քըրըստուս խիսօծներէն միեջէն յարութիւն առով,
Օրհնեալ ի Քըրըստըսու յարութիւնը:
Շընֆուր ձիր ալընէն Զէտյեը:

Բառարան

Եան – Անոր:
Եիտ դարձէ՛ – վերադարձի՛ր:
Էսօ՛ – ըսէ՛:
Էվլատ – Որդի:
Էւիտի՛ զենք – աւետիս տո՛ւր անոր:
Իմցով – արթնցաւ, զարթեաւ:
Իշի՛ – տե՛ս։
Խաչը – քովը։
Խիսօծը – մահացածը:
Հա պելլիմ – կը կարծեմ:
Հալմենէս – կը նմանիս:
Հեսկէց – այստեղէն:
Մուլոր – մի՛ լար:
Պախչաճա – պարտիզպան:
Սաղ – կենդանի:
Ցեւիլօն – ցաւագին։

Գրաբարէ Քեսապերէնի վերածեց՝
ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ
11 Ապրիլ 2020

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՐՄԱՆՃԱ ՊԼՕԿ

ՔԵՍԱՊԻ ԲԱՐԲԱՌ

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

«Արմանճա Պլօկ»ը իմ հէմօր դարձօվ ան հարթակը, եօ իս պիշլիցամ քէսպընօք գըրիլը: Գըրիլ պիշլիցամ պազը Իշխան խօճան առաջարկից: Առաջարկը շօտ աղուր էր, չումքի թամալա քէսպընուք զուրցօծերէմ, պաս մէտքէս չիկօծեր քէսպընօք գըրիլ: Ընծաս «Արմանճա Պլօկ»ը դարձօվ ֆըրսանթը քի թէճրուպիմ էմ բարբառօն գըրիլը:

Պըլօկէն աղուրութենը անի, քի ֆըրսանթ տըվոծի էնունց ըր բարբառնա գուտին, իրինց բարբառօն գըրին: Ընծաս, «Արմանճա Պլօկ»ը միր բարբառնէն պիհիլա, միր բարբառնէն չըմառնիլա ֆըրսանթ տըվօծի գըրուղնէն:

Կը շընըֆըրիմ «Արմանճա Պլօկ»էն չուքինճա տարեդարձը իլան կը մաղթիմ քի ան բունը ըր տէրօծի թըքը հէմու թէքմըլի էվիլա իլան էվիլա:

Վաղարշապատ, 3 Ապրիլ 2020

Բառարան
Զուրցիլ – խօսիլ:
Էվիլա իլան էվիլա – աւելի եւ աւելի:
Ընծաս – այսպէս:
Թամալա – միշտ:
Թէճրուպիլ – փորձել:
Թըքը հէմու – մինչեւ հիմա:
Չումքի – որովհետեւ:
Պիշլիլ – սկսիլ:
Ֆըրսանթ – առիթ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

«ՄԸ՛ ՎԱԽՆԱՔ»

ՔԵՍԱՊԻ ԲԱՐԲԱՌ

Կիրէկի սպախթան ուխթով էրիւը ծէգիլէն վախթը գըրըզմուն իկէն: Մէյը միեալէն հա եէսէր. «Ո՞ւվ պըր գըլուրի զքորը գըրըզմընու դռուն»: Իշիցէն տիսուն քի քորը գըլուրվոծ էր, չումքի շօտ խուշուր էր: Մըտուն գըրըզմուն, տիսուն կանճ մը, ըր նըստոծ էր աճընը դէյը, սպիտօկ կըլէպիէ մը հէգոծ էր. վախցուն շօտ:

Կանճը էսոց իրինց. «Մը՛ վախնաք, Քրիստուսը հա բէթվէք՝ խէչվոծ Նազովրեցէն, ուղջընցով, եօս չի, ըսկու տիեղը եօեըլի դրօծերէն զէնք: Գէցէ՛ք էսէ՛ք էր շէկըրտնէն իլան Պետըրէն, քի էնք քէն ըզձի եառանջ հարթու թա Գալիլիա, եօն կը տընսէք զէնք, չոցըր ըսոծ էր ձի»: Զաս ընճըմենէն հըր լսիցեն, իլուն փախուն գըրըզմընէն, չումքի շօտ վախցոծերէն. նա միկօն բուն մը չեսէն, չումքի հա վախերէն:

Մարկոսու Էւիտարնու, տըսնըվից գըլխէն ըրքէն ութընճը հէմօրնէն:

Գրաբարէ թարգմանեց՝
ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

21 Ապրիլ 2019

ԲԱՌԱՐԱՆ

աճընը դէյը – աջ կողմը:
գըրըզմուն – գերեզման:
էւիտարան – Աւետարան:
ընճըմենէն – խօսքերը:
ըսկու – ահաւասիկ:
իշիցէն – նայեցան:
կանճ – երիտասարդ:
կըլէպիէ – պատմուճան:
հա բէթվէք – կը փնտռէք:
մէյը միեալէն հաեէսէր – մէկը միւսին կ’ըսէր:
շէկըրտ – աշակերտ:
ուղջընցով – յարութիւն առաւ:
չումքի – որովհետեւ:
սպախթան ուխթով – առաւօտ կանուխ:
տիսուն – տեսան:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: