ՊՏՈՅՏ ՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲՈՒՍԱՇԽԱՐՀ… (Բ․)

Հնձեց՝ ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

ԱՍԵՂ ԽՈՏ

Ասեղ խոտ

Արաբկիրցիրներու Սահաթուկն է (ժամացոյց): Հինգ թերթ, հինգ փերթով բաժակ, հինգ առէջ, հինգ հունտ-կտիկ ունեցող այս անուշաբոյր ծաղիկը հայ մանուկի ժամացոյցն է: Մանուկներ անոր գերզգայուն սլաքները կը բաժնեն կտիկէն ու զայն կ’անցընեն իրենց թեւին: Եւ ահա՛ կը բանի ժամացոյցը: Գիտական անունն է Geranium pusillum՝ յունարէնի γερανός (կռունկ) բառէն, զի եւրոպացիք այս ծաղիկի պտուղը կը նմանցնեն կռունկի (մեր՝ Կռնկենին): Սպանացիք, կ’երեւի, ունենալով քիչ մը հայկական աչք՝ կ’օգտագործեն aguja de Salamanca անունը, այսինքն՝ Սալամանքայի ասեղ: Կը կոչեն նաեւ pico de cigüeña (Արագիլի Կտուց): Ի դէպ, հայկական որոշ գաւառներու մէջ, այս ծաղիկի մէկ տեսակը կը կոչուի Լէյլէկի Կտունց (Արագիլի Կտուց), երբեմն՝ Ագռաւի Կտնուց: Համշէնցիներու Մլմլուկն է: Մալխասեանցը, որ կու տայ Խորդենի անունը, այս ծաղիկի սերմիկները կը նմանցնէ աղաւնիի կտուցին (Աղաւնէկտուց):

ԱՐՋՈՒ ՎԱՐԴ

Արջու վարդ

Կախարդական այս ծաղիկը, որ շատ անգամ ծանօթ է Թօփիկ Կակաչ անունով, կ’ունենայ նշաձեւ պտուղներ: Հայկական գաւառներու մէջ, ասոր վառ կարմիր, սեփ-սեւ ու ձուաձեւ հունտերով կը շինեն համրիչներ (տեղ-տեղ այս ծաղիկը կը կոչուի Խաչափայտ):

 

հունտ

Այս ծաղիկի արմատն ու տերեւները ծխելով՝ հայեր կը փախցնէին չարքերն ու դեւերը, իսկ դիւահարներուն կը խմցնէին այս ծաղիկի պտուղը, գինիով ու մեղրով: Ըստ բժիշկ Մարտիրոս Սեբաստացիին՝ «… թէ կամիս երազ տեսանել ’ի ներքեւ սնարուցտ դիր տեսանես զով ուզես… զմարդոյ եւ զանասնոյ կաթն յորդէ… թէ ’ի ձեռն առնու եւ իշխանաց առջեւ կանգնի, խօսքն անցնի… թէ ճանապարհ երթայ եւ հետն պահէ, չվնասի… թէ դիւահարին ժբ օր ’ի վիզն կախէ դեւն փախչի… թէ տղի թէ տաս յառաջ քան զկաթն, չար չմերձենայ ’ի նայ…»: Մարտիրոսը կը պատմէ նաեւ, որ երբ Մովսէսն ու իր զոքանչը տագնապի մատնուեր են Սինայի մէջ՝ Աստուած իրենց մատնացոյց է ըրած այս ծաղիկը: Այս ծաղիկի արմատը հողէն դուրս բերելու համար հայեր կը դիմէին մաշտոցեան աղօթքներու: Այս ծաղիկը կը կոչուի Paeonia, ի պատիւ աստուածներու բժիշկ Peón-ի, որ կը վերակենդանացնէր հոմերոսեան հերոսները: Գիտական անունն ալ Paeonia officinalis է:

ԲԱՄԲՈՍ

բամբոս

Աւելի ծանօթ որպէս Նարդոս (Lavandula)՝ բամբոսը կը համարուի գարնանային ամենագեղեցիկ ծաղիկը, որ ունի ծիրանի գօտիի բոլոր գոյները: Հայկական աւանդութեամբ, ասիկա Հայ Եկեղեցւոյ Աւագ Շաբթու եւ Զատիկի սեղանի զարդն է: Հայ գիւղացին միշտ հետամուտ է եղած այս ծաղիկի էգն ու արուն զիրար միացնելու «գործ»ին (Հայ Բուսակը կու տայ Սէր-Բամպոս անունը): Մինչ այս ծաղիկները կը փորձեն թաքնուիլ զիրենք փնտռող աչքերէ՝ գիւղացիք կը ձայնեն. «Նարդոս, նարդոս, էշդ (ընկերդ, զոյգդ) գտայ, դո՞ւն ուրտեղ ես»: Վահան վարդապետը իր «Յիսնակ Առակք» գործին մէջ կը պատմէ նման  հետաքրքրական աւանդութիւն մը. «Սօսուն դեղին եւ Պայպուն կապոյտ ծաղիկներ են, որք գարնան մէջ մէկտեղ կը բուսնին. գիշերները իրարու կը պլլուին, եւ առաւօտուն իրարմէ կը զատուին: Կը պատմուի թէ մէկ պատանի եւ աղջիկ իրարու կը սիրահարին. երբ ծնողք կը հակառակին, գիշերանց կը փախչին, առաւօտեան դէմ նկատելով որ պիտի տեսնուին եւ բռնուին, կը խնդրեն Աստուծմէ. երկուքն ալ ծաղիկի կը փոխարկէ: Ահա այս է Սօսուն եւ Պայպուն ծաղիկներուն վրայ զրուցուած առասպելը»: Մեր գրողներէն Միքայէլ Յովհաննիսեանը ծանօթ է իր գրական Նար-Դոս անունով: Աւետիք Իսահակեանը Նար-Դոսը կը համարէ «մեր խօսքի լուրջ վարպետներից… եւ մեր գրականութեան յարատեւ փառքերից»:

ԲՈՒԲՈՒ

բուբու

Գիտական անունով Taráxacum officinále: Մեր հանրածանօթ խատուտիկն է, այլ անուններով՝ փմփուլ, ակլատիզ, խմբաբա, խտուտ, խտուտիկ, կռաբանջար, պուպու…

Խատուտիկի արմատէն դուրս կու գայ ճեփ-ճերմակ կաթ մը, որուն համար հայկական որոշ գաւառներու մէջ այս բոյսին կու տան նաեւ կաթնուկ անունը:

խատուտիկ

Խատուտիկին ժողովրդային անունը փիսիկ է: Փչելով այս ծաղիկը՝ հայը կը փափաքի իր հեռաւոր հարազատին կամ սիրածին բարի լուր մը ղրկել: Հայկական աւանդութեամբ, հով թեւ եւ քամի բերան ունեցող խատուտիկը արագ կը թռի ու կը հասնի հոն ուր որ պէտք է: Ինչպէս, «Նուրին, Նուրին» մանկական երգի մէջ կ’երեւի, մարդիկ կը սպասեն որ Պուրպատիկն ալ Փմփուլին հետ արագօրէն վար թռի սօսի ծառէն ու շուտ մտնէ իրենց տունը: Պուրպատիկը Վանատուր եւ Ամանոր աստուածները խորհրդանշող պուպրիկ մըն է: Երկսեռ Պուրպատիկը Նուրին է՝ տղու շապիկով եւ աղջկան գօտիով: Փմփուլը կը բերէ բարեբախտութիւն ու հացառատութիւն, խորհրդանշելով հաց տուող ցորենի հատիկը: Հետաքրքրականօրէն, սպանացիք Փմփուլը կը կոչեն cardo corredor (վազող ուղտափուշ) կամ panadero (հացագործ): Հիմա աւելի ծանօթ է որպէս Diente de Leon (Առիւծի Ատամ):

նուրին

Նուրին, Նուրին, շո՛ւտ եկուր,
Նուրին, շո՛ւտ եկուր.
Պուրպատիկը լաւացո՛ւր,
Այո՛, լաւացո՛ւր:

Ի՞ւղ կ’ուզես սիրուն դէմքիդ,
Սիրունիկ դէմքիդ.
Ալի՞ւր կ’ուզես մազերուդ,
Ոսկէ մազերուդ:

Վա՛ր թռիր Սօսի ծառէն,
Ծառէն վա՛ր թռիր.
Փմփուլիկին հետ եկո՛ւր,
Մեր տունը մտի՛ր:

Նուրին, Նուրին, եկեր է,
Այո՛, եկեր է,
Պուրպատիկն ալ ուրախ է,
Այո՛, ուրախ է:

Ջո՛ւր բերէք զինք լոգցնենք,
Նուրինը լոգցնենք.
Երկար հագուստ հագցնենք,
Հագուստ հագցնենք:

Դէմքին քօղը վերցնենք,
Քօղը վերցնենք.
Պուրպատիկն ուրախացնենք,
Քովը նստեցնենք:

Նման երգեր հայ գիւղացիք կ’երգեն նաեւ երաշտի ժամանակ: Նուրինը անձրեւաբեր պարիկ է, ձեւով մը Ծովինարը :

Իսկ Բուբու եւ Պուպու անունը կապուած է հայկական այլ աւանդութեան:

հոպոպ

Լոգցող հարս մը, սանտրուած պահուն, երբ կը լսէ աշուղի մը երգը՝ գլուխը դուրս կը հանէ բաղնիքի պատուհանէն եւ ․․․ ամօթէն քար կը կտրի, զի կը տեսնէ իր կեսուրին սաստող աչքը: Ամօթէն կը խնդրէ Աստուծմէ, որ զինք դարձնէ թռչուն: Յառաջ կու գայ յոպոպ թռչունը՝ սանտրանման գլուխով: Մինչ այդ, աշուղն ալ իր ցաւէն խոցուած՝ կը փոխակերպուի Բուբու ծաղիկին: Մինչեւ այսօր, ամէն գարնան կը ծաղկի բուբուն, իսկ յոպոպը սիրատոչոր՝ պար կու գայ բուբուին շուրջը:

 

Օգտագործուած աղբիւրներ

Արարատեան Ա., Ծատուրեան Թ., Քոչարեան Թ․, Ռուս-հայերէն բուսաբանական տերմինների համառօտ բառարան, Երեւան,1941:

Գաբիկեան Կարապետ, Հայ Բուսաշխարհ, Երուսաղէմ, 1968:

Ծատուրեան Թամարա, Ռուսերէն-անգլերէն-հայերէն բուսաբանական տերմինների համառօտ բառարան, Երեւան, 2013:

Jordi Cebrian, Diccionario de Plantas Medicinales, Barcelona, 2002.

Luis Tomas Melgar, Guía de las Plantas que Curan, Madrid, 2004.

Alfredo Ara Roldan, 100 Plantas Medicinales Escogidas, Madrid, 1997.

Անձնական նօթեր եւ «մկրատուած» զանազան-զարմանազան թերթեր

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

Advertisements

ՊՏՈՅՏ ՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲՈՒՍԱՇԽԱՐՀ… (Ա․)

Հնձեց՝ ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

ԱԴԱՄԱԹՈՒԶ

Ադամաթուզ

Սեբաստացիք ադամաթուզը (Nopal) կը սիրեն մշակել թաղարներու մէջ: Ադամաթուզի վրայ կ՛աճի հայոց Որդան Կարմիրը (cochenille), որով կը ներկուին հայոց եզական գորգերն ու կարպետները:

ԱԼՈՃ (վայրի խնձոր)

Ալոճ

Սեբաստացիներու ալոճը, տիվրիկցիներու սինձը կամ բրգնիկցիներու ատրուքը հնգակուտ շատ մանր ու քաղցրահամ խնձոր մըն է: Հայ գիւղացիք կը սիրէին ալոճը (Azorole) ուտել այն ատեն միայն, երբ անիկա ինքնակամ կը թափէր ձիւնին վրայ: Անոնք կը հաւատային, որ ալոճառատ եղած տարուան ձմեռը երկար կ՛ըլլայ ու խիստ: Հայ երեխաներ կը սիրէին շինել դերձանին ալոճներ կապած վզնոցներ: Ալոճի տեսակներէն է Շան Ալոճը կամ Իշու Ալոճը (Aubépine):

ԱԾԸՊԼՈՒԶ (այծ ի պլուզ) կամ ՉԱՄՉԱՐԱԿ

Չամչարակ

Կը նմանի այծի կլորիկ քաքին (սպտուր, կտտոր, կտտուր), բայց ածըպլուզը (Laurier-cerise կամ Laurier de Trébizonde) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ խորհրդանիշներէն է Կաղանդին եւ զարդը Կաղանդի սեղանին: Թրքերէնով՝ Karayemiş: Երեխաներ ասոր կուտերով դար ու կոճատ կը խաղան:

ԱՄՊՌՃՈՒԿ կամ ԱՊՌՃԱՆ

ձարխոտ

Արաբկիրցիներու սիրած ձարխոտն է (Prêle des champs): Հայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ ան ունի այլ անուններ՝ Իշու Շաքար, Խարտոցախոտ, Ձիու Ագի, Շան Ագի: Հայ աղջիկներ ասով կը շինեն ապարանջաններ, որմէ ասոր ամպռճուկ կամ ապռճան անունը:

ԱՄՌԴԴՈՒՄ

Ամռդդում

Արեւմտեան Հայաստանի այն դդումն է, որ ձմրան չի՛ դիմանար, ուստի կը կոչուի Ամառ-Դդում: Հայ գիւղացիք կը սիրէին կաթով եփել այս շատ մսկոտ դդումը:

ԱՆԹԱՌԱՄ կամ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ

Անթառամ

Հայաստանի այս ծաղիկը, որ կը կոչուի նաեւ Մեռոնի Ծաղիկ՝ շատ յարգի է հայոց համար: Ըստ հայկական մէկ աւանդութեան՝ այս ծաղիկը Մարիամ Աստուածածնի արցունքն է: Հայկական այլ աւանդութեամբ՝ այս ծաղիկը բուսած է Յիսուս Մանուկի լոգանքի ջուրով: Հոսկէ նաեւ՝ Տիրամօր Ծաղիկ անունը:

ԱՊԱՒԵԼ կամ ԱՊԱՒԷՆ

Ապաւէն

Մշեցիք ճառճռուկ կը կոչեն, սեբաստացիք՝ Իշու Ձութ կամ Չըթլըխ Աւել, արաբներն ու թուրքերը՝ hindiba (Cichorium intybus), հայ բուսաբաններ՝ Եղերդ… Արեւմտեան Հայաստանի հայ գիւղացիք այս բոյսով կը պատրաստէին աւել, իսկ բուռքաղի ժամանակ այս բոյսով խուրձ մը կազմած՝ կը ցցէին մանգաղին դիմաց որպէս ապաւէն աւել ընդդէմ չար աչքերու: Ուստի, բոյսն ունենալով թէ՛ աւելի եւ թէ՛ ապաւէնի դեր՝ կը կոչուի Ապաւել կամ Ապաւէն: Եւրոպացիք ասոր արմատը բոհրելով կը պատրաստեն փոշի մը (chicorée) եւ կ՛եփեն սուրճի հետ: Ամէն գաւառ այս բոյսին համար ունի իր յատուկ անունը՝ եղերդակ, ճարճատուկ, ճարճատ, ճարճրուկ, ճարճարակ, դառնիճ, եղեսպակ, հինդք, վայրի հազար…

ԱՊՐԻ ԾԱՂԻԿ

Ապրի Ծաղիկ

Հայ գիւղացի երեխաներ այս ծաղիկը կը սիրէին կոչել Չէրքէզ Գլուխ՝ նմանութիւն մը տեսնելով այս ծաղիկին եւ չէրքէզներու մորթէ գտակին միջեւ: Վանեցիներու Մարգրտի Մէր ծաղիկն է: Սեբաստացիք կը սիրեն զայն կոչել Ժէնկէռի Ծծուկ (բժշկարաններու մէջ՝ Ծծմօր): Անոնք այս ծաղիկին թերթերը կը չորցնեն եւ անանուխի հետ խառնելով՝ կը հանդերձաւորեն իրենց սոխապուրը: Թուրքերը այս ծաղիկը կը կոչեն Peygamber Düğmesi (Մարգարէի Կոճակ): Անգլիացիներու համար ալ կոճակ է այս ծաղիկը՝ Bachelor’s Button (Ամուրիի Կոճակ), նաեւ Կապոյտ Շիշ (Bluebottle):

ԱՊՐԻՄ-ՄԵՌՆԻՄ

Ապրիմ մեռնիմ

Երիցուկի ժողովրդական անուններէն է Ապրիմ-Մեռնիմը: Մինչեւ այսօր սովորութիւն ունինք այս ծաղիկի թերթերը յաջորդաբար փրցնելով մեր բախտը գուշակելու: Ապրիմ-Չապրիմ… Հայ երեխաներ այս ծաղիկին կու տան նաեւ Թուրքի Ծաղիկ անունը՝ նմանութիւն մը տեսնելով այս ծաղիկի ճերմակ թերթերուն եւ թուրք մոլլաներու ճերմակ փաթթոցին միջեւ: Կայ նաեւ այս ծաղիկին վատաբոյր տեսակը՝ Օշօշիկ, որուն ֆրանսացիք կու տան Camomille de Chien (Շան Երիցուկ) անունը: Հետաքրքրականօրէն, օշօշը որոշ բարբառներու մէջ հոմանիշ է շան: Հայ գիւղացիք շունը կանչելու ատեն օշ-օշ կը պոռան, վռնտելու ատեն՝ օշտ: Մանկական բառով օշօն շուն է: Հայկական գիւղերու մէջ շատ սիրուած խաղ էր Օշօշը…

 

Օգտագործուած աղբիւրներ

Ղեւոնդ Ալիշան, Հայբուսակ, Վենետիկ-Սբ. Ղազար, 1895։
Ալեքսանդր Արարատեան, Հայաստանի ծառերը եւ թփերը, Երեւան, 1951:
Կարապետ Գաբիկեան, Հայ Բուսաշխարհ, Երուսաղէմ, 1968:
Թ. Ծատուրեան, Բոյսերի անունների լատիներէն-հայերէն-ռուսերէն բառարան, Երեւան, 1970:
Պ. Ղանդիլեան, Ա. Յովսէփեան, Լ. Պետրոսեան, Բուսաբանական բառարան, Երեւան, 1970:
Անձնական նօթեր եւ «մկրատուած» զանազան-զարմանազան թերթեր

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: