ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏՆ՝ ԸԼԼԱՅ ԸՆՏՐԵԼԱԳՈՅՆՆ ԻՍԿ ԱՆ

ՄԻՔԵԼԱՆՃԵԼՕ
(1475 – 1564)

Արուեստագէտն` ըլլայ ընտրելագոյնն իսկ ան՝
Մարմարն ի՛նչ կը զանցէ՝ անկարող է գիտնալ.
Միջոցովը ձեռքին մտածումն է միայն,
Որ բանտուած խորհուրդն ազատագրել կրնայ:

Մինչ փախչիմ չարէն, բարին զոր կը տենչամ
Պահուած է – ով ազնիւ ու բազմաշնորհ Տիկին –
Ճիշդ նոյն ձեւով քու մէջ: Արուեստս է դաւաճան,
Շարունակ կը գործէ ընդդէմ փափաքածիս:

Գիտցի՛ր, ոչ սէրն եւ ոչ գեղեցկութիւնը քու,
Մերժումըդ կամ քամահրանքըդ նոյնիսկ,
Պատճառ են գայթումիս կամ վախճանիս տխուր:

Շնո՜րհ է սիրտդ ամբողջ, ներկայ է մա՛հ նաեւ,
Այլ իմ միտքն անարժան, այրելով ինքնակէզ,
Արտահանել ոչինչ կրնայ, բացի մահէն:

Իտալերէնէ ու անգլերէնէ թարգմանեց՝
ՈՅԺ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏԸ ԵՐԲ ԿԱՐԾԸՐ ՔԱՐԷՆ

ՄԻՔԵԼԱՆՃԵԼՕ
(1475 – 1564)

Արուեստագէտը երբ կարծըր քարէն
Կ’արձակէ մոյնքն ու դէմքը բնորդին,
Շատ անգամներ կ’օրինակէ ինքզինք.
Երբ այլապէս գեղանի կինն եթէ

Կը յայտնուի անթոյր, անհրապոյր,
Իմ դիմագիծն եմ պատկերած, քանզի
Չէի կրնար՝ խոց ու ցաւէս բացի,
Երբ կ’անգոսնէ ան զիս: Արշաւասոյր

Ժամանակէն այն ինչ որ կը մնայ
Գեղեցկութիւնն է՝ Արուեստին կերտած,
Եթէ իր փափաքն է տեւել ներկայ

Անեղծ իր հմայքով՝ սիրէ՜ թող զիս,
Երանութիւնը կ’ողողէ հոգիս,
Ու դէմքէն կը ցայտէ յաւերժաբար:

Իտալերէնէ ու անգլերէնէ թարգմանեց՝
ՈՅԺ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՏՈՒՆԸ ՀԱՆԴԱՐՏ ԷՐ ԵՒ ԱՇԽԱՐՀԸ՝ ԽԱՂԱՂ

ՈՒԱԼԸՍ ՍԹԻՎԸՆՍ

Տունը հանդարտ էր եւ աշխարհը՝ խաղաղ։
Ընթերցողը գիրքը եղաւ. եւ ամրան գիշերը

Գիրքին գիտակից գոյութեան նման էր։
Տունը հանդարտ էր եւ աշխարհը՝ խաղաղ։

Բառերը կը խօսուէին իբրեւ թէ գիրք չկար,
Միայն թէ ընթերցողը էջին վրայ կը հակէր,

Հակիլ կ՚ուզէր, առ առաւելն կ՚ուզէր ըլլալ
Գրագէտը, որուն համար իր գիրքը ճշմարիտ է, որուն համար

Ամրան գիշերը մտածումի կատարելութեան նման է։
Տունը հանդարտ էր, որովհետեւ պէտք էր այդպէս ըլլար։

Հանդարտութիւնը իմաստին մասն էր, մասը միտքին.
Կատարելութեան մուտքը էջին։

Եւ աշխարհը խաղաղ էր։ Ճշմարտութիւնը խաղաղ աշխարհի մը մէջ,
Ուր չկայ այլ իմաստ, ինքնին

Հանդարտ է, ինքնին ամառ է եւ գիշեր, ինքնին
Ընթերցողն է՝ ուշ հակող եւ հոն կարդացող։

Անգլերէնէ թարգմանեց՝
ՃԵՍԻ ԱՐԼԷՆ

Wallace Stevens, “The House Was Quiet and the World Was Calm”

Բնագիրը՝
https://www.poetryfoundation.org/poems/57607/the-house-was-quiet-and-the-world-was-calm

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱՅԵՐԳ

ՉԷՔԻՐԿԷ [ՄԱՐԱԽ]

Ամբողջ օրը արեւուն տակ այրեցանք,
Երեկոյեան ճարմակջուր[1] խմեցինք, արբեցանք,  
Ի՜նչ լաւ քէֆ ըրինք անցեալ Կիրակի․․․
Ա՜խ, հոգեակս, ա՜խ, սիրելի պզտիկ[2]։

Աշխարհը ուղղակի մոռցանք սազով, 
Մերթ խմեցինք թոփիքով[3] եւ մերթ փիազով[4]․ 
Քանի սիրոյ կրակն այրած է զիս,
Աղաչեցի ես որքան, հազար նազով նեղացուցիր։

Է՜յ, մէկ հատիկ վարդը կեանքիս,
Ամենազուարթ սոխակ Սուլու մանասթըրի[5]
Վերցո՛ւր մէյ մը, ա՛լ չեմ դիմանար,
Գիրուկ մարմինդ ծածկող շղարշը ճերմակ։ 

Օսմաներէնէ թարգմանեց՝
ԳԱՅԻԱՆԷ ՆԱԼՊԱՆՏԵԱՆ

«Ագպապա» [Անգղ] երգիծաթերթ, պատասխանատու տնօրէն՝ Եուսուֆ Զիա, կը հրատարակուի Երկուշաբթի եւ Հինգշաբթի օրերը, Բ. տարի, թիւ 185, 17 Սեպտեմբեր 1340 [1924], Կ. Պոլիս։


[1] Օսմաներէնին մէջ  جارماقجور գրուած է, թրքերէն խօսակցական ծածկալեզուին մէջ ալ carmakcur (ճարմակճուր) բառը «օղի»ի նշանակութիւնն ունեցած է, հայերէնի «ճերմակ ջուր»ն է՝ գործածուած  որպէս օղիի փոխաբերութիւն։

[2] Օսմաներէն բնագրին մէջ ալ բառացի այսպէս գործածուած է:

[3] Թոփիք՝ յայտնի հայկական գնդաձեւ նախուտեստ. դուրսը՝ սիսեռ, գետնախնձոր, թահին (շուշմայի հիւթ), կասիա, աղ, շաքար, իսկ մէջը՝ սոխ, չամիչ, շոճիի պիստակ, թահին, աղ, սեւ պղպեղ, կասիա, դարապղպեղ, շաքար (աւելի մանրամասն տես՝ Takuhi Tovmasyan, Sofranız Şen Olsun: Ninelerimin Mutfağından Damağımda, Aklımda Kalanlar. İstanbul: Aras, 2004, S. 15-18)։

[4] Փիազ՝ թարգմանաբար սոխ կը նշանակէ, այս պարագային՝ սոխով ու լուբիայով պատրաստուած աղցան մը։

[5]  Սուլու մանասթըր (Սուրբ Գէորգ եկեղեցի, Սամաթիա)՝ բառացի Ջրուտ վանք, այսպէս կոչուած է իր տակ գտնուող լուսաղբիւրին, ինչպէս նաեւ եկեղեցւոյ կից հսկայ ջրամբար մը ըլլալուն համար։ 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՔԱՒՈՒԹԻՒՆ

ՉԷՔԻՐԿԷ [ՄԱՐԱԽ]

Քահանան եկեղեցւոյ դուռը կղպելէն եւ բանալին գրպանը դնելէն վերջ, աստիճաններէն իջած ատեն, կը գամուի կը մնայ. դիմացի փողոցի գլխուն [կեցած] ոսկերիչ Պալթազարին կինը՝ Ֆոլիք խանըմը իրեն նշաններ կ՚ընէ եւ մօտենալով կը հարցնէ.

– Գուզում, տէրտէր էֆէնտի,[1] մեղքերս կ՚ուզեմ քաւել, քիչ մը ժամանակ կը տրամադրէ՞ք, որ ձեր ոտքին տակը համբուրեմ։

Վազելէն այտերը ալ-կարմիր դարձած էին։

Քահանան զայրացած տռտռալ կը սկսի. 

– Աստուծոյ ամբողջ օրը ո՞ւր էիր, այս ժամուն գալ կ՚ըլլա՞յ, մեղայ Աստուած։

– Աւելի կանուխ չէի կրնար գալ։

– Ուրեմն վաղը կու գաք այլեւս..․ ես արդէն ժամը գոցած եմ։

[Քահանան] Ֆոլիք խանըմին դէմքին վրայ տխրութիւն տեսնելով, կը փափկի ու կ՚աւելցնէ.

– Ամէն անգամ նոյն բանը կը կատարուի՝ առաջ քէֆերնուդ կը նայիք, Աստուծոյ պաշտամունքը ետեւէն կու գայ, վերջն ալ անմեղ կ՚ուզէք երեւիլ, կրօնքը խաղալի՞ք է. հատէ եկուր, շուտ ըրէ, ինչ մեղք որ ունիս՝ ըսէ՛, զի Պոյնուզեան Գասպարին տունը ճաշի հրաւիրուած եմ, կէս ժամէն պէտք է երթամ, կը հասկնա՞ս։ 

[Քահանան] կը լռէ, հաստ մատներով բանալին դրան մէջ կը մտցնէ ու կը դարձնէ, եկեղեցւոյ բացուած դրան մէկ թեւէն ներս կը մտնեն՝ քահանան առջեւէն, կինը ետեւէն։ 

Քահանան Մայրիկ Աստուածածինին պատկերին առջեւ աթոռ մը կ՚առնէ ու կը նստի, կինն ալ իր դէմ ծունկի կը բերէ ու կ՚ըսէ. 

– Մտիկ կ՚ընեմ, խաչ մը հանէ եւ ծոծրակէդ մեղքերդ հաշուէ, հատէ։ 

Ֆոլիք խանըմը քառատրոփ երիվարի մը ետեւէն վազողի մը արագութեամբ, բառերուն կէսը կլլելով, կարճ աղօթք մը կը մռթմռթայ, ապա մատները ճակատին եւ կուրծքին տանելով կը խաչակնքէ, վերջն ալ կը լռէ կը կենայ։

Քահանան անհամբեր էր.

– Ծօ, ի՞նչ կը սպասես, վայրկեան մը ժամանակ կորսնցնելու ատենը չէ, գիտե՞ս։ 

Կինը յամառօրէն կը լռէր, ուստի [քահանան] օգնել կ՚ուզէ. 

– Գողութի՞ւն ըրիր, մա՞րդ մեռցուցիր, ինչ որ ըրած ես՝ ըսէ, որ գիտնամ։

– Ո՛չ։ 

– Հապա հոս ի՞նչ գործ ունիս, եթէ ասոնցմէ մէկը չես ըրած, մեղք չունիս, Աստուած օգնականդ ըլլայ, ողջամբ տունդ գնա՛։

Քահանան հազիւ պիտի երթար, ծնկաչոք տիկին Ֆոլիքը մռթմռթաց․

– Մեղքս շատ է, ատիկա [թուարկուածներուն մէջ] չկար։ 

– Ի՞նչ է որ։

– Ամուսինիս դաւաճանած եմ։ 

– Ճի՞շդ կ՚ըսես։

– Հա։

– Միայն դուն էիր պակասը։ Մեծ մը թաղամասին մէջ երկու հատ բարոյականի տէր կին մնացած էր՝ մէկը դուն, մէկն ալ եալտըզճիին [ոսկեզօծող, ոսկեզօծիչ] Թագուհին․ հիմա, եթէ դուն ալ աս գործը ըրիր, ամբողջացաւ։ 

Զարմանքէն ի՞նչ ըսէր՝ չէր գիտեր, տարուած մնացած էր։ Եկեղեցւոյ ժամը հինգը կը զարնէր, խելքը գլուխը կու գար, ճիշդ ժամը հինգուկէսին հրաւիրուած էր․ վայրկեանը վայրկեանին հրաւէրի չերթցուի՞ր եա..։

Կինը վախով կը հարցնէ.

– [Աս մեղքին] քաւութիւնը ի՞նչ է արդեօք։

– Քանի՞ անգամ դաւաճանեցիր։

– Տասնմէկ։

Այս թիւը քահանային համար մեծ թիւ մըն էր. երբ հազիւ ձեռքերը բարձրացուցած այս անառակութիւնը պիտի անիծէր, ժամացոյցը քառորդ անցը կը զարնէ, ուստի պահ մը առաջ հարցը աւարտին հասցնել կ՚ուզէ եւ կը հարցնէ.

– Գոնէ կը զղջա՞ս։

– Հա, կը զղջամ։

– Եթէ այդպէս է, հինգ մոմ՝ Մարիամ Աստուածածնին, հինգ մոմ ալ տէր սուրբ Գրիգորին  վառէ, Աստուած ալ քեզի թող ներէ, հատէ գնա՛ հոսկէ։

Քահանան աթոռին տակ դրած փակեղը գետնէն կ՚առնէ, Ֆոլիք խանըմն ալ ոտքի կ՚ելլէ․ այդ միջոցին, եկեղեցւոյ բաց դռնէն ներս շողացող լոյսին մէջ նոր շուք մը կ՚երեւի. այս անգամ եկողը եալտըզճը Մարգարին ջուրի պէս զուլալ կինը՝ Թագուհի խանըմն էր․ քահանան կը սկսի դժգոհիլ.

– Այլեւս շատ եղաւ։

Սակայն, Թագուհի խանըմը, առանց կարեւորութիւն տալու առջեւ կու գայ՝ ան ալ խոստովանելու մեղք ունէր. քահանային ալ կը յանդիմանէ.

– Պարտականութենէ՞դ կը փախիս, քանի որ քահանայ ես՝ մտիկ պէտք է ընես անշուշտ, մեղքերս որո՞ւ պիտի ըսեմ։ 

– Շատ լաւ..․ պատմէ տեսնեմ, չըլլա՛յ դուն ալ ամուսինիդ դաւաճանեցիր։

– Ուրկէ՞ գիտցար։

Քահանան կը ցնցուի։ 

– Ծօ, աս ի՛նչ աղտոտ թաղամաս է, հատ մ՚իսկ պատուաւոր կին չմնաց, այս ի՞նչ բան է..․ երբուընէ՞ Մարգար աղային կը դաւաճանես։

– Մէկ ամիսէ ի վեր․..։

– Էհ, մինչեւ հիմա քանի՞ անգամ պատահեցաւ։ 

– Եօթը․..։

– Եօթն անգամ է, հա՞։

[Քահանան] աչքերը ցցած, մտովի հաշիւ կ՚ընէր. քիչ առաջ Ֆոլիք խանըմին թելադրած քաւութեան եւ ասոր նշանակելիք քաւութեան միջեւ արդար համաչափութիւն մը պէտք է կատարէր․ ինքն իրեն կը մռթմռթար.

– Տասնմէկի եւ եօթի համաչափութիւնը… չորսի եւ ճիմի [օսմաներէնի «ճիմ» տառը] համաչափութիւնն է։ Տասնմէկին կէսը..․ տասնմէկին կէսը..․ միշտ ալ անզոյգ թիւեր են… եղբայր։ Տասնմէկին կէսը հինգուկէս է… եօթին կէսն ալ..․։ 

Ժամը [հինգու]կէսը կը հնչէ, քահանայ հայրը տեղէն կը ցատկէ, արագ-արագ դէպի դուռը վազել կը սկսի եւ միեւնոյն ատեն զինք հետապնդող Թագուհի խանըմին այսպէս կ՚ըսէ.

– Պարապ տեղ ես ձեզի համար նորէն գրահաշիւի համաչափութեամբ չեմ կրնար զբաղիլ, ե՛լ եւ շիփ-շիտակ տունդ գնա՛ (Մարիամ Աստուածածինին եւ սուրբ Գրիգորին կը յանձնէ զայն), մոմ մըն ալ դուն վառէ, յետոյ ալ Մարգար աղային [գլխուն] չորս հատ ալ եղջիւր կը տնկես, հաշիւը կ՚ամբողջանայ..։

Օսմաներէնէ թարգմանեց՝
ԳԱՅԻԱՆԷ ՆԱԼՊԱՆՏԵԱՆ

«Ագպապա» [Անգղ] երգիծաթերթ, տէր եւ տնօրէն՝ Եուսուֆ Զիա, կը հրատարակուի Երկուշաբթի եւ Հինգշաբթի օրերը, Դ. տարի, թիւ 330, 1 Փետրուար 1926, Կ. Պոլիս։


[1] Այս եւ յաջորդ շեղագիր բառերը օսմաներէն բնագրին մէջ ալ բառացի այսպէս գործածուած են, զորս չենք թարգմաներ (ծանօթ․ թրգմ․):

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԻՋԱԿԷՏԵՐ

ԶՈՒՊԱՅԻՐ ԱՀՄԷՏ

Ներէ ինծի։
Կ՚ըսեմ պատին։
Կեանքս թուղթ է։
Ծնօտներս կը ժանգոտին։

Թափառող. երգող։
Երկինքը տունս է։
Վարդեր կը նետեմ
զայն կարմրցնելու։

Կեցի՛ր. այս ճամբաները
ինձմէ կ՚աճին։
Ուղեւորութիւնս պէտք է վերջանայ,
որովհետեւ նպատակակէտերս
վերջացած են։

Ծունկի գալով քահանայի պէս,
տեսնելով գնդաձեւ աչքերը
ճանճերու, փափաքս.
դատարկութիւն եւ յանկարծ լոյս։

Յարութիւն. մեռեալ եմ
անկէ՝ ապրելու փորձէն
նորէն։

Կ՚երգէ ինչպէս ես, երբ քնանամ.
աշխարհը դեղին հագած։
Երգերը ինծի համար երբեք
չեն նշանակած ինչ որ կը նշանակեն,
երբ դուն երգես։

Կը թողում քեզ. լուսապսակներ եւ հագուստներ։
Բռնի կը թողում քեզ։
Աքսորի ողբի նման։

Մոռցի՛ր զիս. ճշմարտութիւնս։
Գլուխ գործոցս է
անգոյութիւնս։

Արեւածագ. անխորտակելի արշալոյս։
Գիրքդ կը բանամ։
Էջեր չկան։

Zubair Ahmed, “Semicolons”

Անգլերէնէ թարգմանեց՝
ՃԵՍԻ ԱՐԼԷՆ

Բնագիրը՝ https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poems/150288/semicolons

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀՐԱԺԵՇՏ

ԵՈՀԱՆ ՎՈԼՖԿԱՆԿ ՖՕՆ ԿԷՕԹԷ

Որքան հաճոյ է բառ մը բեկանել,
Իսկ որքան դժուար՝ պարտքը աներեր․
Բան մը խոստանալն է անկարելի,
Այն ինչ որ հակառակ է մեր սրտին։

Փորձ կ’ընես դուն հին երգեր մոգական,
Կը հրահրես զինք՝ հազիւ հանդարտած,
Դէպի օրօրոց քաղցր խենթութեան,
Կը նորոգես, կրկնապատկես վտանգ։

Ինչո՞ւ կ’ուզես դուն ինձմէ պահել քեզ,
Եղի՛ր բաց, մի՛ խուսափիր հայեացքէս,
Ուշ կամ կանուխ պիտի յայտնաբերեմ,
Իսկ դուն ալ խօսքդ ետ պիտի առնես։

Ինչ որ հարկն էր՝ ամբողջացուցի,
Իմ պատճառովս ոչինչ խանգարուի,
Ներէ՛ ընկերոջ հեռացող քեզմէ,
Անշշուկ վերադարձող ինքն իրեն։

Johann Wolfgang von Goethe, Abschied

Գերմաներէնէ թարգմանեց՝
ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: