ՄԱՆՉՈՒԿԻ ՄԸ ԵՐԱԶԸ

37097610_948146032034063_9160012425901113344_n

ԱՍՈՒՆ

Չարաճճի մանչուկ մը, որ ո՛չ սպառնալիքով, ոչ ալ պատիժով կը մտահոգուէր։
Ի՛նք պէտք է ըլլար դասարանի կեդրոնական դէմքը, ընկերներուն ուշադրութեան առարկան։ «Կը խաղար» ի՛ր դերը։

Բոլորին կողմէ սիրուած, բարի, հաճելի, ժպիտ առթող, մթնոլորտ ստեղծող այս մանչուկը իր տարեկիցներուն նման աւարտեց նախակրթարանը ու «կորսուեցաւ» օտար միջնակարգի մը մէջ։

Պատահական հանդիպումներ կը հաստատէին անոր նկարագրին անփոփոխ մնացած ըլլալը՝ մանչուկի խենթուկ ձեւեր, բարձրաձայն արտայայտութիւններ, հայկական լերան մը անունը կրելու իր խրոխտ գիծով։

Տարիներ ետք, կ’իմանայի, որ այդ մանչուկը իբրեւ ասպարէզ ընտրած էր թատրոնի ճամբան։

Օտար բեմերու վրայ ելոյթներու սկսած էր արդէն։

Ուրեմն, մանկութենէն խաղցած խաղը դարձուցած էր ասպարէզ։ Ի՛նքն էր։ Իր ընտրութեան գիտակից, երբեմնի անհաւասարակշիռ երեւցող այդ մանչուկը առած էր հաւասարակշռուած որոշում մը, ընտրած էր իր կեանքի ուղին։

Ուսուցիչի գոհունակութիւնը հոն կրնար աւարտիլ, եթէ…

Եթէ տարիներ ետք, հեռաձայնին միւս անկիւնէն չլսուէր ծանօթ ձայնը այդ փոքրիկին, որ հիմա երիտասարդ դարձած էր։ Այլեւս կը խօսէր մեծի պէս, նոյնիսկ կոչականները փոխուած էին։

Կը խնդրէր հայերէն բանաստեղծութիւն մը, թատերական ի՛ր խումբին համար։
Անշուշտ կարիք չկայ բացատրելու այն հաճոյքը, որ կ’ապրի հայերէնի ուսուցիչ մը, երբ իրեն կը դիմէ իր նախկին աշակերտը, հայերէնի օգնութեան համար։

Բնականաբար նիւթը կրնար փակուիլ, բայց…

Բայց, ելոյթէն ետք, որուն բնականաբար ականատես դարձած էի ու վայելած իր մտասեւեռումները՝ իւրաքանչիւր առիթը պատշաճեցնելու, ո՛չ բռնազբօսիկ, ներկայացնելու ի՛ր ինքնութիւնը բառով, ձայնով, պատկերով, գիրով ու մտածումով։

Ինչպէս նշեցի, բայց…
Ելոյթէն ետք, ստացայ հեռաձայնային իր պատգամը։ Այդ խենթուկ մանչուկը, որ մեծցած ու դարձած էր խենթուկ երիտասարդ, չէր ծածկեր իր յուզումը, ըսելու, թէ ո՛չ մէկ օր երեւակայած էր, որ ինք հանրութեան առջեւ կրնայ ՀԱՅԵՐԷՆ արտասանել, էջեր սորվիլ ու հայերէնով բեմ բարձրանալ։

Ուրախ էր, գոհ էր, թաքուն հպարտութիւնը կը յորդէր։

Մինչ Համաստեղէն զուգահեռը կը գծուէր մտքիս մէջ՝

«Մի՛ հարցնէք, ո՞ւր է, ի՞նչ է,
Ո՞ւրկէ կու գայ Հայու Ոգին։
Ինչպէս արեւն է հուրհրան,
Ինչպէս կանաչն է դաշտերուն,
Ա՛յ, ճիշդ այդպէս, ամէն տեղ է
Հայու ոգին։
․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․
Ձեր հոգւոյն մէջ պիտի գտնէք
Ձեր լեռներուն ու ժայռերուն մէջ թաքնուած,
Արձագանգի պէս թաքնուած,
Հայու Ոգին։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

ՔԱՅԼԵՐՈՒՍ ՀԵՏ

36875960_945574018957931_6740326833151016960_n (1)

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Այլեւս վճռական որոշում մը պէտք էր առնէի, որովհետեւ Երկուշաբթի օրերը, խոստումիս համեմատ, ոչ ռեժիմի կը սկսէի, ոչ ալ կը մտածէի քիչ մը ձերբազատուիլ աւելորդ քիլօներէս, որոնք առողջութեանս կը վնասէին:

Ժամադրուած ժամուն բժիշկին էի: երբ ուզեց կշիռքին վրայ նայիլ, թէ ո՛ւր հասած են կուտակուած ճարպերը, քիչ մնաց կշիռքը պիտի պայթէր, եւ կամ ինծի այդպէս  թուեցաւ։ Յաճախ բարեձեւ մարմնի տէր եղած եմ, եւ հիմա, շատ չուտելով հանդերձ,– եւ կամ ես ինքզինքս այդպէս կը համոզէի, առաւել՝ ստամոքսս աղբապարկի նմանցնելով,– կուլ կու տայի ամէն վայրկեան ինչ որ գտնէի խոհանոցի այդ «սառնարան» կոչուած հրէշին գրպանը՝ տեսակաւոր ուտելիք։ Թերեւս ալ սովորութիւն դարձած էր ասիկա, երբ ալ տուն վերադառնալով քեզի ձայն տուող չկայ, միայն պատերն ու ամայութիւնը քեզ կը դիմաւորեն, հետդ ալ չեն խօսիր, քու լեզուդ չհասկնալնուն պատճառաւ, մինչեւ, երեկոյեան, գործէն յոգնած ամուսինիդ տուն վերադարձը:

Ըստ բժիշկին, ուտելէն աւելի, օրական քալելը կարեւոր է, եւ այսպիսով, այս առաւօտ կանուխ փողոց իջայ յաղթական զգացումով մը, վճռական, համոզուած, որ կամքս  պիտի յաղթէ այս դժուարութեան ալ:

Առաւօտեան ժամը եօթն էր․ մեր թաղին վերի անկիւնը խումբ մը կանգնած էր, դպրոցին դիմաց․ այո՛, այսօր առաջին օրն էր տասներկրորդ դասարանի աշակերտներու պետական եւ ճակատագրակա՛ն քննութիւններուն։ Ըստ այս երկրի օրէնքին, պաքալորիայի աւարտին, գումարած նիշերովդ ապագադ կ’որոշուի՝ սիրած ճիւղդ կրնաս ուսանիլ կամ ոչ. նոյնիսկ եթէ տարիներով ուշիմ եւ աշխատասէր եղած ես, բայց պէտք եղած ուսուցիչները չունիս եւ դասերը կուլ տուող չես, պաքալորիայի բառարանին «պասմաճեան» չես եւ անհանգստութեան մը պատճառաւ ալ լաւ դիմում չկատարես՝ չես յաջողիր։ Ճակատագիրդ որոշողը անշուշտ ամավերջի պետական քննութեան արդիւնքը կ’ըլլայ։ Ըստ նիշի պիտի դիմես համալսարան, սիրես կամ ոչ, եթէ ոչ՝ կրկին պիտի մասնակցիս այս տաժանագին, խտացուած եւ ոչ շատ լաւ սերտուած քննութեան հեւքին։ Մէկ լաւութիւն միայն կայ այս վերջին տարիներուն, կրթութեան նախարարութեան նոր որոշումով․ եթէ աշակերտը երեք նիւթ լաւ չդիմէ կամ ձախողի, աւելի բարձր նիշ ապահովելու նպատակով կրնայ մի քանի շաբաթ ետք կրկին դիմել։ Իսկ եթէ պայմաններդ կը ներեն, դուրս ճամբորդելով թէ աւելի բարձր մակարդակի համալսարան կը մտնես, թէ ալ նախասիրածդ կ’ուսանիս:

Խեղճ ծնողներ ընտանեօք եկած են իրենց զաւակներուն հետ, որպէս քաջալերանք, եւ աւելի մեծ անհամբերութեամբ կը սպասեն այդ «արկածախնդրական վիրաբուժութեան», որ մահու կենաց հարց է․ իրենց զաւակին բերնէն պիտի լսեն, որ լաւ դիմած է կամ մէկ նիշ կորսնցուցած եւ կամ չէ կրցած լաւ գրել․ Աստուած մի՛ արասցէ, եթէ այդպիսի բան մը ըլլայ, շատ պատահած է, որ թեկնածուները առաջին օրէն իսկ կը քաշուին եւ յաջորդ տարուան կը յետաձգեն ամբողջ այդ արարողութիւնն ու վիրաբուժութիւնը, որովհետեւ ձախողութեան լուրը ալ աւելի վատ կը թուի:

Շատեր ալ յաճախ կը կարգադրեն այնպիսի բաներ, որոնց մասին վերջերս լսեցի․ օրինակ, սրահ կը վարձեն, որպէսզի հոն կեցող ուսուցիչները օգտակար դառնան եւ իրենց քովի շիփ-շիտակ պատասխաններով տուեալ աշակերտին օգնեն։ Մինչեւ իսկ պատահած է, որ բարձր նիշերով յաջողութիւններ ըլլան, բայց այս մէկը անօրինական է եւ վտանգաւոր․ երբ քննիչը հանդիպի, կրնան եւ այդ աշակերտը եւ ուսուցիչը արտաքսուիլ։

Քայլերս կը նետեմ կամաց-կամաց։ Գետինը նետուած են թուղթէ թաշկինակներ, պատռուած տետրակներու էջեր, ծխախոտի մնացորդներ, ծամօններ, եւ չեմ-գիտեր- ինչեր։ Քալած ատենս, միշտ ուշադիր, այդ աղբերէն խուսափելով, մաքուր տեղեր կոխելով, մէյ մը աջ, մէյ մը ձախ, քիչ մը մայթին վրայէն, ետ վար, ետ վեր, քայլ առաջ եւ այսպէս, ուղիղ ճամբայ մը չունիմ, քիչ մըն ալ յոգնեցուցիչ է այս ամբողջը։ Հօրս խօսքը կը յիշեմ, որ միշտ կը կրկնէր՝ «Կռնակդ՝ շիտակ, ճակատդ՝ բաց եւ բարձր․ ոչ մէկ ամչնալիք կէտ ունիս»։ Ինք մարզիկ եղած էր, եւ այսպիսի բաներ իրեն համար կարեւոր էին:

Հետս քալող չկայ, որպէսզի կարենամ զրուցել հետը եւ չզգամ մինակութիւնս: Միայն ինծի նման խենթ մը այս ժամերուն կրնար քալելու ելլել հոս՝ Լաթաքիա։ Այս քաղաքը քաղաքիս՝ ծննդավայրիս չի նմանիր, հակառակ նոյն երկրին մէջ ըլլալուն։ Ժողովուրդին ապրելակերպը, սովորութիւնները, վարքուբարքը տարբեր են։ Չեմ ըսեր, որ մերը աւելի լաւ էր, քանի յարգելի է ամէն մէկուն որդեգրած կենսաձեւը, բայց օրինակ մը տամ․ երբ իմ ծննդավայրիս մէջ, նոյն այս ժամերուն, տարիներ առաջ, քալելով պետական քննութեան կ’երթայի, արդէն մաքրող պաշտօնեաներուն կը հանդիպէի, որոնք, թէեւ ոչ բծախնդիր, գէթ մեծ աղբերը կը հաւաքէին փողոցներէն, խոշոր, փայտեայ գաւազանով մը, ծայրը՝ բարակ ճիւղերէ պատրաստուած աւել․ այդ աղբերը տեղ-տեղ կոյտերու կը վերածէին եւ հաւաքելով կը լեցնէին իրարու փակած մետաղեայ զոյգ տակառներուն մէջ։ Կառքը հոս-հոն հրելով կը կրկնէին իրենց արարքը: Նոյնիսկ վերջերս, պատերազմի այս վիճակին մէջ, երբ տուն կը վերադառնայինք, մեր տան թաղը մաս-մաքուր մեզի կը սպասէր: Տակաւին չեմ խօսիր այն մասին, թէ երբ տարիներ առաջ, պատերազմին պատճառաւ Աթէնք հաստատուեցանք, իբրեւ թէ ամիս մը մնալու,– եւ այդ ամիսը վերածուեցաւ ամիսներու, հոն, պատուհանէս կը նշմարուէր ամբողջ Գասոմուլիի թաղը, մինչեւ իսկ հեռուն գտնուող բարձր բլուրը, որու վրայ հանգչած էր հնութեան էջերուն պատկանող տաճար մը,– մաքրութիւն կը բուրէր գետնէն մինչեւ երկինք: Առաւօտեան ժամը չորսէն կը սկսէր հնչել թրամուայի երկաթուղիի ձայնը, կանուխէն ՝ ժամը 6:00ին։

Կոկիկ տիկիններ, մաքուր հագուած եւ մազերնին նոյնիսկ շինուած, ձեռքերնին՝ ձեռնոց, գետինները կը մաքրէին: Որքան հաճելի տեսարան եւ քաղաքը մաքուր պահելու կերպ էր։ Հոն բնակիչները շատ աղբ չէին թափեր, բայց ամէն երկու կամ երեք ընտանիքէն մէկուն շունը բաւարար էր այդ ճամբաները աղտոտելու:

Կը յիշեմ մայթերու վրայի թթենիները, նարնջենիները, հոտաւէտ ծաղիկները այնքան անուշ կը բուրէին, երբ քալելու կ’ելլէի Գասոմուլիէն անցնելով Նիոս Գոսմոս, թրամուայի գիծին զուգահեռ մինչեւ ծովեզերք, կը հանգչէի, եւ քիչ մըն ալ ծովը կը դիտէի եւ կը զրուցէի ներաշխարհիս հետ:

Մարզանքի այս արարողութիւնը կը կատարէի կէսօրէ ետքերը, արեւէն խուսափելու եւ քիչ մըն ալ խճողուած տունէն փախուստ տալու համար: Հետաքրքրական էր, երբ ամենէն տաք օրերուն, շուքին կանգ կ’առնէի, շատ զով հով մը կը գինովցնէր, կարծես բնական, ելեկտրականութեամբ չաշխատող զովացուցիչ ըլլար: Ճամբուն երկու կողմերը այնքան գեղեցիկ խանութներ կային․ դժբախտաբար անոնցմէ մաս մը մէկիկ-մէկիկ փակուեցաւ վերջնականապէս, ծախու դրուած ըլլալով: Յաճախ պատշգամները դիտելով կը յիշէի Հալէպի բնակարանս, ուր իմ ալ պատշգամս մեծ եւ գեղեցիկ էր, օժտուած սեղան-աթոռներով եւ գեղեցիկ ծաղկանոցով մը։ Աթէնք տուն մը վարձած էինք, երկու ընտանիքով կը բնակէինք, թէեւ սիրով եւ համաձայնութեամբ, ամէն օր մէկս՝ Անին կամ ես, ճաշը պատրաստելու պարտականութիւնը յանձն կ’առնէինք, իսկ միւսին կը մնար տան մաքրութիւնը: Շատ ուրախ ժամեր կ’անցընէինք այդ փոքրիկ տան մէջ, ուր համերաշխութիւն եւ սէր կը բուրէր:

Գոց գիտէինք թրամուային անցնելու ժամերը, շատ հաճելի կը թուէր այդ մէկը, քանի մեր քաղաքը տարիներ առաջ անոր հին տեսակը ունեցած է, Թիլէլի մայր գիծին վրայ․ վերջին տարիներուն ալ այդ երկաթեայ գիծը, որ որպէս հետք մնացած էր, հանեցին:  Սենեակիս այդ պատուհանէն զեփիւռը ներս գալով կը գգուէր կարօտախտէ թառամած երեսս եւ կը զովացնէր այրող սիրտս օտարութիւն կոչուող այս երկրին մէջ, որուն ոչ լեզուն ծանօթ էր, ոչ ալ մարդոց ապրելակերպը, թէեւ քիչ մը նման էր մեր ապրելակերպին: Բարեբախտաբար Հալէպէն մի քանի ծանօթ ընկերուհիներու, նաեւ սրտի մօտիկ Տէր Հօր ներկայութիւնը հարազատութիւն բուրող ազդակներ էին:

Հոս՝ Լաթաքիա ալ, ունեցայ շատ լաւ շրջանակ մը՝ եկեղեցի, դպրոց, ակումբ․ բոլորին ծանօթ եմ, մինչեւ թաղի խանութպաններուն, նոյնիսկ ոչ-հայերուն, որոնք զիս «ճարըթնէ» կը կոչեն եւ շատ կը յարգեն, գիտեն, որ հալէպցի եմ եւ հայերուն դպրոցը կը ծառայեմ, անշուշտ առանց գիտնալու մանրամասնութիւնները: Ունիմ նաեւ լաւ դրացիներ, հայ թէ յոյն, բոլորը կը փորձեն ամէն ճիգ թափել, ինծի օգտակար դառնալու համար:

Կը հասնիմ լատիններու եկեղեցին, միտքս կու գայ մեր Ազիզիէի տան դիմաց գտնուող լատինաց եկեղեցին։ Երբ առտուան ժամը եօթին զանգակներու ղօղանջը հազիւ լսուէր, տինկ-տինկ… մինչեւ եօթներորդը, տղոցս կը բացագանչէի՝ «Արագ-արագ, քառորդ ժամէն օդօքարը կու գայ», եւ դպրոց երթալու վազքը կը սկսէր, որովհետեւ մէկ ժամ առաջ դասերը վերաքաղ պէտք էր ըլլային։ Ախ, այդ օրերը, երբ հայերէնի գրաւոր ըլլար եւ կամ քննութիւն, մինչեւ վար հասնիլնին կրկին կը հարցնէի՝ «Այս բառը է-ո՞վ թէ եչ-ով․ չմոռնա՛ս, տղա՛ս»:

Որքան գեղեցիկ եւ համով օրեր էին:

Քայլերս կ’արագացնեմ, վրաս խանդավառութիւն մը կայ, բաւական ճամբայ կտրած եմ, երկինքը կը դիտեմ, ամպերը, բամպականման ամպերը, որոնցմէ ամէն մէկը ձեւ մը ունի, մանկութեան օրերս կը յիշեմ, երբ քրոջս եւ եղբօրս հետ երկինք նայելով ամէն մէկը բանի մը կը նմանցնէինք․ նոյնը ըրած եմ նաեւ զաւակներուս, կամ ոեւէ պզտիկի մը, որ ինծի կը վստահուէր:

Կաս-կապոյտ երկինքը զիս տարաւ Քեսապ՝ մեր ամառնային ընտանեկան տունը, տեսակ մը full house: Հոն նորէն քալելու կ’ելլէի իմ շատ սիրելի դրացուհիիս՝ Ծովիկին հետ․ տաժանագին արարողութիւն մըն էր, ամբողջ զառիվեր մը հեւալով կը բարձրանայինք, բայց այնքան գեղեցիկ եւ դալար բնութիւնը մեր թոքերը կը մաքրէր եւ կայտառ մարզիկներու նման, քիչ մը խօսելով, քիչ մը խնդալով, քիչ մըն ալ մորմենի քաղելով, կը հասնէինք շիփ-շիտակ ճամբայ մը, որ կը կոչուէր Բենելէք։ Հոն թեւերս բանալով արծիւի նման կը սկսէի վազել աջ ու ձախ․ այդ ժամերուն քիչ երթեւեկ կ’ըլլար. օգտուելով ամայութենէն, եւ դէմը, դէպի ծով երեւցող, մղոններ հեռու այդ հրաշագեղ տեսարանէն խանդավառուած եւ գինովցած կը սկսէի պոռալ եւ մէջս կուտակուած բոլոր հանգոյցները քակել։ Տարիներով պատերազմէն հեռու գտնուիլս, թափառական վիճակնիս, զաւակներէս եւ հարազատներէս հեռու ըլլալս, անորոշութիւնը եւ տան բազմանդամ ըլլաը փոխադարձ յարգանք եւ զոհողութիւն կը պահանջէին։ Այս բոլորը մէկիկ-մէկիկ կը քակուէին, մաքուր շունչով կը լեցնէի թոքերս եւ հոգեկանս․ միայն Ծովիկին խնդուքի ձայնը կը լսուէր, բայց հաճելի կը թուէր ինծի․ ան ազնիւ ընկերուհիս էր:

Եւ այսպէս կը վերադառնայինք տուն, սուրճ խմելու եւ քիչ մը լեռնէն-ձորէն խօսելու: Կէսօրէ ետքերը, թոնիրին հոտը կու գար, Սօսին նոր հաց թխած կ’ըլլար եւ կը հիւրասիրէր բոլորս․ մեր տունէն կ’երթային խմորեղէններու եւ բլիթներու ուրիշ տեսակներ, իրենցմէ կու գային գետնախնձորով պատրաստուած կոլոլակներ, Քեսապի համեմներով: Յաճախ, առաւօտ կանուխ, երբ դուռը բանայինք, կողովներով կամ սակառներով պտուղներ դրուած կ’ըլլային, եւ կամ խոշոր, շատ խոշոր կաղամբ մը։ Մէկ խօսքով, մեր աննման դրացիները իրենց պարտէզի լաւագոյն հունձքը մեզի կը նուիրէին, որպէս սիրոյ եւ յարգանքի նշան: Անշուշտ յարգանքը փոխադարձ էր: Եւ թաղի բոլոր բնակիչները, մէկ ընտանիքի նման, շատ հաճելի պահեր կ’ապրէին միասնաբար: Իսկ մեր տան աջին գտնուող Էքիզօլուխի այդ հռչակաւոր ակէն զուլալ եւ համով ջուրը կը վայելէինք նախ միայն ամառները, ապա նաեւ ձմեռուան սառնամանիքին: Յատկապէս ջուր կրելու եւ մատակարարելու գործողութիւնը, իսկ օրական վերի սենեակները ելլելն ու իջնելը արդէն մարզանք կը համարուէին:

Կը հասնիմ արդէն Օղարիթին շուկան․ քիչ մը դադար առնելու համար գնումներ պիտի ընեմ, շուկան շատ աղտոտ է, բայց կանաչեղէններն ու պտուղները զգլխիչ, մաքուր եւ թարմ, մաքուր ջուրով ջրուած եւ աճած են։ Ծախողէ ծախող կը տարբերին անոնք։ Կ’ընտրեմ կոկիկ եւ մաքուր վաճառողները, արդէն զիս ալ գոց սորված են եւ լաւագոյնը կու տան:

Ետքը առարկաները ձեռքս կը ծանրանան․ ոչ ինքնաշարժս քովս է, ոչ ալ Հալէպի նման, պզտիկ տղաք կան, որ ձեռքէդ առնելով, շալկելով տուն հանեն, եւ վերջն ալ, երբ իրենց ջնջին գումարով մը վարձատրես, «Ալլահ Եըրզըէք խալէ», ըսեն, եւ ոչ ալ Աթէնքի նման, ուր հանրակառքը մինչեւ տանդ դիմացը կը հասցնէ քեզ, եւ կամ Քեսապի նման, ուր նպարավաճառը իր անձնական վանովը ապրանքը կը ղրկէ մինչեւ տունդ։ Ստիպուած՝ թաքսի մը առնելով կը հասնիմ տուն, ելեկտրականութիւնը չանջատուած կը փորձեմ վերելակով բարձրանալ չորրորդ յարկ եւ ոչ թէ Հալէպի տանս նման առաջին յարկ, ուր նոյնիսկ չէի սպասեր վերելակին:

Եւ յաղթական, առաջին օրը, աշխոյժ գործի լծուեցայ: Պատրաստ էի յաջորդ օրուան եւ աւելի քալելու, նաեւ մտորումներս գրի պիտի առնէի, օրը օրին:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

ԺՊԻՏ

36686779_1950517534998274_6990431446041100288_n.jpg

ԱԿՈՒՍԹԻՆ ԱՆԱԼԵԱՆ

Ժպիտը մարդկային էութեան բնատուր յատկութիւն մըն է:

Անկեղծ ժպիտը, դրական յուզումներ եւ զգացումներ կ’արտայայտէ: Ընդհանրապէս ուրախութիւն կ’արտայայտէ, նաեւ՝ խաղաղութիւն, երջանկութիւն ու բաւականութիւն:

Երկու շաբաթ առաջ, բժիշկուհին ըսաւ․ «Կամաց-կամաց ձեր մանկիկը պիտի սկսի ժպտիլ: Պիտի տեսնէք, թէ ի՜նչ գոհութիւն պիտի զգաք»:

Ամէն օր, երբ գործէս տուն կը վերադառնայի, սիրող ժպիտ մը միշտ կը գտնէի՝ կեանքի ընկերուհիիս խանդավառութիւնը: Այսօր մէկ հատ ալ աւելցաւ՝ պզտիկ ու գեղեցիկ զաւակէս:

Վանան մեզի ջերմօրէն կը ժպտի ու այսպէս մեր տրամադրութիւնը կը բարձրացնէ, իմաստ կու տայ մեր օրերուն: Իր ժպիտը գին չունի, սակայն մեզ շատ կը հարստացնէ: Իր ժպիտը մեր ուրախութեան աղբիւրն է:

Գիտենք, որ ապրելով այս աշխարհին մէջ, կրնանք զանազան դժուարութիւններ ունենալ, բայց առաջ որ աշխարհը փորձէ մեր ժպիտը փոխել, ան պիտի փոխուի Վանային ժպիտով:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱՄՇԷՆ, ԿԷՕՆԻՒԼ ԱՊԼԱՆ (Գ.)

36629646_1946283622088332_5502737336863031296_n

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

– Պու տաղլարտա էղէնթաբլար կէզէրտի… (Այս լեռներուն վրայ եղնիկներ կը պտտէին):

– Ապլա՛, ո՞ւր գացին անոնք:

– Ճանի ատամլար հէփսինի էօլտիւրտիւ, ինսանա քըյան հայվանա աճը՞ր մը (Ոճրագործները բոլորը մեռցուցին, մարդ մեռցնողը կենդանիին կը մեղքնա՞յ):

Կ’երթայինք դէպի Խալա։ Այսօր մեզի հետ էր Թիւրքան հօրքուրը, քանի որ Խալան անոր գիւղն էր: Այս գիւղի մարդոց «հաստ կողերով մարդիկ», կ’ըսէին…: Ինչո՞ւ… որովհետեւ ասոնք շատ հսկայ կազմուածքով մարդիկ էին: Թիւրքան հօրքուրն ալ այդպէս հաստ, իրենց ըսածին պէս՝ «փորնակ», հաստ փորով կին մըն էր:

– Պու խաս էրմէնիտիր (Ասիկա իսկական հայ է),- կ’ըսէր ապլան:

Հօրքուրը միշտ լուռ էր, սակայն դէմքին վրայ՝ խնդուքը անպակաս: Ես զայն նմանցուցի սամաթիացի պապայիս հին բարեկամուհիներէն Պայծառ մայրիկին․ ան ալ հաստ կողերով մարդոց ցեղէն էր հաւանաբար:

Այդ օր մինիպիւսով կը ճամբորդէինք, շուրջ տասը հոգինոց խումբ մըն էինք: Մեզի կ’ընկերանար այդ գիւղերու անցեալին տեղեակ անձ մը:

– Շիմտի քիլիսայա կիտէճէզ (Հիմա եկեղեցի պիտի երթանք):

– Քա՛, մարդիկը դարձի էկան, մեզի եկեղեցի կը տանին,- ըսաւ Անին:

Եկանք, հասանք փայտաշէն մզկիթի մը առջեւ:

– Է՞… քիլիսէ նէրտէ (Եկեղեցին ո՞ւր է):

– Իշտէ պու քիլիսայտը, ճամի եաբթըլար (Ահա աս եկեղեցի էր, մզկիթի վերածեցին):

– Գրեթէ բոլորին դէմքին վրայ նշմարեցինք զայրոյթը: Մեզ առաջնորդողը պատմեց, թէ ինք անձամբ տեսած էր այդ եկեղեցիին տակէն ելած Մարիամ Աստուածածնի արձանիկ մը:

– Ալտըքլարը կիպի կէօթիւրտիւլէր (Առին ու տարին զայն),- ըսաւ:

Ինք պզտիկ էր ու միայն կը յիշէր Աստուածամօր արձանիկը, որ իր վրայ շատ մեծ ազդեցութիւն ձգած էր: Յանդգնեցանք հարցնելու, թէ ինք իսլա՞մ էր. պատասխանը կարճ, կտրուկ եւ ճիշդ միւսներուն նման․

– Պիզ Ալլահա ինանըրըզ, կէրիսինի պօշ վեր (Մենք Աստուծոյ կը հաւատանք, մնացեալը կարեւոր չէ):

Մենք կը խորհէինք, թէ որքան բախտաւոր եղեր ենք, գոնէ մեր հաւատքը անխախտ պահելով: Այստեղի մարդիկը պարտաւորուեր են կրօնափոխ ըլլալ: Իսկ անոնք, որոնք պայքարեր են, տուժեր են իրենց կեանքը: Սակայն տարիներու հոլովոյթին մէջ անոնցմէ շատեր դարձեր են կրկին քրիստոնեայ, իսկ մէկ մասն ալ, որ բաւական շատ է, ըստ իս, մնացեր է առանց կրօնքի ու առանց ինքնութեան:

Ճաշի համար եկանք խենթի նման հոսող գետեզերք մը. կրկին հոյակապ տեսարան մըն էր մեր աչքին պարզուածը: Համեղ էր ձուկը, աղցանը. համով էին մեր բարեկամները, անոնք կը վայելէին իրենց ազգակիցներուն ներկայութիւնը եւ այս մէկը յայտնի էր իրենց նայուածքէն: Յաղթական իր շուրջը կը դիտէր ապլան ու կ’ըսէր, թէ ինք շատ բախտաւոր է իր «հայ խնամիներուն» ներկայութեամբ:

Կառքը մեզ կ’առաջնորդէր դէպի Վիժէ (Ֆընտըքլը): Անոնք ճամբան կ’երգէին, մեզի միմիայն եղանակով ծանօթ երգեր, որոնց բառերը անհասկնալի էին: Ապլան կը պատմէր իրենց տան առջեւ եկող չէրչիներուն մասին: Անոնք հոն կը բերէին զանազան ներկեր, քապութ կ’ըսէին կապոյտին: Կ’ըսէինք, թէ ահա՛, հայերէն բառ մը եւս ըսիր․ կ’ուրախանար: Չէրչիին բերած ապրանքներուն փոխարէն անոնք ալ լուբիա եւ այլ ուտելիքներ կու տային մարդուն, այսինքն առանց դրամի առուտուր կ’ընէին: Ներկերն ալ կը գործածէին կապերտ շինելու համար: Կապերտներէն կարելի կ’ըլլար հասկնալ ընտանեկան կեանքի պայմանները, ինչ որ առանձին մասնագիտութիւն էր։

Ապլան յանկարծ կ’արտասանէր բառեր, որոնք նախ անհասկնալի եւ յետոյ հասկնալի կը դառնային ինծի․

– Աքլէթառա աքիս կէլմիշ (Աքլորի թառին աքիս եկեր է):

Վիժէն ոչինչ գտանք, անցեալէն հետք մը նոյնիսկ չկար: Աւելի վերջ ուղղուեցանք վայր մը, ուր կային երկյարկանի տնակներ՝ բոլորովին լքուած, խոշոր պարտէզներուն մէջ, միայն քիվիի ծառեր գոյութիւն ունէին:

– Պուրտա թիթեռ չօք (Հոս թիթեռնիկներ շատ են),- կ’ըսէր ապլան,- հա, պաքըն, պու տա սեհենտեր (Տեսէք, այս ալ սեհենտեր է)։

Տուներուն տակ կար պարապութիւն մը, աւելի ճիշդը տունը նստած էր չորս հաստ սիւնի վրայ: Ան կ’ըսէր, թէ ասիկա մուկերու ծուղակ մըն է:

Իրականութեան մէջ հոս կրնար դառնալ Թոսքանայի նման վայր մը, սակայն այդ մարդիկը իրենց անձուկ պայմաններով կարելիութիւն չունէին զբօսաշրջիկներու հետաքրքրութիւնը շարժող հիմնարկութիւն մը կառուցելու:

Իրիկուան դէմ, վերադարձին, հանդիպեցանք մեր տան մօտիկ գիւղը՝ Քարէնտօր, հաւանաբար՝ քարէ դուռ. այդ փոքրիկ գիւղը ունէր թէյարան մը միայն, սակայն հոն կը ծախուէին նաեւ գիրքեր: Հոն գտանք «Կոր» պարբերաթերթը: Թերթը համշէնցիներու մասին գիտելիքներ կը պարունակէր, նաեւ կը սորվեցնէր հէմշինճէ (Համշէնի լեզուն): Ջանացինք բացատրել, թէ հէմշինճէ չէ, այլ սոսկ հայերէն է այդ լեզուն, որ աղաւաղուած է: Իրենց համար դիւրին չէր հասկնալը եւ կամ ալ այդպէս կը ձեւացնէին:

Այդ միջոցին հասակաւոր, դեղնորակ, մազ-մօրուքը իրար խառնուած փալեաչոյի նման մարդը ապլային վրայ վազեց ու ըսաւ.

– Կէօնի՜ւլ, քիլիսայը նէ զաման եափաճազ, պէն չալըշըրըմ, հա՛ (Եկեղեցին ե՞րբ պիտի կառուցենք, ես կ’աշխատիմ):

Ըսին, թէ «գիւղին խենթն» էր: Խորհեցանք, թէ հոս խենթը խելօքը իրարու խառնուած են, կամ ալ լուսահոգի հօրս ըսածին պէս՝ «Սուտ խենթ եղած է, վանքին հաւերը կ’ուտէ»:

Բարձրացանք մեր թաղը՝ Մաքրեւիչ. ասիկա մօտ էր Բալովիտին: Հարցուցի, թէ հոն շատ բալ կա՞ր. կրկին զարմացան… ուրկէ՞ գիտէի: «Բալ՝ առաւել հովիտ», ըսի, պիշ-պիշ նայեցան ու տրտմեցան:

Ընթրիքը այնքան համով էր՝ փիլիթային (կաթսայ) մէջ եփած զանազան բանջարեղէններ, տան պարտէզէն հաւաքուած, ու միս:

– Հէ՛, հէ՜, հէ՜, թոժինքլէրինիզ աքթը (Թոժինքնիդ՝ շողիքնիդ վազեց):

Դուրսը սոսկալի հով մը սկսած էր անձրեւով միասին: Ըսին, թէ հոս բեդսանձորի (փչող ձոր) նմանեցաւ, ու որոշում տուին ձմրան սենեակին օճախը վառել ու հոն թէյ խմել: Հեքիաթային տեսարան մըն էր. երկար բազմոցներուն վրայ նստած կաղին կ’ուտէինք ու կը շաղակրատէինք:

– Պուրասը մէննակ կիւզէլ տէղիլ, պու էվ հէփ քալապալըք իսթէր (Հոս մինակ լաւ չէ, այս տունը բազմութիւն կ’ուզէ),- կ’ըսէին:

Յանկարծ դուրսէն ձայն մը լսեցինք՝ «Խըր-խօր, խու-խու»։ Վախցած մէկզմէկու նայեցանք: Ապլան տանը միակ այր մարդուն ըսաւ.

– Նամի՛ք, տօմուզ կէլտի, աճըքմիշ զաւալլը (Նամը՛ք, խոզը եկաւ, անօթի է խեղճը):

Նամիքը ակնթարթի մէջ վերնայարկ փախած էր արդէն: Ապլան հանդարտ տեղէն ելաւ ու գնաց խոզին ուտելիք տալու: Մենք երեքս մեր մէջի բեդսանձորը առանց յայտնի ընելու ըսինք, թէ բաւական յոգնած ենք ու արտօնութիւն խնդրեցինք: Անոնք իրենց քթին տակէն կը խնդային: Անոնց համար մենք «լէպլէպիէն վախցող հարսեր» էինք․․․:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԵՒ ԱՅՍՊԷՍ ԼՈՒՌ

36404222_1941278492588845_5370434339643326464_n.jpg

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Լռութեան երգը կը ճանկռտէ ականջներս. մարմնի ոլորտներուս մէջ ալիք առ ալիք կը բարձրանայ անբացատրելի անհանգստութիւն մը ու կը սմքիմ եւ կը կորսուիմ, կ’ոչնչանամ հորիզոնին վրայ աչքէ հեռացող նաւու մը նման:

Լռութեան շունչը կը ներթափանցէ մարմնիս բոլոր մասնիկներէն ներս ու կը դառնամ շնչահեղձ. ափերս կը կարկամին աւազին վրայ եւ անզօր կը խրիմ:

Լռութեան ձայնը կը հնչէ եւ կը կոտտայ իւրաքանչիւր անդամս մարմնի եւ կը հասնի այն պահը, երբ կը թուի, թէ այլեւս արիւնս չի շրջիր երակներուս մէջ, կը մնամ անդամալոյծ: Չի զարներ բազկերակս եւ կը մթննայ շուրջս:

Լռութեան գանգատը ունի իր բողոքը, որ քիչ մը գութ, քիչ մը կարեկցութիւն կը պաղատի ու կը սպասեմ, որ մէկը անսայ, ականջ տայ, ունկնդրէ ինծի, թերեւս ընկերակիցս ըլլայ մեղքերուս, մեղսակից զանազան արարքներուս:

Լռութեան յուզումը մերթ կը բարձրանայ ու կը պոռթկայ՝ հոգեցնցում պատճառելով եւ մերթ կը խաղաղի ու կը չոքէ յատակը, իբրեւ մրուր, անցեալի օրերէն մնացորդ: Ո՜հ, կը սուզուիմ հոգիիս խորունկը. արցունքս շիթ առ շիթ կը լեցնէ բաժակը յորդելու պատրաստ:

Լռութեան խաղը դարձդարձիկ է, իր շուրջ կը պտտցնէ անձս եւ իրեն հետեւորդ կը դարձնէ: Երբեմն կը շեղիմ ու կը պատրաստուիմ վերադառնալ եւ երբեմն ալ անվերադարձ կը շարունակեմ ճամբաս, մինչեւ որ աչքէ անհետանամ:

Լռութեան մթութիւնը վիհ մըն է խորունկ, անյատակ. խոր վիրապ…: Կ’իջնեմ ներքեւը, սակայն չկայ ելք․ ոչ չուան, ոչ ալ սանդուխ: Պիտի կարկամիմ: Խորունկն ի վեր կը դիմեմ, սակայն իւրաքանչիւր շարժումիս աւելի պիտի սահիմ ու թաղուիմ յատակը:

Լռութեան հուրը անմար բոց է. պիտի շրջապատէ եւ յետոյ պիտի լիզէ ու վայրկենապէս լափէ իր հրեղէն կայծերով: Տաքութիւն մը, որ ոտքերէս վեր պիտի բարձրանայ դէպի գլուխ եւ պիտի դառնամ խանձած, ածխացած մարմին մը:

Լռութիւնը՝ մոլորութիւն… լռութիւնը՝ խեղկատակ խրտուիլակ եւ լռութիւնը՝ ի վերջոյ խենթութիւն:

Հիմա կը պաղատիմ զերծ մնալ օրուան թոհուբոհէն, իրարանցումէն, աղմուկէն: Կը ջանամ զերծ մնալ երկերես յարաբերութիւններէն, անապահով եւ անլուրջ փոխադարձութիւններէն: Կեղծաւոր ու չար խօսքեր կը թռչկոտին շուրջը եւ թեւ թեւի պարելով կը ծիծաղին տկար բնոյթներու վրայ:

Կը պաղատիմ, քիչ մը լռութիւն. մթութիւն, բողոք, յուզում, գանգատ, երգ, կայծ… քիչ մը լռութիւն:

Խենթութիւն. խենթութեամբ ոչնչացում:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

«ՏՈՒՆ ՊԻՏԻ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱՄ»

36338208_934937253354941_7423908974669332480_n.jpg

ԾՈՎԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Եթէ կեանքս բաժնեմ երեքուկէս տարիներով մասերու, տասէն աւելի մասերէ պիտի բաղկանայ ան:

Ամենադիւրինը ծնունդէս մինչեւ երեքուկէս տարիքս էր, մօրս գիրկը փափուկ ու անմեղ, հօրս ապահով թեւերուն տակ, որոնց ջերմութիւնը չեմ յիշեր, բայց ամբողջ կեանք մը ենթագիտակցութեանս մէջ զգացած եմ:

Իսկ ամենալեղի, դառնահամ ու անախորժ երեքուկէսի տուփը վերջնականապէս պիտի փակեմ, չբանալու խոստումով:

Տուն պիտի վերադառնամ:

Կարօտս, տառապանքս վերջ պիտի գտնեն, երկար սովէ ետք պիտի կշտանամ, պիտի յագենամ:

Տուն, տուն, տուն պիտի վերադառնամ:

Օդանաւու տոմսս ապահոված օրս, երեւակայութեանս մէջ, զիս կը դիմաւորէին հիւանդ ու յոգնած մայրս, սիրով ու գուրգուրանքով լի քոյրս, իր երկու հրեշտակները, աշխարհէն վերջնականապէս հեռացած, բայց մէջս բերդ կառուցած ողորմած հայրս, ներաշխարհիս առաջին քարը զետեղած բարի մեծ մայրս, հարազատներս ու ընկերներս, ու ես այնքան արագ կը վազէի իրենց, որ ոտքերս, ձեռքերս ու արցունքս ետեւ կը մնային:

Տոմսիս վրայ գրուած էր Ամսթերտամ-Երեւան…

– Բայց իմ տունս Հալէպ է… ես երբեք չեմ եղած Երեւան, ինչպէ՞ս տունս հոն է…

Ապշած կը փորձէի տրամաբանութիւնս ու զգացումներս իրարու մօտեցնել, աւաղ…

Գիտակցութիւնս ուզեցի հաւաքել, բայց չհաւաքուեցաւ, միայն թէ վստահ գիտէի, որ տուն պիտի վերադառնամ, հոն, ուր կայ իմս, սկսած կէտս, զիս անշահախնդիր, յանցանքներովս ու բարիքներովս սիրողները:

Ես տուն պիտի վերադառնամ, մեհեանս, ամրոցս, հանգստութեանս գիրկը:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Ի՞ՆՉ Է ԱՇԽԱՐՀ

36296985_934309753417691_7945811728074276864_n

ՀՈՒԿՕ ՖՕՆ ՀՈՖՄԱՆՆՍԹԱԼ

Ի՞նչ է աշխարհ․ յաւերժ քերթուած,
Ուրկէ կը ճառաքէ ու կը վառի ոգին աստուածութեան,
Ուրկէ կը փրփրի ու կը ցայտէ իմաստութեան գինին,
Ուրկէ ձայնը սիրոյ կը խօսի մեզի։

Եւ փոփոխուող բնոյթն իւրաքանչիւրիս
Ճառագայթ է, որ այս արեւէն կը բեկի,
Համար մը՝ որ հազար ուրիշներու կը հիւսուի,
Որ աննշմար կը մարի, կը հանգի, կը խամրի։

Եւ բայց աշխարհ մ’ալ առանձին,
Լի անլուր ձայներով քաղցրագաղտնի,
Իւրովի, անպիղծ գեղով շնորհալի,
Եւ ոչ մէկը արձագանգ, արտացոլանք միւսին։

Եւ եթէ նոյնիսկ կարենայիր դուն զայն կարդալ՝
Գիրք, որ կեանքիդ մէջ չես մանրազննած։

Hugo von Hofmannsthal: Was ist die Welt? (1890)
Գերմաներէնէ թարգմանեց՝
ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: