ԱՐԱՔՍԻ ԵԱԵԱ

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Մօրաքրոջս ամուսինը՝ Սմբատ քեռայրս, հօր կողմէ ակնցի էր: Ակն. հին ժամանակներու երազային քաղաքը…: Շատ մը բանաստեղծներու ծնունդ տուած, շատ մը բանաստեղծներու ներշնչման վայրը…: Իր հոյակապ բնութեամբ, արգասաբեր հողերու տէր Ակնը իր զուլալ ջուրերով զովացուցած էր մեր նախնիները: Ահաւասիկ այս հողերուն վրայ ծնած էր քեռայրիս հայրը՝ Յակոբ աղան։ Կեանքի դժուարին պայմանները անշուշտ անոր ընտանիքին ալ հասած էին: Բալանճեան ընտանիքը եկած ու հաստատուած էր Պոլիս, հացի դրամի համար: Հացի դրամը արդէն անոնք կը շահէին, նոյնինքն հացը ծախելով: Փռապան Յակոբ աղան անշուշտ կ’ուզէր ընտանիք կազմել: Այսպէս դուռ-դրացիի նախաձեռնութեամբ կ’երթան խնդրելու Արաքսի եաեային (մեծ մայրիկ) ձեռքը:

Արաքսիին ընտանիքը, պոլսեցի, համեստ պայմաններու տէր մարդիկ, սիրով կ’ընդունին այս աշխատասէր տղուն առաջարկը: Հաւանաբար խորհած էին, թէ հացը արդէն միշտ գոյութիւն ունի փռապան Յակոբին տունը, ուրեմն միւս բաներն ալ կամաց-կամաց կ’ըլլան: Այսպիսով նշանախօսութիւնը կը կատարուի: Արդէն այդ թուականներուն ո՞վ պիտի հարցնէր Արաքսիին կարծիքը:

– Արաքսի, աղջիկս, նայէ՛, ձեռքը հաց բռնող մարդ է,- կ’ըսէր հայրը:

– Այո՛, գիտեմ, հայրիկ, ամէն օր հաց կը ծախէ:

– Այդ իմաստով չըսի, ամբարտաւանութիւն մի՛ ըներ, Արաքսի, այս վախտին (ժամանակին) միլլէթը (ժողովուրդ) նեղ պայմաններու մէջ կ’ապրի, փարա շահող մարդ գտանք, կը բաւէ, հէ՛:

Արաքսի անձայն, սակայն շատ սրամիտ աղջիկ մըն էր: Շատ գեղեցիկ չէր, կը սիրէր երաժշտութիւնը եւ իսկապէս տաղանդ ունէր: Բարեկամի մը օգնութեամբ սորված էր քանոն նուագել: Յաճախ կը նուագէր թրքական երաժշտական օրինակներ: Արդէն այդ թուականներուն մեծամասնութեամբ հայ յօրինողներ էին, որոնք թրքական երաժշտութիւն կ’արտադրէին:

Հարսանիքը կատարուեցաւ Պաքըրգիւղի Ծնունդ Ս. Աստուածածնայ Եկեղեցւոյ մէջ: Արաքսի Յակոբին կինը դարձաւ: Սիրեցին մէկզմէկ կամ ոչ՝ չեմ գիտեր. կրկին այդ թուականներուն, մէկզմէկ սիրելը կարծեմ հրամանով էր: Բախտաւորուեցան մանչ զաւակով մը, որ Սմբատ կոչեցին: Իր ընտանիքը ամէն կարելիութիւն ի գործ դրաւ զինք լաւագոյն տեղ հասցնելու համար:

Ան յաճախեց շրջանի ամենալաւ ուսումը ջամբող Պէզազեան Վարժարանը: Ունեցաւ ընկերներ, որոնք աւելի ուշ հասան շատ լաւ դիրքերու, դարձան բժիշկ, իրաւագէտ եւ այլն: Տիկին Արաքսի, միշտ հնազանդ իր ամուսնոյն, այլես չնուագեց իր քանոնը: Ամէն ինչ Յակոբ աղային ուզածին պէս ըրաւ: Որքա՞ն ճիշդ է՝ չեմ գիտեր, սակայն ակնցիներուն համար կ’ըսուի, թէ կծծի մարդիկ են: Ահա՛, իմ մտքիս մէջ մնացած կարճ մէկ-երկու հարցում, որ կը յիշէր Արաքսի եաեան: Իրենց այցելութեան եկող հիւրերուն՝

– Սուրճին վախիտը անցաւ, թէյ մը կը խմէի՞ք:

– Նարի՞նջ մի կ’ուզէք, չէնէ մի նումայ:

Յակոբ աղան ի՜նչ հիւրասէր մարդ է եղեր…

Սմբատ քեռայրս մեր տունը փեսայ եկաւ, իր հետն ալ բերաւ մէկ հատիկ մայրիկը՝ Արաքսի եաեան: Յակոբ աղան մահացած էր արդէն: Մեր քով ապրեցաւ երկար տարիներ, մենք շատ սիրեցինք զինք: Ճերմակ ժանեակով սեւ զգեստ մը կը հագնէր: Երկար զգեստին փէշին ծայրը մատ մը ժանեակը անպայման պէտք է երեւէր: Ան եկող-գացողին հետ կը շաղակրատէր, բայց միշտ զուսպ էր: Իրիկուան ժամերուն զիս քովը կը կանչէր ու կ’ըսէր.

– Անի, հատէ ռատիօն բաց, ֆասըլը պիտի սկսի:

Ֆասըլը՝ թրքական երաժշտութեան տեսակ մըն էր, երկսեռ երգչախումբին կ’ընկերանային երաժշտութեան գործիքներ, որոնց մէջ շատ յայտնի էր քանոնին ձայնը:

Արաքսի եաեան իր ծեր ձեռքերով կարծես քանոն կը նուագէր այդ պահուն: Դէմքին վրայ նստած կ’ըլլար ժպիտ մը: Ան իր հօրենական տան մէջ ապրած օրերը կը վերյիշէր:

Բնական է, որ մարդ կ’ապրի զանազան տեղեր, կ’ունենայ աղուոր կամ գէշ օրեր. այս բոլորը կը պահէ իր սրտին, իր յուշերուն մէջ, սակայն ինքն իրեն կ’ապրի հոն, ուր իր անձը երջանիկ զգացած է: Հո՛ն, իր մտքին մէջ կը վերականգնէ վայր մը, որ ոեւէ մէկուն ծանօթ չէ: Ըստ իս, Արաքսի եաեային այդ անծանօթ վայրին մէջ կը բնակէին քանոնը եւ իր երազները:

Ան խոր ծերութեան մէջ հրաժեշտ տուաւ մեզի: Այսօր այցելեցի իր գերեզմանը․ վարդենի մը ու բալենի մը իրարու փաթթուած շուք կու տային իր շիրմին: Խորհեցայ, որ այս երկու տարբեր ծառերը, երկու տարբեր նուագարաններու նման, ներդաշնակ բուն մը հաստատած էին Արաքսի եաեային շիրմին քով:

Հողդ թեթեւ ըլլայ, Արաքսի եաեա:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

ՀԱՅՐՍ՝ ԽՈՆԱՐՀ ՀԵՐՈՍ ՄԱՀՈՒԱՆ 20ՐԴ ՏԱՐԵԼԻՑԻՆ ԱՌԹԻՒ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԱՍՈՅԵԱՆ-ԼԻՆՔ

Ի՞նչ կը նշանակէ «հերոս» բառը: Ըստ «Հայոց Լեզուի Նոր Բառարան»ին, հերոս բառը ունի հետեւեալ բացատրութիւնները․ «1. Հին Յունաստանի մէջ կը կոչուէին երեւելի մարդիկ՝ որոնց կը վերագրուէր աստուածային ծագում․ 2. Դիւցազ[ու]ն, քաջ, խիզախ, արի, կտրիճ․ 3. գլխաւոր դէմքը՝ անձնաւորութիւնը վէպի՝ պատմուածքի՝ ողբերգութեան՝ երկի մը: Օրուան հերոս՝ ա՛յն անձը՝ որ իր նշանաւոր գործով (լաւ կամ վատ) կամ աչքի ինկող իր յատկութեամբ կը գրաւէ ընդհանուր ուշադրութիւն» (Պէյրութ, 1992, էջ 1230):

Հայրս չունէր աստուածային ծագում, բայց խիզախ էր: Հայրս վէպի մը գլխաւոր դէմքը չէ եղած, բայց մեր ընտանիքի գլխաւոր անձն էր: Իր աչքի ինկող յատկութիւններն էին՝ քրիստոնէական խոր հաւատքը, պաշտամունքը մեր ազգային արժէքներուն եւ աւանդութիւններուն, երդուեալ հաւատարմութիւնը իր պաշտած կուսակցութեան, համեստութիւնը, անսահման սէրն ու գուրգուրանքը իր ընտանիքին հանդէպ:

Հայրս հերոսասիրտ, խոնարհ հերոս էր:

Ան ծնած էր 1905 թուականին, Վանայ նահանգի հիւսիսային կողմը գտնուող Գաւառ շրջանի Կղեր գիւղը, մեծ գերդաստանի մը մէջ: Հայրը՝ Ասատուր (կոչուած է նաեւ Ասօ), մայրը՝ Նանէ, ունեցած են Աբգար, Սեդրակ, Մարգարիտ, Աւետիս, Վրէժ եւ Քնարիկ անունով զաւակներ: Հայրս կրած է Աւետիս անունը, որով ան ծնած է Յիսուսի ծննդեան տօնի խթման գիշերը:

Ցեղասպանութեան ահուսարսափի օրերուն, ընտանեօք տարագրութեան ճամբան բռնած, Պարսկաստանէն անցնելով կը հասնին Պաղտատ, եւ, ինչպէս հարիւրաւոր հայ գաղթականներ, կը տեղաւորուին Իրաքի Պա’աքուպա քաղաքին վրաններուն տակ: Հոն կը մահանայ 102 տարեկան ծերունի մեծ հայրս՝ Ասօն: Այդ վրաններուն տակ գաղթական մանուկները Պաղտատի եկեղեցիի անխոնջ, հայրենասէր ուսուցիչներուն աշխատանքով կը սորվին հայերէն գրել-կարդալ եւ կը ծանօթանան հայ մշակոյթին: Փոքր հասակիս կը զարմանայի հօրս շատ գեղեցիկ ձեռագրին վրայ եւ իր ասմունքին, երբ քոյրերս ու զիս իր շուրջը հաւաքած դիւցազնական երկարաշունչ կտորներ կ’արտասանէր: Մանկութեանս ժամանակ չկային հեռատեսիլ կամ համացանց: Առաջին ելեկտրական գործիքը, որ ունեցանք, ռատիոն էր, որու միջոցաւ ուշ գիշերները արտասահմանի հայութեան նուիրուած բաժնին մէջ Հայաստանի ռատիոկայանէն հայերէն երգեր մտիկ կ’ընէինք:

Հայրս արագօրէն կը սորվի անգլերէն լեզուն եւ ապա կ’անցնի Իրաքի անգլիական Փեթրոլիում ընկերութեան (IPC) մէջ աշխատանքի, իբրեւ վարորդ եւ ինքնաշարժներու մեքենաները նորոգող աշխատակից: Ան կը հաստատուի նախ Պասրա քաղաքը, ապա՝ Քէրքիւկ: Քէրքիւկի մէջ 1943ին կ’ամուսնանայ մօրս՝ Արաքսի Մինասեանին հետ եւ կ’ունենան հինգ աղջիկ զաւակներ՝ Անահիտ, Մարգարիտ, Աստղիկ, Կիթառիկ եւ Յասմիկ: Մարգարիտ անունը իր քրոջ անունն էր, որ ծնունդէս կարճ ժամանակ առաջ մահացած էր:

– Վա՛յ, պրն. Աւետիս, հինգ աղջիկ, ինչպէ՞ս գլուխ պիտի հանէք:

Իր ընկերներուն այս հարցման հայրս միշտ կը պատախանէր․

– Իմ փեսաներս իմ տղայ զաւակներս պիտի ըլլան:

Հայրս իր զաւակները հայեցի դաստիարակելը, անոնց բարձր կրթութիւն առնելու փափաքը կատարելու համար ոչ մէկ ջանք խնայելը իր չարքաշ աշխատանքով երաշխաւորեց:

Մեր ընտանեկան հաւաքոյթներուն եւ խրախճանքներուն հայրս հանդէս կու գար իբրեւ Սայաթ Նովա. ամէն անգամ, երբ ան իր հրաշալի ձայնով կ’երգէր «Թամամ աշխարհ»ը ու մօրս կը նայէր, մօրս դէմքին մեղմ ժպիտ մը կու գար, որ ցոյց կու տար իր ներքին հրճուանքը:

Զաւակներուն մեծնալէն ետք ընտանիքով փոխադրուեցանք Պաղտատ։

Հայրս, մօրս հետ միասին, անսահման սէր ունէր ընթերցանութեան: Չկար նոր լոյս տեսած գիրք մը, որ հայրս չփորձէր ձեռք բերել: Գիրքերը կու գային Պէյրութէն։ Հայրս կը նախընտրէր, որ «հացէն պակաս մնայ եւ ոչ գիրքէն»․ այդպէս ալ միշտ կ’ըսէր: Մեր տան մէջ մենք ունէինք փոքրիկ գրադարան մը ու հաւաքածոյ մը հրաշալի գիրքերու՝ Ռաֆֆի, Ա. Ահարոնեան եւ շատ ուրիշներ։ Հայրս կը քաջալերէր իր շրջանակին մէջ եղող ծանօթ, բարեկամ երիտասարդները, որ գան եւ մեր գրադարանէն ընտրեն իրենց սիրած գիրքը, կարդալու եւ ապա վերադարձնելու պայմանով, այնպէս որ կային շատ գիրքեր, որ ձեռքէ ձեռք անցած էին: Հայրս միշտ կ’ըսէր, որ ամէն երիտասարդ պէտք է որ կարդայ Ռաֆֆիի «Կայծեր»ը, «Խենթը», «Սամուէլ»ը եւ Մալխասի «Զարթօնք»ը: Մեր տան մէջ, երեկոները հիմակուայ պէս սերիալ նայիլ չկար, այլ կար վէպի մը բարձրաձայն ընթերցումը շարունակական ձեւով․ մէկը կը յոգնէր, գիրքը կը փոխանցէր միւսին, մինչեւ վէպի մէկ գլուխը աւարտէր, գիրքը կը գոցուէր՝ յաջորդ պատեհ առիթով շարունակուելու համար:

Դժբախտաբար, իր ծերունի հասակին, հայրս կորսնցուց աչքին լոյսը․ հզօր կամքով մարդ՝ ան չէր ընդուներ կեանքի պայքարին մէջ նահանջել ու կ’ըսէր, որ իր հօր պէս 100 տարի պիտի ապրի: Պաղտատի մէջ ապրող թոռնիկներէն մին կամ միւսը պէտք է որ օրուան թերթը կարդային իրեն համար: Աշխարհի բոլոր լուրերուն ան կը հետեւէր ձայնասփիւռի միջոցաւ եւ տեղեակ էր իր սուր յիշողութեամբ ամէն անցուդարձերուն՝ հիներուն ու նորերուն:

2 Յունուար 1999ին, կարճատեւ հիւանդութիւնէ մը ետք, 94 տարեկանին, իր ծննդեան 95րդ տարեդարձէն երեք օր առաջ, հայրս կնքեց իր մահկանացուն եւ անցաւ յաւերժութեան մէջ ապրելու, իբրեւ մեր «խոնարհ հերոս»ը:

Խունկ ու աղօթք իր յիշատակին:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ․ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՇԻՐԱԶԻ ՀԵՏ

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

1965 թուականն էր։ Օր մը լուր մը շրջեցաւ, որ Շիրազ պիտի այցելէ մեր հանրակացարանը։ Ես անգամ մը Շիրազին հանդիպած էի, «Արմենիա» հիւրանոցին մօտ, հրապարակին վրայ, երբ դասընկերոջս՝ Զաւէն Եկաւեանին հետ կը շրջէի։ Զաւէն, որ նախապէս կը ճանչնար բանաստեղծը, զիս ներկայացուց որպէս համալսարանի հայագիտական բաժնի ուսանող եւ երիտասարդ բանաստեղծ։ Շիրազ, յուզուած, գինի բուրող համբոյր մը դրոշմեց ճակատիս եւ խրախուսիչ խօսքեր արտասանելէ ետք բաժնուեցաւ մեզմէ եւ գնաց Տէրեան փողոցի ուղղութեամբ։

Մեր հանրակացարան այցելութեան առաւօտուն, երկսեռ ուսանողութիւնը, շէնքի մուտքէն մինչեւ մօտակայ «Նայիրի» շարժապատկերի սրահ երկարող մայթի երկայնքին շարուած՝ տղաք ու աղջիկներ, անհամբեր կը սպասէին անուանի բանաստեղծին ժամանման, երբ յանկարծ ծափահարութիւն լսուեցաւ․ պարթեւահասակ Շիրազ յայտնուեցաւ։ Ան կը մօտենար տօնական բացագանչութիւններ խլելով ուսանողներէն։ Երբ հասաւ հանրակացարանի մուտքին, ձեռքերով նշան ըրաւ ուսանողներուն, որ իրեն հետեւին։

Այն տարիներուն, Երեւանի պետական շէնքերու եւ հաստատութիւններու մուտքի, ինչպէս նաեւ մեր հանրակացարանի մուտքի սրահին մէջ, Լենինի արձանը կը գտնուէր, որ ձախ ձեռքը բարձրացուցած ցոյց կու տար դէպի նոյն վերնայարկը բարձրացող զուգահեռ աստիճաններուն ձախակողմը։

Շիրազ պահ մը կանգ առաւ Լենինի արձանին առջեւ, կարծես ինք եւս արձանացած, ապա անմիջապէս հրահանգեց մեզի Լենինին ցոյց տուած աստիճաններուն հակոտնեայ աստիճաններէն բարձրանալ․․․։

Լենինին նշած ուղղութիւնը անտեսելու բանաստեղծ Շիրազին անակնկալ եւ յանդուգն այդ քայլը եւս ծափահարութեան արժանացաւ խուռներամ ուսանողներէ, որոնց մէջ կը գտնուէին նաեւ կրթական մարզի կուսակցական եւ վարչական պատասխանատուներ։


Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ․ ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆԻ ՀԵՏ

Պօղոս Սնապեան եւ իր կողակիցը, 23 Մայիս 1965 (Թամար Սնապեան-Սուրճեանի հաւաքածոյ)

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

Հայաստանի մէջ 1964-65 ուսումնական տարիներուս, ինձմէ ներս հետզհետէ աճեցաւ ազգային ինքնութեան զգացում մը, վերածուելու համար տեսլականի։

Լիբանան վերադարձիս, 1966ին, գիր ու գրականութեամբ արտայայտուելու ներքին մղում մը զիս տարաւ դէպի Պէյրութի Ուաթ-Ուաթ հայաշատ փողոցին վրայ գտնուող «Ազդակ»ի ու «Բագին»ի խմբագրատուները։

Գրող եւ խմբագիր Պօղոս Սնապեանին ներկայացայ։ Ան ուշադրութեամբ ունկնդրեց հայրենական տպաւորութիւններս, ցեղասպանութեան յիսնամեակին առթիւ տեղի ունեցած ցոյցերու նկարագրութիւնս, որոնց ընթացքին Լենինի հրապարակն ու քովնտի պողոտաները ալեկոծող ժողովուրդը ամբողջ օր մը մինչեւ ուշ գիշեր «Մեր հողերը, մեր հողերը» բացագանչելէ չդադրեցաւ:

Սնապեանին նշեցի նաեւ, թէ Մատենադարանի շէնքին մօտ գտնուող իմ բնակած հանրակացարանիս մէջ, այն տարիներուն, ամէն ննջասենեակի պատին վրայ ռատիոկայանին կապուած ձայնասփիւռի տուփ մը կը մնար, որու միջոցաւ, ցոյցերու ընթացքին եւ յաջորդող օրերուն, պետական խօսնակը երկու-մէկ կը զգուշացնէր ժողովուրդը եւ մասնաւորաբար ուսանողութիւնը, որ չմասնակցին ցոյցերուն, ժողովրդային այդ պոռթկումը որակելով պղտոր ջուրերու մէջ ձուկ որսացող «դաշնակների խռովարար արարք»։

Ամենավերջը բանաստեղծութեանս էջը երկարեցի իրեն․ կարդաց, տողի մը վրայ կանգ առաւ, ապա կրկին կարդաց ու թելադրեց անցնիլ քիչ անդին գտնուող «Բագին»ի խմբագրատուն՝ գրածս ցոյց տալու բանաստեղծ Եդուարդ Պօյաճեանին։

Պօյաճեան կարդաց բանաստեղծութիւնս․ վերջին տողերուն վրայ թելադրականութիւնը շեշտող հպումներ ըրաւ եւ յանձնարարեց վերադարձնել Սնապեանին, պատուիրելով, որ շարունակեմ գրել եւ աշխատակցիլ «Բագին»ին։ Այդ րոպէին ափիս մէջ դողացող էջը վերածուեցաւ հեղինակաւոր բանաստեղծութեան, մանաւանդ երբ Պօղոս Սնապեան իր կարգին յայտնեց, թէ «Ընթերցողին» խորագրեալ բանաստեղծութիւնս լոյս պիտի տեսնէ «Բագին»ի յաջորդ թիւին մէջ։

Հրաժեշտ առնելէ առաջ, Սնապեան տակաւին զիս չթողուց․ ան զիս ներկայացուց Տիգրան Ոսկունիին հետ յոտնկայս զրուցող անձի մը, որ յենակ ունէր ձեռքին եւ ծխամորճ՝ շուրթերուն․ ան կրկնակի անունս ստուգեց, ապա ափս պահած իր ափին, զիս առաջնորդեց խմբագրատան լուսամուտին դիմաց ու յենակը ուղղելով դէպի միջօրէի արեւը, յստակ եւ հաճելի հայերէնով յայտնեց, թէ այսուհետեւ իմ ուղին պէտք է ընթանայ դէպի այդ լոյսը․ ցեղին ազնուական գիծերը դէմքին՝ խիզախ կեցուածքով այդ անձը Կարօ Սասունին էր։

Սնապեան զիս ծանօթացուց գրելու հաճոյքին․ քաջալերեց գրականութեան սէրը ինձմէ ներս։ Ամէն անգամ, երբ «Բագին»ի խմբագրատուն հանդիպէի, մէկ կամ երկու նոր գրուած բանաստեղծութիւն կ’ուզէր հետս տեսնել: Կը հաւնէր այն գրածներս, որոնց մէջ ապրուած տագնապի մը մղումով ինքզինքս կ’արտայայտէի։ Խստապահանջ էր, սակայն խստութիւնը զիս իրմէ հեռու չպահեց, այլ դրական ազդակ հանդիսացաւ գրական նկարագրիս կերտման․ ան խիստ էր, բայց պարկեշտ։ Հմուտ գրականագէտի մը կողքին, երէց ընկերոջ մը մտերմութիւնը կը զգայի իր մօտ։

Մոնթրէալ հաստատուելէս ետք, ատեն-ատեն հեռախօսով կը կապուէի հետը։ Վերջին ժամանակներս կարօտի շեշտ մը աւելցաւ իր խօսքերուն։ Ամէն անգամ որ խօսակցութեան սկսէինք, «Ո՞ւր մնացիր, ե՞րբ պիտի գաս», կը հարցնէր։ Անակնկալ մահը խլեց զինք, ունկերուս մէջ լքելով «Ո՞ւր մնացիր, ե՞րբ պիտի գաս» խօսքերը միայն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ․

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆԻ ՀԵՏ

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

Բարեւ, Սարգիս,

Առաջին անգամ կը պատահի, որ հեռաձայնիդ ընկալուչը դուն կը վերցնես․ սովորաբար տիկինդ՝ Շողիկը կամ տղադ՝ Արամը նախ կը վերցնէին։ Այսօր ձայնէդ կը զգամ, որ տրամադրութիւնդ աղէկ է։

Քանի մը օր առաջ բանաստեղծութեան մակագրուած հատորդ՝ «Ականեալ Ձայներ»ը ստացայ Յարութիւն Պէրպէրեանէն։ Վարձքդ կատա՛ր, Սարգի՛ս․ սկսայ անմիջապէս կարդալ: Տեղ-տեղ տարիներ առաջ «Բագին»ի մէջ լոյս տեսած գործերէդ նկատեցի։ Բանաստեղծութիւններդ կարդալով, կարծես մոխիրի տակ ծածկուած ծիրանագոյն կրակը իմ ալ հոգւոյս մէջ կայծկլտաց։ Սարգիս, որքա՜ն տարբեր էին այն ժամանակները այս օրերուն անդիմագիծ տարիներէն: «Ականեալ Ձայներ»ուդ մէջ յանդգնութեամբ յատկանշուող դիպուկ շեշտ մը կայ։ Դուն կեղծը կը խարանես եւ գինեթոյր սոխակներու գեղգեղանքով բարին կը քնարերգես։ Տեղ-տեղ իր ծաղիկին շուրջ դարձդարձող թիթեռի նման մահուան յաճախանքը կը յայտնուի «Ականեալ Ձայներ»ուդ մէջ։ Այս տխուր երեւոյթը կը մղէ զիս խորհրդածելու, թէ մարդ արարածը մինչեւ անգամ զգալով դէմքին վրայ մահուան շունչը, տակաւին կ’ապաւինի կեանքին եւ կը միտի ստեղծագործել։

Դուն ոչ միայն գեղեցիկը արարող բանաստեղծ ես, այլեւ անսակարկ նեցուկ կը կանգնիս գիր ու գրականութեան սպասարկուներուն։ Կը յիշեմ․ «Ընդմիջուած Լռութիւն» գրքիս տողաշարութիւնը ապահովելու համար քանի-քանի անգամներ միասին վազվզեցինք «Բագին»ի խմբագրատունէն դէպի Նոր Սիս, մեր ընկերոջ՝ Վազգէն Էթեէմէզեանի բնակարանը։ Այդ վազվզուքներու ընթացքին ամրան կիզիչ արեւուն տակ չէիր անդրադառնար, թէ կողքէդ կը նկատէի ճակտիդ կուտակուած քրտինքի կաթիլները․ եթէ անոնց մասին քեզի ակնարկութիւն ընէի, դուն լուռ պիտի շարունակէիր ճանապարհը։ Բանաստեղծի կողքին որքա՜ն ակնյայտ էր նկարագրիդ մէջ դրոշմուած յանձնառու եւ ընկերասէր մտաւորականը։

Հեռաձայնային վերջին կապս հետդ եղաւ 20 Յուլիս 2015 թուականին։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

«ՀԱ՞ՅՐ ՄԵՐ, ՈՐ ՅԵՐԿԻ՞ՆՍ ԵՍ»

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Լուրը հասաւ եւ մոխիր դարձանք:

Հրդեհին կարմիր բոցերը իբրեւ լուսանկար իրենց տեղը գտեր էին օրուան թերթերուն մէջ: Բոցը իր ձեռքը անցուցած էր դուռ, պատուհան, լափած ու լիզած էր, մոխրացուցած եւ ոչնչացուցած. կաս-կարմիր:

Հօրս երկու խանութները մոխիր դարձած էին Մահմուտփաշայի մէջ: Մէկը բոլորովին այրած, իսկ միւսը՝ կիսովին, սակայն հրշիջախումբին ջրցանքէն անգործածելի վիճակի հասած էր ամբողջ ապրանքը: Ելեկտրական խանգարումը պատճառ եղած էր հրդեհին, որ սկսելով վերնայարկէն, տարածուած էր վարի յարկ: Քովէ քով շարուած արհեստանոցներ փճացեր էին, յետոյ հրդեհը վարի յարկ ցատկելով այրեր էր խանութները: Հայրս կէս-գիշերէն առաւօտ սնանկացեր էր: Ճակատագրական հրկիզում մը, որ բան չէր թողած իր ետեւ, եթէ ոչ դժբախտութիւն, չքաւորութիւն եւ պայքար… վերականգնումի: Աղէտին վրայ հասնող ցնցիչ պարագայ մըն ալ այն էր, որ խանութին տանտէրը պահանջած էր խանութը պարպել տասնհինգ օրէն: Ահա՛, դժբախտութեան կծիկը. վաճառական մարդ, խանութպան մարդ, գործատէր մարդ՝ հայրս դարձած էր գործաւոր եւ ճակտի քրտինքով վաստկածը վրայ տուած էր ու միայն իբրեւ իր կռնակի բաճկոնին տէրը դուրս ելած էր խանութէն:

Հիմա ան պարկը կռնակը շալկած Մահմուտփաշայի զառիվերը կը մագլցէր, որ ապսպրուած շապիկները կարել տար ասդին-անդին, արհեստանոցներու մէջ: Պարտքով-խարճով կարի մեքենայ մը գնեց եւ պզտիկ խանութի մը մէջ աշխատանքը ծայրէն սկսաւ: Սկսանք ընտանեօք աշխատիլ: Հայրս անհամբեր կը սպասէր ամրան արձակուրդին, որ գործաւոր մը եւս աւելնար խանութին մէջ. ես:

Ես մէջտեղի գործերը կ’ընէի: Շապիկին դերձանները կը մաքրէի, կ’արդուկէի, կը կարէի օձիքները, թեւերը, եւ ամէն ինչով շապիկը հագցուելու վիճակին կը հասնէր: Որքա՜ն համբերանքով եւ աչքի լոյս վատնելով կ’աշխատէի: Երբ աւելնար մարդուժը՝ քիչ մըն ալ կանուխ տուն վերադառնալու առիթը կ’ունենայինք: Ատանկով օրերը անցան, ատանկով մեծցանք: Աւելի վերջ սկսանք փեսայի շապիկ կարել: Կեանքը աւելի լաւացաւ եւ առանց մէկու մը կարօտ ըլլալու գործերը կարգի մտան: Յետոյ նորոյթ եղան տարբեր ձեւի շապիկներ: Մանաւանդ այն, որ  յաճախորդը կ’ուզէր իր անունին սկզբնատառերը նախշուած տեսնել շապիկին գրպանին վրայ եւ ոչ միայն գրպանին, այլ օձիքին ներքին կողմը:

Սեւիմ ապլան (մեծ քոյր) սկսաւ աշխատիլ մեզի հետ: Կէսօրէ վերջ կու գար եւ ձեւուած գրպաններուն վրայ փայլուն դերձանով կը նախշէր անուններու սկզբնատառեր, որ յաճախորդը աւելի լաւ զգար, երբ իրեն յատուկ շապիկ մը հագնէր: Խանդոտ կին մըն էր ապլան եւ կը սիրէր զրուցել զանազան նիւթերու մասին: Կը պատմէր ու կը պատմէր: Մեկնելէ առաջ թէյ մըն ալ կը խմէր: Օր մըն ալ մօրս դարձաւ ու ըսաւ.

– Որքա՜ն լաւ է, որ ձեր լեզուն կը խօսիք:

Ես հօրս հետ թրքերէն, մօրս հետ հայերէն կը խօսէի:

– Ձեր մայրենի լեզուն, հայերէնը լսել ինծի հաճոյք կը պատճառէ:

Բան մը չէր հասկնար մեր խօսածներէն, ուրեմն ինչո՞ւ հաճոյք պիտի զգար:

– Իմ մայրս ալ հայ էր: Գիւղին մէջ որբ մնացեր է գեղանի, երիտասարդ աղջիկ, ու հայրս զայն կնութեան առեր է: Սակայն հայրս սաստիկ արգիլած էր մօրս, որ յայտնէր իր ինքնութիւնը:

Երբ լսեցինք ասոնք, պահ մը ափ ի բերան մնացինք: Եւ ան աւելցուց.

– Հիմա շա՜տ ատեն անցաւ, ես այս իրականութիւնը ձեզի հանգիստ կրնամ յայտնել, չըլլայ որ քոյրս իմանայ: Շատ կը բարկանայ: Խստիւ արգիլած է այս մասին խօսիլ․ ո՛չ ոք գիտէ իրականութիւնը:

Կամաց-կամաց հարցումներ կը յառաջանային մտքիս մէջ: Չէի կրնար ամփոփուիլ, իսկ Սեւիմ ապլան խանդավառ, շատ բնական բանի մը պէս կը շարունակէր.

– Մայրս աղօթք մը կը մրմնջէր մեր մանկութեան, մեր անկողինին վերեւ:

– Հա՞յր մեր, որ յերկի՞նս ես:

Չէի կրնար մտաբերել, որ ամէն օր արտասանած աղօթքս պիտի պարունակէր հարցականներ. ո՜վ, մեր հա՞յրը, որ երկի՞նքն ես:

Կարուհի ըլլալու նպատակ չունէի. ունէի այն գիտակցութիւնը եւ պարտաւորութիւնը, որ մինչեւ վերջ ընտանիքիս օգտակար պիտի ըլլայի, պիտի հսկէի, ծերանային՝ առանձին պիտի չձգէի. առաջնակարգ պարտականութիւններս էին ասոնք:

Սեւիմ ապլան գործը վերջացուցեր էր եւ կը պատրաստուէր մեկնելու համար: Թէյին բաժակը սեղանին դրաւ ու ըսաւ.

– Չօք շիւքիւր Ալլահա, պուկիւն տէ տօյտուք (Փառք Աստուծոյ, այսօր ալ կշտացանք):

– Զհաց մեր հանապազորդ:

Դարձաւ ինծի եւ ըսաւ.

– Թուղթի մը վրայ թրքերէն տառերով կը գրե՞ս այս աղօթքը: Ես ալ կը մրմնջեմ: Ամա՛ն, քոյրս չիմանայ:

Ան կը խօսէր շատ հանդարտ, բնական արտայայտութեամբ, սակայն ես կոնքիս, փորիս, կռնակիս, սրտիս դանակի հարուածներ կը ստանայի: Ինքնութիւնը պահել եւ  չընդունիլ մօրը ո՛վ ըլլալը որքա՛ն տանջանք ըլլալու էր մօր մը համար, խորհեցայ:

– Ինչո՞ւ քոյրդ այսքան դէմ է այս իրականութեան:

– Սո՛ւս, կ’ըսէ ան ամէն անգամուն, կեաւուրի՞ն աղջիկը անուանուիլ կ’ուզես:

Սեւիմ ապլան այնքա՜ն խանդավառ էր իր պատմածներով, բայց շատ դառն շեշտով մը կրկնած էր «կեաւուր» բառը:

– Ո՞վ կրնայ փոխել այս իրականութիւնը:

Զատիկ է: Մօրս շինած համեղ չէօրէկը եւ կարմիր հաւկիթները կ’ըլլան մեր կէսօրուան ճաշը: Շատ ուրախ է ան, որ կը ճաշակէ իր բարքերուն միւս կէսէն բան մը:

– Ձեր ընտանիքին մէջ ըլլալուս համար, ձեր այս տօնին րահմէթ (ողորմութիւն) պիտի կարդամ մօրս շիրիմին վրայ:

Հիմա այս տողերը գրի կ’առնեմ ու կը յիշեմ մոխրացած օրերը. չկար սպեղանի մը, որ վէրքը դարմանէր: Չեմ կրնար պատահածները տեղաւորել ժամանակահատուածի մը մէջ: Չեմ կրնար մտադրել իրական կամ անիրական, ընդունելի կամ անընդունելի, տրամաբանական կամ անտրամաբանական իրողութիւնները, որոնք կը պատահին անսպասելի ժամանակ, եւ մինչ այդ ձայնապնակէն երգը կ’ըսէ. «Ո՞ւր էիր, Աստուած»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ. ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆԻ ՀԵՏ

Երեւան, Ամառ, 1964

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

1965ին, Հայաստանէն Պէյրութ վերադարձիս, ուսումս շարունակելու նպատակաւ արձանագրուեցայ Հայկազեան Գոլէճ։ Այն տարիներուն «Ազդակ» օրաթերթի եւ «Բագին» գրական ամսագրի խմբագրատուները գոլէճին մօտ կը գտնուէին։ Աշխատակցելու մտադրութեամբ ուզեցի հանդիպիլ «Ազդակ»ի խմբագիրին։

Էջ մը բանաստեղծութիւն ափիս մէջ պահած ուղղուեցայ խմբագրատուն․ զիս առաջնորդեցին գրասեղանի մը մօտ, որուն ետին, ճակատը թերթի մը վրայ հակած ու խիստ դէմքով՝ Պօղոս Սնապեան, զիս տեսնելով, «Հրամմէ՛» ըսաւ, քովի աթոռը ցոյց տալով։ Ինքզինքս ներկայացուցի, ապա տեղեկութիւն տուի 1964-65 տարիներուն Երեւանի Պետական Համալսարանի մէջ ուսանած նիւթերուս մասին, ուսուցիչներէս յատկապէս յիշեցի Ստեփան Ջրբաշեանը, Լեւա (Լեւոն) Ներսիսեանը եւ Վաչէ Նալպանտեանը․ պատմեցի նաեւ այն տարիներուն համալսարանի շրջափակէն դուրս տիրող մթնոլորտին մասին, ընդգծելով «Գարուն» հանդէսի դերը երիտասարդ գրողներու կազմաւորման մէջ։

Կը յիշեմ, Սնապեան սկսաւ շեշտուած հետաքրքրութեամբ ունկնդրել զիս, ու դէմքին խստութիւնը անհետացաւ, երբ սկսայ պատմել Կոստան Զարեանին այցելութիւնս, ընկերակցութեամբ երկու արտասահմանցի ուսանողներու, որոնք նախապէս ծանօթ էին գրողին։ Շուրջ ժամ մը տեւող այցելութեանս ընթացքին Զարեան յուզուած յաճախ կը կրկնէր, թէ անցագրի գրասենեակի պաշտօնեաները վերցուցած են իր անցագիրը նորոգման նպատակով եւ չեն վերադարձուցած, արգելք հանդիսանալով արտասահման այցելելու իր ծրագրին։

Զարեան ընկճուած կը թուէր ու շարունակ կը կրկնէր այս պատահարը։
Հիւրասէր ու վայելուչ տիկին մը մեզ սուրճ հիւրասիրեց․ հիմա չեմ յիշեր, թէ ան գրողին տիկի՞նն էր, թէ դուստրը։

Զարեանի բնակարանը կը գտնուէր, այն տարիներուն, Լենինի պողոտային վրայ, որ Մատենադարանէն ուղիղ դէպի շուկայի շրջանը կ’երկարէր։ Այցելութեանս եղանակը ամառ ըլլալու էր․ մայթեզրի ծառերը կանաչ տերեւներ ունէին։

Մոնթրէալ, 22 Մարտ 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: