ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Է․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

***
Լենինական, ներկայացումը կը վերջանայ ինթէրնացիոնալ երգով, ուր կ’ըսուի․ «Ինթէրնացիոնալը աշխարհ կը փրկէ»: Ներկայ մը կ’աւելցնէ. «Ինթէրնացիոնալը  ներկայացումդ իսկ չի փրկեր»:

***

Առիւծը, աղուէսն ու գայլը միասին կ’երթան որսի:
Կով մը, ոչխար մը եւ եղնիկ մը կ’որսան:
Առիւծը կ’ըսէ գայլին.
– Բաժնէ որսերը:
Գայլը կ’ըսէ.
– Կովը քեզի, ոչխարը ինծի, եղնիկն ալ աղուէսին:
Առիւծը մէկ հարուածով գայլը կը սատկեցնէ եւ գետին կը փռէ: Հիմա կ’ըսէ.
– Աղուէ՛ս, դուն բաժնէ՛:
Աղուէսը կ’ըսէ.
– Եղնիկը քեզի նախաճաշ, ոչխարը՝ որպէս ճաշ, իսկ կովը՝ ընթրիք:
Առիւծը կը հարցնէ.
– Այս իմաստութիւնը ուրկէ՞ քեզի։ 
– Գայլին վիճակէն,- կը պատասխանէ աղուէսը:

***
Հայրենադարձ կին մը նամակ կը գրէ արտասահման եւ կ’ըսէ. «Այստեղ հաւ չկայ, հաւկիթ չկայ, հաց չկայ, այսինչը չկայ, այնինչը չկայ, բան մըն ալ չկայ» եւ ուրիշ բաներ կը գրէ: Կինը կը կանչեն ՔաԿէՊէէն, «Դուն,- կ’ըսեն,- այս նամակը գրեր ես»։ Կինը կ’ըսէ․ «Ես ձեզի չեմ գրած, բարեկամներուս գրած եմ»։ Կ’ուզեն վախցնել, որ ետ առնեն նամակը. կինը կը մերժէ. պատին տակ կը կայնեցնեն եւ պարապ հրացանը կը բռնեն իր վրայ եւ իբր թէ կ’ուզեն կրակել, բայց փամփուշտ չ’ելլեր: Կինը աւելի կատղած կը պոռայ. «Ամա՜ն, փամփուշտ ալ չունիք, ատ ալ պիտի գրեմ»:

***
Կարապետը Լենինին նկարը կը տանի արտասահման՝ ոսկի շրջանակի մը մէջ: Սովետական սահմանի վրայ ցոյց կու տայ Լենինին նկարը, իսկ միւս սահմանին վրայ՝ շրջանակը: 

***
Կարապետին մահուան գոյժը կ’ուզեն յայտնել իր հարազատներուն եւ կը հեռագրեն. «Կարապետ խիստ պաղ առած է, թաղումը՝ վաղը»: Հարազատներէն կու գայ պատասխան հեռագիրը. «Կարապետը կենդանի՞ է թէ ոչ»: Պատասխան հեռագիր. «Դեռ ոչ»:

***
Կ’իմանան, որ Կարապետը կատակներ պատմող է: Գաղտնի ոստիկանը կ’ըսէ. «Դո՞ւն ես այսինչ անեկդոտին հեղինակը։ «Այո՛,- կ’ըսէ,- այսինչ, այնինչ անեկդոտին հեղինակը ես եմ»։ «Լաւ,- կ’ըսէ,- դո՞ւն ես «Սովետական Դրախտ»ին հեղինակը»։ «Չէ,- կ’ըսէ Կարապետը,- ատիկա ձեր հնարածն է»:

***
Մարդ մը հաւկիթ կը տանի կողովի մը մէջ: Թրամվայի մէջ նստած, կողքը կանգնածին կ’ըսէ. «Աղբեր ջան, կամաց, հաւկիթներս կը ճաթեցնես»: Ուրիշ մը կ’ըսէ. «Բա,  պամիտո՞ր ենք տանում»: 

***
Գինով մը փողոցէն անցած ժամանակ կը տեսնէ Լենինի արձանը. կ’ուզէ ծախու առնել հարիւր ռուբլիի. կինը կ’արգիլէ. մարդիկ կը հարցնեն, թէ ինչո՞ւ կ’արգիլէ։ Կինը կ’ըսէ. «Մարդս երբ գինովնայ, ամէն ախմախ բանի դրամ կու տայ»:

***
Շուն մը փողոցէն կ’անցնի, միլիցիան կը զարնէ շան եւ շունը կը սկսի ձայներ հանել: Լենինականցին կ’ըսէ. «Միլիցիոներ ջան, շունը ինչո՞ւ կը նեղացնես, չէ՞ որ քու մեծ եղբայրն է»:

***
Թղթակից մը կը հարցնէ Կարապետին. «Լաւ ամսական կը ստանա՞ս»։ «Այո,- կ’ըսէ Կարապետ,- կ’աւելնայ նոյնիսկ»։ «Տուն ունի՞ս»։ «Հարկաւ,- կը պատասխանէ Կարապետ,- հինգ, վեց սենեակնոց»։ «Երեխա՞յ»։ «Երեխայ ալ ունիմ. դպրոց կ’երթան, լաւ ուսում կը ստանան»։ «Թերթ կը կարդա՞ս», կը հարցնէ թղթակիցը։ «Թերթ չկարդայի՝ ասոնք ուրկէ՞ գիտնայի»:

***
Կարապետը իր կնոջ ոտքին աքլոր մը կը գծէ ու կ’երթայ, տունէն կը բացակայի քանի մը շաբաթ: Նկարը կը ջնջուի: Կինը կը խնդրէ քանի մը տղոց, որ աքլոր մը գծեն։ Կը գծեն աքլորը։ Կարապետը կու գայ, կ’ըսէ․ «Ես ձախ ոտքին գծած էի եւ կտուցը դէպի ներս. հիմա աջիդ է»։ Կինը կ’ըսէ․ «Սա դրացիին բիճերը այնքան քար նետեցին, որ աքլորը փախաւ»:

***
Երկու շուն սահմանի վրայ իրարու կը հանդիպին. մէկը գզգզուած մազերով, միւսը՝ մաքուր: Աղտոտը կը պատմէ իր մասին. «Մաքուր շուն եմ,- կ’ըսէ,- տնակ ունիմ, սնունդ ունիմ, այս ունիմ, այն ունիմ»։ «Լաւ,- կ’ըսէ միւս շունը, որ դրամատիրական երկրէ մըն է. «Ինչո՞ւ կ’ուզես միւս կողմ անցնիլ»: Շունը, որ սովետական երկիր կ’ապրի, կը պատասխանէ. «Կ’ուզեմ հաջել»:

***
Պուլկարիոյ Կապրովա քաղաքին մէջ, սիրքին տոմսակը մէկ լեւա է, բայց մարդ չ’երթար: Կը մտածեն հինգ լեւա ընել տոմսը եւ յայտարարել, որ վերջին ելոյթը չհաւնողը կրնայ դրամը ետ ստանալ: Բոլորը կ’երթան այն յոյսով, որ վերջինին դրամնին ետ առնեն, չհաւնեցան ըսելով: Վերջին ելոյթին երբ կը հասնին, կը յայտարարեն. «Բոլորդ ոտքի՛», ու կ’երթան եւ կը նուագեն Սովետական հիմնը:

***
Խաչիկ Վարդապետ, Զուարթնոցի աւերակերը յայտնաբերողը, երկու շուն ունի եղեր. երբեմն կը թողու զանոնք ազատ. ասոնք կ’երթան ու քանի մը օր վերջ կը վերադառնան նիհարցած, արիւնոտած, լեզունին դուրս ինկած. «Ծօ շուներ,- կ’ըսէ,- ձեր ըրածը իմ սիրտն ալ կ’ուզէ, բայց ձեր հալէն կը վախնամ»:

***
Կարապետը կ’երթայ կնոջ մը քով ու սուրճ կը խմէ եւ դուրս գալով յիսուն ոսկի կու տայ։ Յաջորդ անգամուն կրկին սուրճ կը խմէ եւ հարիւր ոսկի կու տայ: Կինը շատ կ’ուրախանայ եւ յատուկ հրաւէր կու տայ, որ յաջորդ անգամ իրեն այցելէ մարդը եւ լաւ, շատ լաւ պատրաստութիւն կը տեսնէ, լաւ կը հիւրասիրէ։ Այս անգամ Կարապետ հարիւրեւյիսուն ոսկի կու տայ եւ կը հարցնէ կնոջ. «Քանի՞ ոսկի եղաւ գումարը»։ Կինը կ’ըսէ․ «Երեք հարիւր»։ «Այո,- կ’ըսէ,- ճիշդ է, այս գումարը ամուսինդ տուաւ, որ քեզի յանձնեմ»:

***
Կարապետը բժիշկին կ’երթայ եւ կը պատմէ, որ տան մէջ տեսեր է իր բարեկամը իր կնոջ քով եւ ուզեր է սպաննել։ Իսկ բարեկամը ըսեր է. «Նախ սուրճ մը խմենք, յետոյ խօսինք»: Շաբթուան մէջ այս դէպքը քանի մը անգամ կրկնուեր է: Բժիշկը կ’ըսէ. «Լաւ, ի՞նչ կ’ուզես ինձմէ»: «Բժիշկ ջան,- կ’ըսէ Կարապետը,- կ’ուզեմ հարցնել, թէ այդքան սուրճը վնաս կ’ընէ՞ թէ ոչ»:

***
Կարապետը տուն կ’երթայ, կը տեսնէ բարեկամը անկողինին տակ, որ կ’ըսէ. «Եթէ ըսեմ որ թրամվայի կը սպասեմ, պիտի չհաւատաս»:

***
Ձկնորս Կարապետ ինքզինք կը գովէ եւ ձեռքերով ցոյց տալով, թէ ինչքան մեծ ձուկ բռնած է: Օր մը, բարեկամները ձեռքերը կը կապեն, բայց ան կապուած ձեռքերուն ափերը մեծ-մեծ բանալով ցոյց կու տայ, թէ ձուկին միայն աչքերը այդքան մեծ էին:

***
Հոճային կը դիմէ մարդ մը, որ դատի քաշուած է: Հոճան խորհուրդ կու տայ բոլոր հարցումներուն «Լօ, Լօ, Լօ» պատասխանել։ Մարդը այդպէս ալ կ’ընէ եւ որպէս խելագար կ’ազատի: Հոճան կը կանչէ մարդը, որ իր շահաբաժինը տայ իրեն։ Մարդը կրկին «Լօ, Լօ, Լօ» կ’ըսէ: Հոճան ջղայնացած կ’ըսէ. «Ծօ ինծի՞ ալ լօլօլօ (ուլան պանա՞ մը տա լօլօլօ)»:

***
Ռատիօ Երեւանին կը հարցնեն. «Խորհրդային Միութեան մէջ քանի՞ ազգութիւններ կ’ապրին»: Ռատիօ Երեւանը կը պատասխանէ. «Երեք ազգութիւններ»։ «Ինչպէ՞ս երեք, չէ՞ որ բազմաթիւ են»: Ռատիօ Երեւանը կը պատասխանէ. «Հայերը, ռուսերը եւ միւսները»:

***
Ռատիօ Երեւանին կը հարցնեն. «Աշխարհիս վրայ ամենաքաղաքակիրթ, ամենատաղանդաւոր եւ ամենազարգացած ազգը ո՞րն է»։ Երեք վայրկեան համեստ լռութենէ մը յետոյ խօսնակը կը պատասխանէ. «Շնորհակալութիւն ձեր քոմբլիմենթին համար»:

***
Վարդանիկը Փարիզի նոյն պանդոկին մէջ, ամէն առտու, նախաճաշին, ֆրանսացի մարդու մը հետ սեղանակից է: Ֆրանսացին կ’ըսէ. «Պօն ափէթի»: Վարդանիկը կը պատասխանէ. «Վարդանիկ»: Կը հանդիպի բարեկամի մը, որ կը բացատրէ, թէ «Պօն ափէթի» «բարի ախորժակ» է եւ ոչ՝ անուն: Յաջորդ առաւօտ, երբ Վարդանիկը կը նշմարէ ֆրանսացին եւ բարձր ձայնով կ’ըսէ անոր. «Պօն ափէթի՛», եւ ֆրանսացին կը պատասխանէ. «Վարդանի՛կ»:

***
Վարդանիկը կ’երթայ հանրախանութ չուքալիք, քաշոկ՝ ռուսերէն, հայերէն՝ շէրաման մը առնելու ու կ’ըսէ. «Ընկերուհի ջան, շէրաման ունի՞ք»։ Աղջիկը կը պատասխանէ. «Լիքը, լիքը ունենք»: «Ես լիքը, լիքը չեմ ուզեր,- Վարդանիկ կ’աւելցնէ,- դատարկ կ’ուզեմ»:

***
Հայրենադարձ կին մը նամակ կը գրէ արտասահման, բարեկամին։ Նամակը տեղ չի հասնիր եւ զինք կը կանչեն գաղտնի ոստիկանութենէն՝ բացատրութիւն տալու: Կինը կը պատասխանէ. «Էջ մը ձեզի համար գրած եմ, տող մըն ալ՝ ինծի համար»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Զ․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

***
Հայ հաւատացեալ կին մը կ’ուզէ անգամ մըն ալ փոխանակ հայ առաքելական եկեղեցի երթալու, բողոքականներու ժողովարան երթալ, տեսնել, պատուելիներու եւ վերապատուելիներու քարոզները լսել։ Վերապատուելի մը կը սկսի այսպէս քարոզել. «Պետրոս առաքեալի զոքանջ մայրիկը հիւանդ պառկած էր․․․»: Երկրորդ շաբաթը այս հաւատացեալ ծեր կինը, լուսաւորչական, կ’ուզէ ուրիշ ժողովարան մը երթալ եւ կը տեսնէ, որ նոյն վերապատուելին այդ ժողովարանն է եւ նոյն քարոզը կը սկսի, որ Պետրոս առաքեալի զոքանջ մաման ծանր հիւանդ պառկած է եւ այլն։ Երրորդ Կիրակին ուրիշ թաղի ժողովարան մը երբ կ’երթայ, նոյն վերապատուելին կ’ըսէ․ «Պետրոս առաքեալի զոքանջ մայրիկը ծանր, հիւանդ պառկած էր․․․»:
Կը յոգնի այս կինը, կ’ըսէ՝ աւելի լաւ է երթամ մեր հայու ժամը եւ մեր քահանային, եպիսկոպոսին քարոզը մտիկ ընեմ:
Եւ երբ հանրակառքով կը ճամբորդէ, կողքը նստելու կու գայ նոյն վերապատուելին. հաւատացեալը կը ճանչնայ զայն, բայց վերապատուելին չի ճանչնար կողքինը: Այդ պահուն ալ յուղարկաւորութիւն կայ, դագաղ մը, մեռել մը կը տանին փողոցէն։ Վերապատուելին կը դառնայ կողքինին կը հարցնէ. «Քոյրիկ ջան, այս որո՞ւ դագաղն է, ո՞վ մեռած է, կրնա՞ս ըսել»։ «Այո,- կ’ըսէ կինը,- ասիկա Պետրոս առաքեալին զոքանջ մայրիկն է»:

***
Կենդանաբանական պարտէզ կը բերեն կորիւն մը եւ առիւծին կողքին, վանդակին մէջ կը դնեն: Առիւծին առջեւ կը նետեն միսի լաւ կտոր մը եւ ապա կորիւնին առջեւ՝ մի քանի պանան: «Աս ի՞նչ բան է, քեզի միս տուին, ինծի՝ պանան․ ես առիւծ չե՞մ», կ’ըսէ կորիւնը։ «Գիտե՞ս ի՛նչ,- կ’ըսէ առիւծը,- մի քանի օր առաջ միսի պաշարները կրճատեցին եւ հիմա քեզ կապիկների հասոյթով կը պահեն»:

***
Էշը օր մը Եզովբոսին կ’ըսէ. «Եթէ դուն այնպիսի առակ գրես, ուր ես էշ պիտի ըլլամ, աշխատի՛ր խելացի միտք դնել խօսքերուս մէջ»: «Այդպէս չ’ըլլար,- կը պատասխանէ Եզովբոս,- այդ պարագային բոլորը կ’ըսեն՝ ի՛նչ խելացի է էշը եւ ի՛նչ էշ՝ Եզովբոսը»:

***
Վարդանիկ կ’ըսէ․ «Օրդ. Մարգօ, նոյն սխալները ունիս շարադրութեան մէջ, որոնք ունի Գէորգը»: «Այո,- կ’ըսէ ան,- Վարդանիկ, որովհետեւ անոր մատիտով գրեցի»:

***
Սկովտիացին նուէր կը ստանայ շիշ մը ուիսքի. շատ ուրախ է. յանկարծ փողոցէն քալած ժամանակ արկած կ’ունենայ եւ կ’իյնայ: Ոտքի ելած պահուն կը զգայ որ տաքուկ հեղուկ մը կը վազէ սրունքէն վար եւ կը սկսի աղօթել. «Տէր Աստուած, այնպէս ըրէ, որ վազողը արիւն ըլլայ»:

***
Մարդակերը առաջին անգամ կը ճամբորդէ գնացքով: Կ’երթայ ռեսթորան-վակոնը, ճաշացուցակին երկար կը նայի, կը վերադարձնէ սպասեակին ու կ’ըսէ.«Այստեղ զիս հետաքրքրող բան չկայ, աւելի լաւ է՝ բերէ՛ք ինծի ճամբորդներուն ցուցակը»:

***
Առիւծը եւ ճագարը կը մտնեն ճաշարան: «Ես անօթի եմ, ինծի սալատ տուէ՛ք», կ’ըսէ ճագարը: «Իսկ ձեր ընկերո՞ջ», կը հարցնեն ճագարին։ «Յիմար-յիմար հարցումներ կ’ընէք,- կ’ըսէ ճագարը,- եթէ ան անօթի ըլլար, ես այստեղ չէի ըլլար արդէն»:

***
Տնօրէնը ժողովի կ’ուզէ կանչել պաշտօնէութիւնը Երեքշաբթի օրը, եւ կը կանչէ քարտուղարուհին: Քարտուղարուհին կու գայ, կ’ըսէ տնօրէնին. «Երեքշաբթին գ-ո՞վ գրեմ կամ ք-ով»: Տնօրէնը անմիջապէս կը փոխէ օրը եւ կ’ըսէ․ «Եկուր, Հինգշաբթի օրը ընենք»։ Քարտուղարուհին կը հարցնէ կրկին. «Հինգշաբթի գ-ո՞վ կը գրուի կամ ք-ով»։ «Լաւ, յիշեցի,- կ’ըսէ տնօրէնը,- Հինգշաբթի ուրիշ կարեւոր գործ ունիմ, թող մնայ Ուրբաթ օրուան»: Այս անգամ կրկին քարտուղարուհին կը հարցնէ. «Պրն. Տնօրէն, Ուրբաթ օրը թ-ո՞վ գրեմ թէ դ-ով»: Տնօրէնը բան մը չի գիտեր. «Բան մըն էլ մի՛ գրեր,- կ’ըսէ տնօրէնը,- այս շաբաթ ժողով չկայ»:

***
Վարդանիկը կ’երթայ ծաղկավաճառին եւ կը հարցնէ․ «Ի՞նչ կ’արժէ մէկ մեխակը»։ Աղջիկը կ’ըսէ. «Երկու ռուբլի»: «Երկու հատը ի՞նչ կ’արժէ»՝ «Չորս ռուբլի», կ’ըսէ աղջիկը: Եւ այսպէս կը շարունակուին հարցումները .«Երեք հատը ի՞նչ կ’արժէ», աղջիկը կ’ըսէ՝ «Վեց» ու կը բարկանայ եւ կ’ըսէ. «Դուն առնելու միտք չունիս»: Վարդանիկը կը պատասխանէ. «Քոյրիկ ջան, լաւ ալ կը զրուցենք»:

***
Մէկը հրեայի մը երեսին «էշ» կը պոռայ։ Հրեան սպառնական դիրք բռնելով կ’ըսէ. «Մէյ մըն ալ ըսէ՛», եւ մարդը կը կրկնէ․ «Էշ»։ «Ասա՛նկ ըսէ, ես էլ ուրիշ բան կարծեցի»:

***
Լենինական նոր աղբիւր կը կառուցեն Սայաթ Նովայի փողոցին վրայ։ Աղբիւրին վրայ կը գրեն. «Ամէն մարդ չի կարայ խմի, իմ ջուրը ուրիշ ջրէն է»: Խողովակերը մաքրելու համար, մէկ օր առաջ, քլոր, դեղ կը թափեն, որպէսզի մաքրուի, որպէսզի յաջորդ օրը աղբիւրի բացումը կատարուի: Կին մը կէս գիշերին, աղբիւրին բացումէն առաջ, կ’երթայ գաղտնի եւ աղբիւրէն կը խմէ, հոտը առնելով կ’ըսէ. «Հիմա կը հասկնամ իսկապէս, ամէն մարդ չի կրնար խմել քու ջուրէդ»:

***
Կարապետը՝ վրան-գլուխը ներկ, գլուխը ներս կը կոխէ տնօրէնին սենեակէն ու կը քաշուի: Տնօրէնը կ’ըսէ. «Կենդանի մը եթէ լիզէ քեզ՝ կը կշտանայ»: «Ճիշդ անոր համար ներս չմտայ», կ’ըսէ Կարապետ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Ե․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

***
Քահանայ մը տուն մը ճաշի կը հրաւիրուի․ տոլմա-սարմա ըրած են։ Տէր Հայրը լաւաշի մէջ եօթ-ութ հատ կը փաթթէ սարմաներէն եւ կը սկսի ուտել: Տղան կը նշմարէ, որ Տէր Հայրը մէկ-մէկ չ’ուտեր, եօթ-ութ հատը մէկ անգամէն կ’ուտէ. կամաց մը հայրիկին կ’ըսէ․ «Հայրիկ, նայէ՛ Տէր Հայրը ինչպէ՞ս կ’ուտէ: Է՜հ, հիմա տանտէրը կը նայի, որ հիւրերուն բան պիտի չմնայ, կամաց մը կը հարցնէ. «Տէր Հայր, Տէր Հայր, դուն մեռելը ինչպէ՞ս կը թաղես»։ Տէր Հայրը կը հասկնայ՝ բանն ինչո՞ւմն է եւ կ’ըսէ. «Նայած փոսի խորութեան, նայած մեռելի մեծութեան»:

***
Մարդուն մէկը երբ փողոցէն կ’անցնի, ձախ եւ աջ կը նայի ցուցափեղկերուն, կը տեսնէ շատ սիրուն, շատ համով ուտելիք, պաստըրմա, անուշեղէններուն տեսակները եւ այլն, եւ այլն եւ կը սկսի քալած ժամանակ հայհոյել․ «Այս ռեժիմը ստեղծողին մէրը․․․»: Ճամբէն անցնողները երբոր կը լսեն, կ’երթան, կամաց մը ոստիկանին կ’ըսեն, որ այս մարդը ռեժիմին կը հայհոյէ, եւ կը բռնեն մարդը, որպէսզի տանին Սիպիր աքսորեն, ըսելով․ «Դուն ի՞նչ իրաւունքով մեր ռեժիմին կը հայհոյես»։ «Եղբայր, շատ իրաւունք ունիմ, այո», եւ անգամ մը եւս կ’ըսէ. «Այս ռեժիմը ստեղծողին…»։ Ասոնք աւելի կը բարկանան․ կ’ըսէ. «Աղբէրս, նայէ՛, այսքան ուտելիք, անուշեղէններ եւ այլն, եւ այլն, բայց բժիշկը ինծի ռեժիմ նշանակած է. չհայհոյե՞մ ռեժիմին», եւ ատպէս կը վերջացնէ:

***
Գիւղի մը մէջ մարդ մը իր թոռնիկին անունը Սթալին կը դնէ եւ ամէն օր քանի մը անգամ .«Սթալին, ես քո մէրը, չգիտեմ, քո հէրը», ըսելով կը հայհոյէ: Դրացիները տեսնելով, որ իրենց դրացին ամէն օր Սթալինին կը հայհոյէ, կ’երթան վերին մարմիներուն կ’ըսեն, որ մեր դրացին ամէն օր Սթալինին կը հայհոյէ եւ կը բռնեն աքսորելու նպատակով, կ’ուզեն բանտարկել եւ այլն…։ Մարդը կ’ըսէ․ «Աղբէր, իրաւունքս է. թոռնիկիս անունը Սթալին է: Ծօ Սթալին, ծօ հոս եկուր, ես քո հէրդ» կ’ըսէ. իսկապէս թոռնիկը կու գայ եւ այդպէս կ’ազատի:

***
Երկու ծերուկ բարեկամներ փողոցին մէջ երբ իրարու կը հանդիպին, մէկը միւսին կ’ըսէ.
– Չես ամչնար, թոռնիկիդ անունը դրեր ես «Լենսթալ» որ կը նշանակէ Լենին-Սթալին:
– Իսկ դուն ամչցի՛ր, թոռնիկիդ անունը ի՞նչ դրեր են, ի՞նչ «Խըրըպըրը», այսինքն՝ Խրուշչեւ-Պրեժնեւ:

***
Շատ կծծի մարդ մը կը մեռնի։ Թաղման արարողութեան կ’երթայ, կը նախագահէ թեմակալ առաջնորդ եպիսկոպոսը, որով շատ մեծ գումար կու տան դամբանական խօսելու համար: Սրբազանը կ’ըսէ. «Հանգուցեալը շատ առատաձեռն էր, կ’օգնէր դպրոցին, եկեղեցւոյ, Կարմիր Խաչին, որբանոցին, ձախին, աջին», եւ այսպէս կը շարունակէ: Կինը որ կու լար, յանկարծ կը սրբէ արցունքը թաշկինակով եւ կ’ըսէ կողքը կանգնած տղային.
– Տղա՛ս, նայի՛ր դագաղին մէջինը հայրի՞կդ է, ոչ թէ ուրիշ մէկը:

***
Գինով մարդուն մէկը գերեզմանատան մէջ, երբ դագաղը կը տանին մինչեւ փոս, եւ Տէր Հայրը «Աշխարհ Ամենայն» կ’երգէ, կը հարցնէ. «Տէր Հայր, դագաղին առջեւէ՞ն երթամ թէ ետեւէն»: Տէր Հայրը կը շարունակէ երգելը. գինովը կրկին կը մօտենայ եւ կը հարցնէ. «Տէր Հայր, դագաղին առջեւէ՞ն երթամ կամ ետևէն»: Տէր Հայրը յոգնած կը պատասխանէ․ «Տղա՛ս, դագաղին մէջէն մի՛ երթար, ուրկէ կ’ուզես՝ գնա՛»:

***
Երեք հոգի դագաղ մը, ցուրտ օդին, կը տանին գերեզման, բայց համաչափ չեն կրնար քալել. կը տեսնեն որ մարդ մը դաշտին մէջ կ’աշխատի. կ’ըսեն. «Եկո՛ւր, մեզի օգնէ, որպէսզի դագաղը գերեզման հասցնենք»։ Մարդը կը պատասխաէ, որ կ’աշխատի եւ զբաղած է, բայց կրկին ու կրկին կը խնդրեն եւ կը մերժուին: Այս անգամ մեռեալը գլուխը կը բարձրացնէ դագաղին մէջէն եւ կ’ըսէ. «Ես ալ զբաղած էի, բայց Գաբրիէլը զիս կանչեց եւ կը տանի»:

***
Ճամբորդ մը օդանաւուն մէջ կ’երթայ, կը նստի first classի՝ առաջին կարգի աթոռին, որ իր տեղը չէ: Hostessը կը խնդրէ, որ ազատէ աթոռը, մարդը չ’ելլեր իր տեղէն. կու գայ նոյնիսկ օդաչուն եւ կը խնդրէ, բայց մարդը տեղէն չի շարժիր եւ սպառնալիք կու տայ օդանաւը պայթեցնելու։ Ուրիշ ճամբորդ մը օդաչուին քով կ’երթայ ու կը խնդրէ, որ ինք խօսի այդ ճամբորդին հետ․ կը մօտենայ ճամբորդին ու ականջին բան մը կ’ըսէ. ճամբորդը անմիջապէս ոտքի կը կանգնի, կ’երթայ, վերջին շարքը կը նստի։ Պաշտօնեաները եւ օդաչուն կը զարմանան ու հարց կու տան մարդուն. «Ի՞նչ ըսիք, որ այս մարդը անմիջապէս ելաւ իր տեղէն եւ վերջին շարք նստաւ»: Մարդը կը պատասխանէ․ «Ըսի՝ Անգարայէն Իսթանպուլ գացող օդանաւու այս աթոռը Տրապիզոն պիտի չիջնէ»:

***
Վարդանիկը Սիպիր կը քշեն. կինը եւ զաւակերը կը սկսին բարձրաձայն լալ, պոռալ:
– Ա՜յ կնիկ, ինչո՞ւ այդպէս կու լաք:
– Վարդանիկ ջան, քեզ կը քշեն Սիպիր, մեր հալը ի՞նչ պիտի ըլլայ:
– Կնիկ ջան, մի՛ նեղանար, ի՞նչ ըրեր եմ, Լենինին քիւֆիւր ըրի, հայհոյեցի, զիս Սիպիր կը քշեն. հասնիմ Սիպիր, քիւֆիւր մըն ալ այնտեղ կ’ընեմ, զիս ետ Երեւան կը քշեն:

***
Ընկեր Մարգօ հայոց լեզուի դասատու է: Վարդանիկին, որ թոյլ ու ծոյլ է, կ’ըսէ. «Վարդանիկ, պարզ ու ընդարձակ նախադասութիւն մը ըսէ՛»: Վարդանիկը կը պատասխանէ. «Մեր կատուն ծնունդ տուաւ եւ բոլորը միասին կ’երթան դէպի Կոմունիզմ»: Մարգօ շատ կը հաւանի, մանաւանդ, որ քաղաքական բնոյթ ունի նախադասութիւնը: Մէկ շաբաթ յետոյ, դպրոց կու գայ քննիչ յանձնախումբ մը, հասկնալու աշակերտներուն ուսման մակարդակը։ Երբ անդամները դասարան կը մտնեն, ընկեր Մարգօ կամաց մը Վարդանիկին կը յիշեցնէ մէկ շաբաթ առաջ տուած պատասխանը: Յանձնախումբին առջեւ ընկեր Մարգօ կը հրաւիրէ Վարդանիկը, որ պատասխանէ եւ արտասանէ պարզ ու ընդարձակ նախադասութիւն մը: Եւ Վարդանիկ կը պատասխանէ. «Մեր կատուն ծնաւ եօթը ձագ, կատուն եւ բոլոր ձագերը կ’երթան դէպի Կապիտալիզմ»: Հիւրերը կը մեկնին, ջղայնացած Մարգօ կ’ըսէ. «Վարդանիկ, շաբաթ մը առաջ կ’ըսէիր, որ կատուն եւ ձագերը կ’երթան դէպի Կոմունիզմ: Հիմա ի՞նչ պատահեցաւ»։ «Ընկեր Մարգօ ջան, հիմա արդէն աչքերնին բացուեր է»:

***
Օր մը Վարդանիկ կը կարդայ յայտարարութիւն մը, ուր գրուած է, թէ պէտք ունին պաշտօնեայի մը, որ մեքենագրել գիտնայ, ռուսերէնին տիրապետէ եւ օտար լեզուի մը:
Վարդանիկ կը ներկայանայ եւ կը հարցնեն.
– Վարդանիկ, մեքենագրել գիտե՞ս։
– Ոչ,- կ’ըսէ Վարդանիկ։
– Ռուսերէն կը խօսի՞ս։
– Ոչ,- կ’ըլլայ պատասխանը:
– Օտար լեզու մը գիտե՞ս։
– Ոչ,- կ’ըլլայ պատասխանը:
– Հապա ինչո՞ւ եկար,- կ’ըսեն։
– Եկայ ըսելու, որ վրաս յոյս չդնէք:

***
Վարդանիկ կ’ուզէ Կոմունիստական պարտիա ընդունուիլ: Ան սիրուն հագած կը ներկայանայ յանձնախումբին եւ յանձնախումբը կը հարցնէ․
Վարդանիկ, կը ծխե՞ս։
– Այո,- կ’ըսէ Վարդանիկը:
Երբ արդէն մերժուելու վրայ է, կ’աւելացնէ․
– Եթէ պարտիան չ’արտօներ՝ չեմ ծխեր:
Կը պատասխանեն, որ երկու շաբաթ յետոյ ներկայանայ:
Վարդանիկ կը ներկայանայ, եւ կը հարցնեն.
– Վարդանիկ, կը խմե՞ս:
– Այո,- կ’ըլլայ պատասխանը:
Երկու շաբաթ եւս ժամանակ կու տան որ խմելէ հրաժարի:
Երրորդ անգամ երբ կը ներկայանայ, կը հարցնեն.
– Վարդանիկ, կանանց հետ կը պտտի՞ս։
– Այո,- կ’ըլլայ պատասխանը:
Կրկին կը մերժուի, եւ ժամանակ մը վերջ, երբ կը հետեւին ու կը ստուգեն, որ Վարդանիկ ոչ կը ծխէ, ոչ կը խմէ եւ ոչ ալ կանանց հետ կը պտտի, կ’ըսեն անոր.
– Հիմա պատրա՞ստ ես պարտիայի շարքերը մտնելու։
Վարդանիկ անմիջապէս կը պատասխանէ:
– Ոչ ծխեմ, ոչ խմեմ եւ ոչ ալ կանանց հետ պտտիմ. աստեղ կեանք մնա՞ց. ես սիրով կեանքս կը նուիրեմ կոմունիստական պարտիային:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Դ․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

***
Վարդանիկին կը հարցնեն.
– Ո՞վ է ամենէն զաւալլը (խեղճ) կենդանին:
– Էշն է,- կ’ըսէ։
– Ինչո՞ւ, Վարդանիկ։
– Որովհետեւ թէ հայրն է էշ, թէ մայրը:
Երկրորդ անգամ կը հարցնեն.
– Ո՞րն է ամենախեղճ կենդանին։
– Էշը։
– Բայց ինչո՞ւ՝ էշը։
– Օ՜հ, չէ, իշուն ձագն է ամենախեղճը։
– Ինչո՞ւ։
– Երբոր մեծնայ, էշ պիտի դառնայ:

***
Ապարանցին կ’ուզէ օր մը Երեւան երթալ, բայց որպէսզի ճամբաները, հասցէները չկորսնցնէ, իրեն կը սորվեցնեն երկու բառ. միլիցա եւ թրամվայ․ կ’ըսեն․ «Եթէ դուն այս միլիցա եւ թրամվայ բառերը իմանաս՝ չես կորսուիր քաղաքին մէջ»։ Այս ապարանցին, միլիցա-թրամվայ, թրամվայ-միլիցա ըսելով կը հասնի Երեւան: Հիմա կը շփոթի․ ո՞րն է միլիցան եւ ո՞րն է թրամվայը: Կ’երթայ միլիցիոների մը կը մօտենայ եւ կ’ըսէ. «Ընկեր թրամվայ, ո՞ր միլիցիան նստիմ, որ երթամ շուկայ»։ Միլիցիոները կը հասկնայ բանն ինչումն է եւ կ’ըսէ. «Ինձմէ անցի՛ր, որ մէկուն որ հանդիպիս, նստի՛ր անոր վրայ եւ գնա»:

***
Օր մը ապարանցին Երեւան կու գայ, որովհետեւ խնամիները կ’ուզեն հարս մը տանիլ իրենց գիւղը եւ կ’ուզեն գիտնալ, որ քաղաքացի մարդիկ՝ երեւանցիերը ինչպէ՞ս կ’ուտեն դգալով, պատառաքաղով, դանակով. աղը ինչպէ՞ս կը վերցնեն, հացը ինչպէ՞ս կը կտրեն, ջուրը ինչպէ՞ս կը խմեն եւ այլն: Ապարանցին կ’ըսէ. «Ես կ’երթամ, կը սորվիմ եւ ձեզի վերադարձիս կը պատմեմ»: Շատ կ’ուրախանան խնամիները, դրացիները:
Ապարանցին կու գայ, ուրեմն, խնամիներուն տունը կը մտնէ եւ ճաշի ժամանակ կը նայի, թէ անոնք ինչպէ՞ս հաց կ’ուտեն, ինչպէ՞ս ջուր կը խմեն. ինք նոյնը կ’ընէ: Ճաշի վերջաւորութեան, բոլորն ալ իրենց բերանները գոցած, կը սկսին բաներ մը կրծել։  Ապարանցին կը վերադառնայ գիւղ, կ’ըսէ. «Ասանկ կ’ուտեն, ասանկ կը խմեն, բայց վերջաւորութեան ձեր խնամիները բան մը կերան, բերաննին գոցեցին, անիկա չհասկցայ. ինչ որ է, ինձմէ գաղտնի պահեցին»:

***
Ապարանցին իր կնոջ հետ ծովափ կ’երթայ մեղրալուսնի երկու շաբաթով, եւ այնտեղ սեւամորթ մը միշտ հարսին կը նայի, կը ժպտի, այս կ’ընէ, այդ կ’ընէ եւ այլն։ Ժամանակնին կ’աւարտի, կը վերադառնան քաղաք, ժամանակ մը յետոյ հարսը կը ծնի եւ երեխան կ’ըլլայ սեւ գոյնով։ Էհ, ի՞նչ ընեն, ինչպէ՞ս ընեն. հայրիկին, մայրիկին ինչպէ՞ս յայտնեն գիւղին մէջ, բայց պէտք է, որ ըսեն երեխայ ունին եւ այլն, եւ կ’երթան գիւղ երեխան ալ միասին: Հայրը կ’ըսէ․ «Տղաս, աս ի՞նչ է, սեւ է»։ Տղան կ’ըսէ․ «Հայրիկ ջան, ծովափը նստած էինք, սեւամորթ մը ժամերով հարսին կը նայէր, ժամերով ամէն օր, երբ երթայինք, այնտեղ նստած ժամերով հարսին կը նայէր. ուրեմն հարսին նայելով երեխան սեւ ծնաւ»: «Հա, իրաւուք ունիս, տղաս,- կ’ըսէ,- մենք ալ գիւղը էշ մը ունէինք, մայրդ առտու-իրիկուն այդ էշին կը նայէր, դուն ալ էշ ծնար»:

***
Մեծ մայրիկ մը իր թոռնիկին իր վերջին փափաքը կ’ըսէ․ «Տղաս, ի՛նչ կ’ըլլայ, ինծի դագաղ մը առ, ծաղիկներ առ, մոմ առ, դագաղին մէջ պառկեցուր եւ նկարիչ մը կանչէ, որ զիս դագաղին մէջ նկարէ. կ’ուզեմ տեսնել, որ մարդիկ ինչպէ՞ս կը մեռնին», եւ այլն: Թոռնիկը կ’ըսէ. «Մեծ մայրիկ, ես ատիկա չեմ կրնար ընել, շատ դժուար բան կ’ուզես»։ «Չէ,- կ’ըսէ,- զաւակս, ի՛նչ կ’ըլլայ, այս վերջին փափաքս կատարէ՛», եւ մեծ դրամ կու տայ։ Թոռնիկը այդ մեծ դրամին խաթեր, ստիպուած կ’երթայ, դագաղ մը կ’առնէ, հագուստ կ’առնէ եւ այլն, ծաղիկ, մոմ, ամէն ինչ առնելէն յետոյ կը պառկեցնէ մեծ մայրիկը դագաղին մէջ, կ’երթայ, լուսանկարիչ մը կը հրաւիրէ եւ մէկ տոլար տալու տեղ տասը տոլար կու տայ, որպէսզի երթայ ու լուսանկարէ ու կ’ըսէ անոր․ «Ես շատ յուզուած պիտի ըլլամ մեծ մայրիկս դագաղին մէջ տեսնելով, դուն գնա՛, լուսանկարէ՛»․ եւ դրամը նախօրօք կու տայ։ Լուսանկարիչը կու գայ, կը նայի, իսկապէս դագաղին մէջ մեծ մայրիկը պառկած է. հատ մը կը լուսանկարէ, եւ մեծ մայրիկը դագաղին մէջէն կ’ըսէ․ «Եղբայր ջան, հատ մըն ալ այս կողմէն նկարէ՛»։  Լուսակարիչը կը տեսնէ, որ մեռելը յարութիւն առած է, կը վախնայ եւ ինքզինք պալքոնէն վար կը նետէ:

***
Հայեր Սեւանի ափին խորոված կ’ուտեն։ Յանկարծ կը տեսնեն, որ ջուրին մէջ ռուս մը ռուսերէնով կը պոռայ․ «Օգնեցէ՜ք, օգնութի՜ւն»: Հայերը կը պատասխանեն. «Ա՜յ, շան որդի, ռուսերէն սորվելու տեղ լողալ սորվէիր»:

***
Ամերիկացի մը «ուխտ» կ’ընէ, որ երթայ երկիր մը, ուր գտնէ մարդ մը, որ կրնայ երկու շիշ օղի խմել, եւ կ’որոշէ, որ մեծ պարգեւ մը պիտի տայ այդ մարդուն։ Կ’անցնի Ազրպէյճան, Վրաստան ամէն տեղ եւ վերջապէս կու գայ Հայաստան, Գեաւառ։ Գեաւառցիներն ալ ամենաշատ խմողներն են։ Կու գայ այնտեղ ցերեկով. ամէն մարդ աշխատանքի է. կը տեսնէ փոքրիկ, տասը տարեկան տղայ մը եւ կ’ըսէ անոր. «Գնա՛, հայրիկդ կամ քեռիդ կանչէ, ըսելով, որ ես ասանկ ուխտ մը ըրած եմ, եթէ երկու շիշ խմեն, այսքան մեծ պարգեւ պիտի տամ»։ «Լաւ» կ’ըսէ տղան, կը մտնէ տունէն ներս, մէկէն կը փոշմանի, ինքնիրեն կ’ըսէ. ով գիտէ, հայրս եւ քեռիս հիմա նստած քէյֆի մէջ են, ի՛նչ խանգարեմ. «Ես,- կ’ըսէ,- երկու շիշ արդէն տունը փորձեցի, խմեցի. ես կրնամ խմել, տո՛ւր», եւ երկու շիշը կը խմէ:
Ամերիկացին վախէն կը ձգէ, առանց նուէրի կը փախչի, երբ կը տեսնէ, որ երեխայ մը արդէն չորս լիթր խմեր է:

***
Վարդանիկը եւ եղբայրը Մոսկուայի մէջ զինուորներ են եւ Նոր Տարուայ առթիւ տունէն մէկ շիշ հայկական քոնեակ նուէր կը ստանան։ Երկու զինուորներ տեսնելով, որ Վարդանիկը շիշ մը քոնեակ ունի, կը մօտենան եւ կ’ըսեն. «Վարդանիկ ջան, մենք ալ օգտուինք, մենք ալ խմենք այդ քոնեակէն»։ Վարդանիկը «Չեմ կրնար», կ’ըսէ եւ կը մերժէ: «Ի՞նչն է,- կը հարցնեն,- պատճառը, որ չես կրնար»։ Կ’ըսէ․ «Որովհետեւ կէսը իմն է, կէսը եղբօրս է․ չեմ կրնար»։ «Լաւ,- կ’ըսեն,- քու կէսէդ խմենք»։ «Ճիշդ այդ է պատճառը, որ չեմ կրնար,- կ’ըսէ,- իմ բաժինը վարի բաժինն է»:

***
Ցուլամարտի մեծ մրցում մը կայ։ Կարապետը եւ Գրիգորը իրենց կեանքին մէջ ցուլամարտ չեն տեսած, բայց գրպաննին դրամ ալ չունին։ Կ’երթան այնտեղ, որ գաղտնի ճամբաներով տեղէ մը մտնեն ներս եւ տեսնեն ցուլամարտի խաղերը։ Գրիգոր կը նշմարէ, որ մէկը կու գայ, «Մաթատոր», կ’ըսէ եւ ներս կը մտնէ. երկրորդը կու գայ, «Տորէվատոր», կ’ըսէ. անոր ալ կը ձգեն որ ներս մտնէ․ երրորդը կու գայ «Փիքատոր», կ’ըսէ, անոր ալ կը ձգեն ներս: Գրիգորը կարծելով, որ մարդիկ իրենց անունը կու տան, ինքն ալ կ’ըսէ «Գրիգոր» եւ կը մտնէ ուղիղ արենա, հրապարակ: Կարապետը ծակէն կը նայի, բոլոր միւսները չեն կրնար ցուլին յաղթել, զայն տապալել, եւ երբ ցուլը Գրիգորին կը մօտենայ, գետին կ’իյնայ, կը տապալի, կը սատկի: Բոլորը կը սկսին ծափահարել, ծափահարել, որ Գրիգորը, ուրեմն անծանօթ այդ մարդը, առանց շքեղ հագուստի կրցաւ ցուլը տապալել։ Կը մօտենան, կ’ըսեն. «Ի՞նչ կ’ուզես որպէս նուէր»։ Գրիգոր կ’ըսէ. «Զոյգ մը վարտիք»:

***
Կարապետ եւ Գրիգոր սինակոկի մը առջեւ, գլուխնին բաց մուրացկանութիւն կ’ընեն։ Գրիգորը գրած է ուսին «Իցիկ» (հրէական անուն), իսկ միւսը՝ Կարապետ: Սինակոկէն դուրս եկող հրեաները, ամէն մէկը պարզ է, որ Իցիկին գլխարկին մէջ կը նետեն իրենց դրամները, վերջը կը մեղքնան Կարապետին եւ կ’ըսեն․ «Կարապետ ջան, դուն ալ անունդ փոխէ՛, որ քեզի էլ դրամ տան»: Գրիգորը կը դառնայ կ’ըսէ. «Կարապետ, ասոնք մեզի աոեւտուր կը սորվեցնեն»:

***
Հիւսիւսային բեւեռը ապրող ժողովուրդ մըն են ջուխճանները: Օր մը, ջուխճան հաւաքած է ընկերները ճաշի, խմիչքի։ Ջուխճան կ’ըսէ, որ ամենէն անկիրթը այս աշխարհի վրայ հայն է։ Քովէն հայ մը կը բարկանայ եւ կ’ըսէ․ «Ինչպէ՞ս դուն զիս կը զրպարտես»: «Այո,- կ’ըսէ,- հայը ամենէն անկիրթն է։ Տարի մըն է կ’ըսեմ հայ դրացիիս, որ այս իմ կինս է, ոչ թէ քուկդ, չի հասկնար»:

***
Հայը, վրացին եւ ջուխճան մրցումի մէջ են։ Ամէն մէկը պիտի մտնէ սենեակ մը, հեռաձայնով, եւ վրանին պիտի փակեն դուռը. ով որ երկար դիմանայ անօթութեան՝ անիկա պիտի շահի մրցումը: Մէկէն, քանի մը ժամ յետոյ, հայը կը նայի պատուհանէն, որ վրացին արդէն դուրսը հաւաքուած ընկերներով խորոված կ’ուտէ եւ ձեռքով նշան կ’ընէ հայուն, որ ինքն ալ պատուհանէն թռի եւ միանայ իրենց խորովածի խնճոյքին: Վրացին կը հեռաձայնէ, որ պարտուած է, չի իմանար եւ կ’ելլէ: Կ’անցնի երեք, չորս, հինգ օր եւ ջուխճայէն որեւէ պատասխան չի գար. կը զարմանան. այս մարդը ինչպէ՞ս դիմացաւ հինգ, վեց օր առանց հացի, առանց ջուրի:Ստիպուած դուռը կը կոտրեն եւ ներս կը մտնեն. կը նային, որ խեղճ ջուխճան թուլցած է, խեղճը չի գիտեր եղեր, թէ թէլէֆոնով ինչպէ՞ս խօսի եւ կ’ըսէ. «Թէլէֆոնէ՛, թէլէֆոնէ՛. ջուխճան ուտել կ’ուզէ»:

***
Կարապետին կինը՝ Հռիփսիմէն կը մեռնի եւ Կարապետը կը կանչէ Տէր Հայրը, որ գերեզմանաքարին վրայ բան մը գրէ: Տէր Հայրը կը գրէ․ «Աստ հանգչի Հռիփսիմէ, զկինն Կարապետի խաղաղութեամբ»։ Յետոյ Կարապետը կ’աւելցնէ․ «Կարապետն ալ իր տան մէջ կը հանգչի խաղաղութեամբ»:

***
Ծերուկ քահանայ մը գերեզմանաքարին վրայ հոգեհանգիստ կը կատարէ։ Տապանաքարը քիչ մը ցեխոտած է, անձրեւային օդ է, չի կրնար շատ մօտիկ երթալ գերեզմանաքարին, քիչ մը հեռուէն կը սկսի «Ի վերինն Երուսաղէմ» երգել։ Այնտեղէն պառաւ կին մը կ’ըսէ. «Տէր Հայր, չի լսուիր»։ Տէր Հայրը չի կրնար աւելի մօտ երթալ, ցեխոտ է. կը սկսի իր երգը երգել, բայց պառաւը դարձեալ կ’ըսէ․ «Տէր Հայր, չի լսուիր»։ Այս ժամանակ Տէր Հայրը ձեռքերը վեր կը բարձրացնէ ու կ’ըսէ.«Եթէ այստեղէն հոս չի լսուիր, հապա այստեղէն մինչեւ երկինք ինչպէ՞ս պիտի լսուի»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Գ․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

***
«Մայրիկս տրուսիկս [ներքնաշապընկեր] լուաց, եւ թաց էր,- կ’ըսէ Վարդանիկ,- չէր չորցեր, դպրոց չկրցայ գալ»: Յաջորդ օրը Վարդանիկ կրկին դպրոց չի գար։ Միւս օրը ուսուցչուհին կը հարցնէ․ «Ինչո՞ւ երէկ դպրոց չեկար»։ Կ’ըսէ․ «Ընկեր Մարկօ, կու գայի, ճամբան էի, բայց ձեր պալքոնին տակէն երբ անցայ, տեսայ որ քու տրուսիկը կախուած էր, ըսի՝ այսօր ալ դուն չես գար»:   

***
Օր մը վարժապետը Վարդանիկին կ’ըսէ. «Շուն շանորդի», եւ տղան կը վշտանայ, կ’երթայ տուն․ հայրը կը տեսնէ, որ տղան տխուր է, կը հարցնէ. «Ինչո՞ւ տխուր ես, տղաս»։ «Պապա՛, վարժապետը ինծի շուն շանորդի ըսաւ»։ Անմիջապէս հայրը, բարկացած, գաւազանը ձեռքին, տղուն հետ կու գայ դպրոց՝ վարժապետին հանդիպելու։ Կ’ըսէ վարժապետին. «Տօ, ի՞նչ իրաւունքով դուն իմ տղուս «շուն շանորդի ես», կ’ըսես»։ «Եղբայր,- կ’ըսէ,- եկո՛ւր, նստի՛ր, միասին սուրճ մը խմենք, յետոյ քեզի բացատրեմ: Կնիկիդ անունը ի՞նչ է»։ Կ’ըսէ. «Շուշան»։ «Ես ըսի՝ Շուշանի՛ որդի, գնա՛, հայրիկդ կանչէ՛, որ իրեն հետ սուրճ մը խմենք»:

***
Երիտասարդ կին մը ամէն օր գերեզման կ’երթայ. ձմեռ, ամառ, տաքուն եւ պաղին, ձեռքը հովահար մը։ Ամէն օր գերեզմանին քարին կը նստի, հովահարը ձեռքը: Ժամկոչը կը տեսնէ զայն եւ օր մըն ալ Տէր Հօր կ’ըսէ․ «Տէր Հայր, հոս երիտասարդ կին մը ամէն օր կու գայ, ձմեռ, ամառ, մինչեւ իրիկուն կը նստի շիրմաքարին վրայ՝ հովահարը ձեռքը»։ Տէր Հայրն ալ կը զարմանայ, կը մօտենայ սեւ հագած կնոջ եւ կը հարցնէ. «Ի՞նչն է գաղտնիքը, պատճառը, որ դուն ամէն օր կու գաս ցուրտին, տաքին, ձեռքդ հովահար»։ Կինը կը պատասխանէ․ «Մարդս, ողորմած մարդս ըսաւ, որ մինչեւ հողս չչորնայ՝ չես կրնար ամուսնանալ»: 

***
Վանեցիներուն համար կ’ըսեն, որ շատ կծծի են: Մէկը hովահար մը նուէր կու տայ կնոջ եւ ամիս մը չանցած հովահարը կը փճանայ։ Կ’ուզէ նորը գնել, բայց ընկերը կ’ըսէ. «Եղբա՛յր, սխալ կ’ընէք դուք, կնիկդ ոչ թէ հովահարը, այլ իր գլուխը պէտք է շարժէ»:

***
Մարդուն մէկը թութակ մը ունի եղեր։ Մէկ շաբաթ տուն չի գար։ Ձեռքի հեռաձայնը սեղանին վրայ կը մնայ։ Կու գայ, կը նայի, որ թութակը երեքհարիւր տոլար ծախսի խօսեր է։ Կ’ըսէ․ «Երկրորդ անգամ չկրկնուի այսքան խօսակցութիւն»: Դարձեալ մէկ շաբաթ կ’ուշանայ, կու գայ, կը նայի, որ վեց հարիւր տոլարի խօսեր է թութակը, կ’ըսէ․ «Վերջին անգամ կ’ըսեմ, եթէ երրորդ անգամ բռնեցի քեզ, չաքուճով քեզ պիտի խաչեմ պատին»: Իսկապէս ալ մէկ շաբաթ յետոյ, երբ տուն կը վերադառնայ, կը տեսնէ, որ թութակը հազար տոլարի խօսեր է։ Կ’առնէ մուրճն ու գամը եւ պատին կը գամէ թութակը։ Թութակը այդ վերջին պահուն, շունչը դեռ չփչած, յանկարծ աչքերը կը բանայ, կը տեսնէ դիմացի պատին ուրիշ մէկը խաչուած։
Թութակը կը հարցնէ․
– Դուն ո՞վ ես։
– Ես Յիսուսն եմ։
– Քեզ ե՞րբ խաչեցին։
– Օ՜հ, երկու հազար տարի առաջ զիս խաչեցին:
– Ծօ մուխը մարեր ես մեծաւորիդ, ինչքա՜ն խօսեր ես, որ երկու հազար տարի դուն խաչի վրան ես:

***
Վրացին օր մը կենդանաբանական պարտէզ կ’երթայ: Հազիւ մտած՝ թութակ մը սիրուն, գեղեցիկ կը սկսի վրացերէն կամ ռուսերէն նախադասութիւն մը պոռալ․ «Վրացի, դուն մեծ էշ ես, աւանակ ես»: Վրացին շատ կը հաւնի այս թութակը եւ կ’երթայ տնօրէնին կ’ըսէ․ «Այս թութակը շատ կը հաւնիմ, եթէ կրնաս՝ ինծի ծախէ»։ Տնօրէնը կ’ըսէ, որ այդ թութակը շատ սուղ կ’արժէ, հինգ հարիւր տոլար կ’արժէ, բայց խորհուրդ կու տայ հինգ տոլարով, տասնհինգ-քսան հատ անոր հաւկիթներէն առնել, որոնք քանի մը օրէն արդէն թութակ կը դառնան: Օ՜հ, վրացին շատ կ’ուրախանայ, որովհետեւ իրենց գիւղը շատ վրացիներ կան եղեր եւ կ’առնէ քսան հաւկիթները եւ ամէն մէկը հարիւր տոլարի արդէն կը վաճառէ իր գիւղի դրացիներուն եւ կ’ըսէ. «Քանի մը օրէն եկէք եւ առէք»: Քանի մը օր յետոյ կը նայի, որ այդ հաւկիթներէն սագ, բադ, հնդկահաւ, տեսակ-տեսակ թռչուններ կ’ելլեն, բացի թութակէ։ Մարդը զայրացած, որ արդէն այդքան դրամի վնաս ունեցաւ, վազելով կու գայ, որ տնօրէնին բողոքէ. հազիւ կենդանաբանական պարտէզէն ներս մտած նոյն թութակը կը տեսնէ, որ կ’ըսէ վրացերէն նախադասութիւն մը․ «Վրացի, դուն շատ մեծ էշ ես», վրացին ալ համբերութիւնը կորսնցուցած կ’ըսէ․ «Որ ես էշ եմ՝ դուն գիտես, ես գիտեմ, բայց որ դուն մեծ պոռնիկ մըն ես, մեր ամբողջ գիւղը գիտէ»:

***
Ապարանցիին կը հարցնեն․ «Եթէ գեղեցիկ, երիտասարդ աղջիկ մը տան՝ հետը կրնա՞ս պառկիլ»։ Ապարանցին կը մտածէ, կը մտածէ, յետոյ կ’ըսէ. «Եթէ քունս գայ՝ ինչո՞ւ չպառկիմ»:

***
Ինչպէս ըսինք, վանեցիները կ’ըսուի թէ շատ կծծի կ’ըլլան: Օր մը դրացի մը վանեցիին «բարի լոյս», կ’ըսէ։ Ան ալ կը պատասխանէ․ «Հազար բարի»։ Կինը անդիէն կը մօտենայ ամուսնոյն եւ կ’ըսէ, որ ատիկա շռայլութիւն է՝ հազա՛ր բարի:

***
Վարդանիկը կը ծեծեն, եւ ան լալով կ’երթայ հայրիկին, որուն կ’ըսէ․ «Դրացիին տղաքը զիս ծեծեցին եւ հինգերորդ յարկէն վար նետեցին»։ Հայրը կ’ըսէ․ «Դուն հոս՝ վարը կեցիր, տղաս եւ հաշուէ մէկիկ-մէկիկ, թէ ես ինչպէս վար պիտի գլտորեմ զիրենք»։ Եւ հայրը կը բարձրանայ հիգերորդ յարկը. յանկարծ մեծ աղմուկով մէկը կ’իյնայ եւ տղան վարէն կ’ըսէ. «Ասիկա՝ մէկ»։ Հայրը կ’ըսէ. «Ատիկա մի՛ հաշուեր, ատիկա ես եմ»:

***
Քահանայ մը կը մտնէ ճաշարան եւ սպասարկող երիտասարդ աղջկան կ’ըսէ․ «Կ’ուզեմ որ տասը գաւաթներու մէջ օղին լեցուցած բերես ինծի մատուցանես»: Կ’ըսէ․ «Տէր Հայր, ատիկա դժուար է. ահա քեզի շիշ մը տամ, մեծ շիշ մը, ու տասը գաւաթ բերեմ, որ խմես»։ «Չէ,- կ’ըսէ,- ես կ’ուզեմ որ դուն տասը գաւաթը բերես օրօրալով, շորորալով, բերես մատուցես»։ Եւ իսկապէս աղջիկը տասը գաւաթը կը բերէ, կը դնէ սեղանին վրայ. Կ’ըսէ. «Այս առաջինը վերցո՛ւր». առաջինը կը վերցնէ աղջիկը եւ Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Կիրակոս, Սուրբ Մարկոս, Սուրբ Թաթոս ըսելով խմելէն յետոյ,  «վերջինն էլ վերցո՛ւր» կ’ըսէ եւ կը վճարէ լրիւ տասը գաւաթի դրամը։ «Բայց, Տէր Հայր,- կ’ըսէ,- ի՞նչն է գաղտնիքն ասոր, որ դուն տասը հատ ուզեցիր, բայց ութը հատ խմեցիր»: Կ’ըսէ․ «Առաջինը շատ դժուար է, իսկ վերջին գաւաթը որ խմեմ, ժամուն ճամբան կը մոռնամ»:

***
Կարապետը հրեայ ընկեր մը ունի Աբրահամ անունով: Աբրահամը կ’երթայ Ամերիկա եւ կը խոստանայ, որ եթէ գործերը լաւ ըլլան, զայն պիտի կանչէ Ամերիկա։ Եւ Աբրահամը կ’երթայ։ Ամիսներ, տարի կ’անցնի․ լուր, բան չկայ, պատասխան չկայ. իր հեռաձայններուն, նամակներուն պատասխան չկայ: Կարապետ ստիպուած օդանաւ կը նստի եւ կ’երթայ Ամերիկա։ Կ’երթայ, կ’ուզէ գրասենեակը մտնել, անոր քարտուղարուհին կ’ըսէ. «Ոչ, մէկ օր, երկու օր առաջ պէտք է դուն ժամադրութիւն խնդրէիր, որ որ կարենաս մտնել bossիս քով: Կարապետ կ’ըսէ. «Ես անոր ընկերն եմ, չգիտեմ ինչն եմ» եւ այլն։ Կարապետը մէկ խօսքով կը մտնէ ներս, կը նայի որ Աբրահամը նստած հանգիստ ուիսքի կը խմէ:
– Օ՜հ, Կարապետ ջան, բարով եկար։
Ուիսքի մը կու տայ եւ կ’ուզէ իր գլխէն վանել Կարապետը:
Ապա կ’ըսէ.
– Կարապետ, նայէ՛, այստեղ սառցարաններ ունիմ, գնա՛ էսքիմոներուն, այդ ցուրտ, հիւսիւսային բեւեռին մէջ ապրող էսքիմոներուն այս սառցարանները ծախէ եւ հաշիւը ներկայացուր:
Կարապետը կը մեկնի էսքիմոներուն երկիրը։ Հազիւ հասած, կ’ըսէ․ «Յիսուն հատ սառցարան ղրկեցէ՛ք», մէկ օր յետոյ՝ «Հարիւր հատ ղրկեցէ՛ք», կ’ըսէ, քանի մը շաբաթ յետոյ՝ «Հազար հատ»։ Ահագին բան կը ծախէ եւ բոլորին դրամներն ալ կ’ուղարկէ Կարապետը:
Աբրահամը կը զարմանայ, թէ ինչպէ՞ս հիւսիւսային բեւեռին մէջ Կարապետը սառցարան կը ծախէ։ Կը կանչէ որ գայ։ Քարտուղարուհին կ’ըսէ. «Մեծաւորս չի կրնար գալ, շատ զբաղած է. եթէ կ’ուզէ՝ ձեր մեծաւորը թող գայ»։ Եւ իսկապէս Աբրահամը կ’երթայ, կը հասնի հիւսիւսային բեւեռ: Կարապետը՝ շատ զբաղած է։
– Կարապետ,- կ’ըսէ,- դուն ի՞նչ կ’ընես ասանկ։
– Ախմախ, ես սառցարանը իբրեւ սառցարան չեմ ծախեր, որպէս տուն կը ծախեմ,- կ’ըսէ:

***
Հայ մը կ’իյնայ մարդակերներու կղզին։ Արդէն կրակը վառած են, թմբուկները եւ այլն, աղմուկ-աղաղակ, նուագ եւ այլն։ Յանկարծ հայը կը տեսնէ, որ մէկը, որ թմբուկ կը զարնէ, հայկական ձեւով կը զարնէ։ Կը մօտենայ, կ’ըսէ. «Եղբայր ջան, դուն հա՞յ ես»։ Ան ալ կ’ըսէ․ «Ես հայ եմ եւ ապարանցի եմ, բայց անօթի եմ, պիտի ուտեմ»:

***
Հայրենադարձ մը կ’ուզէ Հայաստանէն փախչիլ արտասահման. ինչպէ՞ս փախչիլ: Էշ մը կը վարձէ, կը վարժեցնէ էշը, որ ինչպէս Արաքսէն անցնի դէպի Թուրքիա։ Իշուն հեծած, հազիւ ջուրին մէջտեղ եկած, էշը կը սկսի երգել. յանկարծ ռուս սահմանապահները լոյսերը կը վառեն եւ կը տեսնեն մարդ մը, իշուն վրայ նստած ջուրին, գետին մէջտեղը. կը բռնեն այս հայրենադարձը եւ կ’ուզեն Սիպիր քշել: Այս մարդը կ’ըսէ․ «Երթամ, իշուն ականջին բան մը ըսեմ, յետոյ ինչ կ’ուզէք՝ ըրէք»։ Կ’երթայ իշուն ականջին կ’ըսէ. «Ծօ գիտէի, որ դուն էշ ես, աւանակ ես, բայց չէի գիտեր, որ կոմունիստ ես»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Բ․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

***

Ապարանցի մը, ձանձրացած այս կեանքէն, այս աշխարհէն, կ’ուզէ երթալ միւս աշխարհ, պայմանաւ, որ այնտեղ ֆութպոլ խաղալ կարելի ըլլայ: Կ’երթայ Տէր Հօր եւ կ’ըսէ.
– Տէր Հայր ջան, միւս աշխարհին մէջ ֆութպոլ կը խաղա՞ն:
Տէր Հայրը կ’ըսէ.
– Ինծի կէս ժամ ժամանակ տուր, որ հարցնեմ յետոյ, եկուր ստանալու պատասխանը:
Կէս ժամ յետոյ ապարանցի երիտասարդը կու գայ։ Տէր Հայրը, երբ կը տեսնէ երիտասարդը, կ’ըսէ.
– Շուտ հանուի՛ր, պատրաստուիր, մէկ ժամէն ֆութպոլի մրցումը պիտի սկսի:  

***
Մուլուկուղին Մելիք Շահնազարովի տունը կը բնակէր ու կը ծառայէր: Օր մը կը լսէ, որ Մելիք Շահնազարովը անծանօթ մարդու մը շատ մեծ դրամ փոխ  տուեր է, որ ան մէկ տարիէն վերադարձնէ: Մուլուկուղին պատին վրայ մեծ տառերով կը գրէ. «Մելիք Շահնազարովը կապուելիք խենթ է»։ Մելիք Շահնազարովը կ’ուզէ իմանալ, թէ ինչո՞ւ այդպէս գրեց: Մուլուկուղին կը պատասխանէ, թէ այդ անծանօթ մարդը դրամը ետ չի տար, «ատոր համար գրեցի, որ դուք յիմարին մէկն էք»։ «Բայց եթէ՞ վերադարձնէ մարդը» կը հարցնէ Մելիք Շահնազարովը։ «Այդ ժամանակ Ձեր անունը կը ջնջեմ եւ իր անունը կ’աւելցնեմ»: 

***
Կինը կը ստիպէ ամուսնոյն, որ իրիկունը երթան «Անուշ» Օփերան դիտելու.
– Ա՜յ կնիկ, տասը անգամ տեսեր եւ լսել ենք Անուշը միասին: 
Կինը կը պատասխանէ.
– Բայց ոչ՝ այս հագուստով:

***
Օր մը, կինը կէս գիշերին, վախցած, ամուսինը կ’արթնցնէ ըսելով.
– Մո՛ւկը, մո՛ւկը:
Ամուսինը կ’արթննայ ջղային ու կ’ըսէ.
– Փոխանակ կատուն արթնցնելու զի՞ս կ’արթնցնես:

***
Գողեր կը մտնեն տուն մը եւ կը կողոպտեն, յետոյ կը կապեն մարդն ու կինը, յետոյ կը մտածեն սպաննել երկուքը, որպէսզի գաղտնիքը երեւան չգայ. շէֆը կ’ըսէ.
– Ձգեցէ՛ք ինծի:
Կ’երթան կնոջ եւ կը հարցնեն.
– Անունդ ի՞նչ է։
– Մարիամ,- կ’ըսէ կինը:
– Վա՜խ, ասոնք չենք սպաններ․ ողորմածիկ մօրս անունն ալ Մարիամ է,- կ’ըսէ:
Յետոյ կը դառնայ մարդուն, կը հարցնէ, թէ անունը ի՞նչ է. մարդը կը պատասխանէ, որ անունը Յովհաննէս է, բայց տնեցիները եւ դրացիները «Մարիամ» կ’ըսեն իրեն:

***
Չորս հոգի՝ երեք ժեներալ եւ մէկ եպիսկոպոս գնացքով կը ճամբորդեն եւ գնացքին մէջ կ’ուզեն փոքեր խաղալ․ զինուոր մը դուրսը պահապան կը ձգեն, որպէսզի երբոր ստուգիչը անցնելու ըլլայ, իմաց տայ, որպէսզի խաղը դադրեցնեն։ Ինչպէ՛ս կը պատահի, կ’իմացնեն ստուգիչին, քննիչին եւ քննիչը կու գայ, բայց մինչեւ քննիչին գալը դուրսէն զինուորը կը զարնէ դրան եւ անոնք կը պահեն թուղթերը: Քննիչը ներս կը մտնէ, կը տեսնէ երեք փառաւոր ժեներալներ եւ մէկ եպիսկոպոս. կը հարցնէ առաջին ժեներալին․ «Դուք փոքեր խաղցա՞ք»։ Ժեներալը ցոյց կու տայ իր բոլոր շքանշանները. «Աս շքանշաններով, պատուովս կ’երդնում, որ չեմ խաղցած»։ Երկրորդ ժեներալին կը հարցնէ քննիչը․ «Իսկ դուք խաղցա՞ք». ան, հայրենական պատերազմին մէջ մէկ թեւը կորսնցուցած, կ’ըսէ. «Այս կտրուած թեւովս կ’երդնում որ չեմ խաղցած»։ Երրորդ ժեներալը նման պատասխան մը տալէն յետոյ, այս անգամ կը մօտենայ եպիսոպոսին, կ’ըսէ․ «դուք ձեր պաշտօնին բերումով իրաւունք չունիք սուտ խօսելու, գոնէ դուք ըսէք փոքեր խաղցա՞ք կամ ոչ. Եպիսկոպոսը փոխանակ պատասխանելու հարցում կու տայ քննիչին եւ կ’ըսէ. «Դուն փոքեր խաղալ գիտե՞ս»։ «Հարկաւ,- կ’ըսէ,- գիտեմ». «Եթէ,- կ’ըսէ,- դուն խաղալ գիտես եւ եթէ այս երեք մարդիկ իրենց պատուին, շքանշաններուն վրայ երդում ըրին, որ չեն խաղցեր, առանձին մարդը փոքեր կրնա՞յ խաղալ»:

***
Մարդ մը ճաշարան մը կը մտնէ, որպէսզի ճաշ ուտէ. սպասեակը կու գայ, կ’ըսէ․ «Մենք կրնանք ձեզի փիղի միսով ապուր տալ»։ Մարդը կը զարմանայ, որ փիղի միսով ապուր կրնայ ուտել, «բայց,- կ’ըսէ,- պէտք է քիչ մը համբերութիւն ունենաք».  գաւաթ մը ուիսքի կու տայ, թերթ մը կու տայ ձեռքը, կ’երթայ: Մէկէն մարդը կը նայի, որ իսկապէս փիղ մը հրելով կը մտցնեն խոհանոց. ուիսքի մը եւս կը խմէ, յետոյ ձայներ կը լսէ, փիղը արդէն կը մորթեն, կ’ուրախանայ. իսկապէս ուրեմն փիղի միսով ապուր պիտի ուտէ: Երկար ժամանակ անցնելէ ետք սպասեակը կու գայ տխուր շեշտով ըսելու՝ «Պիտի չկրնանք ձեզի փիղի միսով ապուր տալ»։ «Ինչո՞ւ,- կ’ըսէ,- ես իմ սեփական աչքերով տեսայ, փիղը մտցուցիք, մորթեցիք հիմա», կ’ըսէ։ «Այո,- կ’ըսէ,-բայց սոխ չունէինք»:

***
Նափոլէոնը օր մը կ’ուզէ հանգստանալ, բայց բանակին մէջ կը ծառայէ Վարդանիկը: Վարդանիկը միշտ կ’երթայ, կը խանգարէ Նափոլէոնը: Նափոլիոն կ’ըսէ. «Վարդանիկ ջան, գնա՛, զօրքը շարէ՛, յետոյ եկո՛ւր, զիս արթնցո՛ւր»։ Քանի մը վայրկեան չանցած Վարդանիկը կը մտնէ վրանէն ներս կ’ըսէ. «Նափոլիոն ջան, զօրքը շարած եմ, եկուր նայէ»։ Նափոլիոն դուրս կ’ելլէ, կը տեսնէ որ մեծահասակ զինուորներ շարուած մէկ շարքի վրայ, ուրիշ մարդ չկայ. կ’ըսէ. «Միւսները ո՞ւր են», եւ կ’երթայ մինչեւ ծայրը, կը տեսնէ, որ մեծահասակները առջեւը շարած է զինուորներուն եւ կարճահասակները՝ ամենէն ետեւ: Եւ Նափոլէոնը կը հարցնէ Վարդանիկին. «Վարդանիկ ջան, դուն մինչեւ բանակ գալդ ի՞նչ կ’ընէիր»։ Ան կ’ըսէ. «Ես պազարի մէջ խիար կը ծախէի»:

***
Օր մը, հայ զինուոր մը, ըսենք՝ Վարդանիկը, կը սկսի պոռալ. «Նափոլէոնը խօսեցաւ, Նափոլէոնը խօսեցաւ, Նափոլէոնը խօսեցաւ»։ Ընկեր զինուորները կ’ըսեն. «Ծօ տղայ, ի՞նչ ըսաւ Նափոլէոնը»։ «Նափոլէոնը խօսեցաւ, Նափոլէոնը խօսեցաւ», յետոյ ստիպուած կ’ըսէ. «Նափոլէոնը ինծի ըսաւ. «Իշու գլուխ, ինչո՞ւ հրացանը ծուռ բռնած ես» »:

***
Օր մը, Նափոլէոնին զինուորները կ’ըսեն․ «Բանակին մէջ զինուոր մը կայ, որ շատ նման է քեզի, կարծես թէ եղբայրդ ըլլայ»։ Նափոլէոնը չ’ուզեր ընդունիլ այս բանը, բայց քանի մը անգամ զինուորները կը կրկնեն․ «Նափոլէոն, Նափոլէոն, բանակին մէջ զինուոր մը կայ, հարիւր տոկոսով քեզի կը նմանի, կարծես եղբայրդ ըլլայ»: Ստիպուած Նափոլէոն կանչել կու տայ իր մօտ, կը զարմանայ, որ զինուորը իրեն շատ կը նմանի եւ կը հարցնէ․ «Մայրդ,- կ’ըսէ,- այս քաղաքը երբեմն-երբեմն կու գա՞ր»։ Զինուորը խորամանկ կը պատասխանէ. «Ո՛չ, մայրս չէր գար, բայց հայրս շատ, շատ անգամ կու գար»:

***
Վարդանիկը դասերուն մէջ շատ ծոյլ է։ Օրիորդ Մարկօն հարց կու տայ եւ Վարդանիկը չի գիտեր պատասխանը ու կ’ըսէ. «Ընկեր Մարկօ ջան, այստեղէն չի լսուիր»: «Ինչպէ՞ս չի լսուիր»։ Կը կրկնէ երկու, երեք անգամ հարցումը. Վարդանիկը կ’ըսէ․ «Ընկեր Մարկօ, չի լսուիր, եթէ չես հաւատար, դուն եկուր, տեղս նստիր, ես ալ քու տեղդ նստիմ»: Ընկեր Մարկօն կ’երթայ Վարդանիկին տեղը, Վարդանիկը կու գայ ընկեր Մարկային տեղը: Կ’ըսէ․ «Ընկեր Մարկօ ջան, երէկ իրիկուն այդ պարտէզին մէջ երիտասարդ տղու մը հետ ի՞նչ կ’ընէիք, ինչպէ՞ս էր»։ «Հաւատա՛,- կ’ըսէ,- Վարդանիկ ջան, իսկապէս որ իրաւունք ունիս, այստեղէն չի լսուիր ըսածդ»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Ա․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

Հայց․ Առաքելական Եկեղեցւոյ Ռումանիոյ եւ Պուլկարիոյ թեմի երկարամեայ առաջնորդ հոգելոյս Տ․ Տիրայր Արքեպիսկոպոս Մարտիկեանի (1930 – 2010) կողմէ հաւաքուած եւ ընթերցուած այս պատումներուն ձայնագրութիւնը մեզի տրամադրած է մեր աշխատակիցներէն Պօղոս Պոկտան։ Ձայնագրութեան գրաշարումը կատարեց  մեր այլ մէկ աշխատակիցը՝ Սեդա Թելեան։ Երկուքին կը յայտնենք մեր շնորհակալութիւնը։ Լեզուն արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի խառնուրդ էր․ նկատելով որ արեւմտահայերէնը աւելի ներկայ էր հոն, արեւելահայերէն սակաւ տարրերը արեւմտահայերէնի վերածեցինք։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

***
Մարդ մը իր աղջկան հարս պիտի տայ Ապարան: Վերջին պահուն, աղջկան խորհուրդ կու տայ եւ կ’ըսէ աղջիկին․ «Երբ հասնիս Ապարան, այդտեղ էշ բառը մի՛ գործածեր, շատ կը նեղանան»։
Աղջիկը կ’երթայ Ապարան, կ’ամուսնանայ եւ օր մը, պատուհանէն դուրս դիտած պահուն, կը տեսնէ, որ էշը կը մտնէ պարտէզը. կը կանչէ կեսուր մայրիկը եւ կ’ըսէ. «Մայրի՛կ, մայրի՛կ, ձերոնք պարտէզը մտան»:  

***
Ապարանի մէջ, անգամ մը օթօպիւսի կանգառը կը փոխեն։ Ապարանցիները կը շփոթին եւ իրենց տան տեղը չեն կրնար գտնել:

***
Անգամ մը կ’ըսեն, թէ Ապարանի գերեզմանատունը օդանաւ մը ինկաւ եւ կը սկսին այնտեղ փորել, հանել մեռելներ եւ ամիսներ շարունակ միշտ մեռել կը հանեն այդ գերեզմանատունէն:

***
Կարապետը տուն կը դառնայ ժամանակէն շատ կանուխ ու կը մտնէ ննջարան, կը տեսնէ կինը մերկ.
– Հռիփսիմէ՛, ինչո՞ւ մերկ ես։
– Չունիմ, ի՞նչ հագնիմ, դուն ինծի հագուստ չես գներ։
– Ինչպէ՞ս թէ չեմ գներ, պահարանը լեցուն է,- կ’ըսէ եւ որպէսզի ապացուցէ, Կարապետը կը բանայ պահարանը եւ կը սկսի համրել հագուստները. մէկ հագուստ, երկու հագուստ, երեք հագուստ, չորս հագուստ. յետոյ կ’ըսէ, «Բարեւ, Գրիգոր», հինգ հագուստ, տեսա՞ր,- եւ Կարապետը կ’երթայ գործի: Ճամբան յանկարծ կը յիշէ պատահարը, կու գայ, պահարանը կը բանայ, որ սպաննէ Գրիգորը, մէկէն կը տեսէ, որ Գրիգորը չկայ, ուրիշ մարդ կայ. «Վարդանի՛կ, ինչպէ՞ս ես», կ’ըսէ. «Այդ Գրիգորին ըսէ՛, եթէ զինք բռնեմ՝ իր մայրրը պիտի լացնեմ»:

***
Անգամ մըն ալ Ապարանը եւ Պրազիլիան ֆութպոլի մրցում ունին, եւ կը պատահի, որ պրազիլցիները հարուած պիտի տան դէպի դարպասը քսան մեթրէն եւ բոլոր ապարանցիները դէմքերնին դէպի դարպասը կը շարուին. իրաւարարը կու գայ, կ’ըսէ․ «Երեսնիդ դէպի գնդակը պէտք է ըլլայ, այդպէս է օրէնքը»: Ապարանցիները կը պատասխանեն եւ կ’ըսեն. «Միլիոնաւոր մարդիկ կօլը պիտի տեսնեն, մենք չտեսնե՞նք կօլը ինչպէ՛ս մտաւ մեր դարպասը»:

***
– Ուրեմն, Կարապետ, իմացայ, որ դուն կը պառկիս կնոջս հետ. այդ երբեք լաւ բան չէ։
– Այ մարդ, դուք շատ զարմանալի ընտանիք էք, Գրիգոր ջան, չեմ կրնար հասկնալ. դուն կ’ըսես՝ «լաւ չէ», բայց կինդ կ’ըսէ, որ շատ լաւ է:

***
Կարապետը եւ Գրիգորը գիւղին մէջ անասնաբուծարան կը բանան եւ ճիշդ առաջին օրը գիւղացին կը բերէ իր էշը եւ կ’ըսէ․
– Բժիշկ, իշուկս հիւանդ է։
– Ի՞նչ ունի։
– Ի՞նչ գիտնամ․ ոչ կ’ուտէ, ոչ ալ կը խմէ։
– Հիմա կը նայիմ։
Կարապետը կը բանայ իշուկին բերանը եւ կը կանչէ. «Գրիգոր, բարձրացո՛ւր իշուկին պոչը եւ նայիր. զիս կը տեսնե՞ս», երկու անգամ կը կրկնէ․ «Գրիգոր, զիս կը տեսնե՞ս». «Չեմ տեսներ», կ’ըսէ Գրիգորը: «Այդ ժամանակ, պարզ է,- կ’ըսէ Կարապետ,- իշուկը կապուած է»:

***
– Գրիգոր, ո՞ւր է լաւ բարեկամդ՝ Կարապետը:
– Ա՜խ, խեղճը բանտարկած են յիմարանոցը:
– Ինչո՞ւ համար․ ոչ մէկ բան ունէր:
– Զինք բռներ են սահմանին վրայ․ կ’ուզէր փախչիլ արտասահման եւ ինչո՞ւ համար յիմարանոցն է, պէտք էր զինք բանտ նետէին:
– Եղբայր ջան, խեղճը ուզեր է փախչիլ սովետական երկիր: 

***
Կարապետը եւ Գրիգորը ոսկերչական խանութի մը մէջ գործընկերներ են։ Երբ մահուան ժամը կու գայ Գրիգորին, ան կը կանչէ իր ընկերը.
– Կարապետ ջան, երկար տարիներ գործընկերներ էինք եւ մեր շահերը եւ վնասները հաւասար բաժնեցինք, բայց ես քեզի հանդէպ անկեղծ չէի. կը յիշե՞ս,  անգամ մը, կորսուած էր Հռիփսիմէի մատանին, դուն հաւատացիր, որ գողը առած է. կը խոստովանիմ, որ ես առի. կը ներե՞ս ինծի այս մեղքերս։
– Կը ներեմ,- կը պատասխանէ Կարապետը:
– Կը յիշե՞ս, անգամ մը այսինչ բանը պատահեցաւ, ես էի պատճառը. կը ներե՞ս ինծի այս բանն ալ։
– Կը ներեմ այդ ալ։
– Ունիմ մէկ յանցանք քեզի հանդէպ, կնոջդ սիրեկանը եղած եմ։ Կը ներե՞ս ինծի։
– Կը ներեմ քեզի արցունքոտ աչքերով,- պատասխանեց Կարապետը,- Գրիգոր ջան, ես ալ մեղք մը քեզի հանդէպ ունիմ, կը ներե՞ս ինծի։
– Կը ներեմ քեզի, ամբողջ սրտով կը ներեմ քեզի, բայց ի՞նչ է այս մեղքը:
– Ես քեզ թունաւորեցի:

***
– Տե՛ս, սպասարկող աղջիկը ինծի ժպտեցաւ ու անցաւ. ի՞նչ կը նշանակէ այդ, Գրիգոր ջան:
– Երբ բերէ հաշիւը, կը հասկնաս, թէ ինչ կը նշանակէ այդ․․․:

***
Սափրիչ Կարապետի խանութը կը մտնէ Գրիգոր եւ կ’ըսէ.
– Կարապետ ջան, ինչքա՞ն մարդ հերթի կը սպասեն։
– Երեք հոգի, Գրիգոր ջան։
Գրիգոր դուրս կ’ելլէ խանութէն. քանի մը օր յետոյ նորէն կու գայ Գրիգոր եւ կը հարցնէ.
– Կարապետ ջան, ինչքա՞ն մարդ կը սպասէ հերթի.
– Երկու հոգի:
Գրիգորը կ’ելլէ խանութէն դուրս: Երկու օր յետոյ կրկին կու գայ Գրիգոր եւ կը հարցնէ։
– Հինգ հոգի,- կը պատասխանէ Կարապետ:
Գրիգոր կրկին խանութէն կ’ելլէ:
– Հետաքրքրական մարդ է այս Գրիգորը, երբեք համբերութիւն չունի,- կ’ըսէ Կարապետ ու կը կանչէ իր աշկերտը. «Արամ ջան, գնա՛, տե՛ս ո՞ր սափրիչին  կ’երթայ Գրիգոր»։ Աշկերտը դուրս կ’ելլէ եւ քիչ յետոյ կը զեկուցէ.
– Վարպետ ջան, Գրիգորը ձեր տունը մտաւ:

***
Գրիգոր հիւանդը պառկած է հիւանդանոցը։ Կարապետ կ’երթայ այցելութեան եւ կը հարցնէ. 
– Գրիգոր ջան, կ’ուզէի՞ր ջրալի տանձ մը ուտել։
– Ա՜խ,- կ’ըսէ,- ապրիս դուն, Կարապետ ջան. ինծի տանձ բերած ես, ինծի տա՞նձ բերած ես։
– Ոչ, եղբայր, պարզապէս կը հարցնեմ:

***
Հրդեհ է, Կարապետին տունը կ’այրի։ Կարապետ դուրս կ’ելլէ, ներս կը մտնէ, դուրս կ’ելլէ. որեւէ բան չի հաներ տունէն, երբեմն ալ ջուր կը թափէ, բայց՝ անօգուտ․ տունը կ’այրի։
– Կարապետ, ի՞նչ պատահեր է, ի՞նչ կ’ընես,- կը հարցնէ Գրիգոր։
– Ոչինչ, եղբայր, երբեմն կը նայիմ տեսնելու, թէ զոքաչս նորմալ կ’այրի՞ թէ ոչ:

***
Կարապետը տնօրէն է գործարանի մը: Գրասենեակը կը մտնէ Գրիգոր։
– Կարապետ ջան, գլխաւոր ճարտարապետդ մահացեր է, ճի՞շդ է։
– Այո:
– Կրնա՞մ ես իր տեղը առնել:
– Կարելի է, ինչո՞ւ չէ:
– Յետոյ ի՞նչ:
– Գրիգոր ջան, հեռաձայնէ՛թաղման սպասարկութեան գրասենեակ:

***
Կարապետին դրացիները բոլորն ալ արձակուրդի կ’երթան արտասահման: Երբ կը վերադառնան, իրենց բարեկամները կը հրաւիրեն իրենց տուն եւ կը պատմեն իրենց այցելած վայրերուն մասին: Հռիփսիմէն, Կարապետին կինը կ’ըսէ.
– Մենք ալ երթանք արտասահման եւ վերադարձին հրաւիրենք մեր բարեկամները եւ պատմենք ինչ որ տեսանք:
Եւ Կարապետն ու Հռիփսիմէն ամիս մը արձակուրդի կ’ելլեն։ Երբ կը դառնան տուն, կը հրաւիրեն իրենց բարեկամները։ Կարապետը ամէն հարցումի կը պատասխանէ. 
– Շաբաթ մը Փարիզ մնացինք, շաբաթ մը Լոնտոն մնացինք, շաբաթ մը․․․,- դեռ խօսքը չվերջացուցած՝ դրացին կ’ըսէ.
– Կարապետ ջան, ահագին géographie ըրած էք։
Կարապետ կը պատասխանէ.
– Շաբաթ մըն ալ հոն մնացինք:

***
Կարապետը եւ Գրիգորը կէս գիշերին, լրիւ գինովցած, կը դառնան տուն: Կարապետը կանգ կ’առնէ ելեկտրական սիւնին առջեւ եւ կը զարնէ սիւնին: Կը սպասէ, կը սպասէ, բռունցքը կը բարձրացնէ եւ կը պոռայ.
– Հռիփսիմէ, բա՛ց։
– Ի՞նչ կ’ընես, Կարապետ ջան,- կ’ըսէ Գրիգոր:
– Չե՞ս տեսներ, Հռիփսիմէն չ’ուզեր ինծի դուռը բանալ, թերեւս տունը չէ:
– Ինչպէ՞ս չէ, չե՞ս տեսներ՝ ներսը լոյս է:

***
Գնորդը կը հարցնէ.
– Ձուկը թա՞րմ է:
Վաճառորդը.
– Թարմ է:
– Հապա ինչո՞ւ կռնակին վրայ կը լողայ:
– Որովհետեւ քնացած է:
Գնորդը կը կռանայ եւ հոտը կը քաշէ։
– Իսկ ինչո՞ւ այսպիսի գէշ հոտ կ’արձակէ:
– Մտիկ ըրէ՛ք, եղբայր ջան, դուք քնացած ժամանակ կը տիրապետէ՞ք ձեր գործողութիւններուն:

***
Վանեցին սայլով տուն կը վերադառնայ: Ընդառաջ կու գայ դրացին։
– Պօղո՛ս, ի՞նչ է պատահած սայլիդ:
– Վասա՛կ, ինչո՞ւ շշուկով կը խօսիս:
– Որ ձին չլսէ:

***
Ռատիօ Երեւանին կը հարցնեն.
– Ո՞րն է տարբերութիւնը կովուն եւ միլիցիային:
Ռատիօ Երեւանի պատասխանը. 
– Կովը երբ կուշտ է, դաշտէն կու գայ կը կենայ ճամբուն վրայ, իսկ միլիցան՝ հակառակը․ երբ անօթի է, կու գայ կը կենայ ճանապարհին վրայ:

***
Ապարանցի զինուորը երկու նամակ կը գրէ տուն՝ հետեւեալ հասցէին. «Ապարան պըլ խէյր, ստանայ իմ հէր, կարդայ Աբօն, լսեն ճճեր»:
Երկրորդ նամակի հասցէն Ապարանցիին. «Ապարան, Բաշ Ապարան, գիւղ՝ մեր գիւղ, տուն՝ մեր տուն»:

***
Ապարանցին բանակէն նկարը կը ղրկէ իշու վրայ նստած եւ կը գրէ.
– Մայրիկ ջան, տակինն է էշը:

***
Պառաւ կին մը փողոցին մէջ կանաչեղէն կը ծախէ, եւ երիտասարդ մը ամէն օր, երբ կը հարցնէ՝ «Մայրիկ ջան, կանաչին ի՞նչ կ’արժէ», կ’ըսէ՝ «Քսան կոպեկ». ան կը ձգէ քսան կոպեկը եւ կը շարունակէ իր ճամբան:
Այսպէս շաբաթներ շարունակելէ յետոյ, օր մըն ալ առանց հարցնելու, թէ կանաչեղէնը ի՞նչ կ’արժէ, երիտասարդը քսան կոպեկը կը դնէ պառաւին ձեռքը եւ կը շարունակէ ճամբան. պառաւը ետեւէն կը պոռայ եւ կ’ըսէ.
– Երիտասարդ ջան, այսօրուընէ կանաչեղէնը երեսուն կոպեկ է:

Շարն․ Ա․

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՊՏՈՅՏ ՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲՈՒՍԱՇԽԱՐՀ… (Բ․)

Հնձեց՝ ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

ԱՍԵՂ ԽՈՏ

Ասեղ խոտ

Արաբկիրցիրներու Սահաթուկն է (ժամացոյց): Հինգ թերթ, հինգ փերթով բաժակ, հինգ առէջ, հինգ հունտ-կտիկ ունեցող այս անուշաբոյր ծաղիկը հայ մանուկի ժամացոյցն է: Մանուկներ անոր գերզգայուն սլաքները կը բաժնեն կտիկէն ու զայն կ’անցընեն իրենց թեւին: Եւ ահա՛ կը բանի ժամացոյցը: Գիտական անունն է Geranium pusillum՝ յունարէնի γερανός (կռունկ) բառէն, զի եւրոպացիք այս ծաղիկի պտուղը կը նմանցնեն կռունկի (մեր՝ Կռնկենին): Սպանացիք, կ’երեւի, ունենալով քիչ մը հայկական աչք՝ կ’օգտագործեն aguja de Salamanca անունը, այսինքն՝ Սալամանքայի ասեղ: Կը կոչեն նաեւ pico de cigüeña (Արագիլի Կտուց): Ի դէպ, հայկական որոշ գաւառներու մէջ, այս ծաղիկի մէկ տեսակը կը կոչուի Լէյլէկի Կտունց (Արագիլի Կտուց), երբեմն՝ Ագռաւի Կտնուց: Համշէնցիներու Մլմլուկն է: Մալխասեանցը, որ կու տայ Խորդենի անունը, այս ծաղիկի սերմիկները կը նմանցնէ աղաւնիի կտուցին (Աղաւնէկտուց):

ԱՐՋՈՒ ՎԱՐԴ

Արջու վարդ

Կախարդական այս ծաղիկը, որ շատ անգամ ծանօթ է Թօփիկ Կակաչ անունով, կ’ունենայ նշաձեւ պտուղներ: Հայկական գաւառներու մէջ, ասոր վառ կարմիր, սեփ-սեւ ու ձուաձեւ հունտերով կը շինեն համրիչներ (տեղ-տեղ այս ծաղիկը կը կոչուի Խաչափայտ):

 

հունտ

Այս ծաղիկի արմատն ու տերեւները ծխելով՝ հայեր կը փախցնէին չարքերն ու դեւերը, իսկ դիւահարներուն կը խմցնէին այս ծաղիկի պտուղը, գինիով ու մեղրով: Ըստ բժիշկ Մարտիրոս Սեբաստացիին՝ «… թէ կամիս երազ տեսանել ’ի ներքեւ սնարուցտ դիր տեսանես զով ուզես… զմարդոյ եւ զանասնոյ կաթն յորդէ… թէ ’ի ձեռն առնու եւ իշխանաց առջեւ կանգնի, խօսքն անցնի… թէ ճանապարհ երթայ եւ հետն պահէ, չվնասի… թէ դիւահարին ժբ օր ’ի վիզն կախէ դեւն փախչի… թէ տղի թէ տաս յառաջ քան զկաթն, չար չմերձենայ ’ի նայ…»: Մարտիրոսը կը պատմէ նաեւ, որ երբ Մովսէսն ու իր զոքանչը տագնապի մատնուեր են Սինայի մէջ՝ Աստուած իրենց մատնացոյց է ըրած այս ծաղիկը: Այս ծաղիկի արմատը հողէն դուրս բերելու համար հայեր կը դիմէին մաշտոցեան աղօթքներու: Այս ծաղիկը կը կոչուի Paeonia, ի պատիւ աստուածներու բժիշկ Peón-ի, որ կը վերակենդանացնէր հոմերոսեան հերոսները: Գիտական անունն ալ Paeonia officinalis է:

ԲԱՄԲՈՍ

բամբոս

Աւելի ծանօթ որպէս Նարդոս (Lavandula)՝ բամբոսը կը համարուի գարնանային ամենագեղեցիկ ծաղիկը, որ ունի ծիրանի գօտիի բոլոր գոյները: Հայկական աւանդութեամբ, ասիկա Հայ Եկեղեցւոյ Աւագ Շաբթու եւ Զատիկի սեղանի զարդն է: Հայ գիւղացին միշտ հետամուտ է եղած այս ծաղիկի էգն ու արուն զիրար միացնելու «գործ»ին (Հայ Բուսակը կու տայ Սէր-Բամպոս անունը): Մինչ այս ծաղիկները կը փորձեն թաքնուիլ զիրենք փնտռող աչքերէ՝ գիւղացիք կը ձայնեն. «Նարդոս, նարդոս, էշդ (ընկերդ, զոյգդ) գտայ, դո՞ւն ուրտեղ ես»: Վահան վարդապետը իր «Յիսնակ Առակք» գործին մէջ կը պատմէ նման  հետաքրքրական աւանդութիւն մը. «Սօսուն դեղին եւ Պայպուն կապոյտ ծաղիկներ են, որք գարնան մէջ մէկտեղ կը բուսնին. գիշերները իրարու կը պլլուին, եւ առաւօտուն իրարմէ կը զատուին: Կը պատմուի թէ մէկ պատանի եւ աղջիկ իրարու կը սիրահարին. երբ ծնողք կը հակառակին, գիշերանց կը փախչին, առաւօտեան դէմ նկատելով որ պիտի տեսնուին եւ բռնուին, կը խնդրեն Աստուծմէ. երկուքն ալ ծաղիկի կը փոխարկէ: Ահա այս է Սօսուն եւ Պայպուն ծաղիկներուն վրայ զրուցուած առասպելը»: Մեր գրողներէն Միքայէլ Յովհաննիսեանը ծանօթ է իր գրական Նար-Դոս անունով: Աւետիք Իսահակեանը Նար-Դոսը կը համարէ «մեր խօսքի լուրջ վարպետներից… եւ մեր գրականութեան յարատեւ փառքերից»:

ԲՈՒԲՈՒ

բուբու

Գիտական անունով Taráxacum officinále: Մեր հանրածանօթ խատուտիկն է, այլ անուններով՝ փմփուլ, ակլատիզ, խմբաբա, խտուտ, խտուտիկ, կռաբանջար, պուպու…

Խատուտիկի արմատէն դուրս կու գայ ճեփ-ճերմակ կաթ մը, որուն համար հայկական որոշ գաւառներու մէջ այս բոյսին կու տան նաեւ կաթնուկ անունը:

խատուտիկ

Խատուտիկին ժողովրդային անունը փիսիկ է: Փչելով այս ծաղիկը՝ հայը կը փափաքի իր հեռաւոր հարազատին կամ սիրածին բարի լուր մը ղրկել: Հայկական աւանդութեամբ, հով թեւ եւ քամի բերան ունեցող խատուտիկը արագ կը թռի ու կը հասնի հոն ուր որ պէտք է: Ինչպէս, «Նուրին, Նուրին» մանկական երգի մէջ կ’երեւի, մարդիկ կը սպասեն որ Պուրպատիկն ալ Փմփուլին հետ արագօրէն վար թռի սօսի ծառէն ու շուտ մտնէ իրենց տունը: Պուրպատիկը Վանատուր եւ Ամանոր աստուածները խորհրդանշող պուպրիկ մըն է: Երկսեռ Պուրպատիկը Նուրին է՝ տղու շապիկով եւ աղջկան գօտիով: Փմփուլը կը բերէ բարեբախտութիւն ու հացառատութիւն, խորհրդանշելով հաց տուող ցորենի հատիկը: Հետաքրքրականօրէն, սպանացիք Փմփուլը կը կոչեն cardo corredor (վազող ուղտափուշ) կամ panadero (հացագործ): Հիմա աւելի ծանօթ է որպէս Diente de Leon (Առիւծի Ատամ):

նուրին

Նուրին, Նուրին, շո՛ւտ եկուր,
Նուրին, շո՛ւտ եկուր.
Պուրպատիկը լաւացո՛ւր,
Այո՛, լաւացո՛ւր:

Ի՞ւղ կ’ուզես սիրուն դէմքիդ,
Սիրունիկ դէմքիդ.
Ալի՞ւր կ’ուզես մազերուդ,
Ոսկէ մազերուդ:

Վա՛ր թռիր Սօսի ծառէն,
Ծառէն վա՛ր թռիր.
Փմփուլիկին հետ եկո՛ւր,
Մեր տունը մտի՛ր:

Նուրին, Նուրին, եկեր է,
Այո՛, եկեր է,
Պուրպատիկն ալ ուրախ է,
Այո՛, ուրախ է:

Ջո՛ւր բերէք զինք լոգցնենք,
Նուրինը լոգցնենք.
Երկար հագուստ հագցնենք,
Հագուստ հագցնենք:

Դէմքին քօղը վերցնենք,
Քօղը վերցնենք.
Պուրպատիկն ուրախացնենք,
Քովը նստեցնենք:

Նման երգեր հայ գիւղացիք կ’երգեն նաեւ երաշտի ժամանակ: Նուրինը անձրեւաբեր պարիկ է, ձեւով մը Ծովինարը :

Իսկ Բուբու եւ Պուպու անունը կապուած է հայկական այլ աւանդութեան:

հոպոպ

Լոգցող հարս մը, սանտրուած պահուն, երբ կը լսէ աշուղի մը երգը՝ գլուխը դուրս կը հանէ բաղնիքի պատուհանէն եւ ․․․ ամօթէն քար կը կտրի, զի կը տեսնէ իր կեսուրին սաստող աչքը: Ամօթէն կը խնդրէ Աստուծմէ, որ զինք դարձնէ թռչուն: Յառաջ կու գայ յոպոպ թռչունը՝ սանտրանման գլուխով: Մինչ այդ, աշուղն ալ իր ցաւէն խոցուած՝ կը փոխակերպուի Բուբու ծաղիկին: Մինչեւ այսօր, ամէն գարնան կը ծաղկի բուբուն, իսկ յոպոպը սիրատոչոր՝ պար կու գայ բուբուին շուրջը:

 

Օգտագործուած աղբիւրներ

Արարատեան Ա., Ծատուրեան Թ., Քոչարեան Թ․, Ռուս-հայերէն բուսաբանական տերմինների համառօտ բառարան, Երեւան,1941:

Գաբիկեան Կարապետ, Հայ Բուսաշխարհ, Երուսաղէմ, 1968:

Ծատուրեան Թամարա, Ռուսերէն-անգլերէն-հայերէն բուսաբանական տերմինների համառօտ բառարան, Երեւան, 2013:

Jordi Cebrian, Diccionario de Plantas Medicinales, Barcelona, 2002.

Luis Tomas Melgar, Guía de las Plantas que Curan, Madrid, 2004.

Alfredo Ara Roldan, 100 Plantas Medicinales Escogidas, Madrid, 1997.

Անձնական նօթեր եւ «մկրատուած» զանազան-զարմանազան թերթեր

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

ՊՏՈՅՏ ՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲՈՒՍԱՇԽԱՐՀ… (Ա․)

Հնձեց՝ ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

ԱԴԱՄԱԹՈՒԶ

Ադամաթուզ

Սեբաստացիք ադամաթուզը (Nopal) կը սիրեն մշակել թաղարներու մէջ: Ադամաթուզի վրայ կ՛աճի հայոց Որդան Կարմիրը (cochenille), որով կը ներկուին հայոց եզական գորգերն ու կարպետները:

ԱԼՈՃ (վայրի խնձոր)

Ալոճ

Սեբաստացիներու ալոճը, տիվրիկցիներու սինձը կամ բրգնիկցիներու ատրուքը հնգակուտ շատ մանր ու քաղցրահամ խնձոր մըն է: Հայ գիւղացիք կը սիրէին ալոճը (Azorole) ուտել այն ատեն միայն, երբ անիկա ինքնակամ կը թափէր ձիւնին վրայ: Անոնք կը հաւատային, որ ալոճառատ եղած տարուան ձմեռը երկար կ՛ըլլայ ու խիստ: Հայ երեխաներ կը սիրէին շինել դերձանին ալոճներ կապած վզնոցներ: Ալոճի տեսակներէն է Շան Ալոճը կամ Իշու Ալոճը (Aubépine):

ԱԾԸՊԼՈՒԶ (այծ ի պլուզ) կամ ՉԱՄՉԱՐԱԿ

Չամչարակ

Կը նմանի այծի կլորիկ քաքին (սպտուր, կտտոր, կտտուր), բայց ածըպլուզը (Laurier-cerise կամ Laurier de Trébizonde) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ խորհրդանիշներէն է Կաղանդին եւ զարդը Կաղանդի սեղանին: Թրքերէնով՝ Karayemiş: Երեխաներ ասոր կուտերով դար ու կոճատ կը խաղան:

ԱՄՊՌՃՈՒԿ կամ ԱՊՌՃԱՆ

ձարխոտ

Արաբկիրցիներու սիրած ձարխոտն է (Prêle des champs): Հայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ ան ունի այլ անուններ՝ Իշու Շաքար, Խարտոցախոտ, Ձիու Ագի, Շան Ագի: Հայ աղջիկներ ասով կը շինեն ապարանջաններ, որմէ ասոր ամպռճուկ կամ ապռճան անունը:

ԱՄՌԴԴՈՒՄ

Ամռդդում

Արեւմտեան Հայաստանի այն դդումն է, որ ձմրան չի՛ դիմանար, ուստի կը կոչուի Ամառ-Դդում: Հայ գիւղացիք կը սիրէին կաթով եփել այս շատ մսկոտ դդումը:

ԱՆԹԱՌԱՄ կամ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ

Անթառամ

Հայաստանի այս ծաղիկը, որ կը կոչուի նաեւ Մեռոնի Ծաղիկ՝ շատ յարգի է հայոց համար: Ըստ հայկական մէկ աւանդութեան՝ այս ծաղիկը Մարիամ Աստուածածնի արցունքն է: Հայկական այլ աւանդութեամբ՝ այս ծաղիկը բուսած է Յիսուս Մանուկի լոգանքի ջուրով: Հոսկէ նաեւ՝ Տիրամօր Ծաղիկ անունը:

ԱՊԱՒԵԼ կամ ԱՊԱՒԷՆ

Ապաւէն

Մշեցիք ճառճռուկ կը կոչեն, սեբաստացիք՝ Իշու Ձութ կամ Չըթլըխ Աւել, արաբներն ու թուրքերը՝ hindiba (Cichorium intybus), հայ բուսաբաններ՝ Եղերդ… Արեւմտեան Հայաստանի հայ գիւղացիք այս բոյսով կը պատրաստէին աւել, իսկ բուռքաղի ժամանակ այս բոյսով խուրձ մը կազմած՝ կը ցցէին մանգաղին դիմաց որպէս ապաւէն աւել ընդդէմ չար աչքերու: Ուստի, բոյսն ունենալով թէ՛ աւելի եւ թէ՛ ապաւէնի դեր՝ կը կոչուի Ապաւել կամ Ապաւէն: Եւրոպացիք ասոր արմատը բոհրելով կը պատրաստեն փոշի մը (chicorée) եւ կ՛եփեն սուրճի հետ: Ամէն գաւառ այս բոյսին համար ունի իր յատուկ անունը՝ եղերդակ, ճարճատուկ, ճարճատ, ճարճրուկ, ճարճարակ, դառնիճ, եղեսպակ, հինդք, վայրի հազար…

ԱՊՐԻ ԾԱՂԻԿ

Ապրի Ծաղիկ

Հայ գիւղացի երեխաներ այս ծաղիկը կը սիրէին կոչել Չէրքէզ Գլուխ՝ նմանութիւն մը տեսնելով այս ծաղիկին եւ չէրքէզներու մորթէ գտակին միջեւ: Վանեցիներու Մարգրտի Մէր ծաղիկն է: Սեբաստացիք կը սիրեն զայն կոչել Ժէնկէռի Ծծուկ (բժշկարաններու մէջ՝ Ծծմօր): Անոնք այս ծաղիկին թերթերը կը չորցնեն եւ անանուխի հետ խառնելով՝ կը հանդերձաւորեն իրենց սոխապուրը: Թուրքերը այս ծաղիկը կը կոչեն Peygamber Düğmesi (Մարգարէի Կոճակ): Անգլիացիներու համար ալ կոճակ է այս ծաղիկը՝ Bachelor’s Button (Ամուրիի Կոճակ), նաեւ Կապոյտ Շիշ (Bluebottle):

ԱՊՐԻՄ-ՄԵՌՆԻՄ

Ապրիմ մեռնիմ

Երիցուկի ժողովրդական անուններէն է Ապրիմ-Մեռնիմը: Մինչեւ այսօր սովորութիւն ունինք այս ծաղիկի թերթերը յաջորդաբար փրցնելով մեր բախտը գուշակելու: Ապրիմ-Չապրիմ… Հայ երեխաներ այս ծաղիկին կու տան նաեւ Թուրքի Ծաղիկ անունը՝ նմանութիւն մը տեսնելով այս ծաղիկի ճերմակ թերթերուն եւ թուրք մոլլաներու ճերմակ փաթթոցին միջեւ: Կայ նաեւ այս ծաղիկին վատաբոյր տեսակը՝ Օշօշիկ, որուն ֆրանսացիք կու տան Camomille de Chien (Շան Երիցուկ) անունը: Հետաքրքրականօրէն, օշօշը որոշ բարբառներու մէջ հոմանիշ է շան: Հայ գիւղացիք շունը կանչելու ատեն օշ-օշ կը պոռան, վռնտելու ատեն՝ օշտ: Մանկական բառով օշօն շուն է: Հայկական գիւղերու մէջ շատ սիրուած խաղ էր Օշօշը…

 

Օգտագործուած աղբիւրներ

Ղեւոնդ Ալիշան, Հայբուսակ, Վենետիկ-Սբ. Ղազար, 1895։
Ալեքսանդր Արարատեան, Հայաստանի ծառերը եւ թփերը, Երեւան, 1951:
Կարապետ Գաբիկեան, Հայ Բուսաշխարհ, Երուսաղէմ, 1968:
Թ. Ծատուրեան, Բոյսերի անունների լատիներէն-հայերէն-ռուսերէն բառարան, Երեւան, 1970:
Պ. Ղանդիլեան, Ա. Յովսէփեան, Լ. Պետրոսեան, Բուսաբանական բառարան, Երեւան, 1970:
Անձնական նօթեր եւ «մկրատուած» զանազան-զարմանազան թերթեր

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: