ՀԱՐՑ ԵՒ ՀԱՐՑՈՒՄ

(ԶՐՈՅՑ ԼԵԶՈՒԻ ՄԱՍԻՆ)
Գ. ՄԱՍ

Կը զրուցեն՝ Իշխան Չիֆթճեան եւ Լուսինէ Աւետիսեան

%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b4

ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

(Նախքան նիւթերուն անցնիլը, կ’ուզեմ ընդգծել հոս սա երկխօսութեան կարեւորութիւնը. երկձայն զրոյց մը՝ «հայրենի»ի մը (Դուք իբրեւ արցախցի մը, Հայաստան փոխադրուած) եւ սփիւռքահայու մը միջեւ: Առիթով մը գրած եմ, որ երբ կը խօսուի բոլոր հայերու հայկական ինքնութեան հաւասարութեան մասին, այդ հաւասարութիւնը քարոզչականէն անդին արժէք մը պէտք է ունենայ: Բայց որովհետեւ այդ հաւասարութիւնը իրողապէս չկայ, եւ բնական է որ չըլլայ, չկայ նաեւ անոր մասին զրոյցը: Այդ զրոյցը բոլոր տեսակի հայերուս միջեւ հարկ է որ տեղի ունենայ: Հայ-թուրք զրոյց մը եղաւ, ցեղասպանութեան մասին, քանի մը տարի առաջ, ու հատոր ալ հրատարակուեցաւ (Ահմետ Ինզէլ-Միշէլ Մարեան), սակայն հայաստանցի-սփիւռքահայու (աս պարագային՝ արցախցի-սփիւռքահայու) միջեւ զրոյցի մը պարագան ինծի ծանօթ չէ: Գուցէ հարկը չկայ այս յիշեցումին, ինչպէս շատ մը ուրիշ բաներու…: Մեր բնականաբար ունեցած տարբերութիւններուն հանդէպ ու անոնց մասին չխօսելու վախը շատ վտանգաւոր է, ինչպէս «ազգային միութեան» դատարկ քարոզչութիւնը: Խօսքը իրաւունք կու տայ ինքն իրեն բանալու բոլոր վախերուն եւ քարոզչութեանց ծալքերը: Զրոյցը կրնայ նման նպատակներ ալ ունենալ):

Ձեր առաջ դրած հարցերուն կ’ուզեմ հետեւեալ կէտերով անդրադառնալ.-

 

Ա. Ժողովուրդ-գրականութիւն առուտուրը

Նիւթը հին է: Ո՞վ զո՞վ…կ’առաջնորդէ: Կամ ի՞նչ յարաբերութիւն երկու կողմերուն միջեւ: Ժողովուրդը կար գրականութենէն առաջ, հարկաւ: Բայց եկէք Յովհաննէս Մկրտիչին խօսքն ալ չմոռնանք… «…Զկնի իմ գայ այր որ առաջի իմ եղեւ, զի յառաջ իսկ էր քան զիս» (Աւետարան ըստ Յովհաննու, Ա. 30): Եթէ նոյնիսկ բռնազբօսիկ թուի այս համեմատութիւնը, ըսել ուզածս ընդհանրապէս առաջիններու երկրորդացումներուն կը վերաբերի, որ պատմութեան մէջ շրջումներու օրէնքն է:

Գրականութիւնը իբրեւ հում տուեալ կու գայ ժողովուրդին սրտէն, բայց կը մարզուի այդ սրտէն թերեւս շատ հեռու, հեռաւոր կամ մօտաւոր տարրալուծարաններու (լապորաթուար) մէջ: Ձեր պարագային՝ Արցախի մամիկներու բերնին մէջ որքան հում գրական տուեալ կար ու կայ. իմ պարագայիս՝ Պուրճ-Համմուտի իմ սկզբնական աշխարհիս մէջ որքան գրականութիւն կար ու կայ: Գրականութիւնը ամէնուրեք է, բայց տարրալուծարաններ, – մեր պարագային անոնք կրնան Եդեսիա, Բիւզանդիոն-Կ. Պոլիս, Դորպատ, Մոսկուա, Ժընեւ, Պոլիս, Թիֆլիս եւ այլ անուններ ունենալ,- յղկումի կեդրոններ են, որոնք հողին, Երկրին, տոհմիկին, հայրենիին հետ կապը մասամբ կը հեռացնեն. պարզապէս որովհետեւ ամէն աճում հեռացում մըն է ինքնին: Նման մտահոգութեան մը՝ հեռացումին վերացման տագնապի մը արդիւնքն է «հայ հոգի»ի փնտռտուքը, Պոլսոյ «Մեհեան» հանդէսին շուրջ (1914): Նրբութիւններու, Ձեր ակնարկած «վերթեւումներուն» գացած ու անոնց ձգտումն ունեցող գրականութիւնը պահ մը կ’անդրադառնայ իրեն ծնունդ տուած աշխարհին ու անոր հանդէպ հարազատ ըլլալու կամ չըլլալու իր վիճակին: Այս ետդարձը, կամ թերեւս՝ երթուդարձը, կարեւոր է, ժողովուրդ-հող-գրականութիւն առուտուրը կենսակազմակերպելու համար: Բայց ինչպէս քաղաքակրթութեան մէջ, ընդհանրապէս, միայն մէկ ուղղութիւն կայ՝ դէպի առջեւ: Մասնակի ետդարձի, տեղքայլի, եթէ կ’արտօնէք՝ նահանջի (որպէսզի տեսնենք բառերուն մէջ աճող ու ապրող նրբութիւնները) մասին էր խօսքը: Ամբողջական ետդարձ չկայ:

Ուրեմն, լեզուին մարմնակրթական բոլոր փորձերը, զարգացումներն ու աճումները տեղի կ’ունենան գրականութեան մէջ: Այս կէտին մէջ համաձայն ենք: Սակայն որոնումով գալիք յօրինումները կրնան շատ տարբեր ըլլալ եւ են: Տարբեր աղբիւրներու ջուրերը, համերը՝ Հայաստան կամ Սփիւռք շատ տարբեր կրնան ըլլալ ու են ալ: Տեսակաւորութիւն ընդդէմ տեսակի միութեան՝ պիտի դնեմ: Բազմակին՝ իբրեւ կարելիութեանց սրում: Այսինքն, թոյլ տուէք առարկել, որ մէ՛կ գաղափարախօսութեան վրայ չձեւուին դասագիրք կամ գրականագիտութիւն ընդհանրապէս, այլ ըլլան ազատ ու բազմաթիւ մօտցումներ։

 

Բ. Դասագիրք ու դաստիարակութիւն

Արեւմտահայ Գրականութեամբ այժմ աւելի շատեր կը զբաղին ի Հայաստան, քան նախապէս, տասնամեակներ առաջ, կ’ըսէք: Չեմ գիտեր, վստահաբար ճիշդ ըլլալով հանդերձ՝ գոհացուցի՞չ է այս տուեալը: Հոս հետաքրքրուողներու թուաքանակը միայն կարեւոր չէ, այլ արեւմտահայ գրականութեան համահաւասար ներկայութիւնը: Այսինքն՝ տաս արեւելահայ գրողին դիմաց՝ ճի՛շդ տաս արեւմտահայ գրող բովանդակէ դասագիրք մը: Կարելի՞ բան է: Պատասխանը Դուք պէտք է տաք: Ընդհանուր ուսումնական ծրագրին՝ դասագրքայինին, համալսարանականին եւ այլոց մէջ միտումնաւոր ներկայութիւնն ու բաշխումը նիւթերուն, հաւասարութեան նոյն սկզբունքով՝ անկարելի՞ է: Այսպիսի «արդարութիւն» մը ընդմէջ արեւմտահայ եւ արեւելահայ գրականութեանց զիս կը հետաքրքրէ: Թէ՛ Հայաստան թէ՛ Սփիւռք: Ինծի ծանօթ ու մեր օգտագործած դասագիրքերը՝ Բ. Թաշեանի «Հայկարան»ը եւ Մ. Իշխանի «Հայ Գրականութիւն»ը, երեք հատոր, ունին որոշ չափով հաւասարակշռութիւն մը, այս իմաստով: Չեմ արդարացներ այդ գործերը: Որոշ չափով մը՝ կ’ըսեմ: Յստակ է, որ այս կամ այն հեղինակին գործը հանելու կամ ուրիշը դնելու տրամաբանութիւն մը ի գործ կրնայ դրուիլ։ Լաւ կը յիշեմ, թէ Սունդուկեանի կամ Շիրվանզադէի աշխարհները մասամբ զգալի ըլլալով հանդերձ մեր աշխարհին շատ օտար էին ատենին։ Ինչո՞ւ։ Որովհետեւ դասատուն այդ աշխարհը չէր կրնար բանալ մեզի։ Հաւանաբար։

Ուսուցիչի որակ, իտէալական մթնոլորտ, լեզուի սէր, գրականութեան պաշտամունք: Որոշ տեղ մը կարեւոր են: Կը յիշեմ Պօղոս Սնապեանի (1927-2014) մէկ խօսքը, թէ Յ. Օշականի (1883-1948), որուն ինք աշակերտած էր Երուսաղէմ, բոլոր աշակերտները չէին որ գրող կը դառնային կամ գրականութեամբ կը զբաղէին. բայց բոլորը կամ շատերը կը հետաքրքրուէին, կը խանդավառուէին գրական կամ ազգային հարցերով: Յուսամ ճիշդ կը յիշեմ Սնապեանի խօսքը: Մօտաւորապէս այս էր ըսածը: Աշակերտը խանդավառել ուսուցիչին գործը պիտի ըլլայ: Բայց ամէն տեղ խանդավառող կամ «լաւ» ուսուցիչ փնտռելը ճիշդ չէ: Պատրաստուած ուսումնական ծրագիրը, որ միշտ վերանայման կ’ենթարկուի, մանկավարժական մեթոտներով կը վերանորոգուի, ուսուցիչներն ալ կը մղէ ինքնավերանորոգման կամ խմբական վերանորոգութեան, յատուկ ձեռնարկներով:

Կրակը, սէրը, հակումը, իտէալը, արժէքը դպրոցին կամ համալսարանին մէջ, սակայն, հարկ է որ կիսուին, քերցուին ու անոնց մէջ մտնէ թարմ եւ ուրիշ խաւ մը, որ անոնց կը բերէ նաեւ միւս կողմէն՝ առարկայականութենէն (նշուածները բոլորը ըլլալով ենթակայական – Հայաստան մինչեւ այսօր անամօթաբար կ’ըսէք՝ օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ), գիտականութենէն տուեալներ: Այսինքն ոչ թէ միայն տուեալ ուսուցիչին վերլուծումով խանդավառուիլ ու անոր հետեւիլ, այլ նաեւ ընդհանուր հարթակ մը ունենալ, որ անանձնական է:

Ուսուցանողի կերպարին մասին կատարած Ձեր ակնարկութիւնը ինծի հետեւեալ երեւոյթը կը յիշեցնէ նաեւ: Սպասելի է, որ հայաստանեան համալսարանական շրջանակները միջազգային ու հանրածանօթ ակադեմական դէմքերու այցելութիւնները ընդունին: Ասիկա արդիականութեան չափանիշ չէ անպայման, բայց ձեւով մը կապ մըն է աշխարհի մտաւոր հորիզոններուն հետ: Եթէ արեւմտեան աշխարհէն այցելութիւնները քաղաքականապէս ողջունելի չեն, կարելի է ռուսական կամ Արեւելեան Եւրոպայի կողմերէն նման տիպարներու ներկայութիւնը յուսալ: Բայց կացութիւնը քիչ մը մտահոգիչ կրնայ թուիլ, երբ ըսեմ որ արեւմտեան աշխարհէն ժամանող սփիւռքահա՛յ ակադեմականներ իսկ համալսարանական մակարդակի վրայ ելոյթ չեն ունենար, այլ միայն այս կամ այն խմբաւորման դասախօս-հիւրը կը դառնան․․․:

 

Գ. «Լեզուն չի ներգաղթեր»

Համաձայն եմ Ձեր ազգ-հայրենիք-լեզու եռամիասնութեան գաղափարին, իբրեւ Բաբելոնէն բերուած… գանձ: Դուք աւելի հեռու ալ կ’երթաք.- ոչ թէ դէպի հող-հայրենիք կը նշանակէ բուն ներգաղթը, այլ դէպի լեզո՛ւ-հայրենիք: Ներգաղթին կու տաք դէպի ներս, դէպի ամենէն ապահով՝ ներքնագո՛յն գաղթի իմաստ մը (թէեւ Զուլալ Գազանճեանի ըսել ուզածը այս չէ եւ կը վերաբերի Հայաստան «ներգաղթելի» արեւմտահայերէնին): Եթէ դէպի լեզու ներգաղթը իրագործուի՝ ազգային ամենէն ապահով կռուանը ըմբռնուած կ’ըլլայ ի վերջոյ: Ասիկա սակայն՝ քաղաքական ծրագի՞ր: Տեսէ՛ք Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքականութեան հետաքրքրութիւնները, անոր սահմաններն ու սահմանումները: Հոն լեզուին ընդհանրապէս, կամ լեզուին՝ Ձեր ըսած իմաստով, որքա՞ն եւ ի՞նչ տեղ ու դեր տրուած է: Լեզուն օգտագործել իբրեւ ազգային-քաղաքական գործիք: Գիտեմ, շատ կոշտ ու անկապ բանաձեւում է ըրածս, երբ մանաւանդ մերօրեայ քաղաքականութիւնը ունինք աչքի առջեւ:

 

Դ. «Հայաստանի զէնքը՝ Սփիւռքը», արեւմտահայերէնը իբրեւ «միջո՞ց»

Այս բացատրութիւնները զիս չեն խանդավառեր: Աւելի լաւ է Հայաստան եւ Սփիւռք զէնք մը բռնեն, որ լեզուն ըլլայ: Ձեր ըսածը այն է, հասկնալի է, որ Հայաստան Սփիւռքի կարելիութիւնները օգտագործէ աւելիով, աշխարհի չորս ծագերուն ականջ եւ աչք ունենալով: Ըստ իս, աւելի լաւ է՝ առկայ կարելիութիւնները ի գործ դրուին, ամէն մէկ կողմ նախ ինքն իրեն համար, Ձեր նշած «յենակէտերու» գիւտն ու զարգացումը տեղի ունենան, որոնցմէ մէկը, թերեւս ամենէն կարեւորը եւ մեր զրոյցին ալ գլխաւոր նիւթը՝ լեզուն է: Փոխանակ աշխարհի փողոցներուն վրայ «Հայաստան» ու «հայութիւն» պոռալ-կանչելու, հարկ է պեղել այդ յենակէտերուն, յենարաններուն ընդերքը, ճիշդ ինչպէս Ինտրան լեզուն իր կարելիութիւններուն մէջ կը պեղէ: Կենաս տեղդ, ուր որ ես, ու կարենաս պեղել հիմնասիւներդ: Հայաստանը, ի տարբերութիւն Սփիւռքին, ունի պետական հաստատութիւններ, որոնք կրնան, կրնային շատոնց,  այդ դերը կատարել։ Բայց ո՞ւր են այն մտաւորականութիւնը կամ գրականութիւնը՝ եթէ կ’ուզէք, այն յանձնառու խաւն ու արտադրանքը, որ գիտութիւն եւ կիրք խառնելով ապրելու ոճ ունենայ: Ու հրամցնէ՛ զայն: Սփիւռք կամ Հայաստան։

Հայաստանը ի կարողութեան չէ ինքն իրեն օգնելու, ինչպէ՞ս կարենայ Սփիւռքին օգնել։ «Օգնել» մը եթէ կայ, հարկ է միա՛յն երկկողմանի ըլլայ, որովհետեւ Սփիւռքը շատ աւելի կարողութիւն ունի օգնելու Հայաստանին, քան թէ Հայաստանը՝ Սփիւռքին։ Խօսքը անշուշտ նիւթական օժանդակութեան մասին չէ։ Հայաստանը հայրութեան դեր ստանձնելու կարողութենէն շատ հեռու է՝ այսօրուան դրութեամբ, ամէն մակարդակի վրայ։ «Հայրենիք» եզրը գաղափարախօսութիւն չէ անմիջապէս։

Ինծի համար մղձաւանջ է նոյնիսկ երեւակայել, որ արեւմտահայերէնը դառնայ միջոց, աշխարհի հետ հաղորդակցութեան։ Այսինքն գործիք մը, որմով աշխարհ կարելի է մտնել։ Մինչդեռ աշխարհ մտնելու համար հարկ է որ ամէն մարդ իր միջոցները հնարէ, եւ ոչ թէ արեւմտահայերէնը կամ արեւելահայերէնը իր միջոցին վերածէ։ Նորը պէտք է հնարել, ինչպէս Մաշտոց ստիպուեցաւ, երբ Դանիէլեան նշանագրերը հայերէնին չյարմարեցան։ Արեւելահայերէնին չի յարմարիր արեւմտահայերէնը՝ իբրեւ միջոց։ Արեւելահայերէնն ալ արեւմտահայերէնն ալ հաւասար ու հաւասարազօր լեզուաճիւղեր են, պէտք է այդպէս նկատուին, ու երկուքը իրենց կարգին աշխարհին բացուելու իրենց ձեւերը գտնելու են՝ թարգմանութեան միջոցաւ։ Միջոցը թարգմանութիւնն է, ոչ թէ այս կամ այն լեզուաճիւղը։

Այս հարցին հետ անմիջականօրէն կապուած է նաեւ Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւններու խնդիրը, որ ցարդ «գոմէշը ախոռ կապելու» պատկերէն անդին չէ անցած, իր բոլոր դրսեւորումներով՝ համաժողով, խորհրդաժողով, գիտաժողով, այցելութիւն, նուիրատուութիւն, կառուցում, զբօսաշրջիկութիւն եւ այլն։ Ահաւոր է այս անլրջութիւնը։ Եւ տակաւին կայ այն տգէտ փառասիրութիւնը, թէ կարելի է Հայաստան նստած հայոց պատմութեան դասագիրք պատրաստել Սփիւռքի հայագիտական ամպիոնի մը ուսանողներուն համար․․․։ Հետզհետէ աւելի կը յստականայ, որ Հայաստան եւ Սփիւռք իրարմէ երբեք լուր չունին, իրարու պայմանները չեն ճանչնար, չեն ալ անդրադառնար, որ «խորոված»ը հայ միտքին համար հասարակ յայտարար չի կրնար կազմել․․․։

Շատ ուրախ եմ Ձեր համացանցային ծրագրին համար եւ յաջողութիւն կը մաղթեմ։ Սփիւռքի աշակերտներուն «հասած» ժամանակ, հարկ մըն է մանաւա՛նդ հայրենիներուն հասնիլ։ Լեզուն ոչ ներս, ոչ դուրս՝ կը գտնուի բաղձալի բարձրութեան վրայ։ Հայրենի մամուլը, նաեւ երբեմն՝ անոր գրական տեսակները, խանդավառութիւն չեն պատճառեր։ Դպրոցներէն տեղեակ չեմ։ Չեմ սպասեր, չեմ ալ ուզեր, որ խօսակցական հայերէնէն դուրս գան օտար բառեր։ Սակայն գրականին, մամուլի հայերէնին մէջ հայացուէին գոնէ բազմաթիւ բառեր կամ օգտագործուէին անոնց արդէն արեւմտահայերէն տարբերակները։ Լեզուի խստաշունչ պահակութեան հարց մը չեմ տեսներ։ Բնական բայց գիտակից՝ զգացո՛ղ մօտեցում մը, սակայն, լեզուին երկարակեցութեան ու զարգացման կը նպաստէ։ Բայց զարմանալին այն է, որ պետական հովանաւորութիւնը մեծ յաղթանակներու նուաճումին չէ առաջնորդած լեզուն, ըստ երեւոյթին, Հայաստանի մէջ։ Սփիւռքը ունի, ինչպէս առաջին մասին մէջ ըսի, լեզուին հոգալու իր տրամաբանութիւնը։ Ներկայիս Հայաստան ուղեւորութիւնները, ուսուցիչներու որակաւորումը ապահովելու նպատակով, նոր երեւոյթ մը կը ներկայացնեն, թէեւ արեւմտահայերէնին համար Պոլիս կամ Պէյրութ աւելի ճիշդ հասցէներ են, այնքան ատեն որ ուսուցանողները սփիւռքահայեր են։

Վերջին կէտ մը․ թարգմանութիւնը «օտար ափերու» խնդիր չէ միայն, այլ ներքին ափերու նաե՛ւ։ Այլապէս արեւելահայերէնը թարգմանելու կարիք պիտի չունենար։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

Advertisements

ՀԱՐՑ ԵՒ ՀԱՐՑՈՒՄ

(ԶՐՈՅՑ ԼԵԶՈՒԻ ՄԱՍԻՆ)
 Բ. ՄԱՍ

Կը զրուցեն՝ Իշխան Չիֆթճեան եւ Լուսինէ Աւետիսեան

%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81

 

ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ (19 Յունուար, 2016)

Ես ալ շնորհակալ եմ, անշուշտ, Ձեր ընդառաջումին համար:

Քանի Շահնուրին առթիւ «հառաչ» ու «յառաջ» նոյնահունչ (արեւմտահայերէն արտասանութեամբ) եւ գրեթէ նոյնահունչ (արեւելահայերէնով) բառերուն ակնարկութեամբ կը սկսիք, կ’ուզեմ անպայման ըսել, որ Շահնուրի այդ կարեւոր երկին գոյութիւնն իսկ «յառաջ» մըն է, թերեւս՝ աւելի քան երեք, նոյնիսկ եթէ հոն երեքէն շատ աւելի նիւթեր կան, որոնք «հառաչ» կը բովանդակեն: Ճակատագրական կարգ մը հարցերու (դարձեալ՝ հարցեր…) բիւրեղացման բերելու Շահնուրի արարքը, համարձակութիւնը՝ պիտի ըսէի, մանաւանդ այդ վէպով, նաեւ՝ այլապէս, Սփիւռքահայ Գրականութեան մղիչ ու մշտիչ ոյժ մը տուած է (եւ ի կարելիութեան է այդ ոյժը), որ պեղելի կը մնայ բոլոր սերունդներուն համար: Ինչո՞ւ չէ՝ նաեւ Հայաստանի՛ սերունդներուն համար, թէեւ հոն (ոչ միայն հոն…) Շահնուրի վերաբերեալ յատկապէս միայն «հառաչ»ի հունչն է տիրական, որովհետեւ, ըստ այս մտայնութեան, Սփիւռքը դատապարտուած է, ի ծնէ, նահանջին, կորուստին…: Եւ Շահնուրը կը բերուի իբրեւ (արեւելահայերէնի մէջ ամէն քայլափոխի գործածուող բառով մը՝) փաստ, նահանջի իրականութեան․ «Տեսէք, արդէն Շահնուր գծած է ձեր ճակատագիրը։ Փախուստ չունիք»։ Ասիկա շատ աժան մօտեցում մըն է։

Հառաչն ու յառաջը իրարմէ հեռու չեն բռնուիր: Ոչ թէ հառաչելով կը յառաջանանք, այլ հառաչին մէջ յառաջը կազմակերպելու կէտերը կը տեսնենք: Ամէն սերունդ, որ ձեռք պիտի առնէ այդ հատորը, հարկ է որ Շահնուրի քննադատութեանց դէպի առաջ մղող բնոյթը հասկնայ, ի միջի այլոց: Առանց հարցերը բարձրացնելու, յառաջացնելու, բարձունքի մը, կարկառի մը բերելու՝ պիտի «չըլլան» անոնք: Այսպիսի տքնութիւն մըն է նաեւ հոս այս զրոյցը, որ, ինչպէս Դուք ալ կ’ըսէք, հարկ է որ տեղի ունենայ, տեղ առնէ, տեղ գտնէ տարբեր շրջանակներու մէջ, ոչ իբրեւ «պարապ վախտի խաղալիք», այլ իբրեւ էութենական անհրաժեշտութիւն: Լեզուն է որ մեզ կը կոչէ անհրաժեշտաբա՛ր: Լեզուակը զանգակին մէջ մնալու է: Այլապէս չունինք ղօղանջ: Կրնան տարբեր ձայներ հնչել: Լեզուն ղօղանջ է, որեւէ ձայն չէ:

Դուք Ձեր յօդուածով ալ, հոս ալ, կը մատնանշէք, կրկին, արեւմտահայերէնին ունեցած ներքին հարստութիւնը, կարողականութիւնը: Քանի Ինտրա ուսումնասիրած էք, Ձեզի համար յստակ են արեւմտահայերէնին վրայ անոր կատարած բեղմնաւորման ու ծայրագնացման փորձերը, ըլլայ նորաձեւութեանց, ըլլայ բառակերտման իմաստով: Ի սկզբանէ, արեւմտահայերէնը զգայուն եղած է նաեւ օտար բառերու դիմաց «հայկական» առաջարկներ դնելու հոլովոյթի մը. բան մը, որ արեւելահայերէնին հոգը չէ եղած դժբախտաբար: Աւելին, արեւելահայերէնը արեւմտահայերէնին կողմէ արդէն իսկ թարգմանուած ու առաջադրուած շատ մը եզրերուն նկատմամբ անտարբեր ու խուլ է:

Դուք կը զգաք արեւմտահայերէնին նրբանալու, թարգմանելու, բացուելու կարողականութիւնը՝ Ինտրային, Եղիային, Վարուժանին եւ միւսներուն երկերուն մէջ: Սակայն ընդհանրացած երեւոյթներ չեն այս հեղինակներուն ուսումնասիրութիւնները այսօրուան անկախացեալ Հայաստանի գիտական-ակադեմական շրջանակներուն մէջ: Քանի՞ ուսումնասիրութիւն այս անուններուն ու անոնց գործերուն մասին կարելի է հաշուել, որոնք պատճառ դառնան աւելի լայն հետաքրքրութեան ու խանդավառութեան: «Հայ» գրականութիւն ըսելով «հայրենի»ն է որ միայն կը հասկցուի Հայաստանի սահմաններէն ներս, երէկ եւ այսօր: Թումանեանի մասին կատարուած տասը կամ քսան աշխատանքի դիմաց Վարուժանի վերաբերող մէ՛կ ուսումնասիրութիւն կը գտնե՞նք: Չի բաւեր քանի մը նմոյշ ունենալ դասագիրքերու մէջ, առնելու համար արեւմտահայերէնի համին նրբութիւնները: Արեւմտահայ գրականութեամբ զբաղող անհատներու թիւը շատ մեծ չէ: Այս է նաեւ պատճառը, որ արեւմտահայերէնը ինք գրեթէ բացակայ ըլլայ իբրեւ լեզու: Թերեւս շատ բան է պահանջածս, եթէ գրական երկու թեւերու ներկայացուցիչներ հաւասար ներկայութիւն ունենան Հայաստանի դասագիրքերուն մէջ։

«Լեզուն չի ներգաղթեր», ըսած է իրաւամբ սփիւռքահայ բանաստեղծ՝ Զուլալ Գազանճեան (1936-2009): Այսօր մեր վերնախաւն ու վարնախաւը, դուրս թէ ներս, ի կարողութեան չեն մարդկային ներգաղթ իսկ կազմակերպելու, ո՞ւր մնաց՝ լեզուի՛: Չի ներգաղթեր լեզուն, այո, սակայն զայն ոչ թէ որդեգրելու, ոչ թէ հրաւիրելու, այլ հայրենացնելու աշխատանքը կարեւոր է: Արեւմտահայերէնը հայրենացնել, հայրենական դարձնել, որովհետեւ ան հայրենիք մը (ոչ թէ՝ հայրենիքը) ստեղծելու տուեալները ունի, եթէ անոր ղօղանջին ունկնդիր ենք: Ան Կ. Պոլսոյ եւ Իզմիրի, Վենետիկի եւ Վիեննայի մէջ հայրենացման հոլովոյթներու փորձառութենէն անցած է: Ու հասած մեզի:

Մենք այդ ղօղանջին, մանաւանդ՝ արեւմտահայերէնով եկած ղօղանջին ճաշակը չունինք, ի Հայաստան, պայմաններու պակասին բերումով, իսկ Սփիւռքի մէջ՝ արեւմտահայերէնը ինքզինք լսելու համար դժուարութիւններ կ’ապրի, այդ դժուարութիւններով չի հետաքրքրուիր, ինչպէս վերը յիշեցի, որովհետեւ, առաջին հերթին, անոր ուսուցումը եւ անկէ ետք մանաւանդ՝ անոր վայելքը մնացած են պատահականութեանց ձեռքը: Մնայուն ծրագրումի չեն ենթարկուիր: Եւ ասիկա՝ տասնամեակներէ ի վեր: Պէտք է նկատի առնել, որ տասնամեակ մը ուսուցչութիւն կամ վարժարանի տնօրէնութեան պաշտօն վարած մանկավարժ վաստակաւորներ, որոնք կը յաւակնին ծրագրում կատարել, չունին կարողութիւնը, իրենց փորձառութիւնը կէտ առ կէտ, քար առ քար քով-քովի դնելով՝ գործնական առաջարկ ձեւաւորելու, կացութիւնը հասկնալով զայն դարմանելու համար: Ամլացումն ալ կրնայ ստեղծարար ըլլալ, եթէ գիտակցուի: Յիշել՝ հառաչին յառաջը:

 

ԼՈՒՍԻՆԷ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ (Յունուար-­Փետրուար, 2016)

 Գրականութիւնը լեզուի տարերքն է։ Լեզուն այնտեղ իր խելահեղ փոթորկումներն ու պոռթկումները, իր վերթեւումները, ինքնաճանաչումն ու աշխարհաճանաչողութիւնն է ապրում, բացայայտումների շաւիղներով ժողովրդին վերընծայելով նրա անկրկնելի դէմքը, որ արտացոլանքն է սեփական ներաշխարհի… Ինչպէս հացի, այնպէս եւ լեզուի համար կայ շաղախման եւ խմորման բնական տարածութիւն, որը լեզուն որպէս ինքնութիւն եւ ինքնագիտակցութիւն կրողների միջավայրն է, եւ այդ միջավայրի պահանջով են միմեանց մօտենում, հաղորդակցւում, հաղորդւում, համասեռւում տարրերը՝ որպէս ալիւրի փոշեհատիկներ, իսկ լեզուախմորի հասունացման վայրը գրականութիւնն է, որը վերստին լեզուի տէրերին ու ծառաներին է վերադարձնում ստեղծագործական քուրայով անցած անուշաբոյր լաւաշը՝ յագեցնելով Ոգու քաղցը։

Դարձեալ բարձրանալով զուտ վիճակագրական տուեալներ արձանագրելուց՝ կարելի է ներկայացնել պատկերը՝ հաւաստիացնելով, որ հիմա համեմատաբար աւելի շատ են արեւմտահայերէն գրականութեան ուսումնասիրութեամբ զբաղուողները, քան տասնամեակներ առաջ։ Սակայն հարցը շատ աւելի խորն է եւ բազում ենթահարցեր ունի։ Խնդիրները վերաբերում են նաեւ հայրենի գրականութեանը, գրականութեանն առհասարակ, դէպի ուր ընթացքը սկսւում է դպրոցից, եթէ ոչ օրօրոցից։ Որպէսզի դպրոցում եւ բուհում ուսումնասիրուի գրականութիւն, նախ անհրաժեշտ են լայն առումով փիլիսոփայութիւն, յստակ գաղափարախօսութիւն, որոնցով ուղղուորդուելով միայն կարելի է մշակել ծրագրեր, կազմել դասագրքեր, որոշել նրանցում ընդգրկելիք հեղինակներին, ապա՝ ընտրել նրանց յատկապէս այս կամ յատկապէս այն ստեղծագործութիւնները… Քաոսային կերպով ու կամայականօրէն կազմուած գրականութեան դասագրքերը անօգուտ են։ Նախկինում, ինչպէս փորձառութիւնն է փաստում, նրանք միշտ ենթակայ են եղել ու ծառայել են հասարակարգի պահանջներին։ Ձերբազատուելով այդ միտումներից՝ այնուամենայնիւ դեռ չենք յաղթահարել քաոսը, որ ընդգրկել է կեանքի բոլոր ոլորտները։ Եւ սա համընդհանուր երեւոյթ է։

Իմ համոզմամբ՝ գրականագիտական միտքը ենթադրում է յստակ չափանիշներ ու սկզբունքներ, որոնք ունակ են զատելու անանց արժէքները հպանցիկ ու պահով թելադրուած գործերից։ Իսկ դրա համար անհրաժեշտ է ընտրել նպատակը՝ յանուն ինչի է ստեղծուելու եւ ինչ ուղենշային առաքելութիւն է կատարելու դասագիրքը։ Յատկապէս գրականութիւնը, որ ներշնչանքի ու անհատական արարումի արդիւնք է, նոր սերնդի դաստիարակութեան գործում ինքնանպատակ չի կարող ներկայանալ, որովհետեւ այն ակնյայտօրէն կամ թաքուն կերպով զբաղւում է ներաշխարհի ձեւաւորմամբ, աշխարհայեացքի ընդլայնմամբ, յաւերժական արժէքների մատուցմամբ ու սերմանումով։ Օրինակ՝ որքան էլ Պերճ Պռոշեանը գրականութեան պատմութեան իր ժամանակաշրջանի համար ուշադրութեան արժանի հեղինակ է՝ ընկերային խնդիրների բարձրացման ու ներկայացման համատեքստում, այնուամենայնիւ այսօրուայ աշակերտի մտաւոր ու հոգեւոր զարգացման համար նա ուղենշային ու անկիւնաքարային այն գրողը չէ, որի ստեղծագործութիւններին արժի հանգամանօրէն անդրադառնալ, ուստի՝ ընդգրկել դասագրքերում։ Կամ որքան էլ Սիամանթոյի գրիչը ինքնատիպ կերպով կարողանում է այնքան կենդանի պատկերել սարսափելի իրադարձութիւնները, որ ակամայ ականատեսն ես դառնում դժոխային ոճրագործութեան, բայց եւ այնպէս դպրոցական դասագրքերում անհրաժեշտ է զետեղել ոչ թէ զոհասեղանին դրուած պարմանուհիների «Պարը», որն ընդգրկող «Կարմիր լուրեր բարեկամէս» գրքի մասին ընդհանուր տեղեկութիւնը բաւարար է, այլ «Սուրբ Մեսրոպ»ը, որ ամենախորհրդաւոր առնչութիւն է, սրբազան ծէս, ամենավեհ հաղորդութիւն՝ անհունօրէն մեծին, ազգային ոգու ներսը նայելու հրաւէր… Ճաշակ, գեղագիտութիւն, բարձր ու լայնախոհ մտածում, նուիրաբերումի զուարթութիւն եւ անանց փառքի ճառագում… Աշակերտի խոնարհութիւն եւ ձգտում, Ուսուցչի անգերազանցելի կերպար…

 Ոսկեդարու ադամանդեա՜յ բանալի,
Դո՛ւն՝հայ դպրութեանց անշրջանակ լուսամուտ,
Դո՛ւն՝ ճեմարան մարմարային մտածումի,
Ներէ´ որ քու աշակերտդ արբեցեալ,
Տասն եւ հինգ դարեր յետոյ զքե´զ պաշտէ։
Օշականէն մեզի հսկող Մտքի Աստուած,
Դո՛ւն՝ հասողութեան հիմնաքար,
Աստղերէն մեզ լոյս լեցնող ոսկեհասակ աշտարակ,
Ուր մեր ուղեղը մեզ կը ժպտի

(Սիամանթոյ, «Սուրբ Մեսրոպ», 1913)

Թէեւ անկախութեան շրջանում սովետական գաղափարախօսութեան պարտադրած չափանիշներից որոշակիօրէն հրաժարուել ենք, սակայն դեռեւս չունենք գրական ստեղծագործութիւնները գնահատելու եւ արժեւորելու նոր չափանիշներ, բայց եւ այնպէս գոյութիւն ունի գրականագիտութիւնը, կայ գրականագէտի նոր սերունդ, որի ուսումնասիրութիւնները, այնուամենայնիւ, գաղափարական առումով տարերային բնոյթ են կրում առայժմ։ Խնդիրն աւելի ընդգրկուն է, որովհետեւ ոչ միայն գիտական, այլեւ ընդհանրապէս կրթական համակարգին է վերաբերում։ Լեզուի եւ գրականութեան առնչութեամբ այն քննելով՝ կարելի է փաստել, որ թէեւ դպրոցական դասագրքերում միտում կայ ընդգրկելու հնարաւորինս մեծ թուով հեղինակների՝ չանտեսելով արեւմտահայերէնով ստեղծուած գրականութիւնը, այնուամենայնիւ դեռ այս դիտանկիւնից դասագրքերը, մեղմ ասած, անկատար են։ Դասագրքերը կազմողներն էլ տարբեր անհատներ կամ խմբեր են, եւ հեղինակների ընտրութեան հարցում յաճախ կողմնորոշւում են ըստ ենթակայական հանգամանքի։

Դասագրքերից աւելի եւ դրանցից առաջ կարեւոր են գրականութեան եւ լեզուի ուսուցչի մարդկային, անհատական որակները եւ գրական ստեղծագործութեան մատուցման կերպը, անձնական անընդգրկելի սէրը լեզուի հանդէպ, նրա գաղտնիքները բացայայտելու անզուսպ մղումը, փոքրիկ «գիւտերով» դասը ստեղծագործութեան վերածելու շնորհը։ Այս դիտանկիւնից երկրորդական են դառնում ծրագրերը։

Զուլալ Գազանճեանի խօսքին դառնալով՝ ուզում եմ ինչ-որ տեղ առարկել` «Լեզուն չի ներգաղթեր» միտքը այլ հարթութիւն տեղափոխելով…

Լեզու եւ ազգ հասկացութիւնները ոչ միայն գաղափարական մակարդակում են համեմատելի կամ նոյնական։ Լեզու բառն իր նախնական վիճակում նշանակել է ազգ։ Այդ նոյնութիւնը շատ պարզ երեւում է նաեւ այլ լեզուներում։ Օրինակ՝ ռուսերէնում լեզու բառը` язык, որ հնչում է եազիկ, ի-ն աւելի մօտ ը-ին, հին սլաւոներէնում նշանակել է ազգ, ժողովուրդ։ Սա պատահական բան չէ։ Թերեւս պատահականութիւն թուայ, որ այդ բառի հնչումը շատ մօտ է հէնց մեր «ազգ» բառին, որն ըստ Հ. Աճառեանի՝ պահլաւական փոխառութիւն է։ Այն, որ ազգի ինքնագիտակցութեան մէջ առաջին ու ամենակայուն արժէքը լեզուն է, հաստատում է նաեւ Աստուածաշունչը՝ ցոյց տալով տարբեր ազգերի ծագման իր վարկածը, որը շարադրուած է Բաբելոնի աշտարակաշինութեան առասպելում։ Ազգը ծագում եւ գոյութիւն է ունենում շնորհիւ լեզուի… Եւ այդուհետ ցանկացած ազգի ամենաապահով ապաստանը նրա լեզուն է, որը նրա մտածողութեան միակ անկողոպտելի կրիչն է…

Ինչպէս յօդուածում (http://hetq.am/arm/news/64673/arevmtahayereny-aprox-bazmasnuox-ev-kensatu-lezu.html) էի ընդգծել՝ Սփիւռքի հայի նոր սերունդների համար մի որոշակի ու ընդգծուած հեռանկար պէտք է յստակ ու տեսանելի դարձնել, եւ ոչ թէ քարոզել արեւմտահայերէնի պահպանումը, որ յաճախ կարող է ընկալուել որպէս լոկ ինքնանպատակ մի գործ։ Ջանքերը չպիտի նմանուեն մեռնողին հոգեդարձելու երեւոյթին, քանի որ մեր նպատակը ոչ թէ մի քանի տասնամեակով կեանքը յուսահատօրէն երկարացնելն է, այլ նրանում պարփակուած կենսական ուժերն ու աւիշը արթնացնելը, ակամայ անտեսուած ու լուսանցքում յայտնուած նպատակը ցուցանելը։ Մենք լեզուն արհեստականօրէն պահպանելու խնդիր չունենք, մենք այն բնական ճանապարհով կենսունակ պահելու եւ աւելի զարգացնելու խնդիր պէտք է լուծենք։

Հայաստանը լինելով փոքրիկ երկիր՝ ունի հզօր մի զէնք, որ Սփիւռքն է։ Աշխարհի բոլոր երկրներում հայեր կան։ Եթէ մենք մտածում ենք, թէ վերջնական նպատակը հայութեանը Հայաստանում հաւաքելն է, սխալւում ենք։ Մեր նպատակը պիտի լինի հզօր Սփիւռք ունենալը, Հայաստանը պիտի օգնի այդ հարցում։ Իսկ դրա համար պէտք է վերացնել բոլոր խոչընդոտները հայերի միջեւ։ Դրան պիտի նպաստեն ուղղագրութիւնը, գրականութիւնը, տեսակի ճանաչումը, Հայաստանի բոլոր վճռական որոշումներում, ընտրութիւններին ու հանրաքուէներին Սփիւռքի գործուն մասնակցութիւնը։ Հայաստանի եւ Արցախի համար անելանելի թուացող իրավիճակում Սփիւռքն ունակ է եւ պէտք է լինի այն ուժը, որ կարող է դուրս բերել հայրենիքը վտանգից՝ օգտուելով իր դեռ ամրացուելիք յենման կէտերից…

Եւ ուրեմն, ներգաղթողը ոչ թէ լեզուն պէտք է լինի, այլ ազգը՝ դէպի լեզուն՝ իր ամենաապահով ապաստանը…

Յօդուածներից մէկում (http://hetq.am/arm/news/65913/nergaxt-depi-lezun.html) նաեւ ընդգծել եմ այն գաղափարը, որ «Նահանջը տեղի է ունեցել օտարացման ճանապարհով՝ մտածողութեան ու լեզուի ցաւատանջ օտարման։ Վերադարձը լինելու է նոյն ճանապարհով՝ օտար եզերքից դարձով դէպի սեփական մտածողութիւնը, սեփական լեզուն ու լեզուամտածողութիւնը։ Դրա լաւագոյն եղանակը թարգմանութիւնն է…

Թարգմանութիւնը օտար ափերում ներգաղթ է դէպի Հայրենիք։ Թարգմանութիւնը դարձ է հէնց ուղիղ իմաստով, քանի որ նրա նպատակն է նախ թարգմանողին «ստիպել» սեփական միտքը վերածել հայերէնի։ Թարգմանիչը վերստին հայացողն է ու հայացնողը։ Որքան շատ թարգմանիչներ լինեն հայրենիքից դուրս, այնքան շատ հայացողներ ու հայացնողներ կ’ունենանք սահմաններ չունեցող մեր հայրենիքի համար։

Թարգմանել հայերէն, նշանակում է ուղղութիւն վերցնել դէպի հայերէն, հետեւել «կողմնացոյցին» եւ մտածողութիւնը յստակ ուղղել ըստ հայերէնի…։

Սա իսկապէս ռազմավարական հարց է, որ լուծում է մի շարք խնդիրներ միաժամանակ. ե՛ւ լեզուն է կենդանի մնում ու զարգանում, ե՛ւ աշխարհի հետ հաստատւում է գործուն ու ներգործուն կապ, ե՛ւ Հայաստանում է արեւմտահայերէնը ակտիւօրէն գործածւում, քանի որ բնական ճանապարհով դառնում է գրի ու գիտութեան լեզու։ Պէտք է մշակել յստակ քայլերի ծրագիր, ես պարզորոշ տեսնում եմ այդ քայլերը։ Այսօր առաւել քան երբեւէ անհրաժեշտ է Սփիւռքի աշակերտների հետ տանել յատուկ աշխատանք, ապա եւ պարտադիր է ստեղծագործող աշակերտների ներկայութիւնը միջին եւ աւագ սերնդի գրող-թարգմանների կողքին։ Անհնար է համաձայնել այն մտայնութեանը, թէ Սփիւռքը ի ծնէ դատապարտուած է մահուան։ Հնարաւոր ու անհնարին ամէն ինչ պէտք է անել այդ մտայնութիւնն ի դերեւ հանելու համար։ Իսկ Սփիւռքի շօշափելի հայրենիքը առայժմ լեզուն է։ Ինչպէ՞ս եմ պատկերացնում վերադարձը դէպի լեզու, եւ ի՞նչ կարելի է անել ի նպաստ, շատերի պէս ինձ եւս յուզող հարցեր են, եւ կարելի է փորձել նախ «հնարաւոր ամէն ինչ»ից։ Օրինակ, ինչպէս իմ եւ Ձեր մասնաւոր զրոյցներից մէկում եմ նշել, սկզբի համար ես նպատակադրուել եմ հիմնել առայժմ էլեկտրոնային մի պարբերական (այն արդէն պատրաստ է եւ, յուսամ, շուտով կը ներկայանայ հետաքրքրուող հանրութեանը), որտեղ կը զետեղուեն Սփիւռքի դպրոցների աւագ դասարանների աշակերտների ոչ մեծ թարգմանութիւնները։ Այնտեղ կը կազմակերպուեն շարադրութիւնների մրցոյթներ։ Նաեւ կ’առաջադրուի նրանց երկրորդ լեզուով գրական որեւէ երկի՝ մայրենիով վերլուծութիւն, սեփական մօտեցմամբ… եւ շատ ուրիշ հետաքրքիր աշխատանքներ… Այդպիսով, պէտք է երկու լեզուների նժարները հաւասարակշռել եւ մայրենին դուրս բերել օտար լեզուի կարգավիճակից… Այս ամէնից զատ՝ դպրոցներում պիտի յատուկ այս նպատակի համար նախատեսուած այլընտրանքային դասագրքեր եւ վարժութիւնների տետրեր պատրաստուեն։ Նաեւ այդ տետրերն ու դասագրքերն եմ պատկերացնում։ Դրանք կ’ապահովեն աշակերտների մուտքը թարգմանչական աշխարհ, եւ անկախ նրանց ընտրելիք մասնագիտութիւնից, նրանք կը դառնան իրենց ոլորտի մասնագիտական գրականութեան լաւագոյն թարգմանը միաժամանակ։ «Ազգային ոգին բարձր պահենք», «Խօսենք հայերէն», «Տասը միլիոն հայ ենք» եւ այլ կարգախօսներով ու հրամցուող տպագիր հատորներով չես կարող հայերէնը պահել, այն պիտի ի գործ դրուի՝ ստեղծագործական ներուժը արթնացնելով, մտքի ջաղացն աշխատեցնելով, «ջաղացքարը» սեփական աշխատանքով պտտելով. աշխատանքը ջուրն է, ջաղացքարը՝ միտքը, միտքը բացարձակ կերպով հաւասար է լեզուին, իսկ լեզուն հէնց ինքնութիւնն է։ Աշակերտը մայրենիի իւրաքանչիւր դասաժամի պիտի ունենայ առիթ՝ իր հարազատ լեզուով ստեղծած փոքրիկ երկի ծնունդը վայելելու, իսկ թարգմանութիւնը նոյնպէս ստեղծագործութիւն է, որն այս պարագայում այն յենման կէտն է, որ հրելու է միտքը դէպի սեփական լեզուով ինքնուրոյն մտածողութիւն։ Ապա ընտրուած հատուածի թարգմանութիւնների համեմատութեան մէջ կարելի է գտնել լաւագոյն տարբերակը, որոնել դիպուկ բառը, ընտրել նրա ամենապատշաճ հոմանիշը, փորձել գտնել դարձուածքների հայերէն համարժէքները… այլապէս անօգուտ է… Դիր ու սովորիր, թէ քանի խօսքի մաս ունի հայերէնը, յիշիր բայի սահմանումը, բայածանցները, նրանց տեսակները, գոյականի քերականական կարգերը, նրանց առանձնայատկութիւնները, քանի տեսակի թուականներ կան հայերէնում, որոնք են դերանունները… Սրանք սովորելը ձանձրալի է եւ, որ անկեղծ ասեմ, աւելի է հեռացնում մայրենիից… Մինչդեռ հետաքրքիր աշխատանքի ընթացքում աշակերտներն ակամայ սովորելու են նաեւ այս ամէնը։ Լեզուն կենդանի օրգանիզմ է եւ պէտք է կենդանի մնայ մտքի մէջ ու լեզուի վրայ, ոչ թէ ժամանակ առ ժամանակ վերակենդանանայ մայրենի լեզուի դասաժամերին՝ որպէս յիշողութիւնը ծանրաբեռնող սահմանումների ամբողջութիւն, կամ բացուի երբեմնակի՝ յոբելեանների առնչութեամբ՝ որպէս յիշողութեան մէջ ամրագրուած բանաստեղծութիւնների յուշամատեան, լեզուից մնացած յիշատակ, թէ՝ «Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ հայ են ասում…» եւ կամ՝ «Թէ մօրդ անգամ մտիցդ հանես, / Քո մայր լեզուն չմոռանաս»…»։

Շարն․ Բ․

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ՀԱՐՑ ԵՒ ՀԱՐՑՈՒՄ

(ԶՐՈՅՑ ԼԵԶՈՒԻ ՄԱՍԻՆ)

Կը զրուցեն՝ Իշխան Չիֆթճեան եւ Լուսինէ Աւետիսեան

Այս ենթաբաժինը բովանդակելու է երկձայն ու թերեւս բազմաձայն զրոյցներ ու հարցազրոյցներ գրականութեան կապուած նիւթերու մասին։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

 

%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81

ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

Հարց եւ հարցում.այս երկու բառերն էին, որոնք մեր գրական զոյգ լեզուներուն՝ արեւմտահայերէնին ու արեւելահայերէնին մէջ ունեցած իրենց գործածական տարբերութեամբ, առիթ եւ սկիզբ եղան այս զրոյցին ինծի համար: Ի վերջոյ տեղէ մը հարկ է սկսիլ: Նուրբ ու նրբին տարբերութիւն՝ արդարեւ:

«Հարց» ունի՞ս: Որ թարգմանի՝ «խնդիր» ունի՞ս: Պուրճ-Համմուտի (Պէյրութ) մեր թաղամասին մէջ պիտի հարցնէինք՝ «Ուզածդ ի՞նչ է»: Իսկ «հարցո՞ւմ»: Հարցում ունի՞ս: «Հարց»ը «հարցում» կը նշանակէ արեւելահայերէնի գործածական առաջին մակարդակով, որքան որ գիտեմ: Իսկ արեւմտահայերէնը զայն իբրեւ «խնդիր», «պրոբլեմ» կը հասկնայ… առաջին հերթին:

Տրուած օրինակը իսկապէս չնչին է: Եւ տրուած օրինակով սկիզբ առնելիք… հարցին նշանակութիւնը իր մէջ իսկ չէ: Այլ՝ իրմէ դուրս ու անդին: Հարց կամ հարցում՝ արդէն բառերը նոյնն են: Մէկը միւսը կը յիշեցնէ: Ճիշդ ինչպէս, թերեւս, շատ ու շատ բառեր ու ըսելաձեւեր, որոնք փոխ կ’առնուին արեւելահայերէնէն, կ’իւրացուին՝ պիտի ըսէի, ու կը գործածուին առանց չակերտի, առանց յատուկ նշումի: Ինչպէս, օրինակ, Հայաստան տեսած մեր սփիւռքահայ ուսանողներէն շատեր արեւելահայերէն շատ մը բառեր կը գործածեն, ժամանակի ընթացքին չակերտներն ալ կը հանեն: «Ոչի՛նչ»: Այսինքն՝ «բան չկայ», «վնաս չունի» (երկուքն ալ կան թէ թրքերէնին, թէ արեւելահայերէնին մէջ): Մեր ուսուցիչներէն ոմանք կը գործածէին՝ «Այսպէս ասած»։ «Երեւի» գործածողներուն թիւն ալ քիչ չէ: «Ինչ որ բան»երն ալ պակաս չեն: Դեռ այս օրինակները այնքան գրաբարեան են, որ ունին միաժամանակ դերը՝ երկու գրական լեզուներուն աղբիւրը՝ գրաբարը մեր աչքին առջեւ բռնելու: Մեր՝ այսինքն անոր գիտակցողներուն: (Դեռ չենք խօսիր թուիլ-թուալը, ժպտիլ-ժպտալը եւ իրենց դերբայերը՝ թուող-թուացող, ժպտող-ժպտացողը իրարու խառնող մեր հայրենակիցներուն մասին: Ատոնց մասին՝ աւելի ուշ):

Առաւելապէս խօսակցական լեզուին մէջ իւրացուած ու հոն ներկայ այս մանր-մունր բառերը, արեւելահայերէնէն արեւմտահայերէնին «անցած», բայց նոյնպէս ալ մամուլի էջերուն սփռուած, տպագրեալ հատորներու երկայնքին ու լայնքին տեղացիական ինքնութիւն ստացած՝ կը նշեն, անձամբ ինծի համար, արեւմտահայերէնին՝ ինքզինք չզգալու մէկ տկարութիւնը: Արեւմտահայերէնը տեղ մը ինքզինք չ’զգար: Իրմէ առաջ կը զգայ այն միւսը՝ իր ախպերը կամ քուրիկը: Ինչո՞ւ: Ի՞նչ պատահած է: Ի՞նչ տեսակի թերութիւն է այս: Բարդոյթի՞ հետեւանք: Ինչո՞ւ բարդոյթ: Արեւմտահայերէնին «ըսուա՞ծ» է՝ ուղղակի կամ անուղղակի, որ ինք ստորակայ է, օրինակ, որովհետեւ հայրենի հող չունի ոտքին տակ, եւ ատոր համար իր ունեցածը չգործածէ, չզարգացնէ եւ միւսէն առնէ:

Այս զրոյցին ընթացքին պիտի անդրադառնանք, յատուկ ծալքերով, այդ բոլոր… հարցերուն եւ հարցումներուն: Ի՞նչ պատահած է արեւմտահայերէնին, որուն հաճելի կը հնչեն կարգ մը ասոյթներ իր քրոջ բերնին մէջ ու զանոնք կը գործածէ, մոռնալով որ ինք ունի այս բառերը՝ «երեւի»ն՝ «կ’երեւի», «կը թուի» կամ «թերեւս» է, «ինչ որ ձեւով»ը՝ «ձեւով մը» կամ (ինչպէս մեր համեստ ուսուցիչը՝ Արտաւազդ Արքեպիսկոպոս Թրթռեան յաճախ կը կրկնէր)՝ «կերպով մը»։ Սակայն, ինչպէս ըսի վերը, ասոնք չեն բուն հարցերը:

Հիմա կարելի է մասնագէտներու խմբակի մը վստահիլ ու այս ցանկը ուղղախօսական վերջնական ձեւի մը մէջ դնել: Թէեւ այդ հարցը այնքան ալ դիւրին չի թուիր, սակայն այդ չէ այստեղ մատնանշուիլ ուզուածը:

Որո՞նք են այն պատճառները, որոնք ինքնանահանջի կ’ենթարկեն ու կը մղեն արեւմտահայերէնը: Ձեւով մը արգելք կը դառնան, որ ան ինքզինք լսէ, ինքն իր համը լիզէ: Հայաստանի վերանկախացումէն ետք գոյացած նոր սփիւռքեան գաղութները նաեւ արեւելահայերէնին ներկայութիւնն ու ազդեցութիւնը կը նշանակեն անշուշտ: Սակայն հայկական վարժարանները, անոնց ուսումնական խորհուրդները ի՞նչ նախաձեռնութիւններու ետեւէ եղած են անցեալ քանի մը տասնամեակներուն ընթացքին: Ի վերջոյ այն լեզուն որ պետական-ակադեմական հովանաւորութիւն չէ ունեցած օրէն, ունեցած է, սակայն, ինքզինք խնամելու մարմիններն ու ձեւերը՝ դասագիրք, մամուլ, գրականութիւն: Այժմ հանգուցեալ բարեկամ մը, տարիներ առաջ, առիթով մը կը պատմէր, թէ վաղամեռիկ քերթող՝ Պետիկ Հերկելեան (1954-1987) ժամերով կրնար Նարեկէն եւ արեւմտահայ այլ քերթողներէ ասմունքել: Ասմունքել՝ այսինքն լսել ու լսցնել լեզուն: Արդ, ճարտասանութիւնը, ընթերցանութիւնը, ասմունքը (որ ընդհանրապէս նախնական պայմաններու մէջ մնացած է Սփիւռքի մէջ) պահ մը մոռնալով, մենք ո՞ւր եւ ե՞րբ կը լսենք արեւմտահայերէն…: Որո՞ւ բերնին մէջ: Ի՞նչ առիթներով: Եթէ իւրաքանչիւր արեւմտահայախօս սփիւռքահայ ինքն իրեն ուղղէ այս հարցումը՝ պիտի ունենանք անշուշտ հետաքրքրական պատասխաններու շարք մը:

Այս հարցումները մէկդի ձգելով, ու անոնց վերադառնալու խոստումով, պահ մը կ’արժէ (արժէ…) ուղղուիլ դէպի Հայաստան ու հարց տալ, թէ հոն ի՞նչ կացութիւն կը տիրէ, ինչ կը վերաբերի արեւմտահայերէնին: Յարգելի Լուսինէ, Ձեր վերջին յօդուածով անհրաժեշտ վերբերումներ կատարած էիք, ի միջի այլոց  նաեւ անդրադարձած՝ Հայաստանի մէջ ու կողմէ արեւմտահայերէնի ոչ թէ հոգածու վերաբերմունքի մը անհրաժեշտութեան, այլ զայն իբրեւ սեփականութիւն ու սեփական հարստութիւն ընդունելու ու հասկնալո՛ւ գաղափարին, որքան որ հասկցայ Ձեր այդ միտքը: Մարդ իր ձեռքը ունի գանձ մը, սակայն տեղեակ չէ անոր գոյութենէն, անոր բերելիք սնունդէն: Հայաստանի քաղաքացիներուն, ապա նաեւ գիտնականներուն, մասնագէտներուն ու ակադեմականներուն քանի՞ տոկոսը գիտակից է արեւմտահայերէնին իբրեւ գրական լեզու գոյութեան: Այստեղ անշուշտ վիճակագրական տուեալներով չէ որ կ’աշխատինք, այլ մեր փորձառութենէն ու զրոյցներէն մեկնելով: Ի՞նչ է պատկերը արեւմտահայերէնին ու անոր ներկայութեան ի Հայաստան:

 

ԼՈՒՍԻՆԷ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ (14 յունուարի 2016)

Յարգելի Իշխան Չիֆթճեան, շնորհակալ եմ այս երկխօսութեան համար։
Նախ անդրադառնալով «հարց» եւ «հարցում» բառերի իմաստային տարորոշման եւ ճիշտ գործածութեան խնդրին, պէտք է ընդունել, որ իսկապէս առարկայական եւ ենթակայական պատճառներով այսօր առաւել խոցող է հնչում լեզուի նահանջի շահնուրեան եռահառաչ բանաձեւումը, թէ «կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն», որ պէտք է ընկալել որպէս եռա«յառա՜ջ» կոչնակ, որի լեզուակի ամէն զարկը՝ «կը նահանջէ լեզուն», ըստ էութեան հրաման է «ի զէʹն» եւ «յառաʹջ»։ Եւ կարծեմ պատահական չէ իմ բացատրութեան մէջ լեզուակի ու լեզուի զուգորդութիւնը, քանզի լեզուն գիտակցութեան, աւելի ստոյգ՝ ինքնագիտակցութեան ձայնարկուն է այնպէս, ինչպէս լեզուակը՝ զանգի։  Ձեր նշած երեւոյթը ոչ պակաս մտահոգիչ է, քան լեզուն կրողների օրէցօր բնականօրէն նուազումը: Ոչ միայն հոմանիշ բառերի հետզհետէ զեղչումը, այլեւ նոյնարմատ բառերի իմաստային նոյնացումը արագօրէն աղքատացնում են լեզուն։ Այս մասին ուզում եմ առաջարկութիւն անել։ Ես կարծում եմ, որ պէտք է յաճախակի վարել գրաւոր զրոյցներ կամ պարզապէս կատարել փոքրիկ հրապարակումներ «հարց» եւ «հարցում» բառազոյգի եւ նրա նմանների մասին՝ նշելով դրանց կիրառութեան դէպքերը ինչպէս արեւմտահայերէնում, այնպէս էլ արեւելահայերէնում։ Տեղին կը լինի նաեւ այդպիսի դասագիրք կազմել։ Այս եղանակը, համոզուած եմ, արդիւնաւէտ է, գոնէ լեզուի կիրառութեան նկատմամբ նախանձախնդիրների համար։

Դառնալով Ձեր յիշատակած՝ «Արեւմտահայերէնը ապրող, բազմասնուող եւ կենսատու լեզու» (առաջին անգամ՝ «Հետք», 22 դեկտեմբեր, 2015։ http://hetq.am/arm/news/64673/arevmtahayereny-aprox-bazmasnuox-ev-kensatu-lezu.html)  յօդուածում արտայայտածս մտքին, այո, բովանդակութիւնը դա էր։ Անառարկելի է, որ արեւմտահայերէնի բառապաշարը գրաբարեան բնական ապարների միջով հոսող եւ միջինհայերէնեան հողաշերտերից բխած աղբիւր է, եւ անխոհեմութիւն է այն անխնամ թողնելն ու կազդուրող նրա տարրերից մտածողութիւնը զրկելը։ Խօսքս հաւասարապէս երկու գրական ճիւղերի կրողներին է վերաբերում։

Նաեւ ակնյայտ իրողութիւն է, որ արեւմտահայերէնը նոյն բնական մղումով կարողանում է ոչ միայն ստեղծել բառ՝ որպէս գեղարուեստական բիւրեղ, այլեւ ճկունօրէն կերտել նորաբանութիւններ եւ հայերէն լիարժէք ու ինքնաբաւ եզրեր՝ այս հարցում լինելով ու մնալով խիստ սկզբունքային։

Տեսանելի է հեռանկարը։ Արեւմտահայերէնի կենսահիւթով առատօրէն սնուելով եւ միաժամանակ ամենահարազատ միջնորդի նրա պրիզման գործածելով՝ արեւելահայերէնը կը լցուի նոր կենսաուժով, իսկ մենք՝ արեւելահայերէն մտածող-խօսողներս, համաշխարհը կը դիտենք ու կը ճանաչենք արեւմտահայերէն թարգմանութեամբ, եւ որ ամենակարեւորն է, արեւմտահայերէնը կ’ամրանայ, կը պահպանուի եւ կը զարգանայ այդպիսով։ Արեւմտահայերէնը պիտի դարձնենք հայութեանը աշխարհի հետ կապող միջնորդ լեզու, եւ այս վեհ առաքելութիւնից զատ նա կը դառնայ առաջնորդող լեզու։ Արեւմտահայերէնին ներկայացնելիք այս «պահանջը», համոզուած եմ, կարող է վառելիքն ու կայծը դառնալ ահռելի մի շարժիչի, որը գործնականում կը կասեցնի նահանջը եւ մեր մշակոյթի շոգեքարշին կը ստիպի ուժերի նախնական գերլարումով առաջ ընթանալ՝տանելով հազարամեայ շքեղ ու խորհրդալից գանձով բեռնուած կառաշարը։ Այս հեռանկարը մօտեցնելով՝ կարելի է կանխավայելել արեւմտահայերէնը՝ որպէս Հայաստանի Հանրապետութիւնում արեւելահայերէնին հաւասարազօր ամէնօրեայ ընթերցումի եւ գիտութեան լեզու։ Իմ պատկերացրած ճանապարհով ընթանալով՝ արեւմտահայերէնի պահպանութեանն ու զարգացմանը ուղղուած ջանքերը անառարկայ եւ ինքնանպատակ քարոզ չեն յիշեցնի։ Հոգածութիւնը տեղին է, եթէ ապահովուած են սերմերի ծլարձակման համար անհրաժեշտ բոլոր պայմանները, այլապէս նմանւում է ասֆալտին շաղուած հատիկների վրայ ջրի եւ արեւի կենսատու ճառագայթների ապարդիւն հոսքի։

Ինչ վերաբերում է արեւմտահայերէնը գրական լեզու ընդունողներին, ապա հարկ է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիների մեծ մասը չի տարբերում դասական ուղղագրութիւնը գրաբարից, արեւելահայերէնը արեւմտահայերէնից, գրաբարը արեւմտահայերէնից, նոյնիսկ զարմանալիօրէն ականջալուր եմ եղել «սփիւռքահայերէն» տարբերակի։ Այսինքն՝ ընդհանրութեան մէջ հարցը գրական լեզուի որոշման մակարդակին չի հասնում։ Սակայն չի նշանակում, թէ դպրոցում, ապա բուհերի բանասիրական բաժիններում տեղեկութիւն չի տրւում այդ մասին։ Չէ՞ որ գոնէ դպրոցում ոչ միայն լսում են Դուրեանի, Մեծարենցի, Վարուժանի, Պարոնեանի, Զօհրապի անունները, այլեւ կարդում են նրանց ստեղծագործութիւնները։ Չի նշանակում նաեւ, թէ սիրիացի հայի հետ խօսելիս այդ չտարբերողները չեն հասկանում նրան, պարզապէս երեւի մտքներում յուրախութիւն իրենց արձանագրում են, որ իրենք «սփիւռքահայերէն» էլ գիտեն, այնպէս, ինչպէս կարողանում են տարբերել Արցախի եւ Գիւմրիի բարբառները։ Ուստի, Ձեր հարցումին պատասխանելով՝ աւելի առարկայական եւ իրականութեանը մօտ լինելու համար կարելի է ասել, թէ արեւմտահայերէնի՝ որպէս գրական լեզուի գոյութիւնը գիտակցում է Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիների հէնց այն մասը, որն ազատօրէն տեղաւորւում է մտաւորականների շրջանակում՝ գրեթէ դուրս չմնալով զուտ մասնագէտների տիրոյթից։

Շարն․ Ա․

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: