ՄԻՀԱԼԻՃ, ՀԱԼԷՊ, ՊՈԼԻՍ (Գ․)

43257427_2116085635323479_2832752801132576768_n.jpg

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Եկեղեցւոյ քարոզիչը կը խօսէր Վարագայ Խաչին մասին. մեր թաղին երիտասարդ ու ժրաջան Հայր Սուրբը բացատրութիւններ կու տար, թէ ինչպէս պատահած էր այդ հրաշքը: Յանկարծ նախադասութիւն մը պատեց իմ ամբողջ էութիւնս՝ «կորսուածը գտնուեցաւ»: Քրիստոսի խաչէն մասնիկներ գտնուած էին հրաշքով: Այո՛, ես ալ, այսպէս, անշուշտ, ո՛չ հրաշքով, սակայն գտած էի նախնիներէս մնացած Սաղմոսարան մը: Սաղմոսարանը մերիններուն Պրուսայէն Հալէպ ու յետոյ Պոլիս ճանապարհորդութեան ընթացքին անոնց հետ աքսորուած էր ու երբեք չէր կորսուած: Կը յիշեմ Նազիկ մեծ մօրս տխուր ձայնը, որ կըսէր.

– Արսինէմլէն Կարպիսիմի Շամ էլլէրինտէ (Դամասկոսի գիւղերուն) քայպէթթիմ (կորսնցուցի):

Ան կորսնցուցած էր իր զաւակները, սակայն ամուր պահած էր Սաղմոսարանը իր կուրծքին: Կը խորհիմ, թէ ես ունեցած եմ Արսինէ եւ Կարպիս անունով հօրաքոյր ու հօրեղբայր ու կը յիշեմ մեծ մօրս խօսքերը.

– Էօլենլրին երինէ պիրեր դանէ տահա տօղուրտում (Մեռեալներուն տեղը ծնայ մէյ-մէկ հատ):

Սաղմոսագիրքին ետեւի էջերուն մէջ կարդացի Շամի մէջ մահացողներուն մահուան թուականները: Թաղուած էին, անշուշտ, ոչնչացած էին անոնց մարմինները, սակայն անմոռանալի էր անոնց յիշատակը իրենց վշտահար ընտանիքին քով:

Սաքաեանները Պոլիս եկած էին խեղճուկրակ վիճակով, իբրեւ գաղթական: Այդ ունեւոր մշակ ընտանիքը տեղաւորուած էր Գումգաբու (Պոլսոյ մօտիկ արուարձան մը), գետնայարկ մը: Օր մը, երբ հարսանիքի մը համար կ’երթայինք Մայր Եկեղեցի, հայրս պահ մը կեցաւ խարխուլ տան մը առջեւ ու գետնայարկը ցոյց տալով ըսաւ.

– Անի, հո՛ս աղուոր նայէ՛, մեր ընտանիքը աքսորէն վերջ եկաւ ու ամփոփուեցաւ հոս:

Ու յետոյ գլխարկը սանկ մը շտկելով յառաջացաւ դէպի եկեղեցի:

– Հայրի՛կ, պատմէ՛, ինչպէ՞ս էին այդ օրերը, սակայն ես գիտեմ թէ դուք սամաթիացի եղած էք:

– Հա՛հ, սկսար նորէն, «ահրէդ սուալճիսի» (վերջին դատաստանի հարցաքննող): Տասը փարա կու տաս, պերանը կը բանայ, հարիւր փարա տո՛ւր, չի գոցեր: Քալէ՛, քալէ՛, հարսնեւորը ժամէն պիտի ելլէ, դեռ հոս ենք:

Մեծ հայրս կօշկակար էր եւ անոնք հաւանաբար իրենց կեանքը վերստին կանգնելու ջանքով Սամաթիա փոխադրուած էին: Հոն հայրս յաճախած էր վարժարան մը, այժմ Նարլըգաբուի եկեղեցւոյ կից՝ Սուրբ Խաչ Դպրեվանքի միութիւն: Հայրս կ’ըսէր, թէ շատ լաւ հայերէն սորված են ու կը կատարէր արտասանութիւններ զանազան: Երբ ես իբրեւ հայերէն լեզուի ու գրականութեան ուսուցիչ պաշտօնի կոչուեցայ, տամուկ աչքերով ան մօտեցաւ ինծի ու ըսաւ, թէ մայրենիին պիտի ծառայէի, ու ինքզինք շատ հպարտ կը զգար: Ատեն-ատեն տեղի-անտեղի հայերէն բառեր կ’արտասանէր, քիչ մըն ալ մայրս բարկացնելու նպատակաւ ու կ’ըսէր, թէ ինք քաջատեղեակ է մայրենիին: Մայրս, որ բնիկ պոլսեցի կրնար նկատուիլ, քիթին տակէն անհասկնալի բաներ մը կ’ըսէր: Սակայն հայրս իր նպատակին հասած կ’ըլլար մայրս բարկացնելով՝

– Փանտոմինա բռցնել եթէ ուզես՝ մօրդ ասանկ բաներ ըսէ, – կ’ըսէր ու կ’աւելցնէր.- մայրդ կը պատկանի Պոլսոյ ազնուական գերդաստանին: Չես նայիր քիչ վերջ մեզի դաշնակով րէսիթալ մը պիտի տայ:

– Քա՛, մա՛րդ Աստուծոյ, դաշնակը ո՞վ կորսնցուց տէ մենք պիտի գտնենք, հէմ մենք ալ վանեցի ենք, մեր պապերը Վանէն եկած են: Էսաս չալղըճին (իրական նուագածու) դուն ես: Արատա պիր (երբեմն) թրօմբէթիդ հետ պարտէզը օրօրտում (աղմուկ) կը հանես, դուռ-դրացի պատշգամներէն կամ պարտէզներէն դուրս կը թափես. կարծես վերջին շեփորը կը հնչեցնես:

– Կնի՛կ, ես Պեթհովեն նուագած մարդ եմ: «Իններորդ սեմֆոնին» նուագած եմ, հէմ տէ Թուրքիոյ առաջին սեմֆոնիք նուագախումբին մէջ:

– Գոռոզութիւն մի՛ ըներ…. մեղք է Աստուծոյ կիւճիւն կ’երթայ (Աստուած կը բարկանայ)։

– Հա՛հ, հիմա ալ քարոզիչ եղաւ մայրդ, իրաւ կ’ըսեմ, դուն մեր բողոքական Մաննիկ քեռկինին ճամբան բռնեցիր:

– Հայտէ՛, կը բաւէ՛, սա կրակարանը վառէ՛:

Հայրս պարտէզը կրակարանը կը վառէր: Կրակէն դուրս արձակուող բոցերուն կը խառնուէին իր դա-դա-դա՜մ, դա-դա-դա՜մ՝ «Իններորդ սեմֆոնի»ին մեղեդիները, ես ալ կ’ընկերանայի իրեն՝ դա-դա-դա՜մ…:

Անցեալ Շաբաթ, Սամաթիոյ Ս. Գէորգ Եկեղեցւոյ մէջ կար հրաշալի եռուզեռ մը: Եկեղեցւոյ նոր զանգակը կը տեղադրուէր, բազմաթիւ հաւատացեալներ եկած էին ունկնդրելու առաջին զանգակին ձայնը: Եկեղեցւոյ նախկին զանգակը արդէն իր պարտականութիւնը լիուլի կատարած, այլես կը հանգչէր եկեղեցւոյ պարտէզին մէջ: Ան շատ երկար տարիներ հրաւիրած էր հաւատացեալները պաշտամունքի եւ այլ առիթներու: Հայրս հոն շապիկ հագած, հոն ծանօթացած էր իր շատ սիրած նուագարանին՝ թրօմբէթին, քանի սամաթիացիք կազմած էին «Ֆանֆարը ֆամինէօր» երգչախումբը ու հաւաքած էին բոլոր երիտասարդները: «Այժմ պահը եկած է կրկին համախմբուելու ու կրկին վերակազմուելու», կ’ըսէր երիտասարդ Հայր Սուրբը: Վերագտնուած խաչը եղաւ հայուն ապագան. հիմա պահն է զանգակին ղօղանջով ուղղուելու դէպի ապագայ ու սնուցանելու սերունդներ՝ խաչի հոգիով: Խաչը անցեալէն ներկայ կամուրջ մը ըլլայ ու մեզ կապէ սիրոյ կապերով։ Ինչ որ այս օրերուն իսկապէս հաստատ կը զգանք՝ սիրոյ չգոյութիւնն է:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

Advertisements

ԶԻԼ-ԶՈՒՌՆԱ

41555337_730369497322674_7144853018029064192_n.jpg

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

– Վուճուտդ վերնա՜յ, Պօղո՛ս, տուն հասնելու արժանի չըլլաս: Տէօշէկդ ասեղներ մտնան իշալլա՛հ…:

Շէնքը կը թնդար Սիրանոյշին պոռչտուքէն, անէծքէն, որոնք կը թափէին ամուսնին՝ Պօղոսին համար. նորէն գինով եկած էր տուն եւ թէ ի՜նչ գինով… զիլ-զուռնա սարխօշ:

Երբ ձայները վարէն վեր կը հասնէին, մայրս կը սկսէր պտտկիլ տան մէջ:

– Քա՛, տունին թեմելը (հիմք) պիտի փլի: Պէտտուաները (անէծք) մեր գլուխը կը թափին: Մարդը լուր չունի, քիւֆելիք (կողով) է: Տէր Աստուած, պահէ՛, պահպանէ՛:

Մեծ մայրս անդիէն հանդարտեցնել կը ջանար մայրս․

– Հա՛րս, մի՛ վախնար, Սիրանոյշին անէծքները Պօղոսին համար կը տեղան: Ի՞նչ ընէ խեղճ կինը, ամէն գիշեր ասանկ է. մարդը շռած կամ քաքած տուն կու գայ: Չի բաւեր, մէկ ալ փսխունք կը մաքրէ:

– Վաղը խունկ մը ծխենք: Աս կնկան բերանը… շուները նոյնիսկ փողոցը զինք տեսնեն, կը սկսին ոռնալ:

Մայրս երկիւղած կին մըն էր. ոչ միայն աստուածային հաւատալիքները, այլեւ սնոտիապաշտութեան հաւատալիքները իրեն համար սուրբ էին: Երբ փողոց ելլէի՝ անպայման կը ձայնէր ետեւէս․

– Կապոյտ ուլունքը պայուսակիդ մէջն է, չէ՞: Չար նազարներէն կը պահէ:

– Հոգ մի՛ ըներ, մամա, նազարլըխէն հատ մըն ալ փոխնորդիս անցուցած եմ կեռասեղով: Օր մը ատ կեռասեղը նայիմ ուրտե՞ղս պիտի մտնէ:

Համալսարանի տարիներուն դասերուն եւ քննութիւններուն հեւքով ուտել-խմելէ կը դադրէի, մայրս կ’ըսէր մեծ մօրս.

– Աս աղջիկը աչքի կու գայ: Խուրշին (կապար) մը թափել տանք:

Յաջորդ օր քանի մը թաղ անդին՝ պառաւ կնկան մը տունն ենք: Տօնակատարութեան նման պահ մըն էր «խուրշին թափել»ը: Կը նստէի գետին, ճերմակ սաւան մը կը բռնէին գլխուս վերեւ: Ես միայն խօսուածները, որոնցմէ շատ բան չէի հասկնար, կը լսէի: Թիւփ (կազօճախ) մը կը դրուէր սենեակին մէջ, ինձմէ քիչ մը անդին, որուն վրայ պառաւը կապարը պիտի հալեցնէր ափսէի մը մէջ: Երբ կը սկսէր գործողութիւնը, պառաւը բաներ մը կը մռլտար քիթին տակէն: Գլխուս վերեւ ափսէ մը ջուր… ուրիշ ամանի մը մէջ՝ հեղուկցած կապարը… կը մօտեցնէին… եւ կը թափէին ջուրին մէջը… ճո՜ս…: Տարօրինակ ձեւեր կը ստանար մետաղը, նոյնիսկ փոքր հատիկներ ալ կրնային ցատկել ամանէն դուրս: Պառաւը կը սկսէր մեկնութիւններու:

– Օ՜, հանը՛մ, աս չօճուխիդ նազար դպեր է: Նայէ՛ սաւոր, – ցուցնելով կապարը, – կը տեսնե՞ս, ահա սիրտը, ինչպէ՛ս ալ մէջտեղ ելաւ: Նայէ՛ լեզուն: Բոլորն ալ փարատեցան: Թո՛ւ, թո՛ւ, թո՛ւ մաշալլահ, ալ ասկէ վերջ հանգիստ ըրէք: Սակայն ատեն-ատեն եկէ՛ք․․․:

Թեթեւցած, չար նազարներէ ձերբազատուած դուրս կու գայինք: Երբ մօրս թեւին ամուր փարած տուն կ’ուղղուէինք՝

– Մամա՛, նայէ՛, սեւ կատու մը…:

– Քը՛շդ, քը՛շդ, մ’անցնիր մեր առջեւէն, անդին գնա՛:

– Մամա՛, սանդուխին տակէն ինչո՞ւ չեն անցնիր: Եթէ գիշերը ձիւթ ծամեմ, ի՞նչ կ’ըլլայ: Մամա՛, ինչո՞ւ գիշերը եղունգ չեն կտրեր: Մամա՛, տասներեքը ինչո՞ւ ուղուրսուզ թիւ մըն է:

Ահագին բաներ կը հարցնէի մօրս: Ան երբեմն կը պատասխանէր եւ երբեմն ալ լուռ կը մնար, ինքզինք անհանգիստ զգալով: Յաճախ ինծի կ’ըսէր. «Ոռդ քերէ»: Ինչո՞ւ: Սա նայեցաւ, միւսը զմայլեցաւ, ուրիշ մէկը՝ «Օ՜, այս ի՜նչ գեղեցիկ աղջիկ մը եղեր է, ալ հարսնցու է», ըսաւ: Տուն հասնելէ առաջ, կը բռնէինք եկեղեցւոյ ճամբան, մոմ մը վառելու համար:

Մեծցայ. ճամբորդութեան պիտի ելլեմ: Ատ ի՞նչ է. դուռ-դրացիք ձեռքերնին ամաններով, գաւաթներով պատրաստուած են, որ ջուր թափեն:

– Ջուրի պէս երթաս, ջուրի պէս վերադառնաս:

Ձեռքս շարժեցի մեկնումի պահուն: Գացի ու եկայ:

Հարս եղայ: Նորէն դուռ-դրացիք ձեռքերնին ամաններու մէջ բրինձ, չէօրէ օթու (սեւ գնդիկներ) եւ մանրուք դրամ, իրարու խառնուած, քօղիս վրայէն թափեցին:

– Պէրէքէթ է,- ըսին:

Պէրէքէթով ապրեցանք. զաւակներ ծնան եւ ո՜ւր որ է… պիտի կարգուին:

Կը հաւատամ. միշտ պիտի հաւատամ, որ բաներ մը կան, չեմ գիտեր՝ ուրկէ՞ մէջտեղ ելած են, այս ու այն կերպով տեղաւորուած մեր համոզումներուն մէջ եւ կը պաշտպանեն մեզ: Կը հաւատամ բացասականին, որուն էնէրժին կը չէզոքանայ կարգ մը բաներով, անտեսանելի ուժերով…: Կը հաւատամ պէրէքէթին, կը հաւատամ նազարին եւ կը հաւատամ… ոռս կը քերեմ:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՄԻՀԱԼԻՃ, ՀԱԼԷՊ, ՊՈԼԻՍ (Բ.)

41493200_259674181420104_7125213919290851328_n.jpg

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Հօ՜փ, մեծ մայրիկիս գետին փռուած անկողինին մէջն եմ, խեղճ կինը քունէն կ’արթնցնեմ:

– Պատմութիւն պատմէ՛ եաեա:

– Լա՛ւ, պատմեմ․ Յովսէփ Գեղեցիկը իր հօր ամենէն շատ սիրած զաւակն էր: Անիկա շատ գեղեցիկ էր ու հնազանդ բնաւորութիւն ունէր:

– Չէ՛, չէ՛, ասիկա վերջը պատմէ՛, հիմա կ’ուզեմ, որ պատմես երկար ճամբորդութեան պատմութիւնը:

– Նայէ՛, Անի, հարդ խըրս կ’ելլայ կոր (բարկանալ), հիմա կու գայ ինծի «բարի լոյս» ըսելու ու կը հասկնայ ու անշուշտ կ’արգիլէ:

– Փսփսալով պատմէ՛, եաեա՜, ի՜նչ կ’ըլլայ…:

Պատմութիւնը իրականութիւն էր, սակայն ես անիկա երկար տարիներ իբրեւ «պատմութիւն» գիտցայ ու՝ եւս երկար տարիներ:

Ճամբայ ելած էին Սաքաեանները՝ բոլորը. անոնք կը կարծէին, թէ իրարմէ անբաժան պիտի ճամբորդեն, սակայն, աւա՜ղ, արդէն իսկ քանի մը օրէն ամէն մէկը տարբեր քաֆլէի մը (խումբ) մէջ էր: Աստուա՜ծ իմ, որքան երկար էր ճամբան, անտանելի, անօթի, ծարաւ էին: Նազիկը հերթով գիրկը կ’առնէր չորս զաւակները: Արթինը արդէն անհետացած էր, ճամբան կը դիմաւորուէին զինուորներու կողմէ, որոնք երբ կը ստանային իրենց ոսկին, կը ձգէին Նազիկը: Ան մէջքին փաթթած էր ոսկիները, ամէն մէկ դժուարութեան իր եւ զաւակներուն կեանքը կ’ապահովէր անոնցմով:

-Տէր-Զօր չէօլլէրինտէն կէչթիք,
Ա՜հ, Յիսուսում, Քրիստոսում,
Էլիմիզտէն թութթու սանըրսըն,
Ամա Սուրբ Գիրքիմի գոյնումտան
Հիչ չըգարմատըմ։

(Տէր-Զօրի անապատներէն անցանք,
Ախ, Յիսուս Քրիստոս
կարծես մեր ձեռքէն բռնեց,
սակայն Սուրբ Գիրքս ծոցէս երբեք չհանեցի):

«Ճամբորդութիւն»ը աւարտին հասաւ հոն, ուր կային խրճիթի նման տուներ ու երկար զգեստներ հագած, թխամորթ մարդիկ: Հապա կինե՞րը. անոնց դէմքը տեսնել կարելի չէր: Սակայն մեծ մայրիկս կ’ըսէր, թէ իրենց նայուածքին մէջ կային կարեկցութեան նշաններ:

Նազիկը իր չորս զաւակները տեղաւորեց խրճիթներէն մէկուն մէջ։ Արթինը կորսուած էր եւ մեծ մայրս ստացած էր իր շատ սիրելի ամուսնոյն մահուան լուրը:

– Ատրինէմլէ Թագուորում տայանտըլար, ամմա Արսինէմլէ Կարպիսիմի Շամըն Ճէսրին գէօյիւնտէ թօփրաղա վերտիմ (Ատրինէս եւ Թագուորս դիմացան, իսկ Արսինէս ու Կարպիսը մահացան Դամասկոսի Ճէսրին գիւղին մէջ):

Այս բոլորը կը պատմէր դողդոջ ձայնով մը, սակայն աչքերուն մէջ արցունք չկար: Ծեր աչքերը կնճռոտ դէմքին մէջ կարծես պահուըտած ըլլային:

Նազիկը կը պատմէր, թէ տեղացի արաբները իրենց կ’օգնէին, իսկ Ատրինէն ու հայրս՝ Թագուորը փողոցները կը թափառէին: Օր մը, աւելի տարբեր զգեստաւորուած կին մը եկաւ ու շարժումներով պատմել ջանաց, թէ այս տղաքը կ’ուզէր տանիլ անգլիացիներու յատուկ վարժարան մը:

Ահաւասիկ հոս խենթի պէս խնդալ կը սկսէի… քանի որ հայրս եթէ երկու գաւաթ օղի խմէր՝

– Ես անգլիական վարժարան գացած մարդ եմ ու անգլերէն բառեր գիտեմ,- ըսելով կը սկսէր համրել բոլոր գիտցած բառերը, որոնք ընդամէնը տասը հատ նոյնիսկ չէին:

Նազիկը համաձայնեցաւ միայն հայրս ղրկել: Մինակ էր Նազիկ, խօսելիք մարդ չկար. քանի մը տուն անդին կային հայեր, որոնց ծանօթ չէր արդէն… անոնցմէ ալ եւ արդէն ոչ մէկը խօսելու նպատակ ունէր:

-Մունջ թութթուք սենելէրճէ (տարիներով լուռ կեցանք),- կ’ըսէր:

Պատառ մը հաց, ումպ մը ջուր եւ լռութիւն: Նազիկ կը խորհէր՝ երանի ինք եւ բոլորը մահացած ըլլային…. առանց Արթինի կեանք մը… երբեք չէր խորհած…: Տէր Հայրը ի՜նչ աղուոր կարդացած էր անոնց վրայ, ի՜նչ հիանալի կեանք ունէին, ո՞ւր էին իր ազգականները, մայրը…:

Օր մը քաֆլէ մը եւս եկաւ: Պառաւներուն մէջ Նազիկ նկատեց խեղճ մայրը: Նազիկ ձեռքերը վեր բարձրացուցած գոհութիւն կու տար Աստուծոյ: Վարդենի մայրիկը թէեւ բաւական տքնած, սակայն խելքը գլուխն էր:

Ճէսրին գիւղին մէջ իրարու յաջորդող օրերը կ’անցնէին այնքա՛ն նեղացուցիչ, որքան տեղւոյն կլիման, որ խիստ կը նեղացնէր այն ժողովուրդը, որ ակամայ բերուած էր հոն: Անոնք պարտադրուած էին թողլու իրենց ծառաւէտ պարտէզները, արտերը, կենդանիները, մեղմ հովը եւ իրենց սիրելիները: Կը խորհիմ, թէ աշխարհի չորս ծագերուն ունիմ անծանօթ ազգականներ, որոնք հաւանաբար գերմանացի կամ ալ ֆրանսացի դարձած են ակամայ:

Ահաւասիկ կու գար պատմութեան ամենէն յուզումնալից պահը. մեծ մայրս ձայնին կու տար զարհուրելի շեշտ մը. փսփսուքը կը վերածուէր հառաչանքի:

– Պիր կէճէ անսըզըն քաբըեա վուրուլտու (գիշեր մը յանկարծ դուռը ծեծուեցաւ):

– Քիմտիր օ (ո՞վ է):

– Պէն իմ, Նազի՛կ, Արթինին (ես եմ, Նազի՛կ, Արթինդ):

– Տէտիմ քի, մայրիկ, Արթինիմին ռուհու կէլտի քաբըտա… (ըսի որ, մայրիկ, Արթինին ոգին եկաւ, դրան առջեւն է):

– Տուր քըզ, տէլիրմէ (կեցի՛ր աղջիկ, մի՛ խենթենար):

– Նազի՛կ,  դուռը բա՛ց, ես եմ ողջ-առողջ, մի՛ վախնար:

Այո՛, մեծ հայրս չէր մեռած, ազատուած էր, քանի մը գիւղ անդին կը թափառէր, խորհելով, թէ իր ընտանիքը մահացած է: Այդ թուականներուն նորակառոյց շոգեկառքի ճամբան կ’անցնէր այն գիւղերէն: Հօրաքոյրս, որ յաճախ կը շրջէր կայարանին շուրջ, շոգեկառքի պաշտօնեային ուշադրութիւնը գրաւած էր հայուհիի իր հաստ յօնքերով ու սեւ աչքերով: Մարդը միւս գիւղը թափառող Արթինին կը հարցնէ, թէ զաւակ ունի՞. դրական պատասխանը շարժման կ’անցընէ բարեսիրտ արաբը:

Կ’ըսէ, թէ ինք զայն պիտի տանի Ճէսրին գիւղը, տուն մը, ուր կարելի է ան վերագտնէ իր ընտանիքը:

Անհաւատալի, սակայն իրաւ պատմութիւններէն մէկն է ահաւասիկ Սաքաեաններունը:

Այդ թուականներուն ապրած շատ մը ընտանիքներ ունին նման պատմութիւններ, որոնք մասնաւորաբար Պոլսոյ մէջ չպատմուեցան, մնացին թաքուն, կարծես յանցաւոր մարդու մը հոգեբանութեամբ:

Մեծ մայրս յոգնած էր. դեռ անկողինէն չելած՝ օգնելու կը ջանայի, որ աւելի դիւրին ելլէր գետին փռուած անկողինէն, եւ կրկին կը հարցնէի մանկական միամտութեամբ.

– Ինչո՞ւ գետինը կը պառկիս, մեծ մայրիկ, ինչո՞ւ շիտակ չես քալեր, մեծ մայրիկ. ինչո՞ւ գետնին շատ մօտ կը քալես, մեծ մայրի՛կ…:

Մանկական տրամաբանութեամբ չէի կրնար խորհիլ, թէ խեղճ կինը իր շալակին վրայ առած զաւակներով այսօրուան պատրաստած էր մեզ:

Խունկ ու աղօթք անոնց, որոնք ապրեցան այս պատմութիւնը:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՄԻՀԱԼԻՃ, ՀԱԼԷՊ, ՊՈԼԻՍ (Ա.)

40079735_503342633462076_8785752012269551616_n.jpg

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Նազիկին եւ Արթինին հարսնիքը շատ աղուոր եղաւ: Գիւղ-գիւղացի, դուռ-դրացի բոլորն ալ նախ վկայութիւն տուին գիւղի եկեղեցւոյն մէջ: Տէր Հայրն ու դպիրները ի խորոց սրտի երգեցին հարսանեկան գեղազմայլ շարականները: Երբ դպիրը կ’երգէր «Ուրախ Լերը», Նազիկ ու Արթին թեւ թեւի կը յառաջանային դէպի դաս:

Անոնք Յիսուսին խոստացան, որ անբաժան պիտի ապրին մինչեւ իրենց կեանքի վերջաւորութիւնը: Աւելի վերջ խնճոյքը սկսաւ. երգ, պար, կերուխում: Միհալիճի Հիւտաւենտիկար թաղին մէջ նոր ամոլ մը եւս կազմուած էր:

Տարիներ տարիներու կը հետեւէին, Միհալիճի գիւղացիները կ’ապրէին իրենց սովորական կեանքը, համերաշխ՝ նաեւ տեղացի ժողովուրդին հետ:

Նազիկ եւ Արթին ամոլը ունեցաւ չորս զաւակ: Ատրինէն, յետոյ Թագուորը, Կարպիսն ու Արսինէն: Ըստ գիւղական սովորութեան, ամէն ծնունդէ վերջ, մանուկին կը նուիրէին գառնուկ մը, հորթուկ մը ու անշուշտ՝ ձիթենիի տունկ մը: Մանուկները կը մեծնային, ինչպէս կ’աճէին ձիթենիները կամ գառնուկները եւ հորթուկները: Մշակներ էին արդէն Սաքայեան ընտանիքին անդամները՝ արտերու մէջ հերկելով, ցանելով իրենց ապրուստը կը հոգային: Միւս բոլոր ազգականներն ալ իրարու մօտ կ’ապրէին: Ինչքան սերտ յարաբերութիւններ ունէին՝ միշտ մէկզմէկու օգնելու պատրաստ:

Հասաւ Սեպտեմբեր ամիս մը, երբ պիտի դիմաւորէին աշունը ու պիտի ըսէին նաեւ, թէ պատրաստ էին ձմրան: Լեցուն էին մառանները, տունը-տեղը ձեռքէ անցուած, նորոգութիւններն ալ կատարուած էին արդէն:

– Է՜յ, ահալի տինլէյին, պիրքաչ վաքըթտա էվլէրինիզի թէրք էտին (ո՛վ ժողովուրդ, մտի՛կ ըրէք, կարճ միջոցի մէջ լքեցէ՛ք ձեր տուները):

Նազիկ խոհանոցը ամանները կը լուար. ձեռքերը գոգնոցին չորցնելով դուրս ելաւ, յառաջացաւ իրենց անծայրածիր պարտէզին մուտքը․

– էֆէնտի, նէ՞ օլույօր պուրտա (ի՞նչ կ’ըլլայ հոս):

Արդէն տնեցիներն ալ հաւաքուիլ սկսեր էին:

– Հատէ՛, սիզէ եօլ կէօրիւնտի, թօփարլանըն, կիտին պուրալարտան (օ՛ն, ձեզի ճամբայ կ’երեւի, ելէ՛ք, գացէ՛ք հոսկէ):

Սահմռկած մնացած էին բոլորը. ընելիք ոչինչ կար, հաւաքուիլ սկսան:

Նազիկ մեծ մայրիկս կը պատմէր այս բոլորը. ասիկա նկար մըն էր ինծի համար, որ կ’ուրուագծուէր մանկութեանս տարիներուն, հակառակ հօրս բոլոր ընդմիջումներուն ու արգելքին:

– Արթինիմին թէք թաշընը մութֆաղըն րաֆընտա պըրաքտըմ (Արթինին նուիրած քարով ալեանս մատանին խոհանոցին մէկ դարանը ձգեցի):

Այս նախադասութեան կառչած մնացած էր խեղճ կինը: Իր բոլոր ազգականները ցրուած էին, ինք զաւակներով ու ամուսինով հարկադրուած էր այն ճամբորդութեան, որ զանոնք պիտի քշէր ու տանէր Հալէպի մօտակայ գիւղերէն մէկը: Հայրս անձայն կը մնար եւ բոլոր հարցումներս ալ անպատասխան կը մնային:

Հայրս յաճախ կը գործածէր՝ «Ետեւդ մի՛ նայիր, նայէ՛ միշտ առաջ»: «Ինչո՞ւ,– կ’ըսէի,– ինչո՞ւ չնայիմ ետիս, ինչո՞ւ… ինչո՞ւ…»:

Տարիներ վերջ, օր մը ըսաւ, թէ հայրը՝ Արթին մեծ հայրիկս, երբ իրենց հարկադրուած ճամբորդութեան առաջին փուլը՝ Պանտըրմայի ծովեզերքը եկած էին, ուրկէ նաւ պիտի նստէին, ըսած էր. «Թագուո՛ր, տղաս, ետեւդ մի՛ նայիր»:

Ծուխի ու մուխի քուլաները կը բարձրանային դէպի երկինք: Երկինքը կաս-կարմիր էր…: Նազիկը, Արթինը եւ իրենց չորս զաւակները հոծ բազմութեամբ լեցուն խարխուլ նաւու մը մէջ կ’երթային դէպի անծանօթ ապագայ:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

«Օ՜ԳԻ՜Ս» ԻՍԿՈՒՀԻ

39906000_266956080584222_5480197425803034624_n.jpg

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

– Աս նոր էկող դրացին կալիպա քի (կարծեմ) թեթեւսոլիկին մէկն է:

– Քա՛, ինչո՞ւ հէմէն (անմիջապէս) կնիկին ածական մը փակցուցիր:

– Ի՞նչ պիտի ըլլայ, չես նայիր, չամաշըրները (լուացք) ընտոր կախեր է:

Այս խօսակցութիւնը տեղի կ’ունենար մօրս ու մեծ մօրս միջեւ: Խնդիրը պարզ էր, կինը բոլոր ներքնազգեստները կախած էր առաջին կարգին վրայ․ վարտիք-շապիկ: Ըլլալիք բան չէր անշուշտ մերիններուն համար եւ անշուշտ՝ դուռ-դրացիին համար: Այս հանդերձները պէտք է որ կախուին հոն, ուր զանոնք տեսնել կարելի չէ: Առաջին գիծի վրայ կու գան սաւանները, յետոյ բարձի երեսները, խաւլուները (անձեռոց), յետոյ միւսները…:

Նոր դրացիին անունը մնաց «թեթեւսոլիկ»․ է՜հ, քիչ մը հախ կ’ընէր (արժանի էր): Չըլլալիք բաներ կ’ըսէր կամ կ’ընէր, ինչ որ կը բարկացնէր մերինները:

Օր մը, տան երկրորդ յարկէն կը թօթուէր վառարանին մոխիրը, որ օդին մէջ քուլայ-քուլայ կը տարածուէր: Օր մը, դոյլ մը ջուրը վար կը թափէր պատուհանէն: Ի վերջոյ մեծ մայրս որոշեց մօրս հետ փափկավարական այցելութիւն մը տալ տիկին Իսկուհիին: Օր առաջ ձայնեցին, թէ իրեն այցելութեան պիտի գային:

Տիկին Իսկուհի մեզ դիմաւորեց գլուխը պիկուտիներով, հագուստին վրայ այնքան շատ արատ կար, կարծես Փիքասօ նոր յօրինում մը կատարած էր հոն․․․: Մերինները շուարած կը դիտէին իրենց շուրջը, արդէն փնտռելով նստելիք տեղ մը:

-Քա՛, քուրս խուսուրին (սխալ) մի՛ նայիք, օրթալըխըս (մէջտեղները) ալթիւստ (տակնուվրայ) է, մալում (բացայայտ է) տունի վիճակ: է՜, ընտո՞ր էք, ինծի հարցունէք եթէ իչ կիւվէյսինտէն հալլիճէ (թրքական ըսեալձեւ՝ գէշ չեմ):

Ես շուրջս դիտել սկսած էի արդէն, տան այդ խառնիճաղանճին մէջ անկիւն մը այնքան խնամեալ էր, որ ակամայ բոլորիս աչքերը հոն սեւեռուած էին:

Քոնսոլի մը վրայ շարուած էին նկարներ, որոնց մէջէն մեզ կը դիտէին բազմաթիւ դէմքեր: Ծեր տէր եւ տիկին մը, շատ լաւ զգեստաւորուած, չափազանց վայելուչ երիտասարդ մը ու ծովային համազգեստով, նոյնպէս շատ վայելուչ պարոն մը:

Սենեակին լռութիւնը այլեւս ձեռքով բռնուելիք վիճակի եկած էր, երբ միջամտեց մեծ մայրս․

– Քա՛, Իսկուհի հանըմըս, բարի էկար մը ըսենք տէյի էկանք, ըռահաթսըզ (անհանգիստ) մ’ըլլար:

– Չէ, ճանը՛մ, ինչո՞ւ ըռահաթսըզ ըլլամ քի, գոհ մնացի, ես ալ կը խորհէի, թէ աս մահալլէլիները (թաղեցիք) ի՛նչ սուրաթսըզ (աներես) պաներ են. «բարի էկար» մը չըսին: Քա՛, որո՞ւն շունին «հօ՛շթ» ըսի:

Ամէն մէկ բառին ետեւը «օ՜գի՜ս», կ’ըսէր, մերինները քիչ մը վերջ, երբ մեկնելու հրաման ուզեցին՝ «Ա՜խ, օ՜գի՜ս, կեցէ՛ք տէ սուրճ մը եփեմ», ըսաւ. սուրճը եկաւ կէս մը թափած, սակայն շատ շիք գաւաթներու մէջ:

Մենք բուրդ ու փապուճ տունէն ելանք, ինչպէս կ’ըսէր մեծ մայրս: Ան դեռ՝ «Նորէն եկէ՛ք, օ՜գի՜ս», կ’ըսէր:

Յետոյ, ժամանակի ընթացքին, վերահասու եղանք տիկին Իսկուհիին դժբախտ կեանքին իրականութեան: Խեղճ կինը, որ կը պատկանէր ազնիւ ընտանիքի մը, սիրահարուած էր տեղացի ծովայինի մը, ընտանիքը զինք մերժած էր ու Իսկուհի մանչ զաւակով մը սկսած էր ապրիլ ծովայինին հետ: Եւ մարդը, որ միշտ կը ճամբորդէր հեռաւոր երկիրներ, չէր վերադարձած իր վերջին ճամբորդութենէն: Տղան ալ երիտասարդ տարիքին որոշած էր գաղթել Ամերիկա եւ երբեք չէր եկած Պոլիս, հաւանաբար զինուորական ծառայութիւնը չընելու համար: Ամէն ամիս քանի մը ղրուշ կը ղրկէր մօրը, պահարանի մէջ, նոյնիսկ երկտող մը գրելու կարիքը չզգալով:

Այդ նկարները ընդմիշտ կենդանի կը մնան մտքիս մէջ: Այժմ, սակայն, որքան փոխուած է մարդոց մտածելակերպը․ մարդկային հայեացքով անընդունելի է, անշուշտ, «օ՜գի՜ս Իսկուհիին» մօրն ու հօրն ըրածը: Իրենց մէկ հատիկ աղջիկը մերժած էին անոնք, խոր սուգի մէջ ապրելով ու զայն երեսի վրայ թողլով: Փոխուած է մարդկային մտածելակերպը, այս օրերուս, այլեւս շատ սովորական «շարժում»ի մը վերածուած է տեղացիներու հետ ամուսնութիւնը: Մայրեր ու հայրեր չեն լքեր իրենց զաւակները, ընդհակառակը՝ գրկաբաց կ’ընդունին: Այս մէկը անշուշտ լաւ է, սակայն, ինչպէ՞ս այսքան յառաջ գնաց, «օ՜գի՜ս», այս կացութիւնը․․․:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

NO MAN’S LAND

39725813_654270091623925_1266174586702004224_n (1)

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

-Թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք…

Կանգած եմ ու սառած: Ականջիս մէջ կ’որոտան ձայներ, հակառակ որ անլսելի են: Փոքրիկ ժամացոյցի մը սլաքները կը դառնան: Ոտքիս տակն է զսպանակը, ներբանս կրակ դարձուցած: Չեմ կրնար քայլ մը նետել, քայլափոխել, որովհետեւ, եթէ ոտքս կոտրուի՝ ցամաքէն օդը պիտի թռիմ: Պիտի ոչնչանամ, կտորներու պիտի բաժնուիմ: Իւրաքանչիւր կտորը մարմնիս պիտի ցրուի․ թեւերս, ոտքերս՝ մէկ կողմ, գլուխս՝ միւս կողմ: Պիտի փարատին ներքին գործարաններս եւ հողը պիտի լեցուի արիւնով:

Ականի մը վրայ կոխած եմ:

Հանրաշարժը ճամբայ կ’ելլէ դէպի սահման՝ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ երկարած այն հողամասը, որ փակ է տարիներէ ի վեր եւ ուր մարդ չկայ, բացի սահմանապահ ուժերէն: Հոն կը կոչուի «No Man’s Land»: Բոյսեր կան աճած, որոնք կ’օգտագործեն ճանճեր, թերեւս մեղուներ եւ միջատներ: Մարդիկ անաստուած կրնան ըլլալ, ամուլ, անզաւակ, անզգայ, անխելք, անտրամաբան, սակայն հողը ամո՞ւլ է առանց մարդու. ի՞նչ կը նշանակէ: Հոն, ուր կեանք չկայ, շունչ չկայ, Աստուած ալ չկայ:

Կէս ժամ սպասելէ ետք, կը մտնենք փշաթելերով շրջապատուած ցանկապատէն ներս: Ռուս եւ անոնց կողքին՝ հայ զինուորներ կը դիմաւորեն: Կը հաւաքեն բոլորիս անցաթուղթերը: Զարմանալի… Հայաստանի հողերուն վրայ… ռո՞ւս… անցքի արտօնութի՞ւն ստանալ… ական… ական… հոն, ուր մարդ չկայ…: Մեր անունները կ’արձանագրուին ռուսերէնով. վերադարձին պիտի ստորագրենք: Ես ռուսերէն չեմ գիտե՜ր…:

Կը յառաջանանք: Ճանճեր կը բզզան: Կը հասնինք այն տեղը, ուր կ’երկարի մեր կեցած հողաշերտին շարունակութիւնը: Ատկէ վար Ախուրեան գետը կը հոսի: Սահմանը Ախուրեանի մէջտեղն է: Ականջ կու տամ, որ գետին գլգլուքը լսեմ. ի զո՜ւր: Դիմացը յստակ կը տեսնուին Անի քաղաքին աւերակները: Եկեղեցիներ, տուներէ մնացած կիսաւեր քարեր, կիսաքանդ պարիսպներ՝ տեղ-տեղ: Վերանորոգում կայ: Իւնէսքօ յայարարեց, որ պիտի պահպանուի Անին: Հապա թուրքի՞ն մնար այն որոշումը: Շա՜տ մասեր, տեղեր ու տուներ քանդուած են: Հոն ապրող գիւղացին իր տան պատերը կառուցած էր Անիի եկեղեցիներուն քարերով: Իր անասունները արածել կու տար եկեղեցիներու բեմերուն վրայ. ախոռ դարձած սրբավայրեր…: Բոլոր ասոնք կը մտածեմ, երբ կը դիտեմ դիմացը՝ սին նայուածքով: Դիմացը դրօշակը… օդին մէջ, խոշոր: Ո՞ւր է այս կողմինը: Զինուորը զգա՞ց, թէ ժամանակը հասած էր, որ մօտեցաւ սիւնին եւ պարզեց դրօշակը. երկուքը, քովէ քով՝ հայկականը եւ ռուսականը: Մինչդեռ սա հողը, ուր մարդ չ’ապրիր, պէտք ունի գոյնի, լեզուի, շունչի: Ինչո՞ւ այսքան օտար… հողը կը քայքայուի ոտքերուս տակ: Քայլ մը կը յառաջանամ եւ՝ թի՛ք…:

– Թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք…

Ականին զսպանակն է ոտքիս տակ: Եթէ ամուր չկոխեմ, ոտքս քաշեմ հոնկէ՝ կը պայթիմ, կտոր-կտոր կ’ըլլամ: Մէկ ոտքի վրայ կանգնած եմ: Կը նայիմ դիմաց: Մարդու բեկորներ… աւերակներ…: Կը գոցեմ աչքերս եւ կը լսեմ շարականներ, որոնք կը բարձրանան եկեղեցիներուն գմբէթներէն: Պատարագ կը կատարուի հոն, ամէն պահ, ամէն վայրկեան: Աւերակներէն, խորշերէն, ծակտիկներէն կը հասնին ձայներ: Անի քաղաքի hին բնակիչները դուրս կ’ելլեն իրենց տուներէն եւ կ’ուղղուին դէպի եկեղեցի:

– Թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք…

Ժամացոյցին սլաքները կը դառնան: Ժամանակը դուրս եկած է իր պահուըտած ծերպերէն: Աչքերս գոց կը լսեմ ձայները աղաղակներուն, աղաչանքներուն, ճիչերուն. փուլ կու գան քարերը մէկիկ-մէկիկ: Թմրիլ կը սկսիմ: Ոտքս փոխելու եմ: Մկաններս սկսած են ցաւիլ: Երկինքը պայծառ է, սակայն մութը սկսած է շրջապատել: Կը խաւարին աչքերս, կը մռայլի երկինքը եւ ի վերջոյ կը քայլափոխեմ:

Չկայ ական: Չկայ մարդ, եւ ոչ եւս եմ ես: Իսկ Անի՞ն…:

Ետեւս կը մնայ միմիայն երկու երկիրներու սահմանը գծող կիրճին քամիի ձայնը:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՔԱՅԼԵՐՈՒՍ ՀԵՏ (Բ․)

39283897_433658323789504_6461900935328169984_n

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Քայլերս, տան մէջ, սենեակէ սենեակ կ’ուղղուին․ պահարան կը բացուի, կը գոցուի, դարակներ կը խառնուին, կը պարպուին, ետ կը դրուին, կը շարուին, իրար անցած վիճակ․ նախապէս ամէն ինչ չորս խումբի կը բաժնուէր, իսկ հիմա՝ միայն երկու…։ Վայրկեան մը, աս ալ դնեմ, ո՛հ, մոռցայ նորէն, կեցի՛ր, կեցի՛ր, ես ինծի հարց կու տամ, արդեօք ասոնք ալ վերցնե՞մ, չես գիտեր, պէտք կ’ըլլան․ եւ այսպէս, շարունակաբար, պայուսակներն ու ճամպրուկները մի քանի օր առաջ պատրաստուած են, մի քանիին կ’աւելնան ուրիշներ, կարծես թէ գաղթ տեղի պիտի ունենայ…:

Վերջապէս, երկար-բարակ վազվզուքէ ետք, ինքնաշարժը բերնէ բերան կը լեցուի, կուշտուկուռ է, բայց աչքը՝ ծակ, ստամոքսը սիրողին նման, որ ա՛լ յագեցած է, բայց աչքը՝ տակաւին ո՛չ։ Յանկարծ, վերջին վայրկեանին, Քեսապէն կը հեռաձայնեն, մերիններէն մէկն է, ապսպրանք մը ունի՝ ճամբուն վրայէն բան մը առնելու եւ յետոյ ճամբայ ելլելու: Ինքնաշարժին բեռը կը ծանրանայ, կամաց-կամաց, կաղալէն ճամբայ կ’ելլենք:

Ընդամէնը մէկ կամ երկու ամսուան կեցութիւն: Այս արարողութեան շատ լաւ ծանօթ են անոնք, որոնք Քեսապ կամ որեւէ այլ տեղ ամառնային տուն ունին եւ ամբողջ ամառը հոն պիտի անցընեն: Հարց չէ, թէ տղամարդիկ ամէն Երկուշաբթի առաւօտ կանուխէն կ’իջնեն Հալէպ եւ Շաբաթ, ուշ ժամերու, իրենց գործին աւարտին, յոգնած, Քեսապ կը վերադառնան: Կիները օրուան ընթացքին տան մէջ կը վազեն՝ ճաշ, մաքրութիւն, լուացք, իսկ մէկ ընտանիքի պատրաստուելիքի փոխարէն գերդաստանի մը համար պատրաստուելիքի քանակութեամբ ճաշ կը պատրաստուի, ճիշդ բանակումներու նման, բայց մէկ տարբերութեամբ․ հոն ամէն օր պաշտօն մը կ’ունենաս, իսկ հոս՝ միշտ նոյնը․ տան երէցին չորս կողմը պիտի դառնաս, ընդհանրապէս, եւ յաճախ կը յիշեմ, թէ ինչպէս ժամանակին, մեծ մայրս, երբ ամբողջ ընտանիքին համար սմբուկով լիցք պիտի պատրաստէր, ամէն մէկ հարսէն բան մը կ’ուզէր. «Աղջի՛կս, պղպեղը տո՛ւր․ դուն՝ հոգիս՝ բրինձը․ եկո՛ւր, հասակդ բարձր է, պահարանէն համեմներն ու աղը, չմոռնաք սառնարանէն՝ լոլիկի ջուրը»։ Եւ այսպէս կ’եփի ճաշը, ամանները կը լուացուին, սեղանը կը շտկուի, ուտելու արարքէն ետք բոլորը՝ մեծէն պզտիկ՝ «Ձեռքերուդ դալար, մեծ մամ կամ մամ»․ հարսերուն եւ աղջիկին ըրածը ի զուր է․․․ նման միութենական այն սեւ կամ քուլիսային աշխատանքին, ուր միայն մէկ-երկուն կը փայլին: Ի՞նչ կրնանք ընել, այս մէկը հայկական եւ պատուական աւանդութիւններէն մէկն է․․․:

Քեսապը օդափոխութեան մեր սիրելի վայրն է: Թէեւ Սլընֆէն աւելի մօտ եւ զով է, բայց Քեսապի հայկական դիմագիծը չունի։ Եագուպիէն, որ հայկական է, պատուական է, նախ փոքր է աւելի եւ իր տեղացիները ունի․ իսկ Ղնէմիէն ալ աւելի պզտիկ է․ կան բնակիչներ, որոնք տուն ու հող ունին հոն: Քեսապը ուրիշ է․ դպրոց, ակումբ, եկեղեցիներ եւ հայկական մեծ շրջանակ, փոքրիկ Հայաստան մը Կիլիկիոյ լեռնաշղթային ամենագեղեցիկ եւ պատմութենէն մնացած, հայկական ասեղնագործի հրաշալի հիւսուածքին միակ երիզն է, յիշատակներ ունի եւ այդ յիշատակները գրի առնողն ունի, պատմողը, հողին հետ խօսողը, ունի նաեւ իր երիտասարդ մնացած բարբառը։ Այդ բնութենէն եւ մթնոլորտէն ծաղկած են գրիչի տէր մարդիկ, լեզուագէտներ, կղերականներու շարան մը, մինչեւ իսկ կաթողիկոս, եւ այդ գլխագիր ԲՈԼՈՐը հայկական բնութեան արգասիքը եղած են:

Քեսապ ունի նաեւ իր յատուկ, օտար զբօսաշրջիկները, մինչեւ իսկ երկրին նախագահը իր ընտանիքով եւ սեփական ինքնաշարժով հանգիստ այցելութիւն կու տայ, նոյնիսկ վերջերս, այնքան գեղեցիկ սուրիական մուսալսալներ կը նկարահանուին հոս, իսկ այդ վերջին, ահաբեկչական վայրագ յարձակումէն ետք, չճանչցողներն ալ լաւ իմացան Քեսապի մասին, շնորհիւ համացանցի սուրհանդակ լուրերուն եւ ընկերային ցանցերուն: Թէեւ սեւ օրեր էին տեղացիներուն համար, բայց բարեբախտաբար շուտ ազատագրուեցաւ Քեսապը, եւ այդ քաղաքական անհասկնալի խաղերուն աւարտին, ինչպէս՝ արդի ելեկտրոնային ոչ-դաստիարակիչ խաղերուն, վերջապէս “game over” արձանագրուեցաւ:

Երեկոյեան 8:00-ն է․ Լաթաքիոյ խոնաւ, նեղացուցիչ եւ հեղձուցիչ, օգոստոսեան եղանակը, առտուընէ մինչեւ ուշ ժամեր, կը մնայ անփոփոխ, հակառակ ջերմաստիճանին ոչ շատ բարձր ըլլալուն։ Այս ծովը, չես գիտեր՝ ինչո՞ւ, բաղնիքի կը վերածէ քաղաքը, վրադ-գլուխդ թրջուած տուն կը վերադառնաս, եթէ փորձուիս եւ տունէն դուրս ելլես․ կամ ալ ամբողջ օրը ծովը պիտի անցընես, ինչ որ շատեր արդէն կ’ընեն, ունին անձնական շալէներ: Լաթաքիացիք, գրեթէ բոլորը, այս շրջանին յաճախ օդափոխութեան վայրերը կ’ըլլան, քաղաքին շրջակայքը գտնուող: Այս պատճառով, Լաթաքիոյ մէջ ամառը ո՛չ մէկ միութենական ձեռնարկ, արտադպրոցական կամ տարբեր դասընթացք տեղի կ’ունենան։ Ամառուան այս հանրային բաղնիքի կլիմային դժուար թէ շունչ առնես:

Ես ալ այս վերջին չորս տարին տղոցս քով երթալով, դէպի հարաւ, Հնդկաց ովկիանոսը եզերող Արաբական ծովու եզերքը գտնուող արաբական սուլթանութեան Սալալահ քաղաքը, բազմատեսակ խնկենիներու քաղաքը, բեռնատար շոգենաւերու նաւահանգիստը, հոն աշունը կը վայելեմ՝ խարիֆ ալ Սալալահ։ Մանրակաթիլ անձրեւը յաճախ ցնցուղի նման կը ջրէ անապատական քաղաքը, որ կը վերածուի դալարապատ գետիններու, առուները կը խայտան, ջուրի հոսանքերը կը սկսին քալել ճաթռտած եւ ծարաւ հողին ճամբաներէն։

Թէեւ խոնաւ, բայց զով հով մը միշտ ներկայ է, կը ստիպէ նոյնիսկ բարակ վերնազգեստ մը հագնիլ, ճիշդ քեսապեան ոճով։ Ծոցի երկիրներու մեծահարուստ շէխերէն շատեր հոն այդ շրջանին տուներ կը վարձեն եւ կամ հինգ աստղանի ծովեզերեայ պանդոկները շատ սուղ գիներով կը վայելեն, կամ յատուկ, անձնական յարկաբաժիններ ծախու կ’առնեն, միայն այս եղանակին համար:

Օտար բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ, յատկապէս Եւրոպայի հիւսիսային շրջանի բնակիչներ, կու գան այն եղանակներուն, երբ իրենց քով արեւը սեւ ամպերու ետին մշիկ-մշիկ կը քնանայ, իսկ հոս աշխոյժ, երիտասարդ եւ կիզիչ է:

Ճամբայ ելանք այս անգամ միայն երկուքով, ինչպէս շատ մը միջին տարիքի տէր եւ տիկիններ, որոնց զաւակները դուրսն են, գործի բերումով: Եւ այս բոլորը՝ այդ «սատկելիք» պատերազմին պատճառաւ:

Քիչ մը յառաջացանք, արդէն շուտով սկսանք բարձրանալ դարձդարձիկ ճամբաներէ, նոճիներով եւ մայրիներով եզերուած, քիչ մաս մըն ալ այրած՝ պատերազմին պատճառաւ: Հասանք Պալլորան լճակը, որմէ ամբողջ գիւղը, որպէս ջրամբարէ մը, կ’օգտուի, առուներէն անկախ: Մի քանի տարի, ոչ-ապահովական պատճառներով, այս ճամբան փակ էր, իսկ վերջերս, թէեւ ամայացած իր բնակչութենէն, միակ կարճ եւ գեղեցիկ ուղին է Լաթաքիայէն մինչեւ Քեսապ։ Կարելի է նաեւ միւս՝ նախկին ճամբէն երթալ, նախ Րա’աս Պասիթ, Պատրուսիէ, Շէյխ ալ Հասան մինչեւ Պաղճաղաս, Բենելեք, Էքիզոլուխ եւ Քեսապ:

Երկար շունչ մը կ’առնեմ, գլուխս աթոռին կը յենում, աջիս՝ պատուհանը մինչեւ վերջ բաց, ձեռքս դուրս կը հանեմ, մէկ կողմէն զով հովիկը դէմքս կը շոյէ, ձեռքիս կը զարնուի, ես կը հրեմ, ինք կը հրէ, այս խաղը մանկութենէս մէջս մնացած է, յատկապէս երբ նայող ալ չկայ, որ ըսէ՝ «Այս մեծ կինը խենթացեր է, ի՞նչ»։ Է՛հ, երբեմն մարդու իրաւունքն է մանկանալ՝ անկախ իր տարիքէն, միւս կողմէն, եթէ երաժշտութիւնն ալ յարմար ըլլայ, ո՛հ, կը ներշնչուիս եւ այդ վայրկեանին ամենակարող բանաստեղծը կամ արուեստագէտը կը դառնաս, բայց եթէ՜, եթէ ինքնաշարժին ղեկը ձեռքդ ըլլայ․․․ արաբերէն լեզուով լուրերը այս մէկուն առիթ չեն տար: Տարիներ առաջ, երբ ընտանեօք կ’ելլէինք, ինքնաշարժին մէջ երգչախումբ կազմած՝ չէինք զգար ճամբուն երկարութիւնը․ Հալէպ, Իտլէպ, Արիհա, Ճապալ ալ Արպա’ային, ուր կանգ կ’առնէինք, հոնտեղի նշանաւոր շա’ապիաթը համտեսելու։ Յաճախ այդ մէկը վերադարձին աւելի կը պատահէր, երկար ճամբայէն ետք, որմէ ետք՝ Ճըսր ալ Շղուր, Ղասթալ, ուր դադար կ’առնէինք՝ իսթիրահա, տեղացիի բառով, սուրճ կը խմէինք կամ իրենց Ղասթալի ոչ իսկ մէկ աստղանի ճաշարաններուն յատուկ փիցցան համտեսելու կը նստէինք, որ արաբական սովորական հացին վրայ առատօրէն դրուած հալլում պանիրէ, լոլիկէ, ձիթապտուղէ եւ կանաչ ծոթրինէ կը բաղկանար, եւ որու վրայ ձիթապտուղի ձէթ սրսկուած կ’ըլլար, փուռը եփուած, քովն ալ՝ ջուրի խոշոր գաւաթներով թէյ: Տակաւին կային պասի վարորդները, որոնք աւելի ուշ հասնելով, իրենց յատուկ ափսէին մէջ կոխուած միս, լոլիկ եւ կանաչ պղպեղով՝ «վարորդի թաւա» կոչուող կերակուրը կուլ կու տային, որպէս նախաճաշ, ճաշ կամ ընթրիք:

Ղասթալ ջրառատ վայր մըն է, եւ ուռենիներով ու բարտիներով եզերուած է ճամբան, եւ արդէն «լալկան ուռիին» երգը, եթէ նոյնիսկ ոչ բարձր, բայց միտքէդ անպայման կ’երգես:

Այդ իսթիրահան վայրն էր մաքուր, շունչ առնելու, հանգչելու, ցայտաղբիւրին չորս կողմը նստելու եւ փոշեպատ ինքնաշարժները լուացնել տալու:

Ղասթալէն ետք, ուրախ տրամադրութեամբ, աւելի կայտառ, մէկ ժամու ճամբայ մնացած կ’ըլլար, թէեւ՝ գլխապտոյտ պատճառող, բայց մեր երգելով ճամբան կը կարճնար, երգիչը կ’երգէր, մենք բարձրաձայն կ’ընկերակցէինք: Չարաճճի մէկ տղաս ոտքերովը աթոռիս կը զարնէր շարունակ, միւսը աւելի պարտաճանաչ աշակերտի նման լուրջ կը հետեւէր երգին եւ բառերուն: Իսկ մեր կատակասէր պապան քովէն բառեր աւելցնելով կամ ինքն իրմէ շարադրելով, կը համեմէր երգը: Այդ ճամբան տակաւին փակ է, մինչեւ օրս:

Երբ կեանքիդ ընթացքին, ուրախ եւ հաճելի ժամեր ունեցած ես, անոնք միշտ եւ միշտ դեղի նման քեզ կը կազդուրեն, թէեւ կ’արցունքոտեն աչքերդ, բայց եւ այնպէս ժպիտ մը կը գծեն դէմքիդ կրկին, միշտ յոյսով եւ զօրաւոր ապրելու ներշնչում տալով: Փառք Աստուծոյ, այնքան կը սիրեմ այս իմաստալից փառաբանական խօսքը, որ շատ լսած եմ նաեւ սիրելի եւ անմոռանալի հարազատներուս բերնէն, թերեւս ալ ժառանգած ենք զայն լսելով եւ կրկնելով: Ինծի համար կարծես աղօթք մըն է․ «Ո՜վ Տէր Աստուած, այնքան գեղեցիկ պահեր կը պարգեւես մեզի, հաճի՛ս, մի՛ զրկեր մեզ զանոնք կրկին վայելելէ եւ ապրելէ․ ամէն»:

Քեսապի վերջին դէպքերէն եւ ազատագրումէն ետք, ելած էինք մի քանի անգամ եւ յուսահատած՝ տան վիճակին ի տես․ հրթիռ մը մտած էր արեւմտեան դռնէն եւ ամբողջ սենեակը քարուքանդ ըրած, կահկարասիները, պատուհանները տեղերնէն ելած էին, դռները՝ ինկած, կռնակնուն վրայ բաց, ջուրի խողովակներն ու ելեկտրական թելերը ամբողջութեամբ արմատախիլ եղած էին… ուրուականի մը տան նման, փոշի կապած՝ ճեփ-ճերմակ էր ամէն ինչ, ամէն ինչ կորեկի նման պայթած էր, ցիրուցան եղած, խոհանոցը՝ ամէն ինչ աղտոտ, իւղոտ եւ բորբոսած, գործածուած պնակներ, կաթսաներ, գաւաթներ, բացի խմիչքի բիւրեղեայ գաւաթներէն, որոնք գործածելը կ’երեւի ահաբեկիչներուն համար «մեղք» ունէր․ ճնշեփ-կաթսաներն ալ մէկ կողմ մաքուր եղածնուն պէս կը մնային․ չեն գիտցած, թէ ինչպէս գործածեն: Ամէն ինչ սեւցած, վրայ վրայի նետուած․ կ’երեւի լուալու դասընթացքներու չեն հետեւած․ հոտած էին բաղնիքները․ չարտայայտուիլը աւելի շիտակ կ’ըլլայ: Վերը՝ ննջարաններուն պատերուն՝ խօսքեր եւ հայհոյանքներ, բոլորը յատուկ սեւ փիլոթով գրուած․ մե՜ղք, հազար մե՜ղք: Իսկ անոնց դիմաց ալ կարմիրով գրուած պատասխաններու շարան մը կը «զարդարէր» պատերն ու հայելիները: Անկողինները՝ իրար անցած եւ գետինները փռուած, ննջարաններէն փոխադրուած էին վերնայարկի կեդրոնի նստասենեակ, մահճակալները՝ գլխիվեր շարուած, կարծես պատրաստ քալելու, գետինները՝ աղբակոյտեր, իսկ մեր սենեակի հայելիին վրայի ընտանեկան նկարը բաժնուած էր, մնացած էին ամուսինս, գիրկը՝ անդրանիկ զաւակս․ իսկ իմ նկարս՝ գիրկս միւս ձագուկս, կարծես այրած էր, հետքն ալ չկար․ ես՝ մեղա՜յ, մեղա՜յ, «մեղաւոր կին» ըլլալու էի, ըստ իրենց օրէնքներուն ու հաւատալիքներուն:

Ժամը իրիկուան 9:00-ին հասանք մեր ընտանեկան տան սեմին․ լուսաւոր, մաքրուած, նորոգուած կը սպասէր, թէեւ տակաւին շատ կ’ուզէր նախկին վիճակին հասնելու: Մայրիները հասակ առած, երիտասարդ զինուորներու նման բարեւի կանգնած էին պատնէշի վրայ, կազմ ու պատրաստ, օրն ի բուն՝ պահակութեան: Մուգ կապոյտ երկինքը տեղ-տեղ քօղարկուած էր, արագաշարժ մշուշին թափանցիկ շղարշով։ Կլիման՝ հրաշք, քեսապավայել, լռութիւնը, ճպուռին ձայնը, աքաղաղին կանչը, վարդենիները, ակին համեղ եւ առատահոս ջուրը, դիմացի խանութպան դրացին, պարտէզին ետեւի դրացիներուն մտերմիկ եւ հարազատ ընդունելութիւնը:

Թերեւս շատեր հարց տան, թէ ինչո՞ւ է այդքան նորոգութիւն, երբ տակաւին երկիրը ամբողջութեամբ ձիթենիի ճիւղով չէ պատուած կամ զարդարուած, թերեւս կրկնուին նոյն հարցերը, թերեւսներու շարաններ եւ վախի կասկածներ կան: Նոյնիսկ ես հարց տուած եմ, որո՞ւ համար, ինչո՞ւ… բայց մի քանի օրեր ետք, երբ սենեակիս պատուհանէն կը դիտէի բակը, ուր թէեւ հինէն ոչինչ մնացած էր, կը խորհէի, թէ քարերէ շինուած եւ հիւսուած, աղիւսներուն մէջ թաքնուած, ընտանեկան գեղեցիկ յիշատակները հաստաբուն կաղնիի մը նման պէտք է որ պահուին՝ մշտադալար եւ կանգուն:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: