ԲԷԲԻԻՆ ՀԵՏ (Ե.)

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ

Այս երկարաշունչ արձակը, որ պատումներու շարք մըն է, կը կատարէ երաժշտութեան պատմութեան մատուցումը, անոր ծագումէն սկսեալ, եւ կրնայ թէ պատանիներու, թէ չափահասներու կողմէ կարդացուիլ։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

19553186_746344878880847_1051315496_n (1)

5- ԺՈՂՈՎ

– Յոգնեցա՞ր, Ալին,- հարցուց Բէբին քնքշանքով։

– Քիչ մը։

– Կրնանք այս ծառերուն տակ հանգստանալ։

– Նաեւ անօթի եմ, Բէբի՛։

– Բան մը կը գտնենք. դուն հոս նստիր, ես հիմա կու գամ։

– Չուշանաս։

Ալինը նստեցաւ, կռնակը յենած ծառի բունին։ Շատ մեծ, տերեւախիտ ծառ մըն էր։

Յետմիջօրէին արեւը քաղցրութեամբ ողողեր էր ամէն կողմ։ Մեծ հանդարտութիւն կար։ Ալինը փոխեց նստած դիրքը։

– Չէի կարծեր, որ ծառին տակ, հողին եւ խոտերուն վրայ նստիլը այսքան հանգիստ եւ հաճելի է,- մտածեց Ալինը,- հողին եւ խոտին հոտը ի՜նչ անուշ է. արեւը որքան գեղեցիկ է տերեւներուն մէջ։

Ալինը երկնցաւ. կը դիտէր չորս դին ու կը հիանար տեսածներով. այսքան մօտ չէր եղած բնութեան. շատ-շատ դաշտերը դիտեր էր, հօրը ինքնաշարժին պատուհանէն. իսկ ակումբին պարտէզը բնաւ այս գրաւչութիւնը, մանաւանդ այս հոտը չունէր։

Երբ Բէբին եկաւ, գրպանները լեցուցած զանազան պտուղներով, Ալինը գտաւ խոր քունի մէջ. չուզեց արթնցնել զայն. ինք ալ յոգնած էր արդէն. երկնցաւ Ալինին քով ու քնացաւ։ Բէբին վախ չունէր. անոր լսողութիւնը շատ զօրաւոր էր եւ կրնար զատորոշել վտանգ պատճառող ձայները անտառի ձայներէն։

Իրիկնամուտ էր, երբ Ալինը արթնցաւ թաւալող կառքերու ձայնէն եւ հարցական նայեցաւ Բէբիին, որ հանդարտօրէն ընկոյզ եւ պնտուկ կը մաքրէր։

– Ալի՛ն, կեր ասոնք։ Այս կառքին մէջ Գրիգոր (Կրէկուար) Բաբը եւ իր աւագանին այցելութեան կու գան մօտակայ վանքը։ Հանգստացա՞ր։ Պէտք է երթանք, որ չուշանանք ժողովին։

– Բայց մենք հրաւիրուած չենք ժողովին,- Ալինը յիշեց մօրը խրատները՝ «տեղ պէտք չէ երթալ, առանց կանչուելու կամ հրաւիրուելու»։

– Ճիշդ ես, հրաւիրուած չենք. բայց ինչպէ՞ս կրնանք հրաւիրուած ըլլալ ժողովի մը, որ տեղի կ’ունենայ դարեր առաջ։ Պէտք է երթանք, սակայն, հասկնալու համար այն իրողութիւնները, որոնք մեծ դեր ունեցան երաժշտութեան զարգացման մէջ։

Մինչեւ Բէբին եւ Ալինը հասան ժողովասրահ, Գրիգոր Բաբը հանգստացեր էր իր ճամբորդութենէն, հաներ էր փոշոտած վերարկուն եւ նստեր էր երկար սեղանին վերի գլուխը։ Սեղանին երկու կողմերը տասնեակ մը վարդապետներ նստած էին, որոնք խորունկ ակնածանքով կը սպասէին Գրիգոր Բաբի խօսքին։

– Շատ տխուր է այս մարդը,- փսփսաց Ալինը Բէբիին ականջին։

Իրենք նստեր էին սեղանին վարի կողմը եւ անշուշտ անտեսանելի էին։

– Գրիգոր Բա՞բը. տխուր չէ. մտահոգ է։

Ալինը կ’ուզէր բան մը եւս հարցնել, երբ Գրիգոր Բաբը սկսաւ խօսիլ. ձայնը խորունկ էր, յոգնած ու տխուր.

– Մենք մեր վերջին այցելութեան ընթացքին, զանազան գիւղերու եւ քաղաքներու մէջ շատ տխուր երեւոյթի մը հանդիպեցանք։ Ամէն եկեղեցիի մէջ սրբազան երգեցողութիւնը կը կատարուէր ըստ ղեկավարող վարդապետին ճաշակին կամ յիշողութեան։

– Օ՜…

– Աստուած իմ…

– Ի՜նչ աղէտ…

– Անհաւատալի է…

Հաւաքուած վարդապետները գայթակղած բացագանչութիւններով ընդմիջեցին Գրիգոր Բաբին խօսքը։ Բաբը ձեռքով լռեցուց զիրենք եւ շարունակեց.

– Նախ մտածեցինք վարդապետներ ղրկել զանազան շրջաններ, որպէսզի ճի՛շդ երգեցողութիւն սորվեցնեն եւ այս խայտառակ վիճակը վերանայ։ Բայց ասիկա չի բաւեր. պէ՛տք է ձեւ մը գտնել, գրի առնելու համար սրբազան երգերը: Ձեզի թելադրանք կու տամ տիւ եւ գիշեր տքնիլ, լուծում մը գտնելու համար այս յոյժ կենսական հարցին։ Աստուած օրհնէ ձեզ եւ ձեր աշխատանքը։

Վարդապետները ցրուեցան Գրիգոր Բաբին ձեռքը համբուրելէ ետք։ Իւրաքանչիւրը քաշուեցաւ իր խուցը։

Բէբին բռնեց Ալինին ձեռքը ու տարաւ զինք վարդապետներէն մէկուն ետեւէն։

Լուչիանօ վարդապետը մտաւ իր խուցը, հանեց պարեգօտը եւ կախեց պատին գամուած խաչելութեան գամէն։

– Կը ներես, բարեկամս,- մեղմիկ խօսքը ուղղեց խաչափայտին,- գիտեմ, որ նման յիմար բաներէ չես նեղուիր։ Գիտէի. քանի անգամ ալ ըսեր եմ մեր ծերուկին. լաւ որ հօրս աղօթագիրքը բերեր եմ, թէ ոչ ստիպուած պիտի ըլլայի ի՛մ աղօթագիրքիս վրայ աշխատելու եւ այդ ծերուկը եթէ տեսնէր, պիտի պատժէր զիս երեք օր ծոմապահութեամբ։ Հիմա թող իրենք իրենց գլուխը ջարդեն, ես մինչեւ առտու հանգիստ քուն մը կը քաշեմ։ Գիշեր բարի, բարեկա՛մս եւ շնորհակալութի՛ւն։

Լուչիանօ վարդապետը փչեց մոմը եւ կոշտ ծածկոցը գլխուն քաշեց, խշտեակին վրայ երկնցած։

– Սպասէ՛,- փսփսաց Բէբին մութին մէջ եւ ձգեց Ալինին ձեռքը։

– Քալէ՛, վայրկեան մը ետք հրահանգեց, եւ կրկին Ալինին ձեռքէն բռնած, առաջնորդեց զայն սենեակէն դուրս։

Անցան երկար անցքէն եւ բակ ելան։ Լուսինը ինկեր էր բակին մէջտեղ գտնուող աւազանին մէջ ու կը քնանար զով-զով։

– Նայի՛ր, Ալին,- ըսաւ Բէբին, ձեռքի գիրքը ցոյց տալով,- ասիկա Լուչիանոյի հօր աղօթագիրքն է, որուն վրայ ան փորձեր ըրեր է երաժշտութիւնը գրի առնելու։ Դիտէ՛…

Ալինը բացաւ գիրքը պատահական էջի մը վրայ եւ մնաց զարմացած։ Գիրքին բոլոր տողերը ծածկուած էին զանազան նշաններով, որոնք լուսնի լոյսին տակ տարօրինակ միջատներու կերպարանք առեր էին։

– Այս ի՞նչ է։

– Իւրաքանչիւր վանկի վրայ նշան մը կայ, կը տեսնե՞ս՝ երկար, կարճ, բութ կամ շեշտ. այդ նշանը ցոյց կու տայ թէ ա՛յդ վանկը ինչպէ՞ս պէտք է երգել, երկարե՞լ ձայնը, թէ կարճ պահել, վե՞ր հանել ձայնը, թէ վար իջեցնել։

– Ուրեմն նօթաներ չկայի՞ն։

– Չկայի՛ն, ինչպէս որ չկար այբուբենը, մինչեւ Մեսրոպ Մաշտոցի գիւտը, գիտես, չէ՞։

– Բայց այսպէս շատ դժուար է։

– Նոր երգ մը երգելու համար դժուար է. ասիկա գիտցուած երգ մը յիշեցնելու լա՛ւ կը ծառայէ. ճիշդ այս պատճառով վարդապետները տարիներ եւ տարիներ պիտի աշխատին, հասնելու համար այսօր ձեր գործածած նօթաներուն։ Հիմա պէ՛տք է շարունակենք մեր ճամբան։

– Գիրքը,- ճչաց Ալինը,- Լուչիանոյին գիրքը. ան շատ կրնայ նեղուիլ, եթէ առաւօտուն չգտնէ իր գիրքը։

– Ես կը տանիմ, մի՛ մտահոգուիր, Ալին,- ժպտեցաւ Բէբին,- մենք չենք կրնար Լուչիանօն զրկել առաւօտեան իր գոհունակութենէն։

Բնութիւնը գիշերով ալ գեղեցիկ էր, այնքա՜ն տարբեր՝ ցերեկէն։ Լռութիւնը բացարձակ էր. կարելի էր հովին շունչը լսել. ծառերը բարձրահասակ հարսերու պէս էին, լուսնի լոյսին քօղով իրենց գլուխները ծածկած։

– Բարի պարիկներու կը նմանին. որքա՜ն գեղեցիկ են,- հիացաւ Ալինը, նայեցաւ Բէբիին եւ քնքշանքով համբուրեց անոր թուշիկը. Բէբիին դէմքը եղաւ ճիշդ գլխարկին գոյնէն։

– Բէբի, ես չէի կրնար երեւակայել, որ մեր տունէն եւ դպրոցէն դուրս այսքան գեղեցիկ բաներ կան. չէի կարծեր, որ իմ խաղալիքներէս աւելի հետաքրքրական բաներ կրնան ըլլալ, իսկ հեռատեսիլէն երեւցող տեսարանները, կը խորհէի, թէ միայն հոնկէ կարելի է տեսնել։ Մինչդեռ բնութեան մէջ ամէն բան այնքան աւելի գեղեցիկ է։

Քալեցին կանաչ մարգերու մէջէն, ձեռք-ձեռքի։ Ալինը հետաքրքրութեամբ կը դիտէր . չէր յիշեր այսքան ուրախ եղած ըլլալը:

– Ո՞ւր կ’երթանք, Բէբի՛։

– Կ’երթանք Արէծծօ (Arezzo) քաղաքը։

– Արէծծօ՞, Արէծծօ՞, գիտե՞մ արդեօք. ո՞ւր կը գտնուի։

– Իտալիոյ հին քաղաքներէն է. նշանաւոր եղած է իր վանքի երգչախումբով. ունէր նաեւ փոքրիկներու երգչախումբ մը, որուն անդամները, մեծնալէ ետք, մաս կը կազմէին վանքի երգչախումբին։ Այդ ձեւով, տղաքը մանկուց կը սորվէին երգել։

– Բէբի՛, կրնա՞նք փոքրիկներուն երգչախումբը տեսնել։

– Անշուշտ, Ալին. անոնք հիմա փորձի մէջ կ’ըլլան։

– Արդեօք անոնց փորձերը մեր փորձերո՞ւն պէս կ’ըլլան:

– Երթա՛նք, տեսնենք։ Կը տեսնե՞ս այդ աշտարակները։

Ալինը գոցեց աչքերը եւ լարեց նայուածքը։

– Հեռո՜ւն, Ալին, ծառերուն ետին զոյգ մը աշտարակներ կ’երեւին, տեսա՞ր։

– Տեսայ, տեսայ, բայց շատ հեռու է, ինչպէ՞ս պիտի երթանք։

– Կը վախնա՞ս յոգնելէ. շատ հեռու չէ, կ’երթա՛նք։

Քանի կը մօտենային, փոքրիկներուն ձայնը աւելի յստակ կը լսուէր. բայց այդ ձայնը աւելի աղմուկ էր, քան երգ։

– Կ’երեւի զբօսանք կ’ընեն, չէ՞, Բէբի։

– Երթանք, տեսնենք։

Մեծ ու գեղեցիկ վանք մըն էր, բլուրի մը վրայ. քաղաքին տուները բլուրին կողերուն շինուած էին։

Վանքին շրջափակը բաւական մեծ էր։

– Ճիշդ մեր դէմը եկեղեցին է, շատ գեղեցիկ է եւ շատ նշանաւոր՝ իր պատուհաններուն գունաւոր ապակիներով։ Ձախ կողմը վանքն է։ Մենք պիտի երթանք դէպի աջ։

– Ի՞նչ կայ աջ կողմը։

– Ախոռը եւ ծառաներուն սենեակները։

– Բայց պզտիկներուն ձայնը ա՛յդ կողմէն կարծես կու գայ։

– Պարապ ախոռ մը տրամադրեր են պզտիկներուն փորձին համար, որպէսզի անոնց ձայնը չխանգարէ վանականներուն խոկումները։

– Ի՞նչ ըսել է խոկում։

– Վարդապետներուն համար այդ բառը կը նշանակէ աղօթք եւ մտածում կամ մտքի աշխատանք։

Երբ մտան փորձի յատկացուած ախոռէն ներս, Ալինը մէկ վայրկեան ինքզինք իրենց դպրոցին բակը կարծեց, զբօսանքի միջոցին։ Բոլոր պզտիկները կը պոռային.

– Ապէ, Ապէ, Ապէ…

Ալինը նշմարեց, որ պզտիկները խմբուեր էին վարդապետի մը շուրջ. վարդապետ ըլլալն ալ հասկցաւ անոր պեխ-մօրուքէն, որովհետեւ պարեգօտը չէր երեւեր։

– Ապէ, շատ դժուար է. հիմա եթէ երգենք, քիչ ետք կը մոռնանք։

– Ճի՛շդ է, Ապէ, շատ դժուար է, կը մոռնանք։

– Զաւակներս, որդիներս, նախ հանդարտ նստեցէք, կ’աղաչեմ, մի՛ պոռաք, որպէսզի բան մը հասկնամ։

Տղաքը զգացին, որ վարդապետը շատ յոգնած էր, գրեթէ յուսահատած. լռեցին եւ նստան գետին. վարդապետն ալ նստաւ կոճղի մը վրայ եւ խորունկ շունչ քաշեց։

Տղաքը լուռ կը սպասէին։

Տղոցմէ մին նախ նայեցաւ ընկերներուն, որոնք աչքունքով նշան ըրին իրեն, յետոյ դարձաւ վարդապետին.

– Ապէ՛ Կիտօ, այսօր քեզ շատ յոգնեցուցինք. բայց երգերն ալ շատ դժուար են։

– Շարականները,- յիշեցուց յոգնած Ապէ Կիտoն։

– Շարականները չենք կրնար միտքերնիս պահել. միայն Գարլoն լաւ գիտէ. երէկ, երբ տուն կ’երթայինք, որոշեցինք, որ առաւօտուն, հոս գալէ առաջ, Գարլoն մեզի քիչ մը սորվեցնէ. բայց Գարլոյին ձայնը մեր բոլորին ձայնին մէջ կը կորսուի. ի՞նչ ընենք, Ապէ Կիտօ։

– Ես ալ չեմ գիտեր, որդիս,- ըսաւ տխուր վարդապետը,- բայց պէ՛տք է բան մը ընենք եւ շուտ ընենք. Զատիկը մօտ է. մեծերուն խումբը շատոնց պատրաստ է. իսկ մենք չորս երգէն միայն…

– Շարականէ՞ն,- ընդմիջեց չարաճճի տղայ մը։

– Այո, այո, չորս շարականէն միայն մէկը տակաւին սորվեր ենք, խայտառակ պիտի ըլլանք։

Բոլորը լռեցին։ Տղաքը ճիշդ է որ երբեմն կը յոգնեցնէին իրենց վարդապետը, բայց նաեւ շատ կը սիրէին զինք եւ անոր յուսահատութեան դիմաց, իրենք ալ վախով լռեր էին։

Ի վերջոյ վարդապետը ելաւ նստած տեղէն եւ ըսաւ.

– Հիմա ցրուեցէք, տղաքս, ես ալ յոգնեցայ, դուք ալ. այսօր անպայման բան մը կը մտածեմ։ Վաղը կանուխէն, ճի՛շդ ժամը եօթին հոս կ’ըլլաք առանց աղմուկի։

Տղաքը արագ-արագ դուրս ելան սրահէն։ Վարդապետն ալ դուրս ելաւ եւ երկու գիրքեր թեւին տակ սեղմած, ուղղուեցաւ դէպի պարիսպը։

Բէբին եւ Ալինը հետեւեցան Ապէ Կիտոյին։

Վարդապետը ելաւ վանքին շրջափակէն եւ ուղղուեցաւ դէպի մօտակայ պուրակը. շատ մտահոգ էր. կը քալէր գլուխը կախ, առանց դիտելու չորս կողմը։ Երբ հասաւ ծառերուն, հաւաքեց պարեգօտին փէշերը, նստաւ ուղղակի գետին եւ կռնակը յենեց ծառին։ Բացաւ առաջին գիրքը։

– Ի՞նչ գիրք է, Բէբի,- փսփսաց Ալինը։

– Գնա՛, նայիր։

– Կը վախնամ։

– Բայց Ապէ Կիտoն չի տեսներ քեզ։

– Իրա՞ւ։

– Մոռցա՞ր, որ ան կ’ապրի տարբեր ժամանակի մէջ։

– Մոռցեր էի, երթա՞մ։

– Գնա՛։

Ալինը շատ զգոյշ քայլերով մօտեցաւ վարդապետին, նայեցաւ ափերուն հանգչող գիրքին, եւ վազելով վերադարձաւ.

– Գիտե՞ս, Բէբի, ճիշդ Լուչիանոյին գիրքին պէս գիրք մըն է։

– Վստահ էի, որ պիտի յիշես։

Մինչ այդ վարդապետը սկսեր էր երգել. Ալինը լռեց եւ ուշադրութեամբ հետեւեցաւ. վարդապետը վերջացուց երգը եւ սկսաւ երկրորդ անգամ երգել, այս անգամ աւելի բարձր.

– Ut queant laxis

Re sonare fibris

Mira gestorum

Famuli tuorum

– Բէբի՛, քու երգած երգդ չէ՞։

– Ապրիս, Ալին, լաւ յիշեցիր. այդ շարականն է, այո՛։

– Solve polluti

Labii reatum

Sante Johannes

– Ո՜վ սուրբ Յովհաննէս,- բացագանչեց վարդապետը,- կարծեմ թէ գտայ, ով սուրբ Յովհաննէս։

Եւ կրկին սկսաւ երգել, այս անգամ շեշտելով իւրաքանչիւր տողի առաջին վանկը, իսկ շարունակութիւնը երգելով շատ մեղմ.

– Ut

Re

Mi

Fa

– Գտայ, գտայ, գտայ

Sol

La

– Հասկցա՜յ… տողը աստիճան առ աստիճան կը բարձրանայ, չէ՞, Բէբի։

– Եւ այդ ձեւով կը կազմէ երաժշտական աստիճանը, որուն ոտքերն են…

– Գիտեմ, գիտեմ, տօ, րէ, մի, ֆա, սոլ, լա, սի. բայց Ապի Կիտօն չըսաւ սի,- զարմացաւ Ալինը։

– Սկիզբը սին չկար. յետոյ աւելցուցին։

– Խելացի է այս վարդապետը, չէ՞…

– Պզտիկներով մտահոգուած էր. կ’ուզէր անպայման դիւրին ձեւ մը գտնել, որպէսզի դիւրութեամբ կարենան սորվիլ երգերը եւ յիշել զանոնք։ Բայց հարցը այսքանով չի վերջանար։

– Ինչո՞ւ, Բէբի, հիմա ուզած երգը կրնայ գրել Ապէ Կիտօն։

– Այդքան վստահ մի՛ ըլլար։

– Չէ՞ որ գտաւ տօ-րէ-մին։

– Գտաւ. բայց ո՞ւր պիտի գրէ այդ տօ-րէ-մին եւ ինչպէ՞ս:

Ալինը կեցաւ շլմորած. յետոյ դէմքը պայծառացաւ.

– Անշուշտ պիտի գրէ հինգ գիծերու վրայ։

– Բայց այդ հինգ գիծերը տակաւին չեն գտնուած ։

– Չէ՞ որ նօթաները կը գրուին հինգ գիծերու վրայ։

– Հիմա՝ այո,- ըսաւ Բէբին համբերութեամբ, թէեւ սկսեր էր յոգնիլ Ալինին հարցումներէն,- նախապէս սակայն կը գրէին մէկ գիծի վրայ։ Օ՜, Ալին, Ապէ Կիտօն արդէն վանք վերադարձեր է. մենք ալ երթա՞նք։

– Երթանք, ո՞ւր։

– Ապէ Կիտոյի խուցը։

Երբ կրկին մտան վանքին բակը, իրիկուն էր արդէն. հօտը վերադարձեր էր արօտավայրերէն. կթուորուհիները կը զատէին կթուելիք կովերն ու ոչխարները. մեծ իրարանցում կար բակը։

Ալինը եւ Բէբին անցան բակէն եւ այս անգամ ուղղուեցան դէպի ձախ կողմի շէնքերը. անցան անցքէն, որուն մէկ կողմը վանականներուն խուցերն էին, իսկ միւս կողմը կամարաձեւ բացուածքներն էին դէպի բակ։

Ապէ Կիտոյի խուցը անցքին վերջինն էր. մինչեւ հոն հասնիլը, անոնք հանդիպեցան երիտասարդ վանականի մը։

– Ի՞նչ կ’ըսէ։

– Աղօթքով վանականները աղօթքի կը հրաւիրէ ։

– Ուրեմն Ապէ Կիտօն իր խուցին մէջ պիտի չգտնենք։

– Պիտի գտնենք, Ալի՛ն. ան իր խուցէն պիտի չելլէ, մինչեւ որ ամբողջովին չլուծէ այս նօթաներուն հարցը։

Խուցին մէջ, մեծ գրակալի մը առջեւ, գրչեղէգը ձեռքին, կեցեր էր վարդապետը եւ ակնապիշ կը դիտէր գրակալին վրայ բացուած մատեանը։

Իւրաքանչիւր տողին վրայ կային երկու գիծեր, մին՝ կարմիր եւ միւսը՝ դեղին. անոնց միջեւ քառանկիւն եւ ուղղանկիւն նշաններ կային։

– Նէոմուս, նէոմուս, նէոմուս,- բարկացած մրմնջեց վարդապետը,- չէք գոհացներ զիս, ես ալ չեմ գիտեր ինչպէ՞ս ծառայեցնեմ ձեզ իմ նպատակներուս։

– Որմէ՞ բարկացեր է, Բէբի, աշակերտներէն մէկէ՞ն։

– Նէոմո՞ւսը, հու-հու-հու,- խնդաց Բէբին լիաթոք ու երբ Ալինը քիչ մը զարմացած ու քիչ մըն ալ նեղուած նայեցաւ Բէբիին, Բէբին ըսաւ.

– Մի՛ նեղուիր, Ալին, պարզապէս շատ զուարճալի գտայ, որ նէոմուսը տղու անուն կարծեցիր։

– Այնքան տարօրինակ անուններու կը հանդիպիմ որ…

– Իրաւունք ունիս, Ալին. պէտք էր մինչեւ հիմա խօսէի քեզի այդ մասին։

Մինչ այդ Ապէ Կիտոյին ձայնը կրկին լսուեցաւ.

– Եթէ նէոմուսին մէկ նշանը խումբ մը ձայներու համար է, իմ նշաններէս իւրաքանչիւրը մէկ ձայնի համար է. ուրեմն այս նշանները շատ յարմար են երգերը արձանագրելու. նէոմուսին համար երկու գիծ կայ, չէ՞…

– Որո՞ւ դաս կը բացատրէ, Բէբի։

– Դաս չի բացատրեր, բարձրաձայն կը մտածէ:

– Ուրեմն երկու գիծ՝ նէոմուսին համար,- կը շարունակէր վարդապետը,- դեղինը բարձր ձայնին եւ կարմիրը՝ ցած ձայնին համար. ինչպէ՞ս տեղաւորեմ իմ վեց ձայներս երկու գիծի վրայ. կը դնեմ այնքան գիծ, որքան ուզեմ. չէ, ուզելովդ չ’ըլլար, Ապէ Կիտօ, այդ դուն ալ գիտես, պէտք է ուզածդ խելքի մօտ ըլլայ. ո՞վ ըսաւ որ խելքի մօտ չէ։

– Հիմա ալ ինքն իրեն հե՞տ կը խօսի,- լրջօրէն վախցաւ Ալինը։

– Փորձէ՛, գծէ՛, տե՛ս,- ինքն իրեն հրահանգեց Ապէ Կիտօն, մտաւ անկողնին տակ, քաշեց թուղթի պէս ոլորուած բան մը ու տեղաւորեց գրակալին վրայ։

– Այսպէս, եթէ սկսիմ սոլէն ու գծեմ գիծ մը սոլին համար…

– Բէբի, տե՛ս. ճիշդ Մուսքային բացատրածին պէս կ’ընէ։

– Ճիշդ Մուսքային բացատրածին պէս չէ։ Կիտօ Տ’արէծոյէն երկու թէ երեք հարիւր տարի ետք է, որ նօթաները պիտի հասնին իրենց վերջնական վիճակին. ուրիշ երաժիշտներ նոր բաներ պիտի աւելցնեն…

– Ինչո՞ւ Ապէ Կիտոյին կ’ըսես Կիտօ Տ’արէծօ։

– Ապէ Կիտօն այդպէս ճանչցուեցաւ պատմութեան մէջ. այսինքն՝ Արէծօ քաղաքին Կիտօն։ Այսօր 1026 թուականի Մարտ 22ն է, այն օրը, երբ Կիտօ Տ’արէծoն գտաւ նօթաները եւ երաժշտական տողը։

– Քանի՞ տարեկան էր, Բէբի։

– Շատ ծեր չէր. ծներ է 995 թուականին. ուրեմն երեսունմէկ տարեկան էր։

– Բաւական մեծ է։

Բէբին խնդաց.

– Ալին, երբ զինք բաղդատես քու տասը տարիներուդ հետ, անշուշտ շատ մեծ կ’երեւի. բայց եկուր զինք բաղդատէ ի՛մ հետս, ես որ երկու հարիւր եօթանասունհինգ տարեկան եմ։

– Ճիշդ ես. ուրեմն քեզի համար ան տղայ է դեռ. ե՞րբ մեռաւ։

– 1050ին. երբ յիսունհինգ տարեկան էր։

– Այսինքն երբ դեռ տղայ էր. խե՜ղճ Կիտօ Տ’արէծo։

Այս միջոցին, Բէբին Ալինին ձեռքէն բռնած, զայն տարեր էր վարդապետին խուցէն դուրս, վանքի շրջապատէն անդին։ Հիմա կրկին բաց երկնքին տակ էին, բնութեան գիրկը, բան մը, որ Ալինին մեծ ուրախութիւն կը պատճառէր։

– Հիմա ո՞ւր պիտի երթանք, Բէբի։

– Մենք պիտի չերթանք. պիտի սպասենք, որ պատմութիւնը ինքը գայ մեզի։

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

Advertisements

ԲԷԲԻԻՆ ՀԵՏ (Դ.)

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ

Այս երկարաշունչ արձակը, որ պատումներու շարք մըն է, կը կատարէ երաժշտութեան պատմութեան մատուցումը, անոր ծագումէն սկսեալ, եւ կրնայ թէ պատանիներու, թէ չափահասներու կողմէ կարդացուիլ։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

19073304_735379103310758_206723464_o.jpg

4- ԾՈՎԵԶԵՐՔ

Երբ Արա Գեղեցիկին գտնուած սրահէն դուրս ելան, Ալինը ինքզինք գտաւ ամայութեան մէջ։ Չկար Շամիրամին պալատը, չկային քաղաքը, զայն շրջապատող պարիսպները։

Լռութեան մէջ ալիքներուն շառաչը շատ յստակ կը լսուէր։

– Ծովը, ծովը,- ճչաց Ալինը, վազեց ծովուն ուղղութեամբ, նստաւ աւազին վրայ, հանեց աւազով լեցուն սբատրինները, վեր ծալեց ճինզը եւ մեծ հաճոյքով սկսաւ խաղալ ալիքներուն հետ, որոնք կարծես կը յարձակէին իր վրայ, յետոյ կը փախչէին ետ դէպի ծով:

Բէբին ալ, Ալինին քով նստած, թոյլ կու տար, որ Ալինը վայելէ ծովուն գեղեցկութիւնն ու պահուն հանդարտութիւնը։

– Տե՛ս, Բէբի, տե՛ս, խեցին որքա՜ն մեծ է եւ որքա՜ն գեղեցիկ,- եւ Ալինը բոպիկ ոտքերով վազեց դէպի խեցին, առաւ, թօթուեց աւազները եւ դրաւ ականջին։

– Ծովուն ձայնը ինչպէ՞ս բանտարկուեր է այս խեցիին մէջ, Բէբի՛…

– Ալի՛ն, փորձէ փչել խեցիին մէջ…

– Ի՞նչ կ’ըլլայ։

– Փորձէ՛ ու տե՛ս, թէ ի՛նչ կ’ըլլայ։

Ալինին աչքերը կը փայլէին հետաքրքրութեամբ. դրաւ խեցիին բացուածքը շրթունքին եւ փչեց․

–  Վո՜ւ, ո՜ւ, ո՜ւ ո՜ւ

– Որքա՜ն գեղեցիկ է,- շշնջաց Ալինը, հմայուած խեցիին խորունկ, թաւշեայ, գաղտնիքներ պատմող ձայնէն։ Կրկին փչեց․

–  Վո՜ւ, ո՜ւ, ո՜ւ ո՜ւ

– Բէբի, օ՜, Բէբի, այս որքա՜ն լաւ բաներ ցոյց կու տաս, Բէբի՛,- Ալինը ուրախութենէն կը դառնար, խեցին ձեռքը, մէջընդմէջ փչելով։ Եթէ չվախնար Բէբին ճզմելէ, անպայման որ պիտի փաթթէր գրկէր զայն ամուր-ամուր։

– Կը տեսնե՞ս, Ալին, թերեւս ծովեզերքը զուարճացող, քեզի պէս փոքրիկ աղջիկ մըն էր, որ առաջին անգամ փչեց խեցիի մը մէջ։ Անշուշտ մարդիկ աշխատեցան, զարգացուցին, մինչեւ որ փողային գործիքները հասան ա՛յն ձեւին, որ դուն այսօր կը տեսնես։

– Բայց անոնք բոլորը նոյն ձեւը չունին, կան որ բարակ են, ուրիշներ՝ ոլորուած։

– Այո, սակայն բոլորին ալ սկզբունքը նոյնն է՝ հովը, որ կ’անցնի բացուածքի մը մէջէն։

– Ուրեմն, անտառներուն մէջ ալ մարդիկ ուշադրութիւն դարձուցած են հովին, որ կ’անցնի եղէգներուն մէջէն եւ կը սուլէ։

– Սկիզբը նաեւ վախցեր են, ինչպէս ամէն անծանօթ բանէ։

– Բէբի՛, եթէ ընկերուհիներուս պատմեմ այս բոլորին մասին, բայց մանաւանդ քո՛ւ մասիդ, որքան պիտի փափաքին իրենք ալ ծանօթանալ քեզի հետ, ճամբորդել քեզի հետ…

– Ալի՛ն, ամէն փոքրիկ ի՛ր Բէբին կ’ունենայ։

Բէբին ալ, Ալինին պէս երկնցաւ աւազներուն վրայ։

– Տարօրինակ է,- մտածեց Ալինը,- Բէբին ինչ ալ որ ընէ՝ վազէ, նստի, թէ երկննայ, կարմիր գլխարկը գլուխէն չ’իյնար։

– Հիմա ի՞նչ պիտի ընենք, Բէբի,- հարցուց Ալինը։

– Հիմա հանդէսի պիտի երթանք։

– Հանդէ՞ս։ Ի՞նչ հանդէս։

– Թզուկները, ծառերուն տակ, պզտիկներուն համար հանդէս մը կազմակերպած են։ Եկո՛ւր։

Ալինը հետեւեցաւ Բէբիին, որ անցաւ իր տան առջեւէն եւ ուղղուեցաւ դէպի անտառին խորքը։ Քանի մը վայրկեան քալեցին, մինչեւ որ հասան ծառերուն միջեւ գտնուող բաց տարածք մը։ Ահագին խճողում եւ աղմուկ կար։ Թզուկները կը փորձէին հաւաքուած փոքրիկները տեղաւորել այնպիսի ձեւով մը, որ բոլորն ալ տեսնէին տարածքին վերջաւորութեան, ծառի կոճղերով շինուած բեմը։ Բաւական վազվզելէ եւ քրտնելէ վերջ, թզուկները ի վերջոյ յաջողեցան տեղաւորել բոլոր փոքրիկները։

Բէբին ծռեցաւ դէպի Ալինը.

– Ես պիտի երթամ, Ալին։ Կը կարծեմ, որ շատ ուրախ ժամանակ պիտի անցընես, ցտեսութիւն…

Ալինը կ’ուզէր բան մը հարցնել, բայց Բէբին հեռացեր էր արդէն։

Յանկարծ ուրիշ թզուկ մը, որ շատ կը նմանէր Բէբիին, ելաւ կոճղի մը վրայ ու սկսաւ խօսիլ.

– Բարե՛ւ, փոքրիկներ. իմ անունս Մուսքա է. ես շատ ուրախ եմ, որ եկած էք իմ քովս լաւ բաներ սորվելու, բայց մանաւանդ երգելու, պարելու եւ ուրախանալու։ Նախ ես ձեզի պէտք է պատմեմ մեր գործածելիք լեզուին մասին։ Անիկա կը կոչուի երաժշտութիւն եւ, ինչպէս բոլոր լեզուները, ունի տառեր, թիւով եօթը, որոնք բառեր կը կազմեն եւ բառերը քով քովի գալով կը շինեն երաժշտական նախադասութիւններ։

Յանկարծ անտառէն եօթը փոքրիկ թզուկներ վազեցին ու սկսան երգել.

– Տեսէ՛ք, տօ-ն եմ եւ իմ խումբիս պարուսոյցն եմ.
– Ես ալ րէ-ն եմ եւ չար մի-ին պոչն եմ բռներ.
– Ես ալ սօլ-ն եմ. աջ ձեռքէս ֆա-ն
ու ձախ ձեռքէս լա-ն կախուեր են.

-Անշուշտ գիտէք, որ ես սի-ն եմ
եւ մեր խումբին վերջապահն եմ։

Անոնք կը պարէին երկու ծառերու միջեւ կախուած հինգ չուաններու վրայ, լարախաղացներու պէս։ Ու երբ երգը լրացաւ, անոնք կարգով շարուեցան չուաններուն վրայ, ոմանք թեւերով չուանէն կախուած, ուրիշներ հանգիստ մը բազմած երկու չուաններու միջեւ։

– Կը տեսնէ՞ք,- ըսաւ Մուսքան,- ասոնք մեր տառերն են, որոնցմով կարելի է բառեր կազմել։ Կարելի է ունենալ բառեր երկու տառով, երեքով, չորսով։ Բայց երբ սկսինք երկու տառով բառեր կազմել, ամբողջ «խօսակցութեան» ընթացքին պէտք է գործածենք երկու տառով կազմուած բառեր եւ իւրաքանչիւր բառէ ետք…

Մինչ այդ եօթը թզուկները սկսած էին նոր պար մը պարել ու երգել. երբ երգը լրացաւ, անոնք առաջուան պէս շարուած չէին չուաններուն վրայ, այլ տեղ փոխած էին եւ անոնց միջեւ կային ծառի ճիւղեր, որոնք կը բաժնէին թզուկները երկու հոգինոց խումբերու։

– Հիմա,- ըսաւ Մուսքան,- բոլորս միասին պիտի երգենք ու պարենք, անշուշտ եօթը պզտիկ թզուկներուն հետեւելով… ի՞նչ կ’ուզէք երգել, պզտիկներ։

– «Արե՛ւ, արե՛ւ, եկ, եկ»,- բոլոր պզտիկներն ալ միաբերան պոռացին, բացի Ալինէն, որ կը մտածէր իր ամենէն շատ սիրած երգին մասին։ Բայց երբ բոլոր փոքրիկները պոռացին «Արեւ, արեւ, եկ, եկ», Ալինը յանկարծ անդրադարձաւ, որ ա՛յդ է իր ամենէն աւելի սիրած երգը։

Իսկ ես կը կարծէի, որ միայն ես շատ կը սիրեմ այս երգը, մտածեց Ալինը ուրախութեամբ։

– Լա՛ւ, լա՛ւ, պզտիկներ,- ըսաւ Մուսքան,- մի՛ պոռաք, որպէսզի հասկնաք, թէ ի՞նչ պիտի ըսեմ։ Քանի որ բոլորդ ալ այս երգը շատ կը սիրէք, պիտի երգենք, բայց ոչ թէ բառերով, այլ ձայնանիշերով, իւրաքանչիւր վանկին փոխարէն ձայնանիշ մը դնելով. այսպէս.

Ա-րեւ, ա-րեւ, եկ, եկ,
րէ րէ րէ րէ րէ մի

Նըս-տա-րա-նիս վը-րայ եկ,
րէ մի րէ մի րէ տօ սի

Սեւ-սեւ ամ-պեր, հե-ռա-ցէք,
սի տօ սի լա սի տօ րէ

Ա-րե-ւին ճամ-բայ տը-ւէք։
րէ մի տօ րէ սի սի սի

– Հասկցա՞ք,- հարցուց Մուսքան։

Պզտիկները լուռ մնացին։

Հասկցանք, բայց երգելը դժուար է, մտածեց Ալինը։

– Ոչ, ոչ, դժուար չէ,- Մուսքան կարծես լսեց Ալինին մտածումը,- նախ եօթը փոքրիկ թզուկները թող կատարեն, յետոյ ամէնքս միասին կ’երգենք, եղա՞ւ…

– Եղաւ, եղաւ,- պոռացին փոքրիկները։

Փոքրիկ թզուկները երգը սկսան ձայնանիշերով երգել. այնքան ալ դժուար չէր երեւեր։

Երբ թզուկները երգը լրացուցին ու կախուեցան հինգ չուաններէն, Մուսքան տեսնելով որ փոքրիկները տակաւին կը տատամսին, կրկին սկսաւ խօսիլ։

– Պզտիկնե՛ր, նկատի առէք, որ այս եօթը ձայնանիշերը եօթը ոտքերով աստիճան մը կը կազմեն. ցոյց տուէ՛ք, փոքրիկ թզուկներ,- Մուսքան դարձաւ թզուկներուն, որոնք իրարու թեւին վրայ կենալով, իսկական աստիճան մը կազմեցին.- փորձեցէք երգել, աստիճան բարձրանալու նման, իւրաքանչիւր ձայնանիշի հետ ձեր ձայնը բարձրացնելով մէկ ոտք։

– Տօ, րէ, մի, ֆա, սօլ, լա, սի, տօ,- երգեցին փոքրիկները ու երբ տեսան, որ իրապէ՛ս դժուար չէ եւ ճիշդ աստիճան բարձրանալու կը նմանի, սկսան ուրախ-ուրախ ցատկռտել։

– Հիմա, եթէ մեր երգին առաջին տողը ուշադրութեամբ երգենք, պիտի տեսնենք, որ բոլոր վանկերն ալ տեղքայլ կ’ընեն, այսինքն աստիճանին նոյն ոտքին վրայ կը կրկնուին, բացի վերջինէն, որ մէկ ոտք կը բարձրանայ։ Փորձեմ, լսեցէք…

Այսպէս աւելի դիւրին է, մտածեց Ալինը, մինչ Մուսքան երգին առաջին տողը կ’երգէր։

– Հիմա եթէ (աստիճանին) իւրաքանչիւր ոտքի անունը տանք, արդէն առաջին տողը սորված կ’ըլլանք,- շարունակեց Մուսքան,- ուրեմն որեւէ երգի պարագային պէտք է ուշադրութիւն դարձնենք, թէ վանկերը ի՞նչ ուղղութեամբ կը շարժին՝ վեր, վար թէ տեղքայլ, եւ այդ շարժումին համաձայն որոշենք իւրաքանչիւր վանկին յարմարող ձայնանիշը։

– Այսպէս շատ դիւրին է, խաղալու կը նմանի,- մտածեց Ալինը,- արդեօք կրնա՞մ երկրորդ տողը մինակս երգել…

Եւ սկսաւ քիթին տակէն երկրորդ տողը՝

– Թամ, թամ, թամ, թամ, թամ, թամ, թամ։

– Կրցա՛յ, կրցա՛յ, կրցա՛յ,- ուրախութենէն ճչաց Ալինը, բայց յանկարծ տխրեցաւ.

– Դպրոցի դասերս այսքան դիւրին չեմ սորվիր. ինչո՞ւ արդեօք։

– Սիրելի, անուշիկ փոքրիկներ,- կ’ըսէր Մուսքան,- տեսա՞ք, թէ որքան դիւրին է բան մը սորվիլ, եթէ կեդրոնացած մտածենք եւ փորձենք հասկնալ. այդ պարագային, դպրոցի դասերն ալ, նոյնիսկ ամենադժուարները, պիտի կարենաք դիւրութեամբ եւ արագ սորվիլ։ Շարունակե՞նք երգել։

– Այո՛, այո՛,- պոռչտացին փոքրիկները, որոնք սկսեր էին մտածել Մուսքային խօսքերուն մասին։

– Պէ՛տք է փորձեմ Մուսքային ըսածը. ի՞նչ էր՝ կեդ… կեդրա…

– Կեդ-րո-նա-ցում,- օգնեց Բէբին։

– Բէբի, դուն հո՞ս ես,- ուրախացաւ Ալինը։

– Ալին, չըսի՞, թէ երբոր օգնութեան պէտք ունենաս, զիս մօտդ պիտի գտնես։ Հիմա երգէ՛…

– Րէ, րէ, րէ, րէ, րէ՜, մի՜,
Րէ մի րէ մի րէ տօ սի՜,
Սի տօ սի լա սի տօ րէ՜,
Րէ մի տօ րէ սի՜, սի՜…

– Հէ՜յ, երգել սորվեցանք, հէ՜յ…- կ’ուրախանային փոքրիկները եւ կը ցատկռտէին։

Յանկարծ բեմահարթակին վրայ երեք թզուկներ յայտնուեցան, մին ջութակով, միւսը սրինգով եւ երրորդը թմբուկով։ Անոնք սկսան նուագել շատ խանդավառ պարեղանակ մը եւ բոլոր փոքրիկներն ալ ձեռք ձեռքի բռնած, սկսան շուրջպար պարել։ Իրենց կազմած շրջանակին մէջ երկրորդ շրջանակ մըն ալ կը մասնակցէր պարին. թզուկներ էին անոնք, որոնց միացած կոնաձեւ, կարմիր գլխարկները մեծ կակաչ մը կազմեր էին։

– Որքա՜ն լաւ է, երբ մարդ այսպիսի լաւ ընկերներ ունի,- մտածեց Ալինը,- անոնք թէ՛ շատ հաճելի ընկերակիցներ են եւ թէ՛ այնքան լաւ բաներ կը պատմեն ու կը սորվեցնեն։

Բայց ինչո՞ւ այնքան մութ է…

Սեւ ամպեր հաւաքուեր էին։ Հեռուէն խուլ որոտում մը լսուեցաւ եւ թմբուկի պատմութիւնը յիշեցուց Ալինին։ Ալինը ատեն չունեցաւ աւելի երկար խոկալու։ Անձրեւը մեծ կաթիլներով սկսաւ թափիլ։

– Շո՛ւտ, թզուկներ, ամէն թզուկ իր տունը,- հրահանգեց Մուսքան եւ ինք ալ անհետացաւ հսկայ կաղնիին տակ՝ «ցտեսութի՛ւն, փոքրիկներ, տակաւին շատ կը հանդիպինք», ըսելէ ետք։

Ալինը, հակառակ անձրեւին, նստաւ կոճղերուն վրայ ժպիտով։ Գիտէր, թէ թզուկները հիմա իրենց գետնափոր անցքերէն դէպի տուն կը շտապէին, իրենց թրջուած կարմիր գլխարկները չորցնելու։

– Արդեօք ինչպէ՞ս պիտի երեւին առանց կարմիր գլխարկի։

– Ո՛չ, ո՛չ, Ալին,- Բէբին փսփսաց,- կարելի չէ թզուկները առանց կարմիր գլխարկի տեսնել, ոչ իսկ երեւակայել։ Մենք լոգանքի ատեն իսկ չենք հաներ մեր գլխարկները։

– Ո՞ւր են փոքրիկները։

– Ամէն մարդ իր տունը։

– Հապա ե՞ս։

– Դուն դեռ որքան բան ունիս տեսնելիք, Ալի՛ն…

– Ուրեմն պիտի շարունակե՞նք մեր…

– Անշուշտ, անշուշտ։

– Բայց չե՞ս վախնար թրջուելէ, միւս թզուկներուն նման։

– Ալի՛ն, չե՞ս տեսներ, որ գրպանիդ մէջ եմ եւ պատսպարուած։

Ալինը թէեւ գիրկը նայելով կը խօսէր, բայց չէր անդրադարձած, որ իր գրպանին մէջ էր Բէբին։

– Հիմա երկուորեակներդ քեզի կը սպասեն, իսկ տիկինդ կը մտահոգուի, որ այս անձրեւին դուրս մնացեր ես։

– Անոնք գիտեն, որ հետդ եմ, Ալի՛ն։ Իսկ անձրեւը քանի մը վայրկեանէն կը դադրի։

– Բէբի՛, Մուսքային սորվեցուցած ձայնանիշերը շատ դիւրին են, բայց չեմ հասկնար, թէ ի՞նչ կը նշանակեն՝ տօ, րէ, մի, ֆա, սօլ, լա, սի… միւզիքերէն են։

– Ո՛չ, ո՛չ, Ալին. ասոնք լատիներէն աղօթքի մը տողերուն առաջին վանկերն են. մտիկ ըրէ, արտասանեմ այդ աղօթքը, թէեւ բան մը պիտի չհասկնաս, բայց հնչիւններուն ուշադրութիւն դարձուր։

Եւ Բէբին սկսաւ հատիկ-հատիկ արտասանել.

Ut queant laxis
Resonare fibris
Mira gestorum
Famuli tuorum
Solve polluti
Labii reatum
Sancte Johannes

– Բան չհասկցայ։

– Ըսի, որ բան պիտի չհասկնաս։

– Բայց ինչո՞ւ ճի՛շդ ա՛յս աղօթքէն առնուած են ձայնանիշերուն անունները։

– Ժամանակին, Իտալիոյ վանքերէն մէկուն մէջ… Բայց փոխանակ այս բոլորը պատմելու, աւելի լաւ չ’ը՞լլար, որ երթանք եւ տեսնենք։ Արդէն անձրեւը դադրեր է։ Բայց…

– Ի՞նչ է, Բէբի, ինչո՞ւ կը մտմտաս, ճամբան չե՞ս գիտեր։

– Ճամբան գիտեմ։ Յիշեցի, սակայն, որ ձայնանիշերու գիւտէն առաջ ուրիշ բաներ կան սորվելիք։

– Ես մինչեւ հիմա տեսայ, որ մարդիկ ինչպէս, բնութեան օգնութեամբ, կրցան երաժշտական գործիքներ շինել։

– Երաժշտութիւնը միշտ ալ մարդ արարածին ընկերակիցը եղեր է շատ հինէն։ Եթէ ուշադրութեամբ մտիկ ընես որեւէ լեզուով եղած խօսակցութիւն, յստակօրէն կրնաս լսել երաժշտութիւն՝ խօսակցութեան ընթացքին։ Կրնա՞ս ըսել՝  ինչպէ՞ս ես, Բէբի…

– Ինչպէ՞ս ես, Բէբի…

– Լսեցի՞ր. հիմա կրնա՞ս երաժշտութիւնը մեղմիկ երգել…

– Չհասկցայ, Բեբի՛…

– Այսպէ՛ս. ինչպէ՞ս ես… Բէբի՛ լա-լա-լա, լա լա։

– Իրա՜ւ, ճի՛շդ այդպէս է,- ուրախացաւ Ալինը։

– Մարդիկ երգած են աշխատանքի ընթացքին, իրենց զգացումները արտայայտելու համար, սիրոյ, ուրախութեան թէ տխրութեան պահերու։ Բաբելոնի մէջ ողբասաց կիներ կային։

– Ի՞նչ, ողբա…

– Ող-բա-սաց. ողբ ըսող կիներ. անոնք կը կանչուէին թաղումներու, մեռնողին մասին գովք հիւսելու, երգելու եւ ողբալու համար։

– Կ’երեւի թէ անոնք մեռնողին ազգականները կ’ըլլային,- եզրակացուց Ալինը։

– Ոչ, բնաւ. անոնց գործն էր երգել ու ողբալ. անշուշտ անոնք կը վճարուէին այդ գործին համար։

– Երգելու եւ լալո՞ւ,- շատ խորունկ զարմացաւ Ալինը։

– Այո՛։

– Օ՜հ…

– Յիսուսի ծնունդէն հազար տարի առաջ, եբրայեցիներու Սողոմոն Իմաստուն թագաւորը անկասկած իր դարու ամենէն նշանաւոր երաժիշտն էր։ Երգչախումբը, որ սաղմոսները կ’երգէր, կազմուած էր երեք հարիւր հոգիէ. անոնց կ’ընկերակցէին տաւիղներ, լիրեր, ծնծղաներ եւ հարիւրէ աւելի փողեր։

– Ի՞նչ են այս բոլորը, Բէբի. ասոնց մասին չես խօսած։

– Օ՜, Ալին, կ’երեւի թէ յոգնեցայ եւ սկսայ ամէն բան շփոթել. ուրեմն չե՞մ խօսած տաւիղին, լիրին, ծնծղային եւ փողերու մասին։

– Ո՛չ։

– Լաւագոյն եւ ամենէն արագ միջոցը մօտակայ քարայրը այցելելն է. այնտեղ գտնուող որմնանկարները բաւական արտայայտիչ են։ Ընդհանրապէս մեր գիտելիքները նախապատմական երաժշտութեան մասին նման որմնանկարներէ կու գան։

Քանի մը վայրկեան քալելէ ետք, Բէբին ըսաւ.

– Ահա հասանք։

– Բայց ես քարայր չեմ տեսներ,- ըսաւ Ալինը չորս կողմը դիտելով. ամէն կողմէ մացառներով ծածկուած էր։

– Հիմա մուտքը կը բանամ,- ըսաւ Բէբին մացառներուն մէջ անհետանալով։ Ալինը վազեց օգնութեան։ Քիչ ետք երկուքն ալ քարայրին մէջ էին։

– Ձեռքերս քերծեցի,- լացակումած ըսաւ Ալինը։

– Եւ ատոր համար պիտի լա՞ս,- կշտամբեց Բէբին։

– Ոչ, բայց կը ցաւի։ Բէբի, այնքան մութ է հոս, որ քեզ չեմ տեսներ. ինչպէ՞ս պիտի տեսնեմ որմնանկարները։

– Որքա՜ն անհամբեր ես, Ալին։

Վերջին խօսքերը հեռուէն կու գային. Ալինը վախցաւ, ո՞ւր գնաց արդեօք Բէբին, կը մտածէր, երբ արեւի շատ զօրաւոր ցոլք մը ինկաւ պատին վրայ։

– Օ՜…,- զարմացաւ ու հիացաւ Ալինը միաժամանակ։

– Պատը ամբողջ նկարազարդուած էր. պատկերները, ճիշդ տողերու պէս, իրարու վրայ շարուեր էին։ Վերի տողը ցոյց կու տար պատերազմի գացող զինուորներ, իրենց վահաններով եւ նիզակներով։ Երկրորդ տողը նուագողներու երթ մըն էր, իսկ վերջին տողը որսի տեսարան մըն էր։ Ամենէն հետաքրքրական տողը սակայն մէջտեղի տողն էր։

– Ասիկա սումերական նուագախումբ մըն է։ Սումերները կ’ապրէին Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Պաղեստինի տարածքին վրայ։

– Կարծես սրինգնե՞ր կը նուագեն։

– Այո՛, նաեւ տաւիղներ եւ լիրեր. կը տեսնե՞ս այս եռանկիւն գործիքները, տաւիղներ են, որոնց շրջանակներուն վրայ ամրացուած լարերը կենդանիներու չորցուած աղիքներ են։

– Մինչեւ հիմա՞ լարերը կենդանիներու աղիքներով կը շինեն։

– Անշուշտ ոչ, որովհետեւ հիմա արուեստական նիւթերով աւելի տոկուն եւ հնչեղ լարեր կը շինեն։ Մի՛ մոռնար, որ երեք հազար տարիներ մեզ կը բաժնեն այս որմնանկարէն․ երկար միջոց մը, որուն ընթացքին մարդիկ զարգացուցին այս հիմնական գաղափարները եւ հասցուցին կատարելութեան։

– Բէբի՛, այս մարդիկը շատ ուրախ չեն երեւիր։

– Ճիշդ ես, ուրախ չեն. արձանագրութիւնը կ’ըսէ, թէ ասիկա սիրուած թագաւորի մը թաղման թափօրն է…

Բէբին պատին տակ դրուած հայելին ա՛յս կողմ բերաւ եւ յանկարծ դէմի պատը լուսաւորուեցաւ։

– Ինչպէ՞ս կը լուսաւորես, Բէբի,- զարմացած հարցուց Ալինը։

– Կը կարծեմ, որ գիտես, Ալի՛ն. չէ՞ որ շատ յաճախ դուն եւ ձեր դրացուհի Նազիկը այսպէս խաղ կ’ընէք ափսէներով…

– Այո՛, այո՛, արեւին ցոլքով։

– Այստեղ ալ նոյնն է. դուրսի լոյսը հայելիին միջոցով կը ցոլայ պատին վրայ ու կը լուսաւորէ պատը։ Դիտէ՛։

– Որքա՜ն տարբեր է այս որմնանկարը նախորդէն։

– Անշուշտ։

– Որովհետեւ տարբե՞ր ժամանակներու մէջ կ’ապրէին այս մարդիկը,- Ալինը սկսեր էր հասկնալ ժամանակին շատ կարեւոր դերը մարդոց կեանքին մէջ։

– Ո՛չ։ Այս երկու որմնանկարներն ալ գրեթէ նոյն շրջանէն են, բայց անոնք կը ներկայացնեն իրարմէ շատ տարբեր եւ հեռու քաղաքակրթութիւններ։ Նախորդ որմնանկարը սումերական քաղաքակրթութենէն է, իսկ այս՝ եգիպտական։

– Ախ, Բէբի, որքան երկար բառեր կը գործածես. պատմութիւնները շատ լաւ կը յիշեմ. բայց բառերը կը մոռնամ. ի՞նչ էր. ի՞նչ ըսել է։

– Քա-ղա-քա-կրթութիւն,- վերջին վանկերուն վրայ Բէբին աճապարեց,- իրաւ ալ շատ երկար բառ մըն է։ Երբ մեծ թիւով մարդիկ կ’ապրին որոշ տարածութեան մը վրայ, իրենց համար օրէնքներ կը սահմանեն, նոյն կրօնքը կ’որդեգրեն, անոնք ինքնաբերաբար կը սկսին ունենալ նաեւ իրենց յատուկ արուեստի ձեւերը, ինչպէս ճարտարապետութիւն, նկարչութիւն, քանդակագործութիւն եւ երաժշտութիւն: Այս երկրորդ որմնանկարը կը ներկայացնէ եգիպտացիները, որոնց բոլոր աշխատանքներուն անխտիր կ’ընկերակցէին երգն ու երաժշտութիւնը։

Յանկարծ շնչասպառ մարդ մը մտաւ քարայրէն ներս.

– Բարե՛ւ,- ըսաւ,- բարե՛ւ. դժոխքի ճամբան գիտէ՞ք…

Ալինը շունչը բռնեց եւ մարդուն նայեցաւ սարսափահար։

Մարդը սակայն բնաւ վախազդու չէր. ընդհակառակը գեղադէմ էր, կիսամերկ եւ շատ տխուր։

– Կիսամերկ չէ, Ալի՛ն, հին յունական տարազ հագած է:

Մարդը սաւանի պէս բան մը նետած էր ուսերուն, ոտքերուն չուաններ կապուած էին եւ ձեռքը ունէր լիր մը։

Ալինը դարձաւ առաջին որմնանկարին, ճիշդ է, լիր մըն էր, բայց աւելի փոքր չափի։

– Խնդրեմ,- աղաչեց մարդը,- եթէ գիտէք դժոխքի ճամբան, ըսէք. պէտք է Եւրիտիկէն ազատեմ։

Բէբին աչք ըրաւ Ալինին եւ ըսաւ մարդուն.

– Այս քարայրէն շիտակ կ’երթաս մէկ փարսախ, ձախիդ աստիճաններ կը տեսնես. իջիր անոնցմէ վար, իջիր, իջիր, մի՛ յուսահատիր. պիտի հասնիս քու սիրածիդ։

– Շնորհակալութիւն, ազնիւ թզուկ,- ըսաւ մարդը եւ աճապարանքով հեռացաւ։

Բէբին դարձաւ Ալինին, որ վախէն դեղնած, դողալով կծկուեր էր պատին տակ։

– Այս մարդը Որփէոսն է. ան մաս կը կազմէ յունական դիցաբանութեան, այսինքն հին յոյներու պաշտած չաստուածներուն պատմութեան։ Բնական է, որ նման աստուածներ գոյութիւն չեն կրնար ունենալ, որովհետեւ լաւ գիտես, որ մէկ Աստուած կայ։ Բայց հին յոյները ատիկա չէին գիտեր։ Ունէին քանի մը աստուածներ եւ այս աստուածները ունէին իրենց պատմութիւնը, որուն մաս կը կազմէ նաեւ այս մեր Որփէոսը։

– Բայց Որփէոսը ինչո՞ւ դժոխքին ճամբան կը փնտռէր, Բէբի՛, եւ դժոխք կա՞յ, ո՞ւր է, դուն ինչպէ՞ս գիտես դժոխքի ճամբան։

– Դժոխքը Որփէոսին համար կայ, որովհետեւ, ըստ դիցաբանութեան, ան գիտնալով երաժշտութեան հմայքը եւ ազդեցութիւնը ապրող էակներուն վրայ, պիտի երթայ իր երգով հմայել դժոխքի պահակ Շարոնը եւ ազատել իր գերուած սիրուհին՝ Եւրիտիկէն։

– Ուրեմն այս ամբողջը պատմութիւն է,- հանգիստ շունչ առաւ Ալինը։

– Այո՛, դիցաբանութիւն։

– Իսկ դժո՞խքը։

– Դժոխք է, երբ սխալ բան մը կ’ընես եւ գիտես, որ սխալ կ’ընես։ Տակաւին կայ փողերախումբերու պարագան։

– Այսինքն ի՞նչ։

– Գիտե՞ս թէ ուրկէ եկեր է բանակին կից փողերախումբ պահելու սովորութիւնը։

– Կարծեմ թէ չեմ գիտեր։

– Հարցը միշտ երաժշտութեան ազդեցութիւնը ունի որպէս հիմք։ Գիտես, որ ժամանակին օդանաւեր, հրետանիներ կամ սուզանաւեր չկային։ Իւրաքանչիւր թագաւոր կը հաւաքէր կարելի եղածին չափ մեծ թիւով զինուորներ, կը կազմէր բանակ եւ երկու թշնամի բանակները իրարու դէմ կը կռուէին։

– Որքա՜ն վախազդու ըլլալու է, չէ՞։

– Եւ որովհետեւ իրապէ՛ս վախազդու է, մտածեցին իւրաքանչիւր բանակի կցել թմբկահարներու խումբ, որոնց ուժեղ կշռոյթը եւ բարձր ձայնը թէ՛ քաջութիւն կը ներշնչէին զինուորներուն եւ թէ՛ վախ կը պատճառէին թշնամի բանակին։ Յետոյ թմբկահարներուն նաեւ փողահարներ միացան։ Հիմա սակայն բանակի փողերախումբերը զուտ գեղարուեստական ներկայութիւն են։

Շարն․ Դ․

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ

 

 

ԲԷԲԻԻՆ ՀԵՏ (Գ․)

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ

Այս երկարաշունչ արձակը, որ պատումներու շարք մըն է, կը կատարէ երաժշտութեան պատմութեան մատուցումը, անոր ծագումէն սկսեալ, եւ կրնայ թէ պատանիներու, թէ չափահասներու կողմէ կարդացուիլ։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

Ara

3- ԴԱՀԼԻՃԻՆ ՄԷՋ

Բլուրէն վար վազելը շատ դիւրին էր։ Բէբին եւ Ալինը արագ-արագ սկսան իջնել։

– Բէբի, կամաց վազէ, պատերուն կը զարնուինք։

– Չենք զարնուիր, մի՛ վախնար։

Իրաւ ալ, պատերէն քիչ առաջ Բէբին եւ Ալինը կեցան այնքան հանդարտ, որ կարծես բնաւ չէին վազած։

– Ալին, գիտե՞ս, ասոնք պատեր չեն. ասոնք Նինուէ քաղաքին պարիսպներն են։

– Պարի՞սպ…

– Այո. քաղաքը շրջապատող բարձր եւ հաստ պատեր, արգիլելու համար թշնամիներուն մուտքը։

– Ինչպէ՞ս պիտի մտնենք։ Չորս կողմը գոց է, պարիսպներն ալ շատ բարձր են…

– Եկո՛ւր։

Բէբին բռնեց Ալինին ձեռքը եւ երկուքը միասին պարիսպի քարերէն մէկուն քովէն ներս սահեցան։ Ալինը ատեն իսկ չունեցաւ եղածը հասկնալու։

– Այս ի՞նչ քաղաք է. թաղերը պաս-պարապ, խանութները գոց. մարդ չկա՞յ հոս բնակող։

– Շամիրամ թագուհին հրամայեր է երեք օր սուգ պահել եւ բոլոր խանութները գոցել։

– Շամիրա՜մը… Ան, որ կ’ուզէր անպայման Արա Գեղեցիկին հետ ամուսնանալ, իսկ Արան մերժեց զինք, որովհետեւ չէր ուզեր լքել իր Նուարդ թագուհին։

– Այո, ճիշդ ա՛յդ թագուհին։ Գիտե՞ս վերջը ինչ եղաւ։

– Շամիրամը ուզեց Արա Գեղեցիկին բռնի տիրանալ եւ պատերազմ յայտարարեց։ Խեղճ Արան սպաննուեցաւ պատերազմին ընթացքին։

– Վերջը, Շամիրամը զինք դրաւ բարձր աշտարակի մը վրայ եւ խնդրեց յարալէզներէն, որ վէրքերը լիզեն եւ կենդանացնեն Արան։ Ուրեմն հիմա մենք ուղղակի կ’երթանք Արային գտնուած սենեակը,- ըսաւ Բէբին եւ առաջ անցաւ։

Բայց Ալինը չէր երթար Բէբիին ետեւէն։

– Եկո՛ւր, Ալին, ինչո՞ւ կեցեր ես։

– Կը վախնամ, Բէբի, դուն մինակդ գնա՛, ես շատ կը վախնամ յարալէզներէն։

Բէբին ետ եկաւ եւ իր տաքուկ ափով բռնեց Ալինին ձեռքը.

– Ալի՛ն, երբ ես քու հետդ եմ, դուն բնաւ պէտք չունիս վախնալու։

Ալինը դժկամութեամբ հետեւեցաւ Բէբիին, որովհետեւ հակառակ թզուկին քաջալերանքին, տակաւին կը վախնար։

Անցան ամայի փողոցներէ, հասան գլխաւոր պողոտան.

– Այս պողոտային վերջաւորութեան կառուցուած է Շամիրամին պալատը։ Շատ նշանաւոր պողոտայ մը եղած է ժամանակին, չորս քիլոմեթր երկայնքով եւ 26 մեթր լայնքով։

Պալատին մուտքին, աստիճաններուն վրայ, պահակներ կային նիզակներով եւ վահաններով զինուած։ Անոնք կարեւորութիւն չտուին Ալինին եւ Բէբիին։ Ալինը յիշեց, որ ժամանակի հսկայ տարածութիւն մը կը բաժնէր զիրենք։ Այդ զինուորները չէին կրնար զիրենք տեսնել։ Զինուորներուն կամ ընդհանրապէս այս պատմութեան բոլոր դերակատարներուն համար Բէբին եւ Ալինը պարզապէս չկային։

Պալատին ճոխութիւնը հմայեց Ալինը, բայց պալատին գեղեցկութիւնները դիտելու ժամանակ չկար ։

Ելան աստիճաններէն վեր, անցան ընդունելութեան սրահներէն, թագաւորին յատկացուած բաժինէն։

Հասան թագուհիին բաժինը։

Շամիրամը, իր բազմոցին վրայ երկնցած, տխուր եւ սառած նայուածքով կը խոկար. նաժիշտները շրջապատեր էին զինք եւ կը փորձէին մխիթարել։ Հեռուէն փողերախումբի մը ձայնը կու գար։

Ալինը կրկին ընկերացաւ. Բէբին չձգեց ձեռքը եւ քաշեց զինք. Ալինը ստիպուած հետեւեցաւ։ Մեծ եւ ամայի սրահէ մը անցան ու կեցան հսկայ դուռի մը առջեւ։ Դուռը զարդարուած էր պատերազմի տեսարաններով, ձիերով, զինուորներով. գորշ եւ տխուր էր ամէն բան։

– Երանի՜ այստեղ չգայինք, այստեղը չեմ սիրեր,- մտածեց Ալինը։

Բէբին քաշեց զինք եւ միասին անցան դռնէն ներս։

Ալինը կեցաւ շատ վճռական շարժումով մը. քայլ մը եւս պիտի չյառաջանար, ոչ իսկ Բէբիին հետ։

– Եթէ դուն կ’ուզես, մօտեցիր,- ըսաւ Բէբիին,- ես հոսկէ կը դիտեմ։

Շատ մեծ եւ կլոր սենեակ մըն էր. պատերը ոչ պատուհան ունէին, ոչ վարագոյր, ոչ ալ զարդ։ Գմբէթին փոքրիկ բացուածքէն լոյսը ինկեր էր ներս, բազմոցի մը վրայ, ուր շատ գեղադէմ այր մը, թագաւորական ծիրանիով, կը քնանար։

– Արա Գեղեցիկը,- ճանչցաւ Ալինը,- իրապէ՛ս գեղեցիկ է։ Բայց եթէ Արան է, ուրեմն մեռած պէտք է ըլլայ, իսկ այս մարդը պարզապէս քնացած կ’երեւի։

– Ճիշդ այդ պատճառով Շամիրամը չի կրնար հաւատալ, որ մեռած է եւ կը յուսայ ողջացնել զինք յարալէզներուն միջոցով։

Բազմոցը, որուն վրայ Արա Գեղեցիկը դրած էին, կարմիր թաւիշէ էր։ Կարմիր բարձերուն վրայ, Արային թուխ գլուխը շատ գեղեցիկ կ’երեւէր։

Ալինը մտածեց, որ Արային դէմքին վրայ ուրիշ բան մըն ալ կայ, բան մը, որ զինք այնքան տարբեր կը դարձնէ ուրիշներէն, հեռատեսիլին վրայ երեւցող մարդերէն։

Արան նաեւ վեհանձն էր հոգիով, հպարտ էր եւ ազնուահոգի. այս բոլորը կը ցոլան իր դէմքին վրայ,- բացատրեց Բէբին,- չէ՞ որ ժողովրդական առածը կ’ըսէ՝ «Դէմքը հոգիին հայելին է»։

Արային բազմոցէն քիչ մը հեռու, գետինը, ծալապատիկ ծերունիներ նստեր էին եւ բոլորը միասին բան մը կը մռմռային, գլուխները օրօրելով։ Անոնց ետին, պատերուն տակ կեցեր էին փողահարները։ Նման գործիքներ Ալինը բնաւ չէր տեսած։

Երկար խողովակներ էին, մէկ ծայրը շատ բարակ, նուագողներուն շրթներուն վրայ, իսկ միւս ծայրը երթալով հաստնալով եւ վերջաւորութեան ծաղիկի պէս բացուած եւ գետին կռթնած։

Մեղեդին, զոր կը փչէին, շատ տխուր էր ու միօրինակ։

– Կը տեսնե՞ս, Ալին, անոնք կը խորհին իրենց աղօթքով, երգերով եւ երաժշտութեամբ վերակենդանացնել Արան։

– Ի՞նչ են այդ խողովակները։

– Փողեր։

– Բայց շա՜տ երկար են։ Սկիզբէ՞ն ալ այդքան երկար էին։

– Սկիզբէ՞ն։ Այսինքն երբոր մարդիկ ստեղծեցի՞ն փողը։

– Այո՛։

– Ո՛չ, ո՛չ։ Փողերը երկու ձեւով գտնուած են։ Ծովեզերք ապրող ժողովուրդները՝ խեցիներու միջոցով, իսկ անտառները ապրող ժողովուրդները՝ եղէգներու կամ կենդանիներու ոսկորներու եւ կոտոշներու միջոցով։

– Բէբի՛, երբեմն այնքան արագ կը խօսիս եւ այնքան շատ բան կը պատմես, որ չեմ կրնար հասկնալ։

– Օ՜, Ալին, իրաւունք ունիս։ Մենք շատ արագ կը խօսինք իրարու հետ։ Երբեմն կը մոռնամ, որ քեզի հետ աւելի հանդարտ խօսիմ։ Լա՛ւ, ուրկէ՞ սկսինք։

– Ի՞նչը ուրկէ սկսինք։

– Փողերու ծագումը. ծովեզերքէ՞ն թէ ցամաքէն։

– Ծովեզերքէն. ես ծովը շատ կը սիրեմ։

Ալինը վերջին ակնարկ մըն ալ նետեց քնացող գեղեցիկ թագաւորին վրայ եւ գլուխը ափսոսանքով շարժեց. պատմութենէն գիտէր, որ այս բոլորը ապարդիւն են. մեռած թագաւորը պիտի չվերակենդանանար։

 

Շարն․ Գ․

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ԲԷԲԻԻՆ ՀԵՏ (Բ.)

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ

Այս երկարաշունչ արձակը, որ պատումներու շարք մըն է, կը կատարէ երաժշտութեան պատմութեան մատուցումը, անոր ծագումէն սկսեալ, եւ կրնայ թէ պատանիներու, թէ չափահասներու կողմէ կարդացուիլ։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

Բիբիին հետ

2- ՏԷՐ ԵՒ ՏԻԿԻՆ ԲԷԲԻՆԵՐՈՒՆ ՔՈՎ

Գետեզրէն բաւական քալեցին. անտառը սկսաւ նօսրանալ. խիտ ծառերուն փոխարէն փոքրիկ թուփեր երեւցան. յետոյ մնաց միայն կանաչ մարգը, գորգի պէս փռուած արեւին տակ։ Այնքան հանդարտ էր չորս կողմը, Ալինը վազեց դէպի առուին ափը եւ սկսաւ ցատկռտել ջուրին մէջ։

– Ալին, հանդարտ կեցիր. եղնիկները պիտի վախցնես…

Ալինը նայեցաւ Բէբիին մատնանշած ուղղութեամբ։

Երկու եղնիկներ, ջուր խմած եւ յագեցած, կեցեր էին իրարու մօտ, միւս ափին, արեւին տակ ու կ’որոճային. այնքան գեղեցիկ էր անոնց պատկերը, որ Ալինը հմայուած, մոռցաւ իր խաղը ջուրին մէջ։

Յանկարծ երկու եղնիկները ցնցուեցան. մին հանդարտօրէն սկսաւ հեռանալ ափէն ու կորսուեցաւ մօտակայ թուփերուն ետին. միւսը մնաց եւ սկսաւ աչքերը աջ ու ձախ դարձնել, կարծես բան մը կը փնտռէր։ Ալինը կ’ուզէր Բէբիին բան մը հարցնել, երբ հեռուէն շատ մեղմ ձայն մը լսուեցաւ, մեղուի բզզոցի պէս բան մը, բայց որ ելեւէջներ ունէր, միօրինակ չէր մեղուին բզզոցին պէս։

Ալինը լուռ մնաց. եղջերուն հիմա բնաւ չէր շարժեր. ձայնը հետզհետէ մօտեցաւ. Ալինը կրցաւ շատ որոշ տեսնել մարդը, որ կը մօտենար, բայց չկրցաւ գիտնալ, թէ ձայնը ուրկէ՞ կու գար։

Մարդը կաշիէ մաշիկներ հագած էր, նաեւ՝ կաշիէ հագուստ մը, որ իր մերկութիւնը կը ծածկէր. կռնակէն կախուած մախաղին մէջէն նետերը դուրս ցցուած էին, իսկ աղեղը մարդուն ձեռքն էր։

Մարդը կը մօտենար, իսկ եղջերուն բնաւ չէր շարժեր. թէեւ ձայները մեղեդի ըլլալէ շատ հեռու էին, բայց Ալինն ալ զգաց, որ աղուոր եւ հանդարտ բան մը կար այդ միօրինակ ձայներուն մէջ։

Հիմա շատ յստակ կը տեսնուէր մարդուն ձեռքի աղեղը, որուն վրայ ամրացուած ձիու մազերուն վրայ մարդը կը սահեցնէր իր մատները՝ վեր-վար, վեր-վար։

Մարդը հիմա ա՛լ բոլորովին մօտ էր եղջերուին ու երբ կենդանին փորձեց փախչիլ, շատ ուշ էր արդէն. բարակ եւ ամուր պարանը անցած էր վիզէն. ի զուր կը կոտրտէր իր եղջիւրները խեղճ եղնիկը. արդէն բռնուեր էր։

Ալինը տակաւին չէր սթափած վերջին տեսարանին ցնցումէն. որքա՜ ն տարբեր էր եղջերուին տագնապը «նուագին» հանդարտութենէն։

– Այդ մարդը խաբեց եղջերուն եւ բռնեց զայն. երթանք ազատենք. մեղք է կենդանին։

– Բայց, Ալին, մենք չենք կրնար մօտենալ իրենց. մենք կը դիտենք միայն, որովհետեւ անոնք շատ-շա՜տ հեռու են մեզմէ. հարիւրաւոր տարիներ կը բաժնեն մեզ իրարմէ. անոնք սակայն արդէն գիտէին, թէ որքան զօրաւոր է երաժշտութեան ազդեցութիւնը բոլոր արարածներուն վրայ. տեսար, չէ՞, թէ ինչպէս այդ մարդը, առանց յոգնելու կրցաւ բռնել իրմէ խոշոր կենդանին. գիտե՞ս ինչպէս. պարզապէս զայն երաժշտութեամբ հմայելով։

– Ուրեմն եղջերո՞ւն ալ մտիկ կ’ընէր…

– Անշո՛ւշտ, մնաւանդ որ ան այդ «մեղեդին» իրեն համար կը նուագէր միայն։ Տեսա՞ր աղեղին ամրացուած ձիու մազերուն խուրձը։ Դարերու ընթացքին այդ գաղափարը պիտի զարգանայ, մինչեւ որ հասնի քու գիտցած ջութակին։

Ալինը Բէբիին վերջին խօսքերը շատ լաւ չլսեց, որովհետեւ շատ տխուր էր բռնուած եղջերուին համար։ Բէբին ալ լռեց. կը սպասէր, որ Ալինը յաղթահարէ իր տխրութիւնն ու արցունքը։

– Ալի՛ն։

– Հը՛։

– Ալի՛ն, պէտք է «այո» ըսել, ոչ թէ «հը»։

– Գիտեմ, Բէբի, բայց կը մտածեմ եղջերուին մասին։ Հիմա ձագուկները իրեն կը սպասեն, չէ՞… եւ յետոյ, Բէբի, շատ յոգնեցայ քալելէն։

– Յոգնեցա՞ր, Ալին, թէեւ շատ չքալեցինք։ Բայց քանի որ յոգներ ես, ուրեմն երթանք մեր տունը, քիչ մը հանգստացիր։

– Ձե՞ր տունը. տուն ունի՞ք դուք. ո՞վ կայ քեզմէ զատ։

– Ալին, անշուշտ չես խորհիր, որ մենք փողոցները կ’ապրինք, չէ՞։ Ես ունիմ տիկին մը եւ երկուորեակ զաւակներ։

– Այո՛, այո՛, Բէբի, հաճիս երթանք ձեր տունը, կ’ուզեմ տեսնել զաւակներդ,- Ալինը մոռցաւ յոգնութիւնը եւ կը մտածէր, թէ արդեօք Բէբիին զաւակները ի՞նչ հասակ ունենալու են, երբ իրենց պապան այսքան կարճ է՝ «ճիշդ մէկ ձեռքիս չափ»…։

Բէբին ուղղուեցաւ դէպի քիչ մը հեռուն գտնուող կաղնիի ծառերը։ Քալած միջոցին նաեւ բացատրութիւններ կու տար իրենց կենցաղին մասին։

– Գիտե՞ս, Ալին, մենք մեր տուները կը շինենք կաղնիի մը բունին տակ, անշուշտ առանց վնասելու կաղնիին արմատներուն։ Մօտը գտնուող երկրորդ կաղնիին տակ գաղտնի դուռ մը նախ կը բանանք, յետոյ երկար անցք մը կը փորենք մինչեւ մեր տունը։

– Ուրեմն ես պիտի չկարենամ տեսնել ձեր տունը,- տխրեցաւ Ալինը։

– Ճիշդ է, նախ որովհետեւ մեր տունը շատ փոքր է, եւ յետոյ, ինչպէ՞ս կրնաս հողին տակ մտնել։ Հոգ չէ։ Ես քեզի մեր տան յատակագիծը կը գծեմ հողին վրայ, յետոյ ալ կը կանչեմ կինս եւ զաւակենրս, որպէսզի անոնց հետ ծանօթանաս։

– Բայց որքա՜ ն հաճելի պիտի ըլլար ուղղակի մտնել ձեր տունը,- ափսոսաց Ալինը։

– Ալին, անկարելի բաներուն համար պէտք չէ տխրիլ։

Բէբին արագ-արագ կը քալէր, մինչեւ որ հասաւ հաստաբուն կաղնիի մը։

– Տե՛ս, մեր տունը ճիշդ ա՛յս կաղնիին տակ է, իսկ մուտքը՝ յաջորդ կաղնիին քովէն։ Նայիր, հիմա կը գծեմ մեր տան յատակագիծը, որ ճշգրտօրէն երեւակայես։

Եւ Բէբին կաղնիի բարակ ոստ մը առած, սկսաւ արագ-արագ գծել ու խօսիլ.

– Մենք, թզուկներս, շատ երկար կ’ապրինք, չորս հարիւր տարի։ Բոլորս ալ կ’ունենանք միայն մէկ զոյգ երկուորեակ զաւակներ։ Ե՞ս, ես երկու հարիւր եօթանասուն հինգ տարեկան եմ։ Թզուկ մը իր տունը կը շինէ ամուսնանալէն քսան տարի առաջ։

– Քսա՞ն…- Ալինը զարմացաւ։

– Գիտե՛ս, Ալին, որքա՜ ն դժուար է գետնափոր անցք մը բանալը, յետոյ տան սենեակները…

– Ձեր տունը քանի՞ սենեակ ունի։

– Մենք շատ սենեակներու պէտք չունինք։ Մեծ սրահ մը բաւարար է։ Այնտեղ կը ճաշենք, հիւրեր կ’ընդունինք եւ մեր օրը կ’անցընենք։

– Եւ ո՞ւր կը քնանաք։

– Պահարաններուն մէջ։ Պահարաններ, որոնք շատ կը նմանին քու մեծ մօրդ տան պատիհոնններուն։[1]

Ալինին մեծ մայրը հին ճարտարապետութեամբ շինուած բակով տան մը մէջ կը բնակի. այդ տան երկու սենեակներն ալ պատիհոններ ունին, ուր մեծ մայրիկը իր ծրարները կը պահէ։ Բայց քնանա՞լ…

– Թերեւս հաճելի է պատիհոններուն մէջ քնանալը, չէ՞, Բէբի՛…։

– Ոչ միայն հաճելի, այլ նաեւ հանգստաւէտ է եւ խնայողական. նայի՛ր, այդ տեղը բաղնիք է, դէպի աջ՝ մթերանոցը եւ աւելի հեռուն՝ ջրհորը։

Ալինը կռթնած կաղնիին բունին, մեծ հետաքրքրութեամբ մտիկ կ’ընէր։ Եթէ ինք ալ ըլլար Բէբիին չափ, Բէբին պէտք պիտի չունենար այս բացատրութիւնները տալու. ուղղակի տուն կը մտնէին եւ թերեւս տիկինը թէյ մը հրամցնէր։ Ալինը թէյ շատ կը սիրէ։

– Ծարաւ եմ,- մրմնջեց։

– Ծարա՞ւ ես, Ալին, հիմա մանչս ջուր կը բերէ,- ըսաւ Բէբին եւ սկսաւ զոյգ ոստումներով ցատկռտել ծառին մօտ։

– Թոփ-թոփ… թոփ-թոփ…

Ալինը զարմանքով նայեցաւ Բէբիին։

– Տղաս կը կանչեմ,- բացատրեց Բէբին։

Քանի մը վայրկեան չանցած, դէմի կաղնիին քովէն մուկի պէս բան մը վազելով եկաւ։ Եթէ չըլլար կոնաձեւ, կարմիր գլխարկը, Ալինը անպայման մուկ պիտի կարծէր զայն։

– Ապրի՛ս, մանչս։ Գնա՛, ըսէ՛ մամայիդ, որ հիւր ունինք. ինք եւ քոյրիկդ թող գան եւ ծանօթանան Ալինին հետ։

– Ա՛ռ, Ալին, ջուր։

Ալինը նայեցաւ Բէբիին ձեռքին։ Խեղճը դժուարութեամբ շալկեր էր ջուրով լեցուն ընկոյզի կեղեւ մը. քիչ կը մնար, որ Ալինը խնդար. բայց զսպեց ինքզինք. Բէբիին համար այդ «դոյլը» բաւական ծանր էր։

– Շնորհակալ եմ, Բէբի,- ըսաւ ու խմեց ջուրը, որմէ արմատներու համ կու գար, բայց այդ համը անախորժ չէր։

– Ամէն բան որքա՜ ն տարբեր է իմ գիտցածէս,- մտածեց Ալինը։

Դէմէն Բէբիին ընտանիքը կը մօտենար։

– Ահա կինս եւ երկուորեակներս,- ծանօթացուց Բէբին։

– Բարե՛ւ, տիկին,- ըսաւ Ալինը, փորձելով յիշել, թէ իր մաման ի՞նչ ըսած էր նման պարագաներու՝- շատ ուրախ եմ ծանօթանալուս։

Տիկին թզուկը, վարժ չըլլալով նման մեծարանքի, սկսաւ քրքջալ, իսկ Ալինը վախցաւ, որ սխալ կամ ծիծաղելի բան մը ըրեր է։

– Մենք երբ հանդիպինք,- բացատրեց Բէբին, զիրար քիթով կը բարեւենք, մեր քիթերը իրարու կը քսենք, կնոջս համար տարօրինակ թուեցան քու խօսքերդ։

Յետոյ դարձաւ կնոջը.

– Ալինը շատ յոգնած է, կազդուրիչ բան մը բերի՞ր։

– Մեր թէյէն բերի,- ըսաւ կինը։ Ձայնը զիլ էր, շատ արագ կը խօսէր, բայց ժպտուն էր եւ կարմիր այտերը առողջ ու հաճելի երեւոյթ կու տային իրեն։

Բէբիին զաւակները մօրը ետեւը պահուըտած, չարաճճի աչուկներով կը դիտէին Ալինը։ Ալինը առաւ տիկնոջ հրամցուցած «գաւաթը», որ պտուկի կճեպ մըն էր պարզապէս եւ փորձեց խմել։ Հազիւ կաթիլ մը քաղցրահամ հեղուկ դպաւ լեզուին։

– Շնորհակալութի՛ւն։

– Անուշ, Ալին։ Հիմա, որ կազդուրուած եւ հանգիստ կը զգաս, կրնանք շարունակել մեր ուղեւորութիւնը։

– Շնորհակալութի՛ւն, տիկի՛ն,- ըսաւ Ալինը։

– Ցտեսութիւն, Ալին, ցտեսութիւն…

– Բէբի, ճիշդ է, որ դուն գծեցիր տանդ յատակագիծը, ծանօթացուցիր զիս ընտանիքիդ, սակայն բնաւ չխօսեցար ձեր կենցաղին մասին։

– Մենք ցերեկները կը քնանանք եւ կ’աշխատինք գիշերները։

– Կ’աշխատի՞ք…

– Բայց անշո՛ւշտ, Ալին. ամէն ոք կ’աշխատի, պէ՛տք է աշխատի, չէ՞։

– Ի՞նչ կ’աշխատիք։

– Մենք ծնունդով ատաղձագործ ենք. շատ յաճախ կ’օգնենք կենդանիներուն. օրինակ, երբ երկու եղջերուներու եղջիւրները կռիւի մը ընթացքին իրար անցած ըլլան, ես իմ սղոցով կը կտրեմ եւ կը բաժնեմ զանոնք։ Մեզմէ շատերը լա՛ւ անասնաբոյժ են, կը բուժեն անտառին վիրաւոր կենդանիները։ Տակաւին կայ գլխաւորը՝ փոքրիկներուն օգնելու եւ սորվեցնելու գործը։

– Հա՜, ճիշդ է։

– Անշուշտ մաման ճաշ կը պատրաստէ, լուացք, մաքրութիւն…

– Ճի՛շդ մեզի պէս։

– Պզտիկները կ’օգնեն իրենց ծնողքին։

– …

– Ալի՛ն, չես ըսեր՝ «ճիշդ մեզի պէս»։ Դուն ծնողքիդ չե՞ս օգներ։

– Երբեմն։

– Իսկ եթէ մեր կեանքին մէջ արտասովոր բան մը պատահի, ես կ’արձանագրեմ իմ տոմարիս մէջ, որպէսզի չմոռնանք։

ՇարնԲ

 

[1] Պատիհոն – (բարբառային) պատի մէջ պատուհանի նման փոքր պահարան։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԷԲԻԻՆ ՀԵՏ

Այս երկարաշունչ արձակը, որ պատումներու շարք մըն է, կը կատարէ երաժշտութեան պատմութեան մատուցումը, անոր ծագումէն սկսեալ, եւ կրնայ թէ պատանիներու, թէ չափահասներու կողմէ կարդացուիլ։

ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԼՕԿ

 

թզուկ

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ

1- Ծանօթացում

Ալինը թերթ կը կարդար, այսինքն կը փորձէր կարդալ ճիշդ ա՛յն բաժինը, որ երէկ պապան խաչանշած էր, որ մաման իր ազատ մէկ ժամուն անպայման կարդար։ Այդպէս կ’ընէր պապան, երբ շատ հետաքրքրական բան մը ըլլար թերթին մէջ։ Ալինը գիտէր, որ շատ հետաքրքրական բաներ կան թերթերուն մէջ, որովհետեւ մաման միշտ կը պատմէր իրեն, կարդալէ ետք պապային մատնանշած բաժինը։ Այսօր, սակայն, մաման տակաւին չէր վերջացուցած իր գործերը, իսկ Ալինը շատոնց սորված էր դասերը եւ կը փորձէր թերթը կարդալ։

Բառերը քիչ մը դժուար էին իրեն համար, ճիշդ է, որ արդէն հինգերորդ դասարան էր ինք, սակայն տակաւին նման դժուար բառեր չէին սորված։ Ալինը անվհատ կը շարունակէր ընթերցումը, քանի մը տող կարդալէ ետք հասկցած էր, որ այնտեղ գրուած էր երաժշտութեան մասին, նաեւ ուրիշ լեզուի մը մասին, որ ո՛չ արաբերէն է, ո՛չ ալ ֆրանսերէն. այդ լեզուին անունը չկայ. թերթը կ’ըսէ սակայն, որ աշխարհի բոլոր մարդոց հետ կարելի կ’ըլլայ խօսիլը, եթէ մէկը գիտնայ այդ լեզուն։

Ալինը թերթը ձգեց եւ մտածեց, թէ որքա՜ն լաւ պիտի ըլլար, եթէ ինք ալ գիտնար այդ լեզուն. այն ատեն դժուարութիւն պիտի չունենար Մազէնին եւ Թրէյսիին հետ խաղցած միջոցին։

– Ալի՜ն, Ալի՜ն…

Անպայման մաման է, որ կը կանչէ, մտածեց Ալինը, բայց չելաւ աթոռէն։ Արեւը շատոնց քնանալու գացեր էր. սենեակը մութ էր, բայց Ալինը տակաւին կրնար տեսնել թերթին վրայ եղած նկարը, ուր երկու մանուկներ երկար եղէգներ դրած իրենց շրթներուն խաղ մը կը խաղային կարծես։

– Ալի՜ն…

Ձայնը շատ մեղմ էր եւ շատ մօտէն կը լսուէր. Ալինը նայեցաւ բազկաթոռի թեւին.

– Այսքան ալ պզտիկ մարդ կ’ըլլա՞յ,- միտքէն խնդաց եւ աչքերը շփեց։

– Ալին, ես թզուկ Բէբին եմ. լսեցի թէ որքա՜ն կը փափաքէիր սորվիլ թերթին մէջ գրուած լեզուն. ես կրնամ օգնել քեզի, որ սորվիս այդ լեզուն։

Զարմանալի, Ալինը թերթը կարդալ սկսելէն ի վեր ոչ ոքի հետ խօսած էր։

– Ինչպէ՞ս գիտցար, որ ես կ’ուզեմ այդ լեզուն սորվիլ. չէ՞ որ ես չէի խօսեր, միայն կը մտածէի…

– Կ’երեւի թէ դուն բնաւ չես լսած մեր մասին, Ալի՛ ն,- ըսաւ Բէբին,- թզուկները կը լսեն բոլոր փոքրիկներուն փափաքները եւ կ’օգնեն, որ անոնք իրականացնեն միայն բարի եւ օգտակար փափաքները։ Մեզմէ իւրաքանչիւրը կ’երթայ մէկ հոգիի օգնելու եւ երբ վերջացնէ իր պաշտօնը, կ’երթայ ուրիշի մը, խնդրելէ ետք, որ այդ անձը իր սորվածները փոխանցէ ուրիշներու եւ այդ ձեւով ինքն ալ օգնէ մեզի։ Հիմա հետս եկուր, որ քեզի աղուոր ու հին աշխարհներ տանիմ. կ’ուզե՞ս գալ։

– Անշո՛ւշտ,- ըսաւ Ալին,- նախ, որ դուն շատ բարի կ’երեւիս, որովհետեւ կը նմանիս իմ մեծ հայրիկիս, ճերմակ մազ-մօրուքով, եւ յետոյ, ես շատ կը սիրեմ նոր բաներ տեսնել ու սորվիլ։

Բէբին ցատկեց բազկաթոռին թեւէն վար եւ Ալինը գնաց ետեւէն. շատ զգոյշ կը քալէր, որովհետեւ կը վախնար կոխելու Բէբիին վրայ։

– Ես խոստացայ քեզի երաժշտութիւն սորվեցնել,- կ’ըսէր Բէբին, երբ Ալինը ընդմիջեց զայն․

– Երաժշտութի՞ւն… Բայց դուն ինծի պիտի սորվեցնես ա՛յն լեզուն, որուն միջոցով պիտի կրնամ աշխարհի բոլոր փոքրիկներուն հետ խօսիլ, մանաւանդ Մազէնին ու Թրէյսիին հետ։

– Ո՞վ են անոնք…

– Անոնք մեր դրացիներն են, որոնց հետ երբեմն կը խաղամ. բայց ո՛չ արաբերէն ո՛չ ալ անգլերէն լաւ գիտեմ ու երբեմն չեմ հասկնար անոնց ըսածը։

– Հոգ չէ, օր մը կը հասկնաս։ Կրնաս իրենց ալ երաժշտութիւն սորվեցնել այն ատեն։

–  Հապա լեզո՞ւն…

– Ալի՛ն, տակաւին չհասկցա՞ր, թէ երաժշտութիւնն է այն լեզուն, զոր դուն այնքան կ’ուզես սորվիլ։

– Բայց ինչպէ՞ս կարելի է խօսիլ անով…

– Անշո՛ւշտ կարելի է. օրինակ, երբ փոքրիկ մանուկ մը իր օրօրոցին մէջ անդադար կու լայ, դուն կրնաս քաղցր եւ մեղմ մեղեդիով մը զինք հանդարտեցնել. կամ կ’ուզես Մազէնին եւ Թրէյսիին հետ պար մը պարել, ուրախ երգ մը կ’երգես, ծափ կը զարնես ու կը տեսնես, որ իրենք ալ պիտի սկսին ծափ զարնել եւ ցատկռտել. ատիկա կը նշանակէ, թէ դուն ուրախ ես եւ իրենք ալ կը մասնակցին քու ուրախութեանդ։

– Ես շատ կը սիրեմ երգել ու պարել,- ուրախացաւ Ալինը։

– Մենք շատ CD-ներ ունինք. երբ հայրիկս մտիկ կ’ընէ, ես ալ կը լսեմ, բայց անոնք շատ դժուար են, շատ չեմ սիրեր։

– Բայց այդ բոլորէն առաջ, քեզ պիտի տանիմ հին երկիրներ, որպէսզի տեսնես, թէ հին մարդիկը ինչպէ՞ս կ’արտայայտէին իրենց զգացումները, ուրկէ՞ եւ ինչպէ՞ս ծնունդ առած է երաժշտութիւնը, հասնելու համար մինչեւ քու լսած մեղեդիներուդ։

– Չէ՞ որ լեզու մը խօսելու եւ հասկնալու համար նախ պէտք է գիրերը սորվիլ, բայց մանաւանդ բաներ մը գիտնալ այդ լեզուն գործածող ժողովուրդներուն մասին։ Յոգնեցայ,- ըսաւ Ալինը ու կեցաւ։

– Երկու դարձուածք եւս՝ կը հասնինք նախամարդուն, զգոյշ եղիր, որ չիյնաս։

Հասեր էին բլրակի մը գրեթէ գագաթը. Ալին հետեւեցաւ Բէբիին եւ երբ իրենց առջեւ փռուեցաւ տարածութիւնը խիտ անտառներու, գետի մը ափին, Ալին ապշահար մնաց։ Նման անտառներու եւ գետերու մասին սորված էին դպրոցը. իր պապան ալ հետաքրքրական բաներ պատմած էր այդ մասին. բայց տեսնե՜լ, բնաւ չէր կարծեր, որ օր մը կրնայ տեսնել զանոնք։

– Բէ…

Տղոց ձայներ լսուեցան քիչ մը հեռուէն՝ անտառին եզերքէն։

Ալինը կեցաւ վախով եւ նայեցաւ Բէբիին։

– Անոնք կը խաղան եւ հիմա թմբուկը պիտի ստեղծեն։

– Ի՞նչ ըսել է ստեղծել, Բէբի՛…

– Այսինքն նոր բան մը շինել. նայի՛ր։

– Այս տղաքը արջուկի պէս մազոտ են, կապիկի պէս կը ցատկռտեն եւ աչքերնին աջ-ձախ կը շարժեն, – մտածեց Ալինը, – որքա՜ ն տարբեր են ինձմէ, – նայեցաւ իր մաքուր ոտքերուն, սանտրուած մազերուն եւ հագուստներուն։

– Ասոնք նախամարդիկ են, Ալին, երբ տակաւին մարդ արարածը խօսիլ չէր գիտեր, կ’ապրէր քարայրներու մէջ եւ կը կերակրուէր որսացած կենդանիներով։

Տղաքը կը խաղային քարեր նետելով։ Ալինը ուշադրութեամբ նայեցաւ եւ տեսաւ, որ քիչ մը հեռուն եղջերուի գլուխ մը կար, որուն քարեր կը նետէին տղաքը. երբեմն քարերը կը դպնային երջերուին, երբեմն՝ ոչ։

– Որքան չար են,- մտածեց Ալինը,- ինչո՞ւ կը չարչարեն խեղճ կենդանին։

– Անոնք չար չեն, նշանառութիւն կը սորվին։

– Մեղք չէ՞ կենդանին։

– Տեսածդ կենդանի չէ, այլ սպաննուած կենդանիին գլուխը միայն, որուն կը փորձեն հասցնել իրենց քարերը։

Եղջերուին գլուխէն քիչ մը անդին, դէպի աջ, գետինը ծածկոցներու նման բաներ փռուած էին, չորս կողմը քարերով։

– Կ’երեւի քարեր դրեր են, որ ծածկոցները հովէն չթռին,- մտածեց Ալինը։

– Ալի՛ն, Ալի՛ն, անոնք ծածկոց չեն, այլ կենդա

– Պուուուուում…

Հսկայ պայթում մը լսուեցաւ, որ արձագանգեց դէմի լեռներուն վրայ։

Թռչունները թռան ծառերէն, իսկ տղաքը, ամէն մէկը մէկ կողմ վազեց ու պահուըտեցաւ։ Կատարեալ լռութիւն տիրեց։ Միայն Բէբին էր, որ չէր վախնար կարծես ու կը ժպտէր մօրուքին մէջէն։

– Տուն երթանք, Բէբի,- աղաչեց Ալինը,- շատ կը վախնամ…

– Վախնալու պէտք չունիս, եղածը թմբուկի մը ձայնն էր։

– Թմբո՞ւկ, ինչպէ՞ս…

Մինչ այդ, տղաքը կամաց-կամաց ելան իրենց պահուած տեղէն, սրընթաց արշաւեցին նոյն ուղղութեամբ եւ անհետացան ծառերու ետին։ Շատ չանցած, տղոց գացած ուղղութենէն փայտերով զինուած մարդիկ սկսան մօտենալ։ Ալինը մեծ հետաքրքրութեամբ կը դիտէր։

Մարդիկը արագ-արագ կու գային, բայց քանի կը մօտենային հոն, ուրկէ պայթումը լսուեր էր, անոնց քայլերը կը դառնային աւելի դանդաղ, զգոյշ եւ վախը յստակ կ’երեւէր անոնց դէմքերուն վրայ։ Սակայն չորս կողմը լռութիւն էր. թռչունները վերադարձեր էին ճիւղերուն եւ աղուոր-աղուոր կը ծլվլային։

Մարդիկը, լռութենէն քաջալերուած, սկսան աւելի մօտենալ, բայց միշտ զգոյշ եւ փայտերը պատրաստ պահած։

Ձայն չկար։

Մօտեցան քիչ մըն ալ եւ սկսան աղմկել, փայտերը շարժելով։

Բէբին դարձաւ Ալինին.

– Կը տեսնե՞ս,- ըսաւ,- անոնք կը փորձեն վախցնել այն, որ այդ պայթումը ըրեր էր։

– Բայց ո՞վ ըրեր էր պայթումը։

– Քարը։

– Ինչպէ՞ս քարը։

– Ալի՛ն, կը տեսնե՞ս այդ փռուածները, զորս դուն ծածկոց կարծեցիր. ատոնք կենդանիներու մորթեր են. կենդանին սպաննելէ ետք, կաշին կը քերթեն միսէն, փոս մը կը փորեն գետինը, պզտիկ կրակ մը կը վառեն եւ այդ կաշին կը ծածկեն փոսին վրայ, որ կրակէն չորնայ եւ օգտագործեն իրենց համար հագուստներ շինելու։ Երբ տղաքը նշանառութիւն կ’ընէին, քարերէն մին վրիպեցաւ եւ ինկաւ փռուած կաշիներէն մէկուն վրայ։ Ձայնը, որմէ վախցար, այդ բնական թմբուկէն ելած ձայնն էր։

– Թմբուկները այդպէ՞ս կը շինեն։

– Այո, թմբուկները զանազան ձեւեր կրնան ունենալ, բայց շինելու կերպը նոյնն է. կլոր տուփի մը վրայ կենդանիի չորցած կաշի փակցնել. իւրաքանչիւր հարուած այդ կաշիին վրայ կը բազմապատկուի եւ կը տարածուի։

Մարդիկը տակաւին կը պոռչտային փայտերը շարժելով, երբ

– Պուուուուում… կրկին արձագանգեց պայթումը։

Մարդիկը, բացի մէկէն, լեղապատառ փախան. կեցողը կը դիտէր ձեռքի փայտը, փոսը. կանչեց ընկերները.

– Հէէէէյ…

Կանչեց ընկերները եւ ցոյց տուաւ փոսը։

– Տեսա՞ր, Ալին, անոնք կը խորհին, որ կաշիին տակ, փոսին մէջ թակարդուած արարած մը կայ։

Մարդիկը հարայ-հրոցով մօտ եկան. անոնք կ’ուզէին սպաննել թակարդուած հրէշը։ Բայց իրենց փայտի առաջին հարուածներուն հետ ահագին աղմուկ բարձրացաւ.

– Պում, պում, պում…

Մարդոցմէն մին, այն, որ գլխուն վրայ փետուրներ կը կրէր, սաստեց բոլորը եւ իր ձեռքի փայտով, կամացուկ մը դպաւ փոսը ծածկող կաշիին.

– Շըըըշշշ… խորունկ ձայնը տարածուեցաւ։

Մարդը կրկնեց շարժումը.

– Շըըըշշշ… ձայնը կրկնուեցաւ։

Մարդը, ա՛լ վստահ եւ անվախ, սկսաւ նախ կամաց, յետոյ աւելի ուժգին հարուածել կաշին.

– Շըշ-շըշ-թըք-թըք-թախ-թախ-պում-պում-պուուում…

Հաւաքուած մարդիկը յանկարծ հասկցան կարծես եղածը եւ սկսան իրենք ալ հարուածել. գոռում-գոչումով լեցուեցաւ միջոցը։

– Օ՜, Բէբի, գլուխս ցաւցուցին ասոնք,- ըսաւ Ալինը։

Անոնք արդէն գտած են երաժշտական առաջին գործիքը՝ թմբուկը. շատ ուրախ են. տակաւին պիտի հաւաքուին կիներն ու փոքրիկները եւ պարեն ու ցատկեն այս նոր գործիքին կշռոյթով։

– Կշռոյթ ի՞նչ է, Բէբի,- հարցուց Ալինը եւ տակաւին պատասխան չստացած, շարունակեց.- Բէբի, թմբուկէն առաջ ի՞նչ կը նուագէին։

– Որքա՛ն բան կը հարցնես, Ալին. թմբուկէն առաջ բան չկար. ծափ կը զարնէին ձեռքերով, կամ ալ ոտքերով գետինը կը թոփէին. իսկ այդ ծափ զարնելը, որ կ’ընկերակցի երգի մը, կշռոյթ կը կոչուի. կշռոյթը ժամանակի փոքրիկ միաւորներու հաւասար գնացքն է երգի ընթացքին։

– Մենք դպրոցը, երգի ատեն, մի՛շտ ծափ կը զարնենք։

– Եւ ծափով կշռոյթ կը պահէք։ Երթա՞նք, Ալին, դեռ որքա՜ ն բան կայ տեսնելիք։

– Այո՛, երթանք. կ’ուզեմ ամէն բան տեսնել ու սորվիլ։

– Կամաց-կամաց, Ալի՛ն, որ տեսածներդ լա՛ւ հասկնաս ու մի՛շտ յիշես։

– Ինչպէ՞ս կրնամ այսքան հետաքրքրական բաները մոռնալ. երթա՛նք,- ըսաւ Ալինը խանդավառութեամբ։

 

Շարն Ա

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: