ՄԵԾ ՄՕՐՍ՝ ՏԻՐՈՒՀԻԻՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ

ՏԻԱՆԱ ԱՔՄԱՆ

Մեծ մայրս՝ Տիրուհին ծնած է Թուրքիոյ հիւսիսը գտնուող Մէճիթէօզիւ գիւղը։ Մէճիթէօզիւն Ամասիոյ մօտ գտնուող Չորում քաղաքի գիւղերէն է։ Հայրը կը կոչուի Զէնկինին Յովհաննէս. «Զէնկինի»ն իրեն տրուած ածական է, որ կը նշանակէ հարուստ։ Մականունը չենք գիտեր։ Մայրը՝ Հռիփսիմէ Ամասիոյ Մարզուան քաղաքէն հարս եկած է Մէճիթէօզիւ։

Տիրուհին կ’ամուսնանայ Կարապետ Սիմոնեանին հետ եւ կ’ունենան երկու մանչ։

1915ի օրերէն մէկը, թուրք զինուորներ Մէճիթէօզիւ գիւղի որոշ տարիքի տղամարդիկը հարցաքննելու համար կը տանին։ Անոնք չեն վերադառնար։ Քանի մը օր ետք, աքսորը կը սկսի։ Գիւղին բնակիչները, որոնք արդէն կը բաղկանային միայն կիներէ, ծերերէ եւ մանուկներէ, կը լքեն իրենց տուները։ Կը քալեն օրերով։

Տիրուհին ալ աքսորի ճամբան կը բռնէ իր կոյր մօրը՝ Հռիփսիմէին, տհաս տարիքի երկու եղբայրներուն եւ երկու որդիներուն հետ․ Սիմոն՝ չորս-հինգ տարեկան, Գեղամ՝ նորածին։ Ճամբան Գեղամ կը մեռնի։ Տիրուհին մանուկին դիակը կը ձգէ ճամբեզրը, մացառներու տակ։ Մինչեւ այսօր դեռ մայրս կը պատմէ, որ երբ կեսրոջ՝ Տիրուհիին հետ անցնէին մացառուտ վայրերէ, կեսուրը կու լար եւ կ’ըսէր. «Երեխայի լալու ձայն կու գայ ականջիս»։

Կը հասնին Տէր Զօր։ Մանրամասնութիւնները չենք գիտեր։ Ապա խումբով կ’երթան Պոլիս, Եէտիքուլէ գտնուող հայկական հիւանդանոցը, որ այսօր ալ գոյութիւն ունի։

Տիրուհին կը սկսի աշխատիլ։ Գերմանացի զինուորներու լուացքը կը լուայ, կարերը կը կարէ։ Օր մը վերադառնալով հիւանդանոց, ուր կը մնային մայրն ու տղաքը, չի գտներ եղբայրները։ Հիւանդապահուհիները կ’ըսեն, թէ ամերիկացի միսիոնարներ որբ տղաքը Ամերիկա կը տանին։ «Դուն՝ մինակ կին,- կ’ըսեն,- մայրդ՝ կոյր, ինչպէ՞ս պիտի հոգ տանիս անոնց։ Այս երկու տղաքը իրենց կոյր մօր գաւազան պիտի ըլլա՞ն»։ Ճարահատ կ’ընդունի ու եղբայրները կը յանձնէ միսիոնարներուն։ Անոնցմէ այլեւս լուր չեն ստանար։

Տիրուհին մայրիկին եւ Սիմոնին հետ Մէճիթէօզիւ կը վերադառնայ։ Թիւով շատ քիչ հայեր եւ մի քանի ազգական կը գտնէ հոն։ Քանի մը տարի ետք կ’ամուսնանայ Յակոբ Աւետեանի հետ, որ հօրաքրոջը տղան է եւ իրմէ երիտասարդ։ Հայաթափուած այդ շրջանին մէջ մինակ կին ըլլալը շատ դժուար էր․ ազգականները եւ բարեկամները կը համոզեն ընդունելու այս ամուսնութիւնը։ Կ’ամուսնանան։ Աւետեանի մականունը հետագային կը փոխուի եւ կը դառնայ Աքման։ Կ’ունենան երեք զաւակ, առաջինը՝ հայրս է, զոր կ’անուանեն Կարապետ, ի յիշատակ մեծ մօրս՝ Տիրուհիին առաջին ամուսնոյն։  

Յակոբը կ’երթայ զինուորական ծառայութեան։ Նիւթական մեծ նեղութիւններու շրջան մը դարձեալ կը սկսի։ Ունին եղեր երկու տուն եւ այգի մը։ Տուներէն մէկուն մէջ իրենք կը բնակին։ Կ’ըսեն, թէ այդ տան մէջ Տիրուհին ունէր յատուկ տեղ մը, ուր փռած էր գորգ մը եւ այնտեղ Աւետարան կը կարդար եւ կ’աղօթէր։ Չէր արտօներ ոեւէ մէկուն մուտքը։

Երկրորդ տունը ծախու առնել կ’ուզէ պետական շինարարութեան թուրք պաշտօնեան։ Մեծ մայրս կը մերժէ ծախել։ Պաշտօնեան կ’ըսէ. «Քանի դրամի պէտք ունիս եւ չես ծախեր, խաչը թող քեզ ազատէ. անոր աղօթէ, որ դրամ գտնես»։ Մեծ մայրս կը բարկանայ. «Մի՛ խօսիր խաչիս վրայ, ե՛լ, թեւերդ բա՛ց երկու կողմ եւ տե՛ս, թէ դուն ալ խաչի նման ես»։

Յամենայն դէպս, ատեն մը ետք, դրամական պէտքը կը պարտաւորեցնէ, որ տունը ծախէ։ Նոյն պաշտօնեան իր դիրքին շնորհիւ դիւրութիւն կ’ունենայ այգիի կալուածաթուղթին վրայ խարդախութիւն ընելու եւ իր անունին դարձնելու։

Տիրուհիին զաւակը՝ Սիմոն կ’ամուսնանայ Եղիսաբէթին հետ եւ կ’ունենան երկու զաւակ։ Երկուքին ալ կու տան աքսորի ճամբուն վրայ մեռած նորածին եղբօր անունը. մանչուն՝ Գեղամ,  դստեր՝ Գեղուհի։

1960ական թուականներուն Մէճիթէօզիւի մէջ մնացած էինք հայ չորս ընտանիք միայն՝ հօրաքրոջս, անոր երկու ներերուն եւ մեր ընտանիքները։

Տիրուհին կը մահանայ 1964ին։ Այս առթիւ իմամը գիւղին մէջ քարոզ կը կարդայ ըսելով, որ քրիստոնեայի յուղարկաւորութեան մասնակցողներուն պսակը լուծարուած պիտի համարէ։ Այդ օր դրացիները կը փակեն դուռ ու պատուհան, կը քաշեն վարագոյրները։

Գիւղի պառաւներէն մէկը յուղարկաւորին տունը կու գայ, կ’օգնէ որ պատրաստեն դիակը։ Երբ զայն դագաղին մէջ կը տեղաւորեն, պառաւը երեսը կը խաչակնքէ եւ կը սկսի «Հայր Մեր»ը աղօթել։ Ընտանիքին բոլոր անդամները կը շուարին։ Պառաւը կը յայտնէ, որ ինք ալ հայու աղջիկ է, Եղեռնին կորսնցուցեր է ծնողքը, ամբողջ ընտանիքը, ու պարտաւորուեր է թրքանալ։

Առաւօտուն մեծ մայրս կը թաղեն գիւղին հայկական պզտիկ գերեզմանատունը։ Քանի մը օր ետք, հովիւները հայրիկիս լուր կու տան, որ գերեզմանը բաց է։ Պատճառը յետոյ միայն կը հասկնան։ Թուրքերը կը կարծեն, որ քրիստոնեաները զարդեղէններով կը թաղեն իրենց ննջեցեալները. գերեզմանը բացուած է գողութեան համար եւ անշուշտ բա՛ն չեն գտած։

Այս տխուր դէպքէն ետք, ընտանիքս կ’որոշէ Պոլիս տեղափոխուիլ։

Այսօր հայութիւնը բոլորովին վերջացած է Մէճիթէօզիւի մէջ։ Մեծ մօրս գերեզմանն անգամ չկայ։ Ծաղիկ մը անգամ տանող չկայ։ Գոնէ կարդացուի իր պատմութիւնը եւ ասիկա ըլլայ իր շիրիմը։

Այս գրութեան համար ինծի օգնեցին մայրս՝ Սիրվարդ, քոյրս՝ Սիլվանա եւ հօրաքրոջս աղջիկը՝ Սիրուն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

ԿԻՒԼԻԶԱՐ․

ՏԱՐԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՅՈՒՇԵՐ

Կիւլիզար մօրա, 1963/64

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԱՍՈՅԵԱՆ ԼԻՆՔ

1915 թուականին տեղահանութեան լուրը հրդեհի պէս կը տարածուի Վանի գիւղերուն մէջ, ուր կ’ապրէին հօրս գերդաստանի բազմանդամ ընտանիքները: Մեր մեծերը դեռ չէին հաւատար, որ այդ հրդեհին փորձանքը իրենց գլխուն ալ պիտի գար, քանի որ իրենց յարաբերութիւնները միշտ լաւ եղած էին իրենց դրացի քիւրտ գիւղացիներուն հետ:

Օր մըն ալ գիշերով քիւրտ դրացիներէն մէկը կու գայ մեծ հօրս քով եւ կ’ըսէ, թէ քիւրտերը հրաման ստացած են տեղահանելու բոլոր հայերը եւ ստիպելու անոնց լքելու իրենց տուները: Քիւրտը կ’առաջարկէ մեր գերդաստանին անձնական ամբողջ ունեցուածքը իրեն ձգել եւ երդում կ’ընէ, որ աչքին լոյսին պէս պիտի հոգ տանի ամանաթին մինչեւ վտանգը անցնի ու մերոնք վերադառնան: Քիւրտը կ’աւելացնէ, թէ ժամանակ չկայ, մօտակայ գիւղի հայերը արդէն տեղահանուած են, շատերը՝ սպանուած: Մեծ հայրս սրտատրոփ Կիւլիզարի մասին կը հարցնէ, քանի որ քիւրտը ծանօթ էր նաեւ անոր ամուսնոյն ընտանիքին․ ան կ’ըսէ․

-Կիւլիզարին ամուսինը սպանուած է եւ Կիւլիզարը առեւանգուած է քիւրտ բէկի մը կողմէ:

Քիւրտին պատասխանը հարուած մը կ’ըլլայ ընտանիքի բոլոր անդամներուն:

Կիւլիզարը հoրեղբoրս աղջիկն էր․ բարձրահասակ, լուսնի պէս կլոր դէմքով եւ լայն ճակատով իր գեղեցկութեամբ գիւղին մէջ աչքի զարնող աղջիկ մը եղած էր, շատ երիտասարդ տարիքին ամուսնացած եւ իր ամուսնոյն հետ մօտակայ ուրիշ գիւղի մը մէջ կ’ապրէր:

Այլեւս ժամանակ կորսնցնել կարելի չէր․ ճարահատ, հապճեպով, միայն ամենակարեւոր գոյքերը իշու մը վրայ կը բեռցնեն, քիւրտին ցոյց տուած ճանապարհէն գիշերով կը լքեն իրենց պապերուն հողը, այն յոյսով, որ վտանգը անցնելէ ետք օրին մէկը պիտի վերադառնան իրենց հայրենիքը:

Տարիներ ետք Կիլիզարը մեզի կը պատմէր․

– Զիս բերին լաւ կահաւորուած սենեակ մը եւ տուին սնունդ ու ըսին․ «Հոս պիտի մնաս»: Քիչ վերջ մոլլա մը եկաւ ու ըսաւ․ «Նայի՛ր, աղջի՛կս, ընտանիքիդ բոլոր անդամները սպանուած են, դուն մեր քովը հանգիստ կեանք պիտի ունենաս, բէկը քեզ իբրեւ կին պիտի առնէ եւ դուն պիտի ըլլաս այս տան հանըմը, քանի որ ան շատ հաւնած է քեզ, բայց պէտք է որ իսլամ դառնաս», ըսաւ ու հրամայեց, որ ես իր արտասանած նախադասութիւնը երեք անգամ կրկնեմ․ «Լա իլահա իլլա Ալլահ, Մոհամմէտ ռասուլ Ալլահ»: Ահուսարսափի մատնուած էի, մտքիս մէջ ընտանիքիս անդամներուն սեւ ճակատագիրը սիրտս կը խոցէր, ինչպէ՞ս կարելի էր իսլամութիւնը ընդունիլ: Բարձր ձայնով հեկեկալով՝ «Ո՛չ, ո՛չ,- ըսի,- ես իսլամ չեմ դառնար, ահա վիզս, զիս ալ սպաննեցէք»:

Մոլլան բարկանալով դուրս կ’ելլէ եւ կ’ըսէ․ «Լաւ մտածէ՛, վաղը նորէն պիտի գամ»:

Կիւլիզար գիշերով ձեւով մը կը յաջողի հագուստով փաթթուած փախչիլ փորձել․ հազիւ հասած մայր մուտք՝ պահակներէն մէկը կը նկատէ զինք եւ բռնութեամբ կը փորձէ զինք ետ դարձնել իր սենեակը։ Իր ամբողջ ուժը հաւաքած Կիւլիզար կը պայքարի, պահակը դաշոյնով մը կը փորձէ կանգնեցնել զինք, այդ միջոցին դաշոյնը կը դպի Կիւլիզարի ուսին․ ան այլեւս չի յիշեր, թէ ինչպէս գերմարդկային ուժով ինքզինք պահակին ձեռքէն կ’ազատէ. միայն այդքանը գիտէ, որ ինք արիւնլուայ անվերջ վազեր է արտերու մէջէն, անվերջ քալեր ու քալեր է, մինչեւ ուշակորոյս ըլլալը:

Երբ աչքերը կը բանայ, ինքզինք կը գտնէ եզիտիի մը վրանին տակ, ուր կին մը մօտենալով իրեն կ’ըսէ․ «Մի՛ վախնար, մենք քեզի չենք վնասեր»։ Հոն կը խնամեն զինք։ Բաւական կազդուրուելէ ետք Կիւլիզար կ’աղաչէ անոնց, որ զինք տեղ մը տանին, ուր քրիստոնեաներ կ’ապրին:

Մուսուլ (Իրաք) քաղաքի հիւսիսային լեռներուն մէջ հին քրիստոնէական վանք մը կար, որ Շէյխ Մաթթի կը կոչուէր, եւ դարերու ընթացքին ուխտատեղի դարձած էր: Կիւլիզար ամիսներ անցընելէ վերջ, շնորհիւ այդ բարերար ընտանիքին կը հասնի Շէյխ Մաթթի ու կ’ընդունուի վանքին մէջ իբրեւ սպասուհի:

Կիւլիզար համոզուած էր, որ բոլոր հայերը իր հարազատներուն հետ կոտորուած էին, եւ այլեւս հայ ազգը գոյութիւն չունէր: Այս տխուր մտածումով կը հաշտուի իր սեւ բախտին հետ:

Ամէն տարի Իրաքի հիւսիսային շրջանին մէջ ապրող հին քրիստոնեաները (քալտանի, ասորի եւ սիրեանի) ուխտագնացութեան կ’երթան Շէյխ Մաթթի ուխտավայրը: Օր մըն ալ Կիւլիզար բակին մէջ աշխատած պահուն կողմնակի կը լսէ հայերէն խօսող մարդոց ձայներ․ ականջներուն չի հաւատար, վախով կը մօտենայ անոնց ու կը հարցնէ, թէ անոնք հա՞յ են, եւ երբ կ’իմանայ, թէ Մուսուլէն եկած հայ ուխտաւորներ են, յուզուած կ’ըսէ, թէ ինքն ալ հայ է եւ կորսնցուցած է իր ազգականները:

Այդ տարիներուն, տարագրուած հայերը, ուր որ ալ հասնէին, կը սկսէին իրենց կորսնցուցած ազգականները փնտռտել:

Անտէր, գեղեցիկ հայ կնոջ մը գոյութիւնը այդ վանքին մէջ Մուսուլի արդէն կազմաւորուած հայ համայնքին մէջ հետաքրքրութիւն կը ստեղծէ։

Ժամանակ մը անց, շէկ մազերով, կապոյտ աչքերով երիտասարդ մը Մուսուլի գաղութէն յայտնի անձնաւորութեան մը հետ միասին կու գայ Կիւլիզարին քով․  երիտասարդը կ’ըսէ, թէ ինքն ալ տարագրուած է, ընտանիքը կորսնցուցած է եւ Կիւլիզարին ձեռքը կը խնդրէ: Ամուսնանալէ ետք կը հաստատուին Մուսուլի մէջ:

Մինչ այդ համայնքէ համայնք ազգականներ փնտռելու աշխատանքը յատկապէս եկեղեցիներուն մէջ կը շարունակուէր: Քանի մը տարի անցնելէ վերջ, Կիւլիզարին ամուսինը գործի բերումով Քէրքիւկ կ’այցելէ եւ Քէրքիւկի եկեղեցիին մէջ կը ծանօթանայ հօրս: Հայրս թէեւ տարագրութեան ատեն փոքր եղած էր, բայց լաւ կը յիշէր իր հօրեղբօր աղջիկը, իսկ հօրս մեծ եղբայրը՝ Աբգարը, որ նոյնպէս Քէրքիւկ հաստատուած էր, աւելի յստակ կը յիշէր այդ դաժան օրերը: Քանի մը տեղեկութիւն փոխանակելէ ետք, կ’որոշեն Կիւլիզարին հանդիպիլ եւ հարցը պարզաբանել: Քանի մը օր ետք, Կիւլիզար ամուսնոյն հետ կը ժամանէ Քէրքիւկ եւ կ’իջեւանի հօրս ապրած բնակարանը։ Կիւլիզարի հանդիպումը հօրս եւ հօրեղբօրս հետ աննկարագրելի կ’ըլլայ. փաթթուած իր հարազատներուն՝ Կիւլիզար ամուսնոյն կ’ըսէ․ «Ես այլեւս չեմ բաժնուիր իմ եղբայրներէս, եթէ զիս կ’ուզես՝ դուն ալ Քէրքիւկ գործ մը գտիր, որ միասին հոս ապրինք»:

Եւ այդպէս ալ եղաւ: Կիւլիզար մօրան ապրեցաւ մեզի հետ, մենք աչքերնիս բացինք եւ զինք տեսանք, երբեմն ալ զինք «մամա» կը կանչէինք։ Մայրս կ’ըսէր, թէ ամէն երեխայ ծնելուն՝ ան Կիւլիզար մօրային ձեռքէն կ’անցնէր, նորէն աղջիկ է՝ կ’ըսուէր, ետ մօրս գիրկը կը դրուէր:  

Կիւլիզար ունէր երկու զաւակներ՝ Քնարիկ եւ Խաժակ, երկուքն ալ բարձրահասակ, գեղեցիկ տիպարներ էին:

Քնարիկը ամուսնանալէն եւ մանչ զաւակ մը ունենալէն ետք, սրտի անսպասելի հիւանդութեան մը պատճառով շատ երիտասարդ տարիքին կեանքէն բաժնուեցաւ: Կիւլիզար մօրան երբեք չկրցաւ աղջկան մահուան կսկիծը յաղթահարել։ Կեանքի տառապանքէն արդէն ճակտին կուտակուած կնճիռներուն վրայ աւելցաւ դէմքին մռայլ, լուռ դիմակը:

Քանի մը տարի վերջ ինքն ալ գնաց յաւերժութեան մէջ միանալու իր սիրեցեալ աղջկան՝ Քնարիկին:

Խունկ ու աղօթք Կիւլիզար մօրայի յիշատակին:

18 Մայիս 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՊՏՈՅՏ ՄԸ ՄՈՍԿՈՒԱՅԻ ՄԷՋ

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

– Փանո՛ս, կանուխ յանձնենք մեր քննութիւնները ու միասին մեկնինք Փարիզ, տարեկան մեր արձակուրդը այնտեղ անցընելու։ Դուն եւս մեր տունը կը մնաս,- ըսաւ դասընկերս Զաւէն եւ աւելցուց, թէ մօրը մահէն ետք, հայրը առանձին կը բնակէր տան մէջ։ Երբ իմացայ մօրը մահուան մասին, պահ մը վերապրեցայ նաեւ մօրս կանխահաս մահը ու ձեւով մը ինքզինքս ճակատագրակից զգացի Զաւէնին։

Քանի մը օր անց, մեր քննութիւնները յաջողութեամբ անցընելէ ետք, Երեւանէն դէպի Փարիզ մեր ճամբորդութեան սկսանք։ Զաւէն ֆրանսահայ ուսանող էր․ ան ֆրանսերէնի կողքին կը հասկնար նաեւ ռուսերէն։ 1964-65 թուականներուն որպէս արտասահմանցի ուսանողներ կ’ուսանէինք Երեւանի Պետական Համալսարան։ Ան ինձմէ առաջ Երեւան ժամանած ըլլալով աւելի մօտէն կը ճանչնար քաղաքը եւ աւելի ծանօթ էր տեղացիներուն, մասնաւորաբար՝ մտաւորականներու։

Շաբաթ մը ետք թռիչք առինք դէպի Մոսկուա, հոն կարճատեւ ժամանակ մը մնալու, ապա Wagon-lit շոգեկառքով շարունակելու դէպի Փարիզ։

Մոսկուա խորհրդաւոր քաղաքի մը տպաւորութիւնը թողուց վրաս։ Կողքէս քալող շուքի նման վախի զգացում մը կ’ընկերանար ինծի։ Բախտաւոր էի, որ Զաւէն հետս էր եւ ի հարկին կրնար ռուսերէն լեզուն գործածել։

Ընկերոջս առաջնորդութեամբ նախ այցելեցինք բազմայարկանի շէնք մը, որուն վերելակը չեմ յիշեր ո՞ր յարկին կանգ առաւ։ Կը թուէր, թէ Զաւէն նախապէս ծանօթ էր շէնքին։ Ան դրան վրայ զետեղուած մետաղէ գունդով թակեց։ Ներսէն դաշնամուրի վրայ նուագուող մեղեդի մը կը լսուէր։ Դուռը բացողը բանաստեղծ Աբրահամ Ալիքեանն էր։ Ան մտերիմ անձի մը տպաւորութիւնը թողուց վրաս։ Զաւէն տան նրբանցքին մէջ կարճ պահ մը հետը խօսեցաւ։ Ալիքեան ուզեց մեզ հիւրընկալել, սակայն ժամանակի սղութեան պատճառաւ չկրցանք երկար մնալ։ Ալիքեանէն հրաժեշտ առինք, վերադարձին հանդիպելու խոստումով։ Երբ կը հեռանայինք, բնակարանէն տակաւին կը լսուէր դաշնամուրի սրտառուչ մեղեդին։

Ալիքեանին հրաժեշտ տալէ ետք այցելեցինք այսպէս կոչուած «Լենինի դամբարանը»։ Ռուս ոստիկան մը, արձանացած դամբարանի սրահի մուտքին, ուշի ուշով կը զննէր այցելողները։ Սրահին կեդրոնը, ապակեպատ լայն դագաղի մը մէջ, տեղաւորուած էր Լենինի զմռսուած դիակը․ քանի մը վայրկեան ունէինք հայեացք մը նետելու։ Դիակին հասակը կարճ էր, գլուխը՝ ճաղատ եւ ունէր մոնկոլատիպ այտոսկրներ։ Դիակին կողքին դատարկ տարածութիւն մը կար․ իմացանք, թէ այնտեղ նախապէս տեղաւորուած էր Լենինի հոգեղբայր Ստալինի հրէշատիպ դիակը։

Դամբարանի ելքին, կը մտածէի, թէ բանաստեղծ Ալիքեան գուցէ բախտաւոր գտնուած էր խորրդային վարչակարգի տարիներուն, Հայաստանէն տեղափոխուելով Մոսկուա, խուսափելու համար հայրենիքի մէջ տիրող իշխանութենէն, որ առաւել վայրագ եւ անգութ վերաբերմունք ցոյց կու տար իր սեփական ժողովուրդի զաւակներուն, քան Մոսկուայի բռնակալը՝ իր ենթականերուն։

Այնուհետեւ ընկերոջս հետ ուղղուեցանք մեր իջեւանած պանդոկը, այնտեղէն դէպի Փարիզ մեկնող շոգեկառքին հասնելու։ Ցուրտ յետմիջօրէ մըն էր, եռուզեռով լի մայթէ մը կը քալէինք, երբ ճիշդ դիմացէս ճամբաս խաչաձեւ կտրող ռուս կին մը, աչքերը սեւեռած աչքերուս, սկսաւ արտասուել։ Զաւէնին ցոյց տալով կինը խնդրեցի, որ ռուսերէնով հարց տայ անոր, լացող աչքերով զիս դիտելուն պատճառը։ Զաւէն մօտեցաւ կնոջ ու հարցնելէ ետք, իր սովորական խոշոր ժպիտով յայտնեց․ «Փանոս, կինը կու լայ, որովհետեւ գլխուդ գլխարկ չունիս, կը մսիս, կ’ըսէ»։

Ռուս կնոջ այդ ջերմ արցունքը պահ մը ինծի մոռցնել տուաւ քիչ առաջ Կարմիր Հրապարակի դամբարանի սրահին մէջ ապրած խռովքս։

Մոնթրէալ, 28 Մայիս 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ․ ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏԻ ՀԵՏ

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

Շահանդուխտ 60ական թուականներուն կը պաշտօնավարէր Պէյրութ հրատարակուող «Այգ» օրաթերթի խմբագրատան մէջ։ Իր գրաւած պաշտօնին մասին ճշգրիտ տեղեկութիւն չունէի, սակայն գիտէի, որ պաշտօն մը ունէր Տիգրան Թոսպաթին պատկանող «Այգ»ին մէջ։ Այդ տարիներուն Մխիթարեան Վարժարանի աւարտական դասարանի ուսանող էի։ Քաջալերուելով Շահանդուխտի ներկայութենէն, փորձեցի ոտանաւոր մը ներկայացնել «Այգ»ին։ Գրագիտուհիին անձնապէս անծանօթ ըլլալով, գրութիւնս թողուցի խմբագրատան մուտքին զետեղուած նամակատուփին մէջ։ Ամէն օր կանուխէն «Այգ»ը կը փնտռէի գտնելու համար պատանեկան տարիներուս այդ առաջին գրութիւնս։ Շաբաթ մը անց, յանկարծ նկատեցի զայն թերթի երկրորդ էջին վրայ։ Ամբողջ օրը զայն կարդալով անցուցի։ Այնուհետեւ, դպրոցական տետրակիս էջերուն առատօրէն ներշնչումներս կ՚արձանագրէի։

Տարիներ ետք, երբ քաղաքի ապահովական վիճակը սկսաւ վատթարանալ, Վահէ Սէթեան տպարանը եւ «Ազդակ» օրաթերթի ու «Բագին» գրական հանդէսի գրասենեակները փոխադրուեցան Պուրճ-Համմուտ, համախմբուելու համար Շաղզոյեան կեդրոնին մէջ։

«Բագին»ի խմբագրութեան յաճախակի այցելութիւններուս ընթացքին, շէնքի առաջին յարկին, «Ազդակ»ի գրասենեակներէն մէկուն մէջ պատահաբար նկատեցի Շահանդուխտը, որ կը պաշտօնավարէր որպէս թերթին խմբագրութեան կազմի անդամ։ Ան յօդուածներ կը պատրաստէր «Ազդակ»ին եւ երբեմն իր գրութիւններով կը յայտնուէր նաեւ «Բագին»ի էջերուն։

Անկէ ետք, «Բագին»ի խմբագրատուն այցելութիւններուս ընթացքին, կը հանդիպէի Շահանդուխտին, զինք ողջունելու եւ երբեմն զրուցելու «Ազդակ»ի մէջ երեւցած յօդուածի մը կամ նոր լոյս տեսած «Բագին»ի բովանդակութեան շուրջ։ Կը խօսէինք նաեւ այդ տարիներուն Պուրճ-Համմուտի հայութիւնը յուզող ապահովութեան վերիվայրումներուն մասին։

Շահանդուխտ «Ազդակ»ի մէջ պաշտօնավարած շրջանին ժողովրդականութիւն վայելող, սիրուած գրող մը կը նկատուէր։ Պուրճ-Համմուտի տուներէն ներս իր հեղինակած գործերէն գոնէ մէկ կամ երկու հատոր կը գտնուէր։ Իր գործերուն մէջ կ՚ապրի հայ ընտանիքի առօրեան. կը զգացուին օրապահիկը վաստկող հայ մարդուն աշխատանքը, հայ կնոջ առաքինի նկարագիրը, ազգային վարժարաններն ու եկեղեցին։ Իր հրատարակած գիրքերուն մէջէն «Պուրճ Համուտէն կու գամ» հատորը կը նկատեմ իր լաւագոյն գործերէն։ Անոր մէջ մանրամասն ու ամբողջական ակնարկով կը բացայայտէ Պուրճ-Համմուտի հայ բնակիչներուն կեանքը եւ միջավայրը։ Շահանդուխտի լեզուն պարզ է եւ անմիջական։ Ան կը գրէ իր խօսած ձեւով։

Օր մը, ան ինծի յայտնեց գիրք մը հրատարակելու իր ծրագիրը վաղամեռիկ հոգեբան Յակոբ Գոճեանի մասին եւ առաջարկեց ինծի մասնակցութիւնս բերել գրութեամբ մը։ Պրն. Գոճեան, Նոր Մարաշի Մեսրոպեան Վարժարանի սերթիֆիքայի դասարանի թուաբանութեան ուսուցիչս եղած էր։ Գիրքը լոյս տեսաւ 2007ին, Վահէ Սէթեան տպարանէն, «Մեկնում առանց հրաժեշտի» անուան տակ, ներփակելով «Յակոբ Գոճեան ուսուցիչս» խորագրեալ իմ գրութիւնը։

Ատեն-ատեն ապահովութեան վիճակը աւելի կը վատթարանար. ռմբակոծումները կ՚ընդգրկէին նաեւ հայահոծ շրջանները, սակայն «Ազդակ»ի եւ «Բագին»ի, ինչպէս նաեւ Համազգայինի տպարանը չէին դադրեր աշխատանքէ, շնորհիւ հայկական թաղերու մէջ գիշեր-ցերեկ հսկող մեր խիզախ տղոց զինեալ ներկայութեան։

Շաբաթ կէսօր մը, երբ Շաղզոյեան կեդրոնի գրասենեակները կը փակուէին, Շահանդուխտ առաջարկեց ինծի ընկերանալ իրեն մինչեւ իր բնակարանը։ Անկեղծ ըսած, Շահանդուխտի առաջարկը զիս շփոթի մատնեց։ Այդ ժամերուն Պուրճ-Համմուտի քաղաքապետարանի աշխատաւորները խմբագրատունէն դէպի Նոր-Մարաշ փողոցի եզրերը երկար եւ խորունկ փոս բացած էին, առանց անցքի դիւրութեան, եւ աշխատանքը դադրած էր շաբաթավերջի պատճառաւ։ Պէտք էր որ ուղեկիցիս հետ լայն ոստում մը կատարէի ձերբազատելու համար այդ փոսի փորձանքէն։ Շահանդուխտ իր ձեռքի սովորական պայուսակը ինծի երկարեց եւ քաջալերական խօսքերէս սիրտ առած, ափը ափիս մէջ, մեծ ոստումով մը յաջողեցաւ փոսին միւս կողմը անցնիլ։ Ինք հազիւ կրցաւ իր ուրախութիւնը զսպել նման ոստում իրականացնելու համար։ Ես փոսին մէջ գլորուելու վախէս ձերբազատած՝ շարունակեցի ընկերանալ Շահանդուխտին, մինչեւ Նոր-Մարաշի իր տան մուտքը։

16 Մայիս 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀՈՎԸ ՔՈՎԷՆ

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Կեսուր մայրիկս շատ կը սիրէր պատուհանէն դուրս դիտել: Մանաւանդ ամռան տաքուն, բարձ մը դրած պատուհանին առջեւ, եկող-գացողը կը դիտէր: Այդ տարիներուն մեր փողոցը ամայի էր, քիչ անցորդներ կային, որոնց մեծամասնութիւնը՝ ծանօթ դէմքեր, արդէն կը բարեւէին մէկզմէկու ու աչքերնին մեր պատուհանին սեւեռելով բարեւ կու տային կեսուր մայրիկիս:

Օր մը, երբ զբաղած էի տնային գործերովս, լսեցի կնոջ մը ձայնը.

– Հայտէ՜, տիկին Ալիս, եկո՛ւր, միասին երթանք եկեղեցի, այսօր գաւազանատուուչութիւն պիտի կատարուի:

– Չէ՛, չեմ ի գար, դո՛ւն գնա:

Հետաքրքրուեցայ, արդեօք ո՞վ էր այդ եկեղեցասէր տիկինը, փութացի դէպի պատուհան: Աստուած իմ, այդ ի՜նչ պճնասէր կին մը. կարմիր գլխարկին վրայ կապած էր մանուշակագոյն քօղ մը․ հաւանաբար կը խորհէր, թէ հովը կրնար թռցնել գլխարկը: Կանաչ զգեստ մը հագած էր․ յայտնի էր, որ շատ հին զգեստ մըն էր. փէշերը երկար ու քանի մը կարգ վոլաններով: Վրան ալ առած էր դեղին ժաքէթ մը: Ձեռքը սովորականէն աւելի խոշոր պայուսակ մը ունէր:

Միտքս եկաւ հօրս արտասանած մէկ արտայայտութիւնը՝ Ափոքրիա մասքարասը (յունարէն՝ Բարեկենդանի համար ծպտուած անձ):

– Մայրի՜կ, ո՞վ է այս տիկինը:

– Ա՜խ, աղջիկս, հովը քովէն է, ի՜նչ ըսեմ:

– Բաներ մը ըսաւ քեզի:

– Հա՜, այո՛, մէկուն սօփա (գաւազան) պիտի տան եղեր:

Խնդա՞մ, թէ լամ՝ չհասկցայ, գաւազանը վերածուած էր՝ սօփայի: Ֆրանսական կրթութիւն առած էր կեսուր մայրիկս եւ քիչ մըն ալ հեռու մնացած՝ եկեղեցական կեանքէն: Անշուշտ բացատրեցի իրեն այդ արարողութեան կարեւորութիւնը:

– Բայց իրաւունք ունիմ, չէ՞, քա՛ ասոր հետ ընտո՞ր ելլեմ, երթամ, սոխախը (փողոց), ետի տիւվէլ (համայն աշխարհ) մեզի կը նայի, չե՞ս նայիր խըեաֆէթին (զգեստ):

Կեսուր մայրիկս պատմեց, որ լուսահոգի կեսրայրս շատ բարեսիրտ մարդ էր: Գրեթէ բոլոր չքաւորներուն տէր կ’ելլէր. տէր կ’ելլէր նաեւ այսպէս «հովը քովէն» եղողներուն: Իր կենդանութեան օրերուն դուռը բաց էր բոլորին առջեւ:

Հովը քովէն տիկինը անշուշտ ի ծնէ չէր, որ այդպէս էր… կեանքը, որ բոլորիս համար փոթորկոտ կ’անցնի ատեն-ատեն եւ մենք հանդուրժել կը ջանանք այդ խօլ հովերուն, մեզ այսպէս կ’ընէ: Մեզմէ ոմանք Տիրոջ օգնութեամբ եւ մեր զօրաւոր նկարագրով դուրս կրնան ելլել այդպիսի դժուար կացութիւններէն: Իսկ ոմանք կը յանձնուին շուտով փոթորիկին ու չորցած տերեւներու նման կը թափառին փողոցներուն մէջ, եւ արդէն աղբահաւաքը պատրաստ է զանոնք նետել աղբամանին մէջ:

Ահաւասիկ մեր տիկին հովը քովէնը ունեցած էր տարաբախտ կեանք մը: Միջին եկամուտով ընտանիքի մը աղջիկն էր։ Խեղճը սիրահարուած էր հարուստ տղու մը: Անշուշտ տղուն ընտանիքը մերժած էր զինք, արդէն տղան ալ միջոց մը վերջ տեղի տուած էր հօրը սպառնալիքներուն դիմաց: Հովը քովէնը լացուկոծի մատնուած՝ ժխտական պատասխան տուած էր բոլոր թեկնածուներուն: Հօրը եւ մօրը մահէն վերջ ինկած էր աղքատութեան մէջ. եկեղեցին կ’օգնէր անոր, նաեւ՝ բարեսիրտ մարդիկ: Ս. Ծննդեան եւ Զատկուան օրերուն կ’երթար այն ընտանիքներուն տուները, որոնք սիրայօժար կ’ընդունէին զինք: Անոնց հետ կը բոլորուէր սեղանի շուրջ, կը զուարճանար: Կեսրայրս ալ իր կարգին կը հիւրասիրէր այս խեղճ կինը: Նախապէս պարտէզներով շրջապատուած էր ամուսնոյս տունը, եւ այդ խոշոր ընտանիքին մաս կը կազմէր նաեւ ան: Պարտէզին մէջ ուրախ-զուարթ կ’ուտէր կը խմէր: Յետոյ խոշոր պայուսակն ալ կերակուրներով լեցնելով տունը կ’երթար:

Քանի տարիքը կ’առնէր, կը սկսէին խելագարութեան նշանները։ Մարդիկ անշուշտ քիչ մըն ալ վախնալով, այլեւս կը փակէին իրենց դռները մեր հովը քովէնին դիմաց:

Օր մը, զանգակը հնչեց, դուռը բացի: Դիմացս էր ան՝ ձեռքը խոշոր պնակ մը տապկուած ձուկով:

– Ա՛ռ ասիկա, պարոնտատիդ հոգւոյն համար տապկեցի:

Սահմռկած կը նայէի իրեն:

– Քա՛, ապո՞ւշ ես, ի՛նչ ես, մէյմն ալ ըսին քի, տիկին Ալիսին հարսը ուսուցչուհի է, ա՛ռ սա պնակը ծեռքէս:

Կեսուրս վրայ հասաւ:

– Ա՜խ, զախմէթ (յոգնութիւն) ըրեր ես, մերսի, մերսի, մենք ալ հիմա տիկին Ռամէլային կ’երթանք, ուրիշ օր մը եկո՛ւր տէ, խախվէ մը խմենք:

– Չէ՛, զաթէն (արդէն) խախվէն չարբընթի (բաբախում) կ’ընէ կոր:

Սանդուխներէն գլտորելու պէս գնաց: Կեսուրս ձուկերը կատուներուն բաժնեց: Մինչ կատուները ձուկերը կը յափշտակէին, կեսուրս խոշոր շունչ մը առաւ:

Ուրիշ օր մըն ալ ճամբան դէմ առ դէմ եկանք:

– Քա՛, ինծի նայէ՛, կեսուրդ գոհարեղէնները քեզի՞ մի տուաւ, չէնէ մի միւս հարսին. ա՜խ, ի՜նչ բըրլանթաներ, էլմասներ (ադամանդ) ունէր: Նայէ՛, կէնէ (նորէն) պիշ-պիշ կը նայիս կոր: Քա՛, քեզի ընտո՞ր ուսուցչուհի ըրեր են, ամա՜ն,  օ՜ֆ, նէ կիւնլերէ գալտըք (ի՜նչ օրերու մնացինք):

Հովը քովէն տիկնոջ հետ քանի մը անգամ եւս դէմ առ դէմ եկանք, ամէն անգամուն բան մը ունէր ըսելիք:

Օր մը լուր առինք, թէ մահացեր է, լոյսերուն մէջ ննջէ, հողը թեթեւ ըլլայ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ․ ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆԻ ՀԵՏ

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

Մեր մտերմութիւնը սկիզբ առաւ վաթսունական թուականներուն, «Բագին» ամսագրի խմբագրատան մէջ տեղի ունեցած դասախօսական հանդիպումներուն ընթացքին։ Խոշոր սեղանի մը շուրջ կը բոլորուէին գրողներ եւ մտաւորականներ, ինչպէս Եդուարդ Պօյաճեան, Վահէ Օշական, Յ․ Գեղարդ, Պօղոս Սնապեան, Տօքթ․ Բաբգէն Փափազեան, Մելքոն Էպլիղաթեան, Կարօ Սասունի, օրակարգի վրայ գտնուող հեղինակի մը գիրքը քննարկելու․ Համաստեղ, Յակոբ Օշական, Լեռ Կամսար եւ այլն։ Վիճաբանութիւն տեղի կ’ունենար, երբեմն՝ աղմկոտ։ Վահէ Օշական կը մնար դրօշակակիրը բուռն քննադատութիւններու։ Ամենավերջը Կարօ Սասունի կը համադրէր կարծիքները ու մթնոլորտը կը հանդարտէր։ Հանդիպումները կը տեւէին մինչեւ ուշ գիշեր։

Յակոբն ու ես, ըլլալով նոյն թաղի բնակիչներ, միասին հետիոտն կը վերադառնայինք Նոր Մարաշի մեր բնակարանները։

Այն տարիներուն Պէյրութ տակաւին խաղաղ էր։ Գիշերները լուսաւոր էին, մանաւանդ կեդրոնական շուկաներու շուրջ, ուր գինետուներն ու շարժանկարի սրահները կը գործէին մինչեւ կէս գիշերուան ժամերը։ Մենք գրեթէ ժամ մը միասին կը քալէինք մինչեւ Նոր Մարաշ։

Յակոբ բարձրագոյն ուսում ստացած էր Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը, մասնագիտանալով անգլիական գրականութեան ճիւղին մէջ։ Որոշ ժամանակ, որպէս այցելու ուսուցիչ անգլերէն լեզուի, պաշտօնավարեց Նոր Մարաշի Շամլեան-Թաթիկեան վարժարանին մէջ, ապա պաշտօնավարեց լիբանանեան Միտըլ Իսթ օդանաւային ընկերութեան մէջ։ Մեր բնակարանները մօտ էին իրարու․ յաճախ իրարու այցելելու առիթ կ’ունենայինք։

Յակոբ ընդհանրապէս ներամփոփ կեանք մը կը վարէր։ Ամուսնալուծուած ըլլալով, իր դստեր եւ քրոջ հետ միասին կ’ապրէր։ Կը կարծեմ, թէ ամուսնալուծումը իր հոգւոյն մէջ վէրք մը պահած էր։ Ընդհանրապէս տխրադէմ էր ու թերահաւատ ընկերային նիւթերու շուրջ, իր արտայայտութեանց մէջ կը զգացուէր այդ։ Զգայուն էր։ Քնարերգական իր քերթուածներուն առարկաները կը կազմէին սէրը, կինը, գեղեցիկը, հայրենիքն ու բնութիւնը։ Երկու ժողովածոներ հրատարակեց՝ «Լուսնային Ճանապարհով» (Պէյրութ, 1971) եւ «Անրջական Վաղորդայն» (Անթիլիաս, 1979)։ Կը ստորագրէր նաեւ գրախօսականներ «Բագին» ամսագրին մէջ։ Կը սիրէր կարդալ նաեւ օտար հեղինակներու գործերը։ Կը յիշեմ, երեխայի նման ուրախացաւ տօնական օր մը, երբ իրեն նուիրեցի Gérard de Nervalի Les chimères բանաստեղծական գիրքը։

Օր մը, Պօղոս Սնապեան զիս հրաւիրեց ներկայ ըլլալու իր տան մէջ Հայաստանի Գրողներու Միութեան նախագահ Լեւոն Անանեանի այցելութեան առթիւ հիւրասիրութեան մը ու խնդրեց, որ փորձեմ Յակոբ Մանուկեանը հետս բերել։ Կրցայ համոզել Յակոբը, որ այդ երեկոյ ընկերանայ ինծի։ Երկու շիշ գինի եւ օղի շալկած ուղղուեցանք Սնապեանենց, որ մեր տուներէն երկու թաղ անդին կը գտնուէր։ Հրաւիրեալ սեղանակիցներն էին՝ Լեւոն Անանեան, Թորոս Թորանեան, Սարգիս Կիրակոսեան, Յակոբը եւ ես։ Տիկին Սնապեան ճոխ սեղան մը պատրաստած էր։ Բաժակաճառեր եւ ջերմութեամբ լի կենացներ շարունակ փոխանակուեցան Սնապեանին եւ հիւրերուն միջեւ։ Ճաշի ընթացքին արծարծուող նիւթերն էին Հայաստանի մէջ ազատութեան ամրապնդումը, գրողներու անկաշկանդ արտայայտութիւնը եւ սփիւռքահայ գրողներու գործերուն տպագրութիւնը հայրենիքի մէջ։ Պօղոս Սնապեանի առաջարկով Յակոբ եւ ես մեր բանաստեղծութիւններէն արտասանեցինք, գովասանական խօսքեր լսելով Անանեանէն եւ Թորանեանէն։ Կէս գիշերուան մօտ բաժնուեցանք։

Ես բնաւ հաշիւ չէի ըրած, որ Յակոբ ալքոլի հանդէպ ինձմէ աւելի տկար կրնար ըլլալ։ Հազիւ փողոց ելանք, փոխանակ արեւմտեան կողմ ուղղուելու, Յակոբ՝ ձախ ու աջ նետուող քայլերով սկսաւ դէպի արեւելեան կողմ քալել։ Ես հետեւեցայ։ Այդ գիշեր, մինչեւ լուսածագ, մենք երկուքով Պուրճ-Համմուտի փողոցները շրջեցանք, Սնապեանի բնակարանէն երկու քայլ անդին գտնուող մեր տուները փնտռելու․․․։

4 Մայիս 2019


Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:    

ԳԵՂԱԹՈՅՐ ՀԱՂՈՐԴԱԿԻՑՆԵՐՈՒ ՀԵՏ

Գործ՝ Սիրան Աւընեան Ամպարճեանի

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Կրկին ճամպրուկը լեցնելու արարողութեան ընթացքը․ շուարած եմ․ ինչպիսի՞ հագուստեղէն տեղադրեմ․ ամառնայի՞ն թէ ձմեռնային: Թերեւս մնանք մինչեւ Յունիս։ Ո՛չ, ո՛չ․ անկարելի է, ես պէտք է վերադառնամ Լաթաքիա, պարտաւորութիւններ ունիմ եւ խոստացած եմ: Հապա՞ եթէ ամուսինիս գործը երկարի Հալէպ… լուծում մը կը գտնուի․ հիմա դնեմ աս մի քանին ալ: Պահարանը ինչե՞ր ձգած եմ: Վեց ամիս առաջ հոն էի, բայց չէ՞ որ ծնողքիս քով մնացած էի, մօրս անհանգստութեան պատճառով։ Է՜հ, փառք Տիրոջ, լաւացաւ: Այս անգամ տունս-տեղս ինծի կը սպասեն անհամբեր: Վերջերս այս է վիճակս․ քիչ մը հոս, քիչ մը հոն, քիչ մը տղոցս քով, եւ կրկին հոս ու հոն: 

Այսքան պէտք չէր ուշանար Հալէպ երթալս, բայց կարգ մը պարտականութիւններ աշակերտի մը հոգեբանութեամբ կատարեցի, թէ ոչ այնքան յանցաւոր պիտի զգայի․ եւ միշտ մօրս խօսքը կը յիշեմ․ «Ֆի լազեմ, ֆի ալզամ»: Թէեւ արաբական առած է, բայց այսքան տարի կ’ապրինք այս ժողովուրդին հետ, անշուշտ իր սովորութիւններէն ու վարժութիւններէն առինք եւ մերիններէն ալ տուինք: Բայց ինչո՞ւ իրենք իրենց լեզուին մէջ չեն խառներ հայերէն բառեր, իսկ մենք կը խառնենք արաբերէն: Պարզապէս մենք հայերս արագ օտար լեզուի կը տիրապետենք․ չէ՞ որ մեր այբուբենը 38 տառերէ կը բաղկանայ, իսկ արաբերէնը ընդամէնը 28 տառ ունի․․․:

Այս այնգամ դպրոցին մէջ մայրերու նուիրուած ձեռնարկը մեզմէ շատերուն ժամանակը խլեց։ Դպրոցի ծնողաց խորհուրդին հետ լաւապէս յիշատակեցինք այդ նուիրական տօնը: Թէեւ նախապատուութիւնը կ’ուզէի, ինչպէս տարիներ շարունակ, ընտանիքիս տալ եւ ընտանիքիս անդամներով մեր զոյգ մայրերուն այցելել, պատկերազարդ բացիկի մը վրայ սրտի խօսքեր գրել, թաղար մը տանիլ, մի քանի տեսակ գարնանային ծաղիկներով, որոնք ամիս մը եւ աւելի այնքան գոյն եւ բոյր կու տային սենեակին: Եւ անշուշտ՝ նուէր մըն ալ: Որքան գեղեցիկ սովորութիւններ են, որոնք տեսնելով ու դիտելով սորված ենք:

Եւ կը սկսի ինքնաշարժը բեռնաւորելու արարողութիւնը: Կոկիկ ամուսինս այնքան օրինաւորապէս կը դասաւորէ: Եւ ճամբայ կ’ելլենք, առաւօտ կանուխ, գարնանային անձրեւուն կաթիլներուն բոյրովն ու նուագովը։ Իմ շատ սիրելի պտոյտներէս մէկը, որ յաճախ կը կատարէի անձրեւուն տակ․ ինքնաշարժով պտտիլ եւ նախասիրած երաժշտութիւնս ալ մտիկ ընել, անջատուիլ արտաքին աշխարհէն եւ խորասուզուիլ երեւակայական այդ շատ գեղեցիկ աշխարհը: Այդ վայրկեանին ինչեր տեղի կ’ունենան: Չես գիտեր ուրկէ՛ կը ծագին միտքեր, գաղափարներ, նոր ծրագիրներ, նայած այդ օր ի՛նչ նիւթի վրայ կեդրոնացած ես:

Եւ ճամբայ կ’ելլենք, անձրեւուն մեղմիկ կաթիլներն ալ մեզ հալածելով, մերթ ընդ մերթ ճամբայ բանալով, նազանի աղջիկներու նման մեր չորս կողմն են, այնքան չափաւոր կշռոյթով մը՝ ցնցուղէն իջած ջուրի հոսանքին նման: Մէկ կողմէ ալ ինքնաշարժի ապակիին վրայի սրբիչները հանդարտ, համահաւասար շարժումներով կը քալեն աջ-ձախ, աջ-ձախ, մեթրոնոմի գործիքը կապկելով: Ականջակալները դրած՝ ձեռնահեռաձայնիս մէջ ձայնագրուած երաժշտութիւնն ու երգերու հաւաքածոն մտիկ կ’ընեմ։ Սուրիոյ ծովեզերեայ շրջանէն կ’ընթանանք մինչեւ շեղում մը դէպի արեւելք, որմէ ետք՝ դէպի հիւսիս:

Նախկին երեք ժամնոց ճամբան պատերազմին եղած էր տասներեք ժամնոց ճամբայ եւ շատ վտանգաւոր, իսկ հիմա հինգ ժամէն կարելի է հասնիլ Հալէպ: 

Կը քալենք բաւական․ հիանալի կլիմայ, բնութիւն, բարձրահասակ ու խիտ տերեւներով բարտիներու շարաններ ճամբուն եզերքը, վերը մուգ ամպերը թէեւ խափանած են արեւուն գեղեցկութիւնը, բայց տեղ-տեղ անոր երեսին արտայայտութիւնները զգալի են: Որքան ալ խափանեն, արեւուն ներկայութիւնն ու գեղեցկութիւնը չ’աներեւութանար: Պարապի չէ որ բնութեան մասին բազմաթիւ չափածոյ գրութիւններ հիւսուած ու երգի վերածուած են եւ կամ գեղանկարներ ստեղծուած։

Իտալացի տպաւորապաշտ դաշնակահար Ճիովանի Մարատիի շատ ազդեցիկ նուագին հետ, արցունքոտ աչքերով, հիացած կը դիտեմ ու կը վայելեմ  երաժշտութեան հետ ներդաշնակ՝ նորածին բնութեան արթննալու պահը, երկինքն ալ այս գեղեցկութեան չդիմանալով ուրախութեան արցունք կը թափէ: 

Կը շարունակենք յառաջանալ։ Աջին կանգ առնելով, փոքրիկ կրպակէ մը, բոլոր այդ ճամբայէն գացող-եկողներուն սովորութեան համաձայն, մենք ալ խաւաքարտէ գաւաթով սուրճ եւ շիշ մը ջուր գնելով կը շարունակենք այդ շիտակ ճամբան: Տակաւին մի քանի ժամ կայ հասնելու․ ձանձրացուցիչ ու երկար է ճամբան դէպի Ասրիէ, որմէ ետք՝ «հռչակ» առած Խանասէրը եւ ապա՝ մեր սիրելի ծննդավայրը:

Կ’երթանք ու կ’երթանք։ Հեռուէն բամպակ ամպեր զիս կը հրապուրեն իրենց մաքրամաքուր սպիտակութեամբ, առաւել՝ չարաճճի արեւուն ճառագայթները։ Ճարպիկօրէն ամպերուն ճեղքերէն ցատկելով, յաղթականի ժպիտով մը, անձրեւ-մանձրեւ վտարած, արեւը ինքն իր ոսկեայ վրձինին մազերով թէ՛ ծովու հանդարտ ջուրերուն եւ թէ գունաւոր մարգագետիններուն վրայ լեռնէն-ձորէն գիծեր քաշելով կը գունաւորէ ու մութ գոյները կը պայծառացնէ: Որքա՛ն զարմանալի է, թէ՞ կախարդական. գլխերնուս վերեւ՝ ամպ ու մոխրագոյն, իսկ հեռուն՝ հակասութիւնը, եւ ես այնքան կը սիրեմ ներկելու ժամանակ գործածել այսպիսի հակասական գոյներ՝ շատ բացը եւ անոր շատ մութ երանգը:

Իսկ մեր վերեւ եղող մոխրագոյն երկինքը սքէչ մըն է կարծես, պատրաստութիւնը այդ գարնանային թէ ամառնային, գալիք, վառ ու պայծառ գոյներով ներկուած գեղանկարին:

Կրկին կանգ կ’առնենք: Թէեւ այսօրուան ճամբորդութեան նպատակակէտը Հալէպ է, բայց յատուկ ժամու մը հասնելու պարտաւորութիւնը չունինք, պտոյտ մըն է որ կ’ընենք:

Քով քովի շարուած սնտուկներ, ծովեզերքը, մէջը շարուած համեղ, քաղցրիկ ու թթուիկ պտուղներ: Ամենագրաւիչը ելակներն են, որոնք իրենց կաս-կարմիր շրթնաներկով կը կախարդեն անցորդները: Եթէ Սարեանը ըլլար, բոլոր պտուղները սնտուկներէն գետին թափելով պիտի ստեղծագործէր եւ ներկայացնէր արուեստի իւրայատուկ գործեր, իսկ սրամիտ վաճառականը ծախելու նպատակով նախ շարած է այդ հրապուրիչ ելակները, իսկ անոնց քով՝ նարինջներու շարան մը, ետքը կիտրոններն ու կրիֆոնները: Ամենածայրն ալ՝ թաւշականաչ ջաղալաները: 

Կրկին կը քալենք ու կը քալենք: Անձրեւուն կաթիլները անհետացած են այլեւս:  Գուշակութիւնս տեղին էր, այդ բամպականման ամպերը Լիբանանի ձիւնածածկ լեռներուն գագաթներն էին: Իսկ մենք ձախ շեղելով կ’ուղղուինք դէպի այդ երկար ու շատ երկար ճամբան:

Խիտ ու առատ, դեղին, ապրիլեան ծաղիկները կարծես բարտիներու հասակին նախանձելով անբնական հասակով բարձրացած էին, այնքան բարձրացած ու հպարտօրէն արեւածաղիկի հովեր առնելով գլուխնին դէպի երկինք ու դէպի ուշացած փոքրիկ արեւիկին անմեղունակ ժպիտը դարձուցած կը ծիծաղէին ու կը խաղային:

Այս տարուան առատ անձրեւուն արդիւնքն էր, որ կը վայելէինք: Տարիներ շարունակ այս խեղճ դաշտերը ինչե՞ր չտեսան․ սեւ օրեր էին, փամփուշտները մարախներու նման մեռցուցին ծառ ու ծաղիկ, խլելով դաշտերուն ուրախութիւնն ու կեանքը:

Եթէ խեղճ գիւղացին վախը չունենար այդ թաքնուած ականներուն, ո՞վ գիտէ ինչե՜ր  ցանած պիտի ըլլար: 

Ճամբու զինուորները նոյնիսկ ազդուած են գեղատեսիլ բնութեան ցուցահանդէսէն, տարբեր ուրախութեամբ կը դիմաւորեն կանգ առնողները:

Կը շարունակենք յառաջանալ, եւ կը սկսի վեր, վար, երկար, բարակ, անծայրածիր ճամբան, կ’երթաս ու կ’երթաս առանց կենալու: Այս վախազդու ճամբան շատ շատերու կեանքին վերջ տուած էր, շատ շատերու ճակատագիրը փոխած էր, իսկ հիմա կակաչապատ թէ մանուշակապատ եւ շփացած, բարձրահասակ դեղին ծաղիկներով լիառատ դաշտերով մեզ իր գիրկը կը հրաւիրէր: Բայց ո՞վ պիտի կենայ, տակաւին երեք ժամուայ ճամբայ ունինք: Ձեռնահեռաձայնով միայն ու միայն կը լուսանկարեմ, մէկ կողմէ ալ կը նշմարեմ ամուսինիս քիթին տակէն քմծիծաղը: 

Կակաչները կոկոն գլուխնին համահաւասար, կոկիկ, աչքով փոքրիկ Սիրանը կը կանչեն, որպէսզի քաղէ, բայց կրկին կը յիշեմ մօրս խօսքը այդ օրերուն իմ եւ քրոջս ուղղուած՝ «Մի՛ քաղէք կակաչները․ մինչեւ տուն հասնիլը ոչ մէկ թերթիկ պիտի մնայ: Կակաչները բնութեան կը պատկանին եւ ոչ ծաղկամանին»:

Կը սկսիմ վրձինով երեւակայութեանս կտաւին վրայ նախ դեղնորակ կանաչ մը ներկել, կապոյտ երկնքին տակն ու վրան փոքր վրձինով կէտեր կը շարեմ ուլունքի նման՝ կարմիր ու դեղին, մանուշակագոյն ու ճերմակ, տպաւորապաշտ գեղանկար մըն ալ գծելով կը նուիրեմ զայն բնութեան ցուցահանդէսին:

Ոստոստելով ինքնաշարժը կը շարունակէ իր արշաւը, եւ արդէն հասած ենք Հալէպի արուարձաններրը, քիչ ետք պիտի երեւի աղի նշանաւոր հանքը, նայիմ թէ ի՛նչ վիճակի մէջ է: 

Գիւղացիներ, տեղ-տեղ հողկիթ հաւաքելու գործին լծուած, գետին նայելով դաշտերուն մէջ կորսուած են: Այս առատ անձրեւներուն արդիւնքը, տեղ-տեղ, գետնին տակ պայթած էր։ Սեւ սունկերը սեւ ադամանդի հանքի վերածած էին մարգագետինները: 

Քիչ մըն ալ կը քալենք, եւ ահաւասիկ աշխարհի ամենատաքուկ քաղաքը գրկաբաց կը սպասէ իրմէ հեռացած հարազատներուն: Որքան ալ մութն ու խաւարը իշխած ըլլան այս երազային քաղաքին վրայ, ան հոգիիս, մտքիս ու սրտիս փայլք տուող միակ վայրն է․․․:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: