ԱՒՍՏՐԻՈՅ ՄԷՋ ՀԻՆԳ ԱՄԻՍ (Ժ.)

ԹԱՅԻՍ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Առտուն 7ին Միլանօ հասայ: Կոկորդի ցաւս զօրացած էր եւ ինքզինքս վատուժ կը զգայի: Սակայն քանի որ պտոյտի ելեր էի, կը մերժէի հիւանդութիւնս: Ապրանքներս ձգեցի հոսթել, որ կը գտնուէր գաղթականներուն թաղամասին մէջ: Որոշեցի քաղաքին կեդրոնը քալել. մէկ ժամ պիտի տեւէր: Երբ կը քալէի, կը նշմարէի, որ հետզհետէ կը փոխուէր երեւոյթը՝ մարդոց ապրելակերպն ու հագուելակերպը: Հասայ պողոտայ մը, ուր քովէ քով շարուած էին համաշխարհային վաճառանիշերու խանութներ: Ճամբան դիմացս կ’ելլէին բազում ծերունիներ, որոնք շատ շիք էին: Ծեր կիները մուշտակով, կարմիր շրթնաներկով եւ յարդարուած մազերով էին, իսկ այր մարդիկ գլխարկ կը կրէին եւ հագած էին նորաձեւ վերարկուներ եւ կապած՝ մետաքսեայ վզնոցներ: Շուարեցայ, որ զմայլելի վիճակով կը սկսէին օրը։ Կարծէք, թէ հագուստներու տողանցքի մը կը մասնակցէի։ Այն ժամանակ հասկցայ, թէ ինչո՛ւ համար Միլանօն կը կոչուէր «նորոյթի մայրաքաղաքը»: 

Նախաճաշս ընելու համար սրճարան մտայ: Անուշեղէններ կային. քրուասան մը առի եւ նստայ: Իտալացիները կը սիրեն բարձրաձայն խօսիլ: Խումբ-խումբ մարդիկ կը մտնէին եւ փոքրիկ անուշեղէններ կը գնէին, էսփրէսսօ մը կը խմէին ոտքի վրայ: Կարծեմ այս էր իտալացիներուն նախաճաշը, որ կը տեւէր երկու վայրկեան: Իսկ ես չէի կշտացած հատ մը քրուասանով: Ելայ խանութէն եւ քալել սկսայ: Պողոտային երկայնքին ամէն տեսակ խանութ շարուած էր: Հակառակ որ ինքնաշարժներ կ’երթեւեկէին, պողոտային քովերը շարուած բացօթեայ ճաշարաններուն մէջ մարդիկ հաճելի ժամանակ կ’անցընէին: Մտածեցի. Պոլսոյ մէջ անկարելի էր նման ապրելակերպ, որովհետեւ քաղաքը շատ բազմութիւն կայ, քալել դժուար է եւ աղմուկը բնաւ չի դադրիր: Այս տեսածներուս ազդեցութեամբ կրնամ ըսել, որ մարդուն հոգեկանը միայն արարքներէ կախեալ չէ, միեւնոյն ատեն արարքները գործադրելու պարագային զինք բոլորող շրջապատի տարրերն ալ մեծ դեր կը կատարեն: Ուստի, երբ մարդ սուրճ մը խմէ, իր քովէն անցնող ինքնաշարժներուն քանակը նոյնիսկ կարեւոր է: Ես այս երեւոյթին ազդեցութեամբ կ’երեւակայեմ Պոլիսը եւ կ’անդրադառնամ այն տհաճ երեւոյթին, որուն պատճառներն են ինքնաշարժներուն աղմուկը եւ անոնցմէ գոյացած օդի ապականութիւնը: 

Երբ ճարտարապետեր իրենց մտադրութիւնը պիտի գործադրեն քաղաք կառուցելու համար, նախ եւ առաջ նկատի ունենալու են հասարակութեան պահանջները: Այս իրականութիւններէն զերծ կիրարկուած ծրագիրներ այնքան շատ են, որ… եւ կը թուի, թէ անոնք երջանիկ ու հանգիստ ապրելակերպ մը կը հրամցնեն մարդոց, սակայն ափսո՜ս, խաբկանք է այդ: Եթէ մտադրուածը իրականանայ, արդիւնքը անորակ կ’ըլլայ ապագային, նմանը Ամերիկայի մէջ, ուր արուարձանացումը պատճառեց էնէրժիի մսխում, ընկերային մեկուսացում եւ դասակարգային զատողութիւն: 1950ականներուն, բ. համաշխարհային մարտէն ետք բնակչութիւնը աճեցաւ եւ այս պատճառով մարդիկ սկսան աւելի աժան բնակավայրեր ուղղուիլ ու զարգացաւ արուարձաններու բնակչութիւնը: Պոլսոյ մէջ ալ ժխտական է կացութիւնը եւ շատ անճոռնի երեւոյթ մը կը պարզուի, այն պատճառով՝ որ մարդիկ գիւղէն քաղաք գաղթած են եւ քաղաքին մէջ ալ՝ անհակակշռելիօրէն բազմացած: Ի՞նչ է պատճառը այս բացասական երեւոյթին. երբեմն հոսանքներուն պատճառած տեսլականը, որ ճարատարապետերը կ’որդեգրեն: Ճարտարապետը գործատէր մը ըլլալու յատկութիւնը կը կրէ նաեւ, բայց ան վաճառական մըն է եւ յաճախ կ’ակնկալէ շահութաբեր հասոյթ: Սակայն առաջնակարգ պայմանը այն է, որ ճարտարապետը ունենայ հանրային պատասխանատուութիւն. ան քաղաքն ու բնական միջավայրը պէտք է կանոնաւորէ ի շահ ժողովուրդին։ Ճարտարապետը հանրային պատասխանատուութեան եւ անձնական շահերուն միջեւ լաւ հաւասարակշռութիւն  ունենալու է, թէ ոչ անոր անձնական շահն է այս տգեղութեան պատճառը: 

Վերջապէս հասեր էի կեդրոն: Միլանոյի փողոցներուն մէջ չկային պատմական շէնքեր, նմանը՝ Հռոմի եւ Ֆլորանսի շէնքերուն: Բայց երբ Տուօմօ տի Միլանօն տեսայ, խորհեցայ, որ աշխարհի ամենագեղեցիկ եկեղեցին դիմացս կանգնած էր եւ այնքա՜ն խոշոր՝ այնքան տպաւորիչ: Երկար կարգ կար ներս մտնելու համար եւ յոգնութենէն աչքերս կը գոցուէին: 

Երկու շաբթուան պտոյտիս վերջին օրերուն հասած էի ու մարմինս կը ցաւէր հիւանդութեանս պատճառով: Հոսթել վերադարձայ ու յաջորդ օր Պարսելոնա ճամբորդելու համար հանգչիլ որոշեցի: 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՒԵՏԵԱՑ ԵՐԿԻՐ

ԱՆԻ ՉԷԼԷՊԵԱՆ

Հինէն ի վեր, մարդիկ ցանկացած են երթալ Աւետեաց Երկիր, հետեւելով երկնքի աստղի մը, երկնային կամ երկրային հրամանի, կոչումի կամ ուխտի: Կտրած են անապատ ու անտառ, ճեղքած ծով ու ովկիանոս: Եղած են ձիաւոր, ուղտաւոր, ոտնաւոր, նստած աւանակի վրայ: Նստած են նաեւ նաւ, օդանաւ, շոգեկառք: Եկած են հոգերով եւ երազներով: Հինէն ի վեր, Աւետեաց Երկրի ամենաբաղձալի կեդրոնը, անոր ձգողական ուժը եղած է Երուսաղէմ քաղաքը: Երուսաղէմ անունը կը նշանակէ «խաղաղութեան քաղաք»: Բայց հակառակ իր անուանակոչումին, այս քաղաքը նաեւ եղած է արիւնալի եւ ցաւալի դեպքերու թատերաբեմ մը:

Ներկայիս Երուսաղէմը արդիական, եռանդուն քաղաք մըն է, բայց պառակտուած եւ հակասութիւններով լի: Այցելուն հոն ականատես կ’ըլլայ երեւոյթներու, որոնք ուրիշ քաղաքի մը մէջ սովորական պիտի համարուէին կամ անտեսուէին, բայց հոս ամէն ինչ ուրիշ ակնոցով կը դիտուի, ուրիշ չափանիշով կը դատուի: Կրնանք ըսել, թէ հոս ամէն ինչ կր դառնայ սուրբգրական…:

Երուսաղէմի արդիական արուեստներու թանգարանի ելքին ամէն անձ կ’ենթարկուի պայուսակներու քննութեան: Այդ օր, բոլոր այցելուները անցան, առանց պատահարի: Եկաւ կարգը ծեր, կնճռոտած դէմքով, մորթը կաշի դարձած, փոքրակազմ մարդու մը. երկար զգեստ հագած էր ան, գլուխը՝ գդակ մը, կտաւէ մեծ պարկ մըն ալ՝ ձեռքը․ պատմութեան էջերէն քաղուած անձնաւորութիւն մը: Երիտասարդ քննիչները՝ Եւրոպայէն, հաւանաբար Ռուսիայէն ներգաղթած ծնողներէ սերած, ինքնավստահ, քիչ մըն ալ ինքնահաւան, հեգնանքով մը հարցուցին ծերունիին, թէ ի՞նչ կար իր պարկին մէջ: Մարդը նախ շուարեցաւ. հաւանաբար անոնց լեզուն, արդի եբրայերէնը չհասկցաւ. ապա պարպեց պարկը սեղանին վրայ․ աննշան, ամէնօրեայ իրեր: Բայց ահա՛, անակնկալ մը: Իրերուն մէջ յայտնուեցաւ փայլուն թաս մը, այն մետաղեայ թասերէն, որոնք երբեմն կը գործածուին Միջին Արեւելքի մէջ, հանրային աղբիւրներէն ջուր խմելու համար: Երիտասարդ քննիչները այսպիսի իր չէին տեսած. իրար նայեցան, երեսնին անորոշ արտայայտութեամբ մը… գողութիւ՞ն էր արդեօք: Անմիջապէս անվտանգութեան զինեալ ոստիկանները տեղ հասան, հարցաքննեցին, առին, տուին, եւ վերջապէս մարդը, որ եմենցի բնիկ հրեայ ժողովուրդէն ըլլալու էր, հաւաքեց իր ապրանքները եւ անթափանցելի տպաւորութիւն մը կրած դուրս ելաւ թանգարանէն: Այս դէպքը մտքիս մէջ դրոշմուած մնաց: Ինծի կը թուէր, թէ ես այդ տարօրինակ, անհաւանական դէպքին արդէն ծանօթ էի: Ո՞ւր արդեօք: Եւ յիշեցի, թէ ուր: Հին Կտակարանի եբրայեցի Յովսէփը բարձրաստիճան դիրքի մը հասած էր Եգիպտոսի փարաւոնին պալատին մէջ, իր նախանձոտ եղբայրներուն կողմէ անապատին մէջ ծախուելէ ետք: Տարիներ ետք, ան փորձարկած էր իր եղբայրները, որոնք սովի մատնուելով եկած էին Եգիպտոս, իրմէ ցորեն գնելու եւ զինք չէին ճանչցած: Յովսէփ իր կրտսեր եղբօր՝ Բենիամինի ցորենի պարկին մէջ սկահակ մը թաքցնելով եւ զիրենք գողութեամբ մեղադրելով ծուղակի մէջ ձգած էր, եւ ապա իր ինքնութիւնը յայտնած՝ ապշած եւ սարսափահար եղբայրներուն: Այդ սուրբգրային պատկերին նման տեսարան մըն էր, որ այսօր կը բեմադրուէր դիմացս:

Երուսաղէմի մայր եկեղեցիներէն մէկուն դռնապանը արաբ մարդ մըն էր: Բարի դիմագիծերով, խոնարհ ու ժպտերես մարդ մը: Պաշտօնը կը կատարէր ջանասիրութեամբ: Կը հսկէր բակին մէջ, կ’աւլէր ծառերէն թափած տերեւները, կը բանար դարպասը եւ կ’ընդունէր ակնկալուած եւ անակնկալ հիւրերը: Այդ օրը երկրի անկախութեան տարեդարձն էր: Մարդիկ կը խուժէին հրապարակները, ուր հրախաղութիւն ու տօնակատարութիւններ տեղի պիտի ունենային: Չեմ գիտեր, թէ այդ օր մարդիկ կը գիտակցէի՞ն հայրենիք մը ստեղծելու առաքելութեան արժանիքին թէ ոչ: Ամէնը կը շտապէին դէպի հրապարակ: Հետաքրքրութենէ մղուած՝ մենք ալ փոքր խմբակ կը կազմեցինք ու գացինք: Երաժշտութիւն, պար, իրարանցում, արբեցում, անտանելի երթեւեկ: Կէս գիշերին վերադարձանք եկեղեցւոյ պանդոկը: Դռնապանը երբ դարպասը բացաւ, առանց հարցումի արդէն գիտցաւ, թէ ուր գացած էինք: Ժպիտ չկար երեսին: Նկատեցի որ որչա՜փ տխուր էր: Որչա՜փ բեկեալ: Գրաւումի ու տիրացման տակ ապրողի մը բեռը եւ նուաստացումի վէրքը մանաւանդ այսօր ակնյայտ էր իր աչքերուն մէջ: Երկրին մէջ ծնած էին ինք եւ իր նախնիքը, բայց ոչինչ կը պատկանէր իրենց: Ամէն ինչ խլուած էր իրենցմէ: Ես տխրեցայ: Յանցաւոր զգացի եւ ծանր սրտով մտայ անկողին:   

Երիտասարդ ֆրանսացի մը ուխտ մը ըրած էր՝ իշու մը վրայ հեծած Ֆրանսայէն ուխտագնացութեան երթալ դէպի Երուսաղէմ: Շաբաթներ տեւած ճամբորդութենէ մը ետք հասած էր Սուրիոյ սահմանը եւ կը յուսար իշուն վրայ յառաջանալ դէպի Աւետեաց Երկիր: Սահմանի պաշտօնեաները, որ ամէն տարօրինակութիւն տեսեր էին իրենց կեանքին մէջ, այսպիսի պարագայի մը չէին հանդիպած: Անկարելի էր իր Սուրիա մուտքը: Ո՞ր խելքը գլուխ արարածը իշու մը վրայ կը թափառէր երկրէ երկիր: Բայց ֆրանսացին, ուխտաւորի մը յամառութեամբ, փարած մնաց իր տեղը: Վերադառնալ անկարելի էր: Փարած մնաց երկու օր: Պաշտօնեաները գլուխնին քերեցին, հոս ու հոն հեռաձայնեցին, դեղնած թղթածրարներ ու տաֆտարներ բացին ու կարդացին, եւ վերջապէս յայտարարեցին, թէ ինք կրնար ճանապարհը շարունակել, բայց իր աւանակը՝ ոչ. օրէնքը այդ էր: Ֆրանսացին չընդունեց այս յայտարարութիւնը եւ որոշեց իր տեղը մնալ, մինչեւ որ մէկը տեղի տար: Եւ այդպէս ալ եղաւ: Երկար խորհրդածութիւններէ ետք, լուծում մը գտնուեցաւ. ան կրնար ճամբան շարունակել. այո, օրէնքը կ’ըսէր, որ արգիլուած էր իշու մը Սուրիոյ հողամասը ոտք կոխել դուրսէն, բայց օրէնքը ոչինչ կ’ըսէր ընդդէմ այն կարելիութեան, որ էշը կառքի մը վրայ կրնար հեծցուիլ ու այդպէս Սուրիոյ հողամաս մտնել: Ու այդպէս ալ եղաւ: Կառք մը ճարեցին, էշը հեծցուցին վրան, սահմանը անցուցին եւ ուխտաւորը ճանապարհը շարունակեց դէպի «խաղաղութեան քաղաքը»․․․:

Պետեւի մը, որ ցեղապետ էր եւ իշխան տիտղոսը կը կրէր, վրդոված էր: Հոգւոյ հանգստութիւն չ’ունէր: Ինք աշխարհ պտտած էր, այսինքն գացած էր Դամասկոս, Պաալպէք, Պէյրութ, Հալէպ, նոյնիսկ մինչեւ Անտիոք: Շատ «լուրջ» քրիստոնեաներու հանդիպած էր: Իր վրայ ազդեցութիւն ձգած էին անոնք: Ըստ իր կարծիքին՝ անոնք ունէին բան մը, որ իրենց քով կը պակսէր. անոնք լաւատես, բարի ու բարեացակամ էին, մինչ իրենք՝ կոպիտ: Եւ կը մտածէր, թէ ինք ալ կ’ուզէր ունենալ ան, ինչ որ անոնք ունէին: Երբ իր վրանին մէջ այս խորհուրդներով տարուած էր, պայծառ լոյսով ողողուած տեսիլք մը կ’ունենայ: Կը խօսի իր Արարիչին հետ․ «Աստուած իմ, եթէ կայ աւելի գիտութիւն քան այն որ կայ մեր գիրքին մէջ, ցոյց տուր ինծի»: Եւ իր տեսիլքին մէջ ձայն մը իրեն կ’ըսէ․ «Գնա՛ Պաղեստին, հոն քեզի պիտի ըսուի, թէ ի՞նչ պիտի ընես»: Երբ կ’արթննայ, կը խնդայ ու կ’ըսէ․ «Չեմ ուզեր երթալ Պաղեստին, հրեաներուն քով»: Երբ յաջորդ օրերուն տեսիլքը կը կրկնուի երեք անգամ, ճամբայ կ’ելլէ դէպի Պաղեստին: Այս կը պատահի 1920ական թուականներուն: Հոն կը գտնէ այն ինչ որ կը փնտռէր, հոգեկան հանգստութիւն կը գտնէ ու մեծ ուրախութեամբ կը վերադառնայ իր ցեղախումբին եւ կը պատմէ բարի լուրը: Իսկապէս Աւետեաց Երկիր մը…

Երուսաղէմ կը շարունակէ մնալ այն ինչ որ դարերով եղած է. երկնային ու երկրային մայրաքաղաք, փառատօն եւ ողբերգ: Խորհրդաւոր, առեղծուածային, նաեւ յիմար ու մարտ գրգռող: Երուսաղէմ մարդոց մէջ զարթնեցուցած է կրքոտ զգացումներ եւ ցանկութիւններ: Եղած է միշտ հակասական: Թերեւս այս է պատճառը, որ տեղացի ժողովուրդը դարերով կրկնած է Դաւիթ թագաւորի խօսքը․ «Աղօթենք Երուսաղէմի խաղաղութեան համար»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶԱՏԻԿ Է, ՄԵԾ ՄԱՅՐԻԿ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Եկեղեցի երթալ… ի՞նչ կ’ըլլայ, եթէ չերթանք: Կը խորհիմ, որ բան մը չի պակսիր հոգիէն ու մարմնէն, սակայն՝ վարժութիւն մը, սովորութիւն մը, որ ժառանգուած է մեծ ծնողներէ: Այն վեհ գմբէթը, զօրեղ ապաստանարան մը, որուն հովանիին տակ մարդ կը մոռնայ իր յուզումները, ցաւերը, նիւթական ծանրութիւնը ու կը փարի հոգեկան թեթեւութեան: Այսպէս մանկութենէն ձեւ գտած այս սէրը, ի՛նչ տարիքի ալ հասնի մարդ, չի կորսնցներ եւ սէրը ալ աւելի կը մեծնայ, կը կրկնապատկուի ու ոչ ոք կրնայ խլել զայն իրմէ:

Զատիկ է: Առաւօտ կանուխ կ’արթննամ. պիտի հագնիմ նոր զգեստս, կօշիկներս եւ եկեղեցի պիտի երթամ, մասնակից ըլլալու համար Զատկուան պատարագին: 

Խունկին հոտը պատած է չորս դին եւ ծուխը մշուշ կը ծփայ վառ ջահերուն տակ: Բանկալէն գնած մոմերս կը վառեմ ու կը մխրճեմ աւազին մէջ: Ծնողքիս համար չորս… չի բաւեր, մեծ մօրս տան անդամներուն համար ալ երեք մոմ՝ ընդամէնը եօթ մոմ քովէ քով, կանոնաւոր կը շարեմ, որպէսզի չբաժնուինք իրարմէ: Մանկական հոգի՜ս, որ դեռ չէր անդրադարձած կեանքին իրականութիւններուն: 

Շատ բազմութիւն է ներսը, բայց նեղ բացուածքներ կը գտնեմ եւ կը յառաջանամ: Մարդիկ կը խլրտին, պատին քով կը կանգնիմ, ուրկէ հանգիստ կը տեսնեմ բեմը եւ կատարուած թատրոնը: Թատրոն մը, որուն մէջ ժողովուրդը կ’ամփոփուի եւ յանձնուած անոր զօրութեան՝ անձը անցեալէն ապագայ իմաստ կը գտնէ, ուժ կը գտնէ: Երգչախումբը քաղցր ձայնանիշերու երանգներով վերնատունէն կը մասնակցի պատարագիչ քահանային աղօթքներուն: Դրան մօտ անվերջ շարժում մը կայ. եկեղեցի մտնող-ելլող հաւատացեալներուն աղմուկը անկարգ մթնոլորտ մը կը ստեղծէ ետեւի կողմը, բայց ես բաւական առաջ գացած եմ: Աչքերս կը սեւեռեմ խորանին եւ կ’աղօթեմ քովս նստած ծերունիներուն հետ: Նստարանները լեցուն են մեծ մայրիկներով, մեծ հայրիկներով: Պառաւ մը յոգնած ըլլալս նշմարած՝ տեղ բանալ կը ջանայ, ձեռքով նշան կ’ընէ, որ մօտենամ ու նստիմ: Չեմ ուզեր անհանգստացնել, սակայն կը սեղմուիմ երկու պառաւներու մէջտեղը: 

Զգեստները կը դիտեմ, գիրքերը, պատուհանին երփներանգ ապակիները, խորանը ծածկող, գոցուող-բացուող վարագոյրին խաչը, խորանին վրայ տեղադրուած ծաղկազարդուած աշտանակներուն մոմերէն ցոլացող լուսեղէն թրթռումները եւ կը սպասեմ քշոցներուն, ծնծղաներուն ձայներուն: Պատարագիչը ողջոյն կու տայ եւ ժողովուրդը կը խլրտի իրարու աւետելու համար Քրիստոսի յայտնութիւնը: Տէ՜ր իմ, ինչպիսի՞ փոշիով ներմուծեցիր այս սէրը երակներուս մէջ: Ի՜նչ գեղեցիկ եւ ապահով է միջավայրը, ու դուրսը մնացած է չարութիւնը:

Երանի՜, երանի՜ մեզի, որ եղեր ենք առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդը: Ա՜խ, մէկ ալ սա լաթերուն սպիտակին չափ մաքուր, մոմերուն արձակած լոյսին չափ թափանցիկ ըլլային մարդիկ, իրենց սրտին մէջ տեղաւորած զգացումներուն հանդէպ: Մանկակա՜ն հոգիս դեռ չէր անդրադարձած չարին ու բարիին անհաւասարակշռութեան, դրականին զօրութեան՝ ժխտականին դիմաց:

Մաս պիտի առնեմ եւ տուն պիտի տանիմ, մաս մըն ալ պիտի տանիմ մեծ մօրս: Անիկա չի կրնար դուրս ելլել, չի կրնար քալել, անոր պիտի պատմեմ մթնոլորտին, պիտի պատմեմ ծերունիներուն մասին, որոնք հակառակ իրենց յառաջացեալ տարիքին տեղ տուին ինծի եւ պիտի պատմեմ, որ Զատկուան այս օրը ես մոմ վառեցի ամբողջ ընտանիքիս համար ու եկեղեցւոյ պատերը ցնծացին երգչախումբին քաղցր ձայնանիշերուն թրթռացումով: 

Զատիկ է: Պոլսոյ քրիստոնեայ համայնքը չի կրնար եկեղեցի երթալ: Ի՞նչ կը յուզէ զիս․ ի՞նչ էր հոգիիս ազդող ամենէն ուժեղ զգացումը անցեալ տարի, այս տարի եւ ի՞նչ պիտի ըլլայ գալ տարի: Թագաժահրը տարի մըն է, որ իր ճիրաններուն տակ առած է համայն աշխարհը եւ կը շարունակէ բզկտել զայն իր ժանիքներուն տակ: Անցեալ տարի զրկուեցանք եկեղեցի երթալէ ու մասնակից ըլլալէ արարողութիւններուն Քրիստոսի հրաշափառ տօնին առթիւ, նաեւ զրկուեցանք Ս. Ծնունդէն, Բարեկենդանէն, Ծաղկազարդէն: Համացանցի սփռումով մասնակից կ’ըլլանք կիրակնօրեայ պատարագներուն, տաղաւար տօներուն: Հիմա ալ մասնակից կ’ըլլամ հեռատեսիլէն սփռուած Զատկուան պատարագին, մարդիկ վերացած կը լսեն պատարագիչ սրբազանին պատգամը, երգչախումբին շարականները: Ես հանգիստ բազկաթոռիս վրայ ուշի ուշով կը հետեւիմ աղօթքներուն, որոնք ենթագիտակցութեանս մէջ կը վերակենդանացնեն մանկութեանս օրերը․ նախ եկեղեցի պիտի երթայի, հաղորդութիւն պիտի առնէի, ապա մեծ մայրիկիս պիտի այցելէի ու պիտի ըսէի.

– Քրիստոս յարեաւ ի մեռելոց, մեծ մայրի՛կ:

Մեծ մայրիկս զիս համբուրելու համար գաւազանը պատին պիտի կռթնցնէր եւ պիտի պատասխանէր իբրեւ անխոնջ հաւատացեալ.

– Օրհնեալ է յարութիւնն Քրիստոսի, սիրելի՛ թոռնիկս, հաւատքդ անսասա՛ն մնայ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՐ

ՅԱՍ

Թա րա րա րա րա՜․․․ 

Բա՛մ-բա՛մ,  բա՛մ-բա՛մ…

Շթրաուսի Կապոյտ Դանուբը, ալեծուփ քնքշութեամբ կ’ողողէ տան հիւրասենեակը, կը թաւալի, կը ծաւալի այնքա՜ն, որ պատուհաններէն դուրս հոսելով կը թափի փողոց:

Սենեակին կեդրոնը կախուած ջահուն ներքեւ, որ պարասրահի մը լուսարձակը կարծես ըլլար այդ պահուն, Էլվիս Փրիսլիի սանտրուածքով, ճերմակ շապիկով, գեղեցկադէմ այրը գլուխը թեթեւ վեր երկարած, զմրուխտ աչքերը առաստաղէն ալ անդին սեւեռած ու ականջը սենեակին մէջ ծփացող մեղեդիին տուած, վերացած, երանութեամբ կը տարուբերի վալսի քայլերով․ մէկ առաջ, մէկ ետեւ, մէկ ձախ, մէկ աջ: Ձախ թեւով գրկած է հազիւ չորսամեայ խարտեաշ, առջինեկ դուստրը. աջ ափին երեք մատներովը բռնած է անոր պզտիկ թաթիկը, թեւը երկարած պարողի մը վայելչութեամբ ու ներսուզուած եղանակի կշռոյթին մէջ՝ մէկ – երկու – երեք, մէկ –երկու – երեք պար կու գայ: Աղջնակը, հակառակ փոքր տարիքին, պարընկերոջ դերը լրջօրէն ստանձնածի պէս, ա՛ն ալ դէպի ետ թեքած է, այնպէս ինչպէս տեսած է հեռատեսիլէն սփռուած միջազգային պարահանդիսային մրցոյթներուն, ու փոքրիկ գլխէն կախուած մետաքսաթել գանգուրները օդին մէջ կը ճօճին: Երջանիկ ու ապահով է հայրիկին գիրկը, մեծ հրճուանքով կը վայելէ «մեծերու պարը» եւ հարկաւ՝ դիւթիչ մեղեդին, որուն կ’երգակցի հայրիկն ալ քթին տակէն: Ու պահ մը աչուկները սառած, երեւակայութեան աշխարհ կը փոխադրուի, ուր ինք ալ «մե՜ծ» է, ոսկեթել, երկար ծամերը կռնակը ծածկած են, լայն ժիւփոնով գեղեցիկ շրջազգեստ հագած, ճիշդ հեքիաթներու իշխանուհիներուն պէս, նազանքով կը պարէ իշխանի նմանող ու անորոշ դիմագիծով երիտասարդի մը հետ, անհուն բերկրութեամբ:

Հեքիա՜թ:

Հեքիաթ տարիք, ուր շատ բան անիրական է, բաղձալից ու մանուկ հասունութեամբ…: 

Տարիներ անց, հօրս Էլվիսի սանտրուածքը տեղի տուաւ այդ օրերու ընդունուած ձեւին. մանկական փափուկ գանգուրներս ալ չմնացին՝ յաճախ կտրուելէն. բայց շատ երեկոներ հայր ու աղջիկ գամուած հեռատեսիլի պաստառին, զմայլանքով դիտեցինք վաթսունականներու ամերիկեան, հին, սեւ-ճերմակ, երգուպարային ֆիլմերը, որոնք հաւանաբար հօրս եւ իր սերունդին արուեստի ընկալման ճաշակին վրայ որոշ ներգործութիւն մը ունեցած էին: Ան միշտ ախորժաբեր խրախուսութեամբ զիս կը հրաւիրէր, որ անպայման դիտեմ աս կամ ան «շատ աղուոր» ֆիլմը:      

Հայրս կը պատմէր, թէ 1950ականներուն, պէյրութեան «փայլուն տարիներուն», երբ նորաձեւութեան, արուեստի ու ազատութեան եւրոպականամէտ մթնոլորտ կը տիրէր, Danse de salonի դասընթացքները, որոնց ինք ալ հետեւած էր շրջան մը, շատ ընդունելութիւն գտած էին երիտասարդներուն կողմէ։ Ընտանեկան թէ միութենական խրախճանքներու առթիւ ան երբ պարէր, պարի դասընթացքներէն հետքեր կարելի էր նկատել: Մայրս պարել շատ չսիրելուն, ես կամ միջնեկ քոյրս կ’ընկերակցէինք հօրս մեծ խանդավառութեամբ. անոր նախընտրութիւնները ընդհանրապէս հանդարտ եղանակներն ու երգերն էին, որոնք վալսի, թանկոյի կշռոյթ ունէին: Պարի ընթացքին ինքն էր առաջնորդողը հարկաւ, եւ պէտք էր հետեւիլ. սակայն միեւնոյն ատեն, ինք գրեթէ հոն չէր… մեղեդիին հետ միաձուլուած, եւ ա՜հ, այդ զմրուխտ աչքերը միշտ անորոշ կէտի մը սեւեռած կը սլանար:

Սալոնի պարերու հանդէպ սէրն ու հետաքրքրութինը ինք իր օրինակով մեզի՝ զաւակներուն փոխանցած էր. ինչպէս նաեւ՝ որակաւոր երաժշտութեան, երգերու ու երգիչներու ձայներիզներու բաւական մեծ հաւաքածոյ մը, որոնց հոգատար գոյքապահն էի պատանեկութեան տարիներուս:   

Այսօր, մանկութեան երփնունակ օրերէն կէս դար ասդին, իսկ հայրս գրեթէ տասնամեակ մը մեզմէ անդին… անոնց կարօտախտով համակուած, հօրս ու մանկութեան գոգէն իջած, տխուր ժպիտ մը գրկած, յուշերու ուղեւորութենէն կը վերադառնամ: Կը վերադառնամ հոն եւ անոր, որ մեկնակէտն էր. կը վերադառնամ առագաստանաւ, Կապոյտ Դանուբի նաւահանգիստ… ու հոգեհանգիստ կը մրմնջեմ հօրս ու մանկութեանս: Բայց առաջին պարը կը շարունակուի. դեռ կը պարէ ներսիդիս:  

Հիմա Կապոյտ Դանուբի ալիքներուն վրայ աղջիկս է. ոտքի մատնածայրերուն վրայ թիթեռնիկի թեթեւութեամբ կը թռչկոտի… պալերինա է. գալ շաբաթ ելոյթ ունի. Շթրաուսի նուիրուած պալէի ներկայացում, որուն բացման պարը գիտէք ինչ պիտի ըլլայ…  

Թա րա րա րա րա՜… 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՏԻՊԱՐ ԱՆՁՆԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ

ԺՊՏՈՒՆ ՉԻԼԻՆԿԻՐԵԱՆ ԶՈՒՌՆԱՃԸ

Հայրապետ… ուշիմ, գիտակից, ընթերցասէր, ճարպիկ անձ մը, որուն հետ քսանեօթը տարիներ առաջ ծանօթացայ հաւաքոյթի մը ընթացքին, ուր ընտանիքի մեծեր հաւաքուած իրենց հարսնցուն՝ զիս պիտի ճանչնային: Առաջին վայրկեանէն ուշադրութիւնս գրաւեց իր մաքուր երեսը եւ անուշ նայուածքը ու մաղթեցի, որ այս անձը ըլլար իմ երկրորդ հայրս: Եւ իրականացաւ մաղթանքս ու հայր-աղջիկ մեր յարաբերութիւնը այդ օր սկսաւ ու տեւեց մօտ քսան տարիներ: 

Հայրապետ եւ կինը՝ Նեկտար Հաթայի Զէյթունիյէ գիւղին մէջ, նարնջենիի պարտէզներով շրջապատուած եւ իրենց կողմէ շինուած միայարկանի տան մը մէջ կ’ապրէին: Իրենց չորս զաւակներէն երկուքը մինչեւ համալսարանական շրջան իրենց քով խնամած եւ տեղւոյն վարժարանը ղրկած, իսկ յետոյ անոնց կարօտը իրենց մէջ պահելով Պոլիս ղրկած էին: Իսկ մնացեալ երկուքը արհեստաւոր էին եւ իրենց ընտանիքը Պոլիս կազմած էին: Հայրապետ իր կեանքի ընկերուհիին հետ գիւղը խաղաղ ու երջանիկ կեանք մը ապրեցաւ մինչեւ իր սիրելի կնոջ մահը, որուն հետ մօտ կէս դար սիրով լեցուն համերաշխ կեանք մը ապրած էր: Նեկտարը յատուկ կին մըն էր. միամիտ, բարի, աշխատասէր, անձնուէր…: Առանց անոր կեանքը շարունակել դժուար էր, բայց Աստուծոյ կամքին դէմ գալ ալ կարելի չէր: Հող էին եւ օր մը պիտի դառնային հող: 

Հայրապետի կեանքին վերջին քսան տարիներուն նոր էջ մը բացուեցաւ, երբ վիրաբուժական գործողութեան մը եւ յետոյ յատուկ դարմանումի պատճառով Պոլիս գաղթեց: Հոն մի քանի տարիներ զաւակներուն քով մնալէ ետք ունեցաւ իր տունը, ուր ամէն տեսակ հանգիստ պայմաններ ունենալով հանդերձ գիւղի կարօտով ապրեցաւ:

Հայրապետ անուշ լեզու էր. կը պատմէր այնպիսի պատմութիւններ, որոնք կարդացած իր գիրքերէն հատուածներ էին: Չեմ մոռնար յամառութեան մասին պատմած հետեւեալ պատմութիւնը. «Յամառ այր ու կին ամոլ մը բերքը կը հնձեն․ այրը կը պնդէ մանգաղ, իսկ կինը մկրատ գործածել: Այրը կը բարկանայ եւ կինը գետ կը նետէ, իսկ կինը խեղդուելու պահուն անգամ ձեռքով մկրատի նշան կ’ընէ եւ այդպէս իր վերջին շունչը կու տայ»: Ամէն անգամ Հայրապետը յամառ անձի մը դէմ յանդիման մնար «մկրատով» կատակը կ’ընէր:

Ան լաւ խոհարար էր: Քիմքի համը եւ ճաշերու մասին գիտելիքը բաւարար էին: Ինք իր ճաշը եփեց մինչեւ իր մահը: 95 տարուան կեանքին ընթացքին իր գործը միշտ ինք ըրաւ: Տարբեր համ կ’ունենար մասնաւորապէս կանանչ ոսպ ու ձաւարով պատրաստած եղինձը, որուն գնահատանքը տեսնելով իր զաւակներուն ու թոռներուն կողմէ, կ’եփէր ու իր տունը կանչելով կերցնել կու տար իր հարազատներուն: Մեծ հաճոյք կը զգար, երբ ուրիշները հիւրասիրէր:

Հայրապետին հետ զրուցել հաճոյք էր: Ինք շարունակ պատմական գիրքեր կը կարդար եւ կ’ուզէր իր գիտելիքը շուրջիններուն հետ բաժնել: Հայոց անցեալը, Մուսա լերան պատմութիւնը եւ քրիստոնէութիւնը իր ուսումնասիրած գլխաւոր նիւթերն էին: Նախակրթարանը աւարտելէ ետք ինքնաշխատութեամբ սորված էր արաբերէն եւ հայերէն, կը կարդար ու կը գրէր այդ լեզուներով: Իր սնարին քով կ’ըլլային իր գիրքերը, որոնք իր անբաժանելի ընկերներն էին: Ան նաեւ լաւ կը նուագէր սրինգ եւ ուտ: Երաժշտասէր ընտանիքի մը պատկանելուն «Շաննաքեան» մականունը եղած էր «Զուռնաճը»: Մինչեւ իր կնոջ մահը իր գիւղի տան մէջ գիշերները  ազգականներուն եւ դրացիներուն հետ հաւաքուելով կը նուագէին ու կ’երգէին: 

Հայրապետին միակ դժգոհութիւնը առանձնութիւնն էր: Կ’ուզէր որ օրուան մէջ իրեն հանդիպող ըլլայ եւ իր քովը նստի ու զրուցէ: Մաքրութեան եւ գործ ընելու համար եկող իր հարազատներէն կը խնդրէր, որ գործ չընեն, այլ իրեն հետ զրուցեն: Ինք ովկիանոս մըն էր եւ կ’ուզէր իրմէ բաժին հանել իր շուրջիններուն:

Սիրելի հայրի՛կ, եօթը տարիներ առաջ մեզմէ հրաժեշտ առիր եւ անունիդ վայել հայր մը եղար բոլորիս համար: Այժմ կը ննջես քու այնքան սիրած եւ կեանքիդ վերջին տասը տարիներուն կարօտը քաշած Հաթայի գիւղիդ մէջ: Խունկ ու աղօթք քու անթառամ յիշատակիդ…: 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՔԱՂՀԱՆ

Լուսնթագ եւ ես,1961, Հայաստան

ՀԱՅԿ ԲԻՒՐԱՏ

Հարաւային Կալիֆորնիայի հողի մեծ մասը աւազային է եւ բաւարար պարարտ չէ բոյսեր աճեցնելու համար:

Հոգիս շատ անհանգիստ էր այս առաւօտ եւ կարիք ունէի հոգեկան անդորրի: Շատ անգամ վաղ առաւօտներ, ես կը գնամ իմ պարտէզը եւ կը խաղամ հողի հետ, որը ինձ բերում է մտքի հանգստութիւն:

Արդէն իմ պարտէզում լոլիկի, սմբուկի, ձաձռուկի եւ կարմիր կաթնուկի նոր թուփերը բաւարար բարձրացել են եւ կարիք ունեն քաղհանի, այսինքն բոյսերը ազատելու վայրի մոլախոտերից:

Սա միշտ էլ դժուար գործ է ինձ համար, որովհետեւ պէտք է աշխատես ծնկների վրայ յենուած, իսկ իմ ծնկները բոլորովին վնասուած են:

Բայց այս գործը իմ սիրելի ժամանցներից մէկն է, որովհետեւ դա ինձ տանում է մտքով ուրիշ տեղեր, յատկապէս դէպի անցեալը:

Սկսեցի գործը եւ անմիջապէս տեղափոխուեցի իմ մանկութիւնը, ուր տարուայ մէջ մի քանի շաբաթներ ես անցկացնում էի Հայաստանի Նոր Խարբերդ աւանում, ուր իմ մօրական կողմից պապս ու տատս էին ապրում իրենց տղաների ընտանիքների հետ:

Քաղհան էի անում ու յիշում իմ տատուն՝ Լուսնթագին, որը միշտ անում էր իրենց պարտէզի քաղհանը: Նորից յիշեցի եւ խօսեցի իմ բարի տատու հետ:

Ահա մի մարդ, որ անցաւ սուրի, հուրի եւ քարի միջով: Ահա մի կին՝ հայ կին, որ 1915 թուականի ջարդերից յետոյ, Ամերիկեան որբանոցում է մեծացել, որ իր անսահման եռանդով կերտել է իւր ապագան: Սովորել եւ աւարտել է Բէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը, եղել մանկաբարձ բուժքոյր, տեղափոխուել է Հալէպ, ամուսնացել ատամնաբոյժ Սմբատ Խաչատրեանի հետ, ունեցել երեք երեխաներ ու նուիրել իր կեանքը իր ընտանիքին ծառայելուն:  

Թողնելով բարեկեցիկ կեանքը Հալէպում, նրանք ներգաղթում են Հայաստան, որտեղից սիրելի հայրենիքը աքսորում է Սմբատին Սիբիր: Այս է եղել մեր արեւմտահայութեան մեծ մասի պատմութիւնը: Միայնակ Լուսնթագը հոգացել է երեխաների, իր ու ամուսնու մայրերի ապրուստը: Ամբողջ Նոր Խարբերդը Լուսնթագին էր դիմում, եթէ որեւէ բժշկական կարիք ունենային: Նա միշտ ժիր ու առոյգ օգնում էր բոլորին, լինի հայ, եզդի, քուրդ կամ ադրբեջանցի:

Ստալինի մահից յետոյ, Սմբատը տուն է վերադառնում, բայց Սիբիրի պայմանները ազդել էին իր առողջութեան վրայ: 1971 թուականի ամրանը 57 տարեկան Սմբատի սիրտը պայթում է եւ նա մահանում է:

Լուսնթագ, 1982, Ա․ Մ․ Նահանգներ

1979 թուականին, Լուսնթագը մեծ որդու ընտանիքի հետ արտագաղթում է Լոս Անջելոս, ուր 1988 թուականին նա մահանում է: Ամէն անգամ, երբ ես պարտէզ եմ մտնում, միշտ էլ յիշում եմ իմ գնդլիկ ու բարի տատուս, որը տուեց աշխարհին շատ բարիք, բայց ստացաւ շատ քիչ:

Իսկ այսօր քաղհանը երկար է տեւում: Այժմ ես մտքով խօսում եմ իմ մեծ պապու՝ Սմբատ Բիւրատի հետ:

Ահա մի ուրիշ մարդ, որ պայքարեց իր ամբողջ կեանքը եւ 1915 թուականին սպանուեց, 53 տարեկան հասակում: Կարդում եմ իր գրած եւ երբեք իբր գիրք չհրատարակուած «Լեռնականի մը Յուշատետրը»։ Իր մանկութեան նկարագրութիւնը, իր սիրելի Զէյթունում, նա այնպէս է նկարագրում, որ դու իրականում տեսնում ես այդ քարերի աշխարհը իր սառնորակ ջրերով, բարակ կամուրջներով ու սառը օդով:

Դու լսում ես, բայց չես հասկանում այդ հերոս ժողովրդի բարբառը: Այդ լեռների աշխարհը այսօր էլ կայ, առանց իր ժողովրդի, առանց բնութիւնը կենդանացնող այդ հերոս ազգի:

Իսկ դու քաղհան ես անում, ոչնչացնում բոյսերին ճնշող մոլախոտերին եւ հասկանում, որ կեանքում պէտք է մաքրել աշխարհը մոլախոտերից, ապա թէ ոչ, մոլախոտը կը տիրի աշխարհին:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՍԵԶԱ (1903 – 1973)

Դամբարան Սեզայի, Լիբանան, Ֆրըն-Շպպէքի ազգային գերեզմանատուն

ՍԵԴԱ ԹԵԼԵԱՆ

Բուն անունով Սիրան Զարիֆեան: Ծնած է Պոլիս, Հոկտեմբեր 3, 1903ին, քոյրն է վաղամեռիկ բանաստեղծ Մատթէոս Զարիֆեանի: Իր մասնագիտական ուսումը ստացած է Նիւ Եորքի Գոլումպիա համալսարանը հետեւելով լրագրութեան մասնագիտութեան եւ տիրացած մագիստրոսի տիտղոսին: Ամուսնացած է տոքթ. Ներսէս Քիւփէլեանի հետ եւ ունեցած մէկ զաւակ, զոր կոչած է իր վաղամեռիկ եղբօր Վահագնի անունով:

Ունեցած է բեղուն հասարակական գործունէութիւն: Փոխադրուած է Նիւ Եորքէն Պէյրութ, որպէսզի գտնուելով հայահոծ միջավայրի մը մէջ օգտակար հանդիսանայ մեր ժողովուրդին, ծառայելով անոր՝ դասախօսութիւններու եւ բանախօսութիւններու ընդմէջէն։ Հրատարակելով «Երիտասարդ Հայուհի» պարբերաթերթը սատարած է հայ կնոջ զարթօնքին:

Ներկայանալի արտաքինով, տպաւորիչ, քաջ ու անվախ, այլեւ միաժամանակ քաղցրահամբոյր, վեհ ու ազնիւ, բարեսիրտ, խղճամիտ, արդարադատ կին մըն էր ան: Կը սիրէր խօսիլ ամէն տարիքի անձերու հետ, բայց եւ մանաւանդ երիտասարդուհիներու հետ: 

Աղբալեանի, Շանթի, Օշականի (երբ ան Պէյրութ էր), Վահեանի հանդիպման վայրն էր իր տունը. անոնք կը զրուցէին, կը վիճաբանէին իրարու հետ եւ սակայն ետքը ուրախ կը վերադառնային իրենց տուները:

Ան կը նամակցէր միջազգային մտաւորական կամ կրթական մարզէն ներս ճանչուած դէմքերու հետ ինչպէս՝ Այզընհաուըրի, երբ Գոլումպիա համալսարանի նախագահն էր ան:

Կը սիրէր կերուխումը, մանաւանդ միջուկով քէօֆթէն եւ սուպէօրէկը․ ամէն անգամ, որ մեզի գալիք ըլլար, մայրս անպայման իրեն համար կը պատրաստէր այդ ճաշերէն: Օր մը, Պոլիս, պանդոկը, առտու կանուխ արթննալով իջած է ճաշարան եւ անուշեղէնի լեցուն պնակ մը ճաշակած գաղտնի, հակառակ շաքարախտ ունենալուն․․․:

Խղճամիտ էր ու բարի: Եթէ այցելութեան մը երթար եւ այդ տան մէջ հիւանդ մը ըլլար, իր ամուսնոյն, որ բժիշկ էր, դառնալով կ’ըսէր. «Ներսէս, քննէ՛, նայէ՛ թէ երեխան ի՞նչ ունի»: Թռչուն մըն ալ ունէր։ Օր մը հօրս կը հեռաձայնէ ու կ’ըսէ. «Կարպի՛ս․․․ մեռաւ․․․», ու կու լայ: «Տիկին Սեզա, ո՞վ մեռաւ», կը հարցնէ հայրս. «Թռչունս, թռչունս», կը պատասխանէ ան:

Ներողամիտ էր ան ու կատակասէր: Դարձեալ, օր մը, Սեզան, տոքթորը, հայրիկս եւ Սեզային զարմիկը՝ Թահրա պէյը Էհտին ճաշարան մը գացած են ու այդտեղ մէկէն Սեզայի աթոռը վեր-վար սկսեր է ելլել-իջնել. «Թահրա՛, կը բաւէ՛», պոռացած է Սեզան, սակայն ներողամտօրէն ու քաջաբար, առանց վախնալու, գիտնալով, որ Թահրա պէյը աճպարար էր:

Երբ նախակրթարանը աւարտելու օրերս կը մօտենային, մեր փոխադարձ այցելութիւներուն ընթացքին իմ երկրորդական ուսմանս ընտրութեան հարցը նիւթ կ’ըլլար: Տիկին Սեզա միշտ կը խօսէր Դարուհի Յակոբեան Երկրորդական Վարժարանի, անոր ուսման բարձր մակարդակին, տուած հայեցի դաստիարակութեան, որակաւոր ուսուցիչ-ուսուցչուհիներուն մասին: Այդ ձեւով ան անուղղակի կը թելադրէր ինծի ընտրել Դարուհին. այդպէս ալ ըրի եւ մինչեւ օրս որքա՜ն երախտապարտ եմ իրեն:

Պէյրութի Գրիգորեան հիւանդանոցը փոխադրուած էր: Այցի գացի իրեն, Վահագնը կաթնապուր կը կերցնէր իր մօր. դգալը առի եւ ես սկսայ կաթնապուրը դնել բերանը։ Ըսաւ․ «Վաղը, օր մը, «Սեզային կաթնապուր կերցուցած եմ», կ’ըսես»: Եւ արդարեւ կ’ըսեմ ահա…:

Փակեց աչքերը Պէյրութ, 18 Օգոստոս 1973ին:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԵՐ ԹԱՂԸ (Բ․)

ԱՆԻ ՉԷԼԷՊԵԱՆ

Հինցած էր թաղը, բայց կրակը չէր սպառած: Ան ստացած էր ուրիշ արժանիք: Դարձած էր կրթական եւ մշակութային ովասիս մը: Այդ շքեղ բնակարաններէն մէկը դարձած էր ֆրանսական դպրոց մը, միւսը՝ հայկական, մէկը՝ պետական երաժշտանոց, միւսը՝ հետազօտութեան կեդրոն, որբանոց, կուրանոց կամ ակումբ: Շքեղ բնակարանները շրջապատող ընդարձակ պարտէզներն ալ կտոր-կտոր ծախուած էին եւ անոնց հողին վրայ բարձրացած էին մի քանի յարկանի շէնքեր. անոնցմէ մէկուն մէջ կը բնակէինք մենք: Մի քանի կիսափլատակ ապարանքներուն մէջ ալ բնակութիւն հաստատած էին կարգ մը ընտանիքներ, որոնք մեզի հետ միասին կ’ապրէին:

Թաղին մէջ կը շարունակէին բնակիլ երկրի նախագահն ու ուրիշ անձնաւորութիւններ, բայց հին ջոջերը պիտի չհաւատային, թէ իրենց բաղձալի բլուրը հիւրընկալած էր աքսորեալներ, գաղթականներ, արհեստաւորներ, ինչպէս նաեւ յառաջդիմական մտաւորականներ ու արուեստագէտներ: Մեծաթիւ հայութիւն մը հաստատուած էր հոն. ցեղասպանութիւնը վերապրածներ եւ իրենց յաջորդող սերունդը: Հրաշք մըն էր պարզապէս, որ այդչափ խոցուած ազգ մը կարողացած էր վերակենդանանալ եւ նորէն երազել: Որքան ստեղծագործ եւ երեւելի հայեր կային թաղին մէջ. պատուարժան ուսուցիչներ, գրագէտներ, երաժիշտներ, դերասաններ, նախկին քաղաքական գործիչներ առաջին հանրապետութենէն, եւ բազմաթիւ արհեստաւորներ: Հիմնած էին դպրոց, տպագրատուն, թատերասրահ: Կային արաբ քրիստոնեաներ, որոնց ընտանիքները փախչած էին իրենց լեռնային գիւղերէն, հին քաղաքացիական կռիւներու հետեւանքով: Կար իսլամ ազնուական խաւ մը եւ կային անհամբեր յեղափոխականներ: Կային հրեաներ, որոնցմէ մաս մը վաղուց մաս կազմած էր երկրի մոզայիքին, իսկ մաս մը ալ նորագաղթ՝ Եւրոպայի տարբեր երկիրներէն: Կային քիւրտեր, նոյնպէս փախչած հալածանքներէ՝ Թուրքիոյ արեւելքէն: Մեր թաղը հիւրընկալած էր այս բոլորը:

Որչափ կորով ունէր մեր թաղը: Առաւօտեան կը լսէինք խանութներու փեղկերու բացումը, մէկ առ մէկ: Տակաւին ականջիս կը հնչէ այդ ձայնը: Ընտելացած էինք այդ ձայնին. նեղութիւն չէր: Արդէն մեր տան վարի Եղիային հայկական փուռին գործաւորները գործի անցած կ’ըլլային, եւ շուտով նոր եփուած տաք հացի բոյրը կը հասնէր մեր տուն: Քովի մսավաճառ Սարգիսն ալ ճերմակ գոգնոցը հագած, միսի կտորները կախած կ’ըլլար եւ կը սպասէր առաջին յաճախորդներուն: Սափրիչ Ռուբէնն ալ հասած կ’ըլլար, պատրաստ ածիլելու եւ անուշահոտով ողողելու գլուխները: Թաղի պաշտօնեաները պաշտօնական տախըմ հագած կ’աճապարէին գործի: Աշակերտները՝ բարձրաձայն խօսակցելով կ’ուղղուէին դէպի դպրոց: Քիւրտ պտղավաճառներն ալ իրենց կառքերով ժամանած կ’ըլլային եւ իրենց ապրանքին գովքը կը հիւսէին. կիները կը շտապէին փողոց՝ լաւ ապրանքին լաւագոյնն ընտրելու, իսկ այն տանտիկինները, որոնք կը ծլանային վար իջնելու, զամբիւղ մը կ’իջեցնէին պատշգամէն, վստահելով որ բանջարավաճառը իրենց ուզածը պիտի լեցնէր մէջը: Ժամ մը ետք ապրանքները սպառած կ’ըլլային, քիւրտերը կը վերադառնային իրենց տուները եւ թաղը կը հանդարտէր: Գիշերը թաղը նոր թափ կ’առնէր, երբ մշակութային կեդրոններու սրահներուն դռները կը բացուէին, ու զոյգեր, լաւագոյնը հագած, կը շտապէին վայր հասնիլ կանուխ՝ հանդէսը չսկսած:

Ըստ երեւոյթին, այս զանազան ազգութեանց պատկանող մարդիկը իրարու հետ համերաշխ կ’ապրէին, թէեւ ամէն ազգ իր խումբին հետ էր որ կ’ունենար իր ամենամտերիմ յարաբերութիւնները: Օրական կը լսէինք մզկիթին կոչը, որ երկար չէր տեւեր եւ հաճելի էր, ու առօրեայ աղմուկին բաղկացուցիչ մէկ մասը: Կիրակի օրերն  ալ մեզի կը հասնէր եկեղեցիներուն զանգին ղօղանջը, աւելի հեռուէն: Շաբաթ օրերը, համազգեստ հագած, պատանիները կը յաճախէին իրենց համայնքին ակումբը: Մենք փոքրերս ալ բարեացակամ ու բարի նպատակով բակ կ’իջնէինք խաղալու իրարու հետ, կը խօսէինք եւ կ’երգէինք արաբերէն, յետոյ կը «քէննայինք» եւ կռնակները դարձնելով ամէն մարդ իր տունը կը բարձրանար: Երբեմն ալ, առանց դրդապատճառի մեր պատշգամներէն կը սկսէինք զիրար նախատել եւ մի քանի հայոյանքներ, որ սորված էինք, իրարու հասցէին շպրտել՝ առանց նոյնիսկ անոնց իմաստը հասկնալու: Մայրերը կը լսէին այս ամէնը եւ մեզ յանդիմանելով ներս կը կանչէին: Թաղին մէջ կ’ըլլային սիրահարութիւններ՝ տանիքէ տանիք, պատուհանէ պատուհան, իսլամ եւ քրիստոնեայ, հայ ու հրեայ: Թաղի փողփողուն անձնաւորութիւններէն մէկուն պալատին պահակը սենեկալցի սեւամորթ մըն էր, որ տարիներ առաջ երկիր ժամանած էր ֆրանսական բանակին հետ եւ մնացած: Սիրահարեցաւ հայ դրացիի մը աղջկան հետ, ամուսնացան եւ ունեցան սեւուլիկ զաւակ մը, որ յաճախեց հայկական վարժարան…: Մեր շէնքի դիմացն ալ կար հայախօս ասորի ընտանիք մը, որ ունէր գեղեցիկ երիտասարդ աղջիկ մը, որուն մասին ծերերը կը փսփսային, թէ «ամօթ» գործ մը կ’աշխատէր: Օր մը սեւ ու փայլուն ինքնաշարժ մը կանգնեցաւ մեր փողոցը, ճիշդ մեր տան տակ եւ գեղեցկուհին բարակ կռունկներով վար իջաւ: Փողոցի մուտքին, հին, երկաթեայ, գեղեցկազարդ դարպասին տակ կանգնած էր պատկառելի, ֆեսը գլխին, գաւազանը ձեռքին, վայելուչ զգեստով, միջին տարիքով պարոն մը, որ քաղաքավարութեամբ օրիորդին ձեռքը համբուրեց եւ զայն ինքնաշարժ առաջնորդեց: Յետոյ լսեցի որ այդ վայելուչ, ֆեսաւոր անձնաւորութիւնը երկրի վարչապետը եղած էր…: Ամէն Ուրբաթ երեկոյեան, թաղի կրօնապահ հրեաները հայ դրացիներուն դուռը կը զարնէին, որ իրենց օճախը վարէին…: Հայերն ալ ամէն Կիրակի իրարանցում մը կը ստեղծէին մեր փողոցին վրայ, որովհետեւ ամէն հայ ընտանիք այդ օրը պէտք էր լահմեճուն ուտէր: Թաղի հայ փուռի սուրիացի գործաւորները քրտինքով ծածկուած, առանց գանգատելու, անընդհատ խմոր կը բանային եւ ճիգ կը թափէին բոլորը գոհացնելու: Իսկ ռամատանի ընթացքին, առաւօտ կանուխ, թմբկահարը անախորժ հարուածներով թաղէն կ’անցնէր՝ ծոմապահները արթնցնելու: Մենք գլուխնիս միւս կողմ կը դարձնէինք եւ քուներնիս կը շարունակէինք: Բոլորս կը հանդուրժէինք զիրար: Հանգիստ կրնայի ըսել, թէ մեր թաղին մէջ այլագունութիւնը եւ բազմազանութիւնը խաղաղութեամբ կը կենակցէին, առանց խտրութեան, առանց բախումի:

Արաբական աշխարհի այսպէս կոչուած «վերածնունդի» մեր թաղի ռահվիրաները ջահը յանձնեցին ուրիշներու, որոնք երկար մտածեցին, երազեցին, վիճաբանեցան, եւ յղացան նոր գաղափարներ, բարեփոխելու եւ արդիականացնելու ամբողջ արաբական աշխարհի միտքը, լեզուն եւ քաղաքական մշակոյթը․ մէկ խօսքով՝ արաբ ժողովուրդի ինքնութիւնը: Արդիւնաբեր տարիներ էին: Որպէս երեխայ, նոյնիսկ պատանի, մենք գիտակից չէինք այս իրողութիւններուն, այս արժէքաւոր, կենսալից գործունէութեանց, որոնք տեղի կ’ունենային մեր թաղին մէջ: Ոչ ալ կը գնահատէինք: Մեզի համար ամէն ինչ բնական երեւոյթ էր. մենք պարզապէս կ’ապրէինք մեր առօրեան: Կեանքի անիւը կը դառնար ինքնաբերաբար, առանց մեր միջամտութեան, օրը օրին կը յաջորդէր, եղանակները՝ նոյնպէս: Մենք գոհունակ կեանք մը կ’ապրէինք, որ վերջ պիտի գտնէր իր ատենին…:

Թաղը  հիմա անճանաչելի է: Կը փնտռեմ այդ կիսափլատակ, մամուռով ծածկուած ապարանքները: Կը փափաքիմ նորէն տեսնել հին դէմքերը: Ինծի ժամանակակից բնակիչներէն շատերը մահացած կամ ցրուած են, ինչպէս՝ ես: Թաղը տարբեր բնոյթ ու դեր ստացած է: Հիմա մենք ենք, որ ստուերներ դարձած ենք: Մեզ փոխարինող բնակիչները ունին տարբեր տեսիլք, ուրիշ երազ: Անոնք անվախ են եւ յանդուգն: Կան ու կը շատնան: Իրենք ալ իրենց կարգին՝ իրենց հետքը պիտի ձգեն թաղի պատմութեան մէջ: Մինչ կեանքի անիւը, անտեսելով մարդկային մեր չնչին փոփոխելիութիւնները, իր ընթացքը պիտի շարունակէ՝ անկախ մեր բոլորէն:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԻՄ ԿԵԱՆՔԻ ԳՈՅՆԵՐԸ

ԺՊՏՈՒՆ ՉԻԼԻՆԿԻՐԵԱՆ ԶՈՒՌՆԱՃԸ

31 տարուան ուսուցչութեան կեանքիս մէջ ունեցայ տարբեր փորձառութիւններ, յիշատակներ եւ իմ կեանքի գոյները՝ սիրելի սաներ: Անոնց շնորհիւ ամէն վերամուտ նոր սկիզբ մը առաւ իմ կեանքը: Սորվելու եւ սորվեցնելու խանդը եւ տղոց հոգիներու մէջ թափանցելու անհուն երջանկութիւնը ոգեւորեց զիս: «Սէրը վաստակ է» խօսքը արդարացաւ կեանքիս մէջ, երբ տղոցս հետ փոխադարձ սիրոյ կամուրջ մը հաստատեցի:

Այժմ՝ համայնքիս վարժարաններէն Տատեանի մէջ կը բոլորեմ քսանմէկերորդ տարիս, ուր ստացած էի միջնակարգի ուսումս: Այս տարի Սահակեան Նունեան Լիսէի մէջ ալ կ’աշխատիմ որպէս գիր ու գրականութեան ուսուցիչ, ուր աշակերտած եւ լիսէի ուսումս ստացած էի: Նախապէս Մխիթարեանի մէջ տարի մը, իսկ Կեդրոնականի մէջ ինը տարիներ աշխատած եւ առաջին ուսուցչութեան փորձառութիւններս ձեռք ձգած էի: Տարիները այսպէս սահեցան ու անցան եւ իմ յիշողութեան մէջ մնացին տղոց անուններ, դէմքեր ու յիշատակներ: 

Համալսարանէն նոր շրջանաւարտ եւ անփորձ ուսուցչուհի մըն էի, երբ Մխիթարեան Վարժարանի մէջ ուսուցչութեան սկսայ. ինծի յանձնուեցաւ Է. դասարանը։ Չեմ մոռնար ութը հոգինոց իմ դասարանը, որ եօթը մանչէ ու մէկ աղջիկէ կը բաղկանար: Օր մը, տղաքս երբ Կաղանդի առթիւ շարադրութիւն մը պիտի գրէին,  մանչերը սկսան անվերջ բառերուն հայերէնները ինծի հարցնել: Նպատակը յայտնի էր. զիս հարցաքննել ու բառապաշարս չափել: Բոլորին կրցայ պատասխանել, բայց լէպլէպի  բառին հայերէնը չէի գիտեր, չկրցայ ըսել եւ տղոցս հետ բառարան նայեցանք ու սորվեցանք: Մինչեւ այսօր, երբ լէպլէպի՝ «գլուկ» բառը գործածեմ, այդ առաջին դասարանս իմ միտքը կու գայ:

Կեդրոնականի մէջ թէ միջնակարգի եւ թէ լիսէի ուսուցչութիւն ըրի: Կեանքիս մէջ յատուկ տեղ կը գրաւեն այդ տարիները, որովհետեւ հոն տարուէ տարի հասունցայ եւ գիտելիքներս զարգացուցի: Հոս յարգանքով եւ երախտագիտութեամբ կ’ուզեմ յիշել հայերէնի ուսուցչուհի՝ Տիկ. Շողեր Չափարեանը եւ տնօրէնուհի՝ Սիլվա Գույումճեանը, որոնք միշտ զօրավիգ կանգնեցան ինծի: Տիկ. Շողերը իր տարիներու փորձառութիւնը կը բաժնէր ինծի հետ, իսկ Տիկ. Սիլվան յարատեւ աշխատութեան կը մղէր զիս: Այդ տարիներէն ինծի յիշատակ մնացին անմոռանալի դասարաններ եւ աշակերտներ, որոնցմէ կ’ուզեմ զատորոշել դասարան մը, ուր կարծես իւրայատուկ աշակերտներ մէկտեղուած էին: Արեգը կատակասէր էր, իր չափաւոր կատակներով դասը կը գունաւորէր, Արան, դասի վերջաւորութեան, բոլոր պատմածներուս ամփոփումը կ’ուզէր, Սեդան՝ դասարանին աշխատասէրը, բոլորին օգնելու միշտ պատրաստ էր, Սարվէնը կէս քուն, կէս արթուն դասի կը հետեւէր…:

Տատեանի մէջ ալ տարիներու ընթացքին ճանչցայ զանազան տղաք եւ զանազան դէմքեր: Չեմ մոռնար, տարի մը ունեցայ շատ շարժուն Ը. դասարան մը, որ բան մտիկ ընելու համբերութիւն չունէր, բայց գիր գրելու ատեն ձայն չէր հաներ: Ես ալ հարցը լուծած եւ բոլոր պատմելիքներս գիրի վերածած էի: Տղաքը ամէն անգամ երբ ինծի հարցնէին, թէ լմնցա՞ծ են գրուելիքները, «Ոչ» ըսելով մանրամասնօրէն գրել կու տայի բոլոր պատմելիքներս:   

Ըստ իս, ուսուցչութեան առաջին պայմանը բան մը սորվեցնելէ առաջ տղոց հետ լաւ հաղորդակցութիւն հաստատել է: Տղան եթէ զգայ, թէ իրմով հետաքրքրուող մէկը ունի իր դիմացը, ինքն ալ ուշադրութիւն կը դարձնէ ուսուցիչին եւ դասին: Պայման է տղոց աչքերուն մէջ նայիլ: Դասարանները բազմութիւն կրնան ըլլալ, բայց ամէն աշակերտ յատուկ է եւ կ’ուզէ, որ իր ներկայութիւնը ուսուցիչը զգայ: 

Դժբախտաբար վերջին մէկ տարիէն ի վեր հեռավար ուսուցում կը կատարենք եւ չենք հաղորդակցիր տղոց հետ: Ուսուցիչը դարձած է միմիայն գիտելիք փոխանցող անձ, որուն հետ տղաքը չեն կրնար աչքի ու սրտի հաղորդակցութիւն հաստատել: Կը մաղթեմ, որ մօտ օրէն Քորոնա այս համաճարակը վերջ գտնէ եւ մենք կարենանք դարձեալ մեր ուսման բոյները վերադառնալ եւ հոն մեր սիրելի տղոց միանալ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՍՄՈՒՆՔՈՂԸ

Սարգիս Պօղոսեանի յիշատակին

ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԼԼԱՃԵԱՆ

Պոլսոյ մէջ, յիսունական թուականներուն, միայն Սանուց միութիւնները գրական դասախօսութիւններ կը կազմակերպէին: Քանի մենք Մխիթարեաններու մօտ կը բնակէինք, երբ հանդէս, դասախօսութիւն կամ թատրոն ըլլար, ընտանեօք ներկայ կ’ըլլայինք: Անշուշտ միւս երկու բարձրագոյն վարժարաններն ալ, Էսաեան եւ Կեդրոնական, ունէին իրենց սրահները, եւ այնտեղերն ալ նոյն հանդէսները տեղի կ’ունենային:

Ուզեցի միտքս բերել այն անձը, որ եկած էր Պոլիս եւ ասմունքած Մխիթարեաններու մօտ․ եւ՝ անոր զուարճալի մէկ բանաստեղծութիւնը: Եւ շուտով հեռաձայնեցի մեր ընտանիքի միակ եւ լաւագոյն ասմունքողին՝ իմ շատ յարգելի եւ սիրելի զարմուհիիս՝ Զուարթ Փոլատեան-Պալըքճեանին: Մեր մեծ մայրերը քոյրեր են: Զուարթը կը բնակի Նիւ Ճըրզի: Եւ ահա շուտով գրաւոր պատասխանը ստացայ:

«Սիրելի Գրիգորս,

Շատ լաւ կ’ընես յիշատակներդ գրելով, որովհետեւ, դժբախտաբար, ժամանակը գրատախտակին վրայի գրութիւնները սրբող սպունգի մը պէս շատ մը բաներ կը սրբէ կը տանի:

Ուրեմն՝ Շէֆին [իմ մակդիրս՝ Զուարթին վերագրուած] յիշողութեան ապաւինելով սկսինք: 

Ֆրանսայէն եկողը բանաստեղծ չէր, այլ բանաստեղծութիւններ արտասանող, որոնց այսօր «Ասմունքող» մակդիրը տրուած է: Ես ալ ասմունքող եմ: Անունը՝ Սարգիս Պօղոսեան:

1991ին երբ Բարիզի ճամբով Հայաստան կ’երթայի, Բարիզի օդակայանը յանկարծ զինքը տեսայ, Հայաստան գացող եւ մեզ Երեւան տանող օդանաւին համար յատկացուած սպասման սենեակը նստած: Իրեն մօտեցայ եւ իր անունով զինքը բարեւեցի ու ըսի որ բնիկ Պոլսեցի եմ եւ եղած եմ Էսաեան վարժարանի աշակերտուհի. իր ելոյթին ներկայ եղած եմ, իսկ ինքն ալ մեր վարժարանի ասմունքի մրցումին ներկայ էր, իրեն հետ նկարուած էինք։ Անշուշտ շատ ուրախացաւ որ զինքը կը յիշենք տակաւին եւ գովեստով խօսելով մեր վարժարանին մասին ըսաւ, որ լաւ հայերէն խօսող-արտասանող աշակերտութիւն մը տեսած է ու նաեւ խոստմնալից, տաղանդ ունեցող ասմունքողներ: Երբ հարցուցի թէ ոեւէ մէկը կը յիշէ՞ թէ ոչ, զարմանալիօրէն պատասխանը հետեւեալը եղաւ. «Անշուշտ ոչ բոլորը, բայց Զուարթ մը կար, որուն մականունը չեմ յիշեր, ինքը շատ լաւ էր: Գրիգոր, բերանս բաց մնաց:  Ըսի՝ գիտէ՞ք ես ո՛վ եմ, այդ Զուարթն եմ:  

Բարիզէն Երեւան քով քովի նստեցանք, քանի որ աթոռները թուագրուած չէին: Ինծի պատմեց որ Հայաստան ազգականներ ունի եւ յետ-երկրաշարժի կարօտեալ վիճակի մէջ ըլլալով անոնց օգնութեան բաւական բաներ կը տանի. իսկ ինք իր ապրուստը կը շահի antiqueներու (հիմա չեմ յիշեր ինչ տեսակ) առուծախով: 

Փետրուար 1992ին ինծի ղրկեց մեծածաւալ եւ շատ ծանր գիրք մը, որ իր գրածն ու հրատարակածն էր. “Iconographie Arménienne”, շատ գեղեցիկ եւ հարուստ տեղեկութիւններով ու նկարներով հաստ, փայլուն թուղթի վրայ:  

Քանի մը տարի անց թերթին մէջ կարդացի որ իր տան մէջ կախուած գտնուած է:  Անձնասպա՞ն թէ… ոճիր այդ ժամանակ որոշ չէր:

Գալով բանաստեղծութեան:

Հէմ կիւլ, հէմ վարդ, հէմ նէրկիզ,
ինքը նէրկիզ կը հնչէր, որպէս գիւղացի աղջկայ բարբառ, բայց հայերէն նարկիս կամ նարգէսն է. անգլերէն narcissus․աղջիկը ինքզինք կը գովէ, ըլլալով կարապի երկար վիզով եւ ծաղիկի գեղեցկութեամբ:

Կէօլի կռունկ էրկէն վիզ
Կակէ, մարէ, կարգէ զիս.
Կօշկակարի մի՛տար զիս,
Կօշիկ կարէ մոռնա՜յ զիս:

Հէմ կիւլ, հէմ վարդ հէմ նէրկիզ,
Կէօլի կռունկ, էրկէն վիզ,
Կակէ, մարէ կարգէ զիս.
Չօպան մարդու մի տար զիս,
Երթայ սա՜ր դա՜շտ մոռնայ զիս:

(կրկնութիւն առաջին 3 տողերու)
Հարուստ մարդու մի տար զիս,
Ոսկի խամրէ, մոռնայ զիս:

(կրկն.)
Կտաւ գործողի տուր զիս.
Մաքուկ թալլէ պաչէ զիս:

Մարէ = մայր, Կակէ = հայր, կէօլի կռունկ = կարապ, կարգէ զիս = զիս ամուսնացուր,  խամրէ = համրել, մաքուկ = թրքերէն mekikն է, որ կտաւ գործող մեքենային վրայ աջ ու ձախ կ’երթայ կու գայ. ամէն երթալգալուն համբոյր մը կ’ուզէ աղջիկը:  

Հեղինակին անունը, ինքը այն ատեն կարծեմ «անծանօթ, ժողովրդական» ըսած էր:

Զուարթ»

Ես ալ ձեզի ներկայացուցի այս դժբախտ մարդուն ասմունքած կտորը:

Վիեննա, 28 Յունուար 2021 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: