NO MAN’S LAND

39725813_654270091623925_1266174586702004224_n (1)

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

-Թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք…

Կանգած եմ ու սառած: Ականջիս մէջ կ’որոտան ձայներ, հակառակ որ անլսելի են: Փոքրիկ ժամացոյցի մը սլաքները կը դառնան: Ոտքիս տակն է զսպանակը, ներբանս կրակ դարձուցած: Չեմ կրնար քայլ մը նետել, քայլափոխել, որովհետեւ, եթէ ոտքս կոտրուի՝ ցամաքէն օդը պիտի թռիմ: Պիտի ոչնչանամ, կտորներու պիտի բաժնուիմ: Իւրաքանչիւր կտորը մարմնիս պիտի ցրուի․ թեւերս, ոտքերս՝ մէկ կողմ, գլուխս՝ միւս կողմ: Պիտի փարատին ներքին գործարաններս եւ հողը պիտի լեցուի արիւնով:

Ականի մը վրայ կոխած եմ:

Հանրաշարժը ճամբայ կ’ելլէ դէպի սահման՝ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ երկարած այն հողամասը, որ փակ է տարիներէ ի վեր եւ ուր մարդ չկայ, բացի սահմանապահ ուժերէն: Հոն կը կոչուի «No Man’s Land»: Բոյսեր կան աճած, որոնք կ’օգտագործեն ճանճեր, թերեւս մեղուներ եւ միջատներ: Մարդիկ անաստուած կրնան ըլլալ, ամուլ, անզաւակ, անզգայ, անխելք, անտրամաբան, սակայն հողը ամո՞ւլ է առանց մարդու. ի՞նչ կը նշանակէ: Հոն, ուր կեանք չկայ, շունչ չկայ, Աստուած ալ չկայ:

Կէս ժամ սպասելէ ետք, կը մտնենք փշաթելերով շրջապատուած ցանկապատէն ներս: Ռուս եւ անոնց կողքին՝ հայ զինուորներ կը դիմաւորեն: Կը հաւաքեն բոլորիս անցաթուղթերը: Զարմանալի… Հայաստանի հողերուն վրայ… ռո՞ւս… անցքի արտօնութի՞ւն ստանալ… ական… ական… հոն, ուր մարդ չկայ…: Մեր անունները կ’արձանագրուին ռուսերէնով. վերադարձին պիտի ստորագրենք: Ես ռուսերէն չեմ գիտե՜ր…:

Կը յառաջանանք: Ճանճեր կը բզզան: Կը հասնինք այն տեղը, ուր կ’երկարի մեր կեցած հողաշերտին շարունակութիւնը: Ատկէ վար Ախուրեան գետը կը հոսի: Սահմանը Ախուրեանի մէջտեղն է: Ականջ կու տամ, որ գետին գլգլուքը լսեմ. ի զո՜ւր: Դիմացը յստակ կը տեսնուին Անի քաղաքին աւերակները: Եկեղեցիներ, տուներէ մնացած կիսաւեր քարեր, կիսաքանդ պարիսպներ՝ տեղ-տեղ: Վերանորոգում կայ: Իւնէսքօ յայարարեց, որ պիտի պահպանուի Անին: Հապա թուրքի՞ն մնար այն որոշումը: Շա՜տ մասեր, տեղեր ու տուներ քանդուած են: Հոն ապրող գիւղացին իր տան պատերը կառուցած էր Անիի եկեղեցիներուն քարերով: Իր անասունները արածել կու տար եկեղեցիներու բեմերուն վրայ. ախոռ դարձած սրբավայրեր…: Բոլոր ասոնք կը մտածեմ, երբ կը դիտեմ դիմացը՝ սին նայուածքով: Դիմացը դրօշակը… օդին մէջ, խոշոր: Ո՞ւր է այս կողմինը: Զինուորը զգա՞ց, թէ ժամանակը հասած էր, որ մօտեցաւ սիւնին եւ պարզեց դրօշակը. երկուքը, քովէ քով՝ հայկականը եւ ռուսականը: Մինչդեռ սա հողը, ուր մարդ չ’ապրիր, պէտք ունի գոյնի, լեզուի, շունչի: Ինչո՞ւ այսքան օտար… հողը կը քայքայուի ոտքերուս տակ: Քայլ մը կը յառաջանամ եւ՝ թի՛ք…:

– Թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք…

Ականին զսպանակն է ոտքիս տակ: Եթէ ամուր չկոխեմ, ոտքս քաշեմ հոնկէ՝ կը պայթիմ, կտոր-կտոր կ’ըլլամ: Մէկ ոտքի վրայ կանգնած եմ: Կը նայիմ դիմաց: Մարդու բեկորներ… աւերակներ…: Կը գոցեմ աչքերս եւ կը լսեմ շարականներ, որոնք կը բարձրանան եկեղեցիներուն գմբէթներէն: Պատարագ կը կատարուի հոն, ամէն պահ, ամէն վայրկեան: Աւերակներէն, խորշերէն, ծակտիկներէն կը հասնին ձայներ: Անի քաղաքի hին բնակիչները դուրս կ’ելլեն իրենց տուներէն եւ կ’ուղղուին դէպի եկեղեցի:

– Թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք-թի՛ք…

Ժամացոյցին սլաքները կը դառնան: Ժամանակը դուրս եկած է իր պահուըտած ծերպերէն: Աչքերս գոց կը լսեմ ձայները աղաղակներուն, աղաչանքներուն, ճիչերուն. փուլ կու գան քարերը մէկիկ-մէկիկ: Թմրիլ կը սկսիմ: Ոտքս փոխելու եմ: Մկաններս սկսած են ցաւիլ: Երկինքը պայծառ է, սակայն մութը սկսած է շրջապատել: Կը խաւարին աչքերս, կը մռայլի երկինքը եւ ի վերջոյ կը քայլափոխեմ:

Չկայ ական: Չկայ մարդ, եւ ոչ եւս եմ ես: Իսկ Անի՞ն…:

Ետեւս կը մնայ միմիայն երկու երկիրներու սահմանը գծող կիրճին քամիի ձայնը:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

ՔԱՅԼԵՐՈՒՍ ՀԵՏ (Բ․)

39283897_433658323789504_6461900935328169984_n

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Քայլերս, տան մէջ, սենեակէ սենեակ կ’ուղղուին․ պահարան կը բացուի, կը գոցուի, դարակներ կը խառնուին, կը պարպուին, ետ կը դրուին, կը շարուին, իրար անցած վիճակ․ նախապէս ամէն ինչ չորս խումբի կը բաժնուէր, իսկ հիմա՝ միայն երկու…։ Վայրկեան մը, աս ալ դնեմ, ո՛հ, մոռցայ նորէն, կեցի՛ր, կեցի՛ր, ես ինծի հարց կու տամ, արդեօք ասոնք ալ վերցնե՞մ, չես գիտեր, պէտք կ’ըլլան․ եւ այսպէս, շարունակաբար, պայուսակներն ու ճամպրուկները մի քանի օր առաջ պատրաստուած են, մի քանիին կ’աւելնան ուրիշներ, կարծես թէ գաղթ տեղի պիտի ունենայ…:

Վերջապէս, երկար-բարակ վազվզուքէ ետք, ինքնաշարժը բերնէ բերան կը լեցուի, կուշտուկուռ է, բայց աչքը՝ ծակ, ստամոքսը սիրողին նման, որ ա՛լ յագեցած է, բայց աչքը՝ տակաւին ո՛չ։ Յանկարծ, վերջին վայրկեանին, Քեսապէն կը հեռաձայնեն, մերիններէն մէկն է, ապսպրանք մը ունի՝ ճամբուն վրայէն բան մը առնելու եւ յետոյ ճամբայ ելլելու: Ինքնաշարժին բեռը կը ծանրանայ, կամաց-կամաց, կաղալէն ճամբայ կ’ելլենք:

Ընդամէնը մէկ կամ երկու ամսուան կեցութիւն: Այս արարողութեան շատ լաւ ծանօթ են անոնք, որոնք Քեսապ կամ որեւէ այլ տեղ ամառնային տուն ունին եւ ամբողջ ամառը հոն պիտի անցընեն: Հարց չէ, թէ տղամարդիկ ամէն Երկուշաբթի առաւօտ կանուխէն կ’իջնեն Հալէպ եւ Շաբաթ, ուշ ժամերու, իրենց գործին աւարտին, յոգնած, Քեսապ կը վերադառնան: Կիները օրուան ընթացքին տան մէջ կը վազեն՝ ճաշ, մաքրութիւն, լուացք, իսկ մէկ ընտանիքի պատրաստուելիքի փոխարէն գերդաստանի մը համար պատրաստուելիքի քանակութեամբ ճաշ կը պատրաստուի, ճիշդ բանակումներու նման, բայց մէկ տարբերութեամբ․ հոն ամէն օր պաշտօն մը կ’ունենաս, իսկ հոս՝ միշտ նոյնը․ տան երէցին չորս կողմը պիտի դառնաս, ընդհանրապէս, եւ յաճախ կը յիշեմ, թէ ինչպէս ժամանակին, մեծ մայրս, երբ ամբողջ ընտանիքին համար սմբուկով լիցք պիտի պատրաստէր, ամէն մէկ հարսէն բան մը կ’ուզէր. «Աղջի՛կս, պղպեղը տո՛ւր․ դուն՝ հոգիս՝ բրինձը․ եկո՛ւր, հասակդ բարձր է, պահարանէն համեմներն ու աղը, չմոռնաք սառնարանէն՝ լոլիկի ջուրը»։ Եւ այսպէս կ’եփի ճաշը, ամանները կը լուացուին, սեղանը կը շտկուի, ուտելու արարքէն ետք բոլորը՝ մեծէն պզտիկ՝ «Ձեռքերուդ դալար, մեծ մամ կամ մամ»․ հարսերուն եւ աղջիկին ըրածը ի զուր է․․․ նման միութենական այն սեւ կամ քուլիսային աշխատանքին, ուր միայն մէկ-երկուն կը փայլին: Ի՞նչ կրնանք ընել, այս մէկը հայկական եւ պատուական աւանդութիւններէն մէկն է․․․:

Քեսապը օդափոխութեան մեր սիրելի վայրն է: Թէեւ Սլընֆէն աւելի մօտ եւ զով է, բայց Քեսապի հայկական դիմագիծը չունի։ Եագուպիէն, որ հայկական է, պատուական է, նախ փոքր է աւելի եւ իր տեղացիները ունի․ իսկ Ղնէմիէն ալ աւելի պզտիկ է․ կան բնակիչներ, որոնք տուն ու հող ունին հոն: Քեսապը ուրիշ է․ դպրոց, ակումբ, եկեղեցիներ եւ հայկական մեծ շրջանակ, փոքրիկ Հայաստան մը Կիլիկիոյ լեռնաշղթային ամենագեղեցիկ եւ պատմութենէն մնացած, հայկական ասեղնագործի հրաշալի հիւսուածքին միակ երիզն է, յիշատակներ ունի եւ այդ յիշատակները գրի առնողն ունի, պատմողը, հողին հետ խօսողը, ունի նաեւ իր երիտասարդ մնացած բարբառը։ Այդ բնութենէն եւ մթնոլորտէն ծաղկած են գրիչի տէր մարդիկ, լեզուագէտներ, կղերականներու շարան մը, մինչեւ իսկ կաթողիկոս, եւ այդ գլխագիր ԲՈԼՈՐը հայկական բնութեան արգասիքը եղած են:

Քեսապ ունի նաեւ իր յատուկ, օտար զբօսաշրջիկները, մինչեւ իսկ երկրին նախագահը իր ընտանիքով եւ սեփական ինքնաշարժով հանգիստ այցելութիւն կու տայ, նոյնիսկ վերջերս, այնքան գեղեցիկ սուրիական մուսալսալներ կը նկարահանուին հոս, իսկ այդ վերջին, ահաբեկչական վայրագ յարձակումէն ետք, չճանչցողներն ալ լաւ իմացան Քեսապի մասին, շնորհիւ համացանցի սուրհանդակ լուրերուն եւ ընկերային ցանցերուն: Թէեւ սեւ օրեր էին տեղացիներուն համար, բայց բարեբախտաբար շուտ ազատագրուեցաւ Քեսապը, եւ այդ քաղաքական անհասկնալի խաղերուն աւարտին, ինչպէս՝ արդի ելեկտրոնային ոչ-դաստիարակիչ խաղերուն, վերջապէս “game over” արձանագրուեցաւ:

Երեկոյեան 8:00-ն է․ Լաթաքիոյ խոնաւ, նեղացուցիչ եւ հեղձուցիչ, օգոստոսեան եղանակը, առտուընէ մինչեւ ուշ ժամեր, կը մնայ անփոփոխ, հակառակ ջերմաստիճանին ոչ շատ բարձր ըլլալուն։ Այս ծովը, չես գիտեր՝ ինչո՞ւ, բաղնիքի կը վերածէ քաղաքը, վրադ-գլուխդ թրջուած տուն կը վերադառնաս, եթէ փորձուիս եւ տունէն դուրս ելլես․ կամ ալ ամբողջ օրը ծովը պիտի անցընես, ինչ որ շատեր արդէն կ’ընեն, ունին անձնական շալէներ: Լաթաքիացիք, գրեթէ բոլորը, այս շրջանին յաճախ օդափոխութեան վայրերը կ’ըլլան, քաղաքին շրջակայքը գտնուող: Այս պատճառով, Լաթաքիոյ մէջ ամառը ո՛չ մէկ միութենական ձեռնարկ, արտադպրոցական կամ տարբեր դասընթացք տեղի կ’ունենան։ Ամառուան այս հանրային բաղնիքի կլիմային դժուար թէ շունչ առնես:

Ես ալ այս վերջին չորս տարին տղոցս քով երթալով, դէպի հարաւ, Հնդկաց ովկիանոսը եզերող Արաբական ծովու եզերքը գտնուող արաբական սուլթանութեան Սալալահ քաղաքը, բազմատեսակ խնկենիներու քաղաքը, բեռնատար շոգենաւերու նաւահանգիստը, հոն աշունը կը վայելեմ՝ խարիֆ ալ Սալալահ։ Մանրակաթիլ անձրեւը յաճախ ցնցուղի նման կը ջրէ անապատական քաղաքը, որ կը վերածուի դալարապատ գետիններու, առուները կը խայտան, ջուրի հոսանքերը կը սկսին քալել ճաթռտած եւ ծարաւ հողին ճամբաներէն։

Թէեւ խոնաւ, բայց զով հով մը միշտ ներկայ է, կը ստիպէ նոյնիսկ բարակ վերնազգեստ մը հագնիլ, ճիշդ քեսապեան ոճով։ Ծոցի երկիրներու մեծահարուստ շէխերէն շատեր հոն այդ շրջանին տուներ կը վարձեն եւ կամ հինգ աստղանի ծովեզերեայ պանդոկները շատ սուղ գիներով կը վայելեն, կամ յատուկ, անձնական յարկաբաժիններ ծախու կ’առնեն, միայն այս եղանակին համար:

Օտար բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ, յատկապէս Եւրոպայի հիւսիսային շրջանի բնակիչներ, կու գան այն եղանակներուն, երբ իրենց քով արեւը սեւ ամպերու ետին մշիկ-մշիկ կը քնանայ, իսկ հոս աշխոյժ, երիտասարդ եւ կիզիչ է:

Ճամբայ ելանք այս անգամ միայն երկուքով, ինչպէս շատ մը միջին տարիքի տէր եւ տիկիններ, որոնց զաւակները դուրսն են, գործի բերումով: Եւ այս բոլորը՝ այդ «սատկելիք» պատերազմին պատճառաւ:

Քիչ մը յառաջացանք, արդէն շուտով սկսանք բարձրանալ դարձդարձիկ ճամբաներէ, նոճիներով եւ մայրիներով եզերուած, քիչ մաս մըն ալ այրած՝ պատերազմին պատճառաւ: Հասանք Պալլորան լճակը, որմէ ամբողջ գիւղը, որպէս ջրամբարէ մը, կ’օգտուի, առուներէն անկախ: Մի քանի տարի, ոչ-ապահովական պատճառներով, այս ճամբան փակ էր, իսկ վերջերս, թէեւ ամայացած իր բնակչութենէն, միակ կարճ եւ գեղեցիկ ուղին է Լաթաքիայէն մինչեւ Քեսապ։ Կարելի է նաեւ միւս՝ նախկին ճամբէն երթալ, նախ Րա’աս Պասիթ, Պատրուսիէ, Շէյխ ալ Հասան մինչեւ Պաղճաղաս, Բենելեք, Էքիզոլուխ եւ Քեսապ:

Երկար շունչ մը կ’առնեմ, գլուխս աթոռին կը յենում, աջիս՝ պատուհանը մինչեւ վերջ բաց, ձեռքս դուրս կը հանեմ, մէկ կողմէն զով հովիկը դէմքս կը շոյէ, ձեռքիս կը զարնուի, ես կը հրեմ, ինք կը հրէ, այս խաղը մանկութենէս մէջս մնացած է, յատկապէս երբ նայող ալ չկայ, որ ըսէ՝ «Այս մեծ կինը խենթացեր է, ի՞նչ»։ Է՛հ, երբեմն մարդու իրաւունքն է մանկանալ՝ անկախ իր տարիքէն, միւս կողմէն, եթէ երաժշտութիւնն ալ յարմար ըլլայ, ո՛հ, կը ներշնչուիս եւ այդ վայրկեանին ամենակարող բանաստեղծը կամ արուեստագէտը կը դառնաս, բայց եթէ՜, եթէ ինքնաշարժին ղեկը ձեռքդ ըլլայ․․․ արաբերէն լեզուով լուրերը այս մէկուն առիթ չեն տար: Տարիներ առաջ, երբ ընտանեօք կ’ելլէինք, ինքնաշարժին մէջ երգչախումբ կազմած՝ չէինք զգար ճամբուն երկարութիւնը․ Հալէպ, Իտլէպ, Արիհա, Ճապալ ալ Արպա’ային, ուր կանգ կ’առնէինք, հոնտեղի նշանաւոր շա’ապիաթը համտեսելու։ Յաճախ այդ մէկը վերադարձին աւելի կը պատահէր, երկար ճամբայէն ետք, որմէ ետք՝ Ճըսր ալ Շղուր, Ղասթալ, ուր դադար կ’առնէինք՝ իսթիրահա, տեղացիի բառով, սուրճ կը խմէինք կամ իրենց Ղասթալի ոչ իսկ մէկ աստղանի ճաշարաններուն յատուկ փիցցան համտեսելու կը նստէինք, որ արաբական սովորական հացին վրայ առատօրէն դրուած հալլում պանիրէ, լոլիկէ, ձիթապտուղէ եւ կանաչ ծոթրինէ կը բաղկանար, եւ որու վրայ ձիթապտուղի ձէթ սրսկուած կ’ըլլար, փուռը եփուած, քովն ալ՝ ջուրի խոշոր գաւաթներով թէյ: Տակաւին կային պասի վարորդները, որոնք աւելի ուշ հասնելով, իրենց յատուկ ափսէին մէջ կոխուած միս, լոլիկ եւ կանաչ պղպեղով՝ «վարորդի թաւա» կոչուող կերակուրը կուլ կու տային, որպէս նախաճաշ, ճաշ կամ ընթրիք:

Ղասթալ ջրառատ վայր մըն է, եւ ուռենիներով ու բարտիներով եզերուած է ճամբան, եւ արդէն «լալկան ուռիին» երգը, եթէ նոյնիսկ ոչ բարձր, բայց միտքէդ անպայման կ’երգես:

Այդ իսթիրահան վայրն էր մաքուր, շունչ առնելու, հանգչելու, ցայտաղբիւրին չորս կողմը նստելու եւ փոշեպատ ինքնաշարժները լուացնել տալու:

Ղասթալէն ետք, ուրախ տրամադրութեամբ, աւելի կայտառ, մէկ ժամու ճամբայ մնացած կ’ըլլար, թէեւ՝ գլխապտոյտ պատճառող, բայց մեր երգելով ճամբան կը կարճնար, երգիչը կ’երգէր, մենք բարձրաձայն կ’ընկերակցէինք: Չարաճճի մէկ տղաս ոտքերովը աթոռիս կը զարնէր շարունակ, միւսը աւելի պարտաճանաչ աշակերտի նման լուրջ կը հետեւէր երգին եւ բառերուն: Իսկ մեր կատակասէր պապան քովէն բառեր աւելցնելով կամ ինքն իրմէ շարադրելով, կը համեմէր երգը: Այդ ճամբան տակաւին փակ է, մինչեւ օրս:

Երբ կեանքիդ ընթացքին, ուրախ եւ հաճելի ժամեր ունեցած ես, անոնք միշտ եւ միշտ դեղի նման քեզ կը կազդուրեն, թէեւ կ’արցունքոտեն աչքերդ, բայց եւ այնպէս ժպիտ մը կը գծեն դէմքիդ կրկին, միշտ յոյսով եւ զօրաւոր ապրելու ներշնչում տալով: Փառք Աստուծոյ, այնքան կը սիրեմ այս իմաստալից փառաբանական խօսքը, որ շատ լսած եմ նաեւ սիրելի եւ անմոռանալի հարազատներուս բերնէն, թերեւս ալ ժառանգած ենք զայն լսելով եւ կրկնելով: Ինծի համար կարծես աղօթք մըն է․ «Ո՜վ Տէր Աստուած, այնքան գեղեցիկ պահեր կը պարգեւես մեզի, հաճի՛ս, մի՛ զրկեր մեզ զանոնք կրկին վայելելէ եւ ապրելէ․ ամէն»:

Քեսապի վերջին դէպքերէն եւ ազատագրումէն ետք, ելած էինք մի քանի անգամ եւ յուսահատած՝ տան վիճակին ի տես․ հրթիռ մը մտած էր արեւմտեան դռնէն եւ ամբողջ սենեակը քարուքանդ ըրած, կահկարասիները, պատուհանները տեղերնէն ելած էին, դռները՝ ինկած, կռնակնուն վրայ բաց, ջուրի խողովակներն ու ելեկտրական թելերը ամբողջութեամբ արմատախիլ եղած էին… ուրուականի մը տան նման, փոշի կապած՝ ճեփ-ճերմակ էր ամէն ինչ, ամէն ինչ կորեկի նման պայթած էր, ցիրուցան եղած, խոհանոցը՝ ամէն ինչ աղտոտ, իւղոտ եւ բորբոսած, գործածուած պնակներ, կաթսաներ, գաւաթներ, բացի խմիչքի բիւրեղեայ գաւաթներէն, որոնք գործածելը կ’երեւի ահաբեկիչներուն համար «մեղք» ունէր․ ճնշեփ-կաթսաներն ալ մէկ կողմ մաքուր եղածնուն պէս կը մնային․ չեն գիտցած, թէ ինչպէս գործածեն: Ամէն ինչ սեւցած, վրայ վրայի նետուած․ կ’երեւի լուալու դասընթացքներու չեն հետեւած․ հոտած էին բաղնիքները․ չարտայայտուիլը աւելի շիտակ կ’ըլլայ: Վերը՝ ննջարաններուն պատերուն՝ խօսքեր եւ հայհոյանքներ, բոլորը յատուկ սեւ փիլոթով գրուած․ մե՜ղք, հազար մե՜ղք: Իսկ անոնց դիմաց ալ կարմիրով գրուած պատասխաններու շարան մը կը «զարդարէր» պատերն ու հայելիները: Անկողինները՝ իրար անցած եւ գետինները փռուած, ննջարաններէն փոխադրուած էին վերնայարկի կեդրոնի նստասենեակ, մահճակալները՝ գլխիվեր շարուած, կարծես պատրաստ քալելու, գետինները՝ աղբակոյտեր, իսկ մեր սենեակի հայելիին վրայի ընտանեկան նկարը բաժնուած էր, մնացած էին ամուսինս, գիրկը՝ անդրանիկ զաւակս․ իսկ իմ նկարս՝ գիրկս միւս ձագուկս, կարծես այրած էր, հետքն ալ չկար․ ես՝ մեղա՜յ, մեղա՜յ, «մեղաւոր կին» ըլլալու էի, ըստ իրենց օրէնքներուն ու հաւատալիքներուն:

Ժամը իրիկուան 9:00-ին հասանք մեր ընտանեկան տան սեմին․ լուսաւոր, մաքրուած, նորոգուած կը սպասէր, թէեւ տակաւին շատ կ’ուզէր նախկին վիճակին հասնելու: Մայրիները հասակ առած, երիտասարդ զինուորներու նման բարեւի կանգնած էին պատնէշի վրայ, կազմ ու պատրաստ, օրն ի բուն՝ պահակութեան: Մուգ կապոյտ երկինքը տեղ-տեղ քօղարկուած էր, արագաշարժ մշուշին թափանցիկ շղարշով։ Կլիման՝ հրաշք, քեսապավայել, լռութիւնը, ճպուռին ձայնը, աքաղաղին կանչը, վարդենիները, ակին համեղ եւ առատահոս ջուրը, դիմացի խանութպան դրացին, պարտէզին ետեւի դրացիներուն մտերմիկ եւ հարազատ ընդունելութիւնը:

Թերեւս շատեր հարց տան, թէ ինչո՞ւ է այդքան նորոգութիւն, երբ տակաւին երկիրը ամբողջութեամբ ձիթենիի ճիւղով չէ պատուած կամ զարդարուած, թերեւս կրկնուին նոյն հարցերը, թերեւսներու շարաններ եւ վախի կասկածներ կան: Նոյնիսկ ես հարց տուած եմ, որո՞ւ համար, ինչո՞ւ… բայց մի քանի օրեր ետք, երբ սենեակիս պատուհանէն կը դիտէի բակը, ուր թէեւ հինէն ոչինչ մնացած էր, կը խորհէի, թէ քարերէ շինուած եւ հիւսուած, աղիւսներուն մէջ թաքնուած, ընտանեկան գեղեցիկ յիշատակները հաստաբուն կաղնիի մը նման պէտք է որ պահուին՝ մշտադալար եւ կանգուն:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԻՆՉՊԷ՞Ս ՄՈՌՆԱՄ

39070657_440488686443000_8118297129350332416_n

ՏԻՐՈՒԿ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Վերջերս սննդականոնի կը հետեւիմ, սակայն այս գիշեր անտեղի բացուած ախորժակիս խօսք հասկցնելը անկարելի կը թուի։ Սառնարանին դուռը կը բանամ, սիրտս բան մը համտեսելէ աւելի ագահօրէն ուտել կ’ուզէ, բայց պիտի չյանձնուիմ։ Կէս գիշեր է արդէն, եւ ինչ որ ուտեմ՝ յաջորդ օրը կշիռքին թիւերուն հետ պիտի խաղայ ու այդ բարձրացած թիւերն ալ՝ ջիղերուս հետ…

Սառնարանը վերէ՜ն-վար զննելէ ետք, լոլիկի ջուրին պահածոյի շիշը կը բանամ, ապուրի դգալը մէջը կը թաթխեմ ու գինեգոյն բլրակը կը հալի լեզուիս վրայ։ Անդիմադրելի մղումով դարձեալ կը բանամ սառնարանը ու մէ՜կ, երկո՜ւ, երե՛ք դգալ, եւ անգամ մը եւս չբանալու որոշումով դուռը կը փակեմ։ «Լոլիկի ջուր պատրաստելու ժամանակը մօտեցած է, ու այդ պատճառով է, որ սիրտս ուզեց, բայց վե՛րջ, վե՜րջ… », ծիծաղելով կը մռթմռթամ ու թուականը ստուգելու համար ձեռնահեռաձայնս  կը բանամ եւ…

Ո՜հ, Յուլիսի վերջն է։ Քսանութ տարի առաջ, այսօրուան պէս, ծանօթացայ ամուսինիս ու մէկ ամիս ետք նշանուեցանք։ Մեր ծանօթութեան ու մտերմութեան յուշերուն անպայման կը միանան այդ ամառ լոլիկի ջուրի պատրաստութեան օրերուն յուշերը։

Օգոստոսի սկիզբն էր, օրեր անցած էին մեր ծանօթանալուն վրայէն, ու մենք սկսած էինք հեռաձայնով մտերմութիւն ստեղծել։ Այդ օրերուն մոպայլ չկար, որ անկաշկանդ խօսէինք ու գիշերը ցերեկին խառնէինք, սակայն մասամբ մը հանգստութիւն ներշնչող հեռաձայնին ընկալուչը կրնայի մայր գործիքէն հեռու տանիլ ու որոշ չափով հանգիստ զրուցել՝ նոյն ցաւէն տառապող զրուցակիցիս հետ, «որոշ չափով», կ’ըսեմ, որովհետեւ մեր տան մէջ՝ «Աղջիկ զաւակ է, ուշադիր պէտք է ըլլանք ու գիտնանք, թէ որո՞ւ հետ կը խօսի», ըսող մեծ մայրս, կամ վրաս վախցող տան անդամները մայր գործիքէն խօսակցութիւնները լսողներ կրնային ըլլալ, կամ եթէ յանկարծ հայրս գիշերով ձայնս լսէր, սենեակս մտնէր եւ՝ «Այս ժամուն տակաւին որո՞ւ հետ կը խօսիս», յօնքերը կիտելով խստօրէն հարցնէր, կամ ալ ցերեկուան ժամերուն խօսած պահուս իր խանութէն քանի մը անգամ հեռաձայնէր ու գիծը զբաղ ըլլար, բարկանար եւ հարցաքննութիւնը սկսէր ու անմեղ սիրոյ երկխօսութիւններուն «խեղճ զոհը» դառնայի։

Այո՛, պարզապէս կաշկանդուած էինք ու այսօրուան արդի միջոցներու բացակայութեան պատճառով, մեր կարելիութեան սահմաններուն մէջ, «փախուստ տալու» միջոցներ կ’որոնէինք։ «Փախուստ տալու» լաւագոյն առիթը լոլիկի ջուր պատրաստելու օրն էր, երբ իրիկունը մեծ հօրաքոյրս՝ Արշալոյսը եւ աղջիկները, Եւրոպայէն ժամանած փոքր հօրաքոյրս, մեծ մայրերս, մայրս եւ դրացիները սնտուկներով բեռցուած լոլիկները պիտի լուային, մանրէին ու գործիքով ճզմէին, ետքը աղ աւելցնելով իւրաքանչիւրին տունէն բերուած ու կարմիր մանիքիւրով տիրոջ անունին սկզբնատառը տակը նշուած սինիներուն մէջ պիտի պարպէին կարմրաւուն ջուրը, լուացուած սալիկներուն վրայ պիտի շարէին զանոնք ու լուսինին լոյսին յանձնելով՝ «բոլորիս ձեռքերուն դալար, անուշ ուտենք», պիտի ըսէին, ապա՝ յաջորդ օրերու տաքուկ արեւուն թեւերուն եւ մեծ հօրաքրոջս խնամակալ ձեռքերուն վստահելով՝ «բարի գիշեր» պիտի մաղթէին իրարու եւ տանիքին դռները պիտի գոցէին։ Ես ալ ամբողջ այդ աշխատանքին միջոցին տանիքի սիւներուն ետեւը կանգնած լուսինը դիտելով, ժամերով պիտի զրուցէի ապագայի ամուսինիս հետ, ներկաներուն օգնելու փոխարէն անհանգստութիւն պիտի պատճառէի իրենց, հարիւր անգամ անունս պիտի տային ու զիս կանչէին, իսկ ես՝ այդտեղացի պիտի չըլլայի…

– Աղջի՛կ, կէս գործը վերջացուցինք, եկո՛ւր, ձեռք մը նետէ։

– Ձգէ՛, ձգէ՛, պաքալորիան առաւ, համալսարանական վկայականէն առաջ ուրիշ վկայական մը պիտի առնէ։

– Աղջի՜կ, եկուր, պատմէ՛ նայինք, նոր լուրեր կա՞ն։

– Կարելի է, որ մօտ օրէն ուրախ առիթով մը հաւաքուինք, ձգեցէ՛ք, թող զիրար լաւ մը հասկնան։

– Աղջի՛կ, գոցէ այդ հեռաձայնը, քիչ մը ծանրէն ծախէ։

– Հիմա հայրդ պէտք է արթննայ ու վեր ելլէ։

Այս խօսքերը ու ծիծաղները մէկ ականջով կը լսէի ու նկատի չէի առներ, որովհետեւ բոլորակ լուսինին նայելով երազներ կը հիւսէի ու միւս ականջով՝ լսած խօսքերովս կեանքի կոչուելիք մեր ապագայի ծրագիրները ըմբռնել կը ջանայի։

Այդ գիշերուան յաջորդող օրերուն, նախորդ տարիներու սովորութեան համաձայն, մեծ հօրաքոյրս մեր տունը կը քնանար եւ օրական չորս-հինգ անգամ լաչակը մինչեւ աչքերը իջեցուցած, շերեփը ձեռքը տանիք կը բարձրանար, իր «սրբագոյն պաշտօն»ը ստանձնելու։ Անոր կը միանար միւս հօրաքոյրս՝ օգնելու նպատակով, իսկ ես՝ հեռաձայնով խօսելու։

– Աղջի՛կս, եթէ նշանտուք պիտի ընէք, նախքան ճամբորդելս ըրէ՛ք,- կ’ըսէր փոքր հօրաքոյրս։

– Ի՜նչ լաւ կ’ըլլայ, քոյրիկ,-կ’աւելցնէր մեծը։

– Միւս պաշարներուն ժամանակ այլեւս գլուխնիս չես ցաւցներ, նշանածիդ հետ կ’երթաս, կը պտտիս ու մենք մեր գլխուն ճարին կը նայինք,- կը կատակէր փոքրը։

– Քալէ, իջնենք, հիմա «պէյին հումմասի» (արեւայար) պիտի ըլլանք,- ձեռքը գլխուն դնելով եւ աչքերուս նայելով կը կրկնէր մեծ հօրաքոյրս։

Այդ օրերուն կեանքս հարիւր ութսուն աստիճան փոխուեցաւ, աշխարհը հոգս չէր, ուր մնաց մեծերուն պատրաստելիք պաշարները։

Հիմա, օտարութեան մէջ, շուկայի պահածոներու շիշերը տեսած պահուս կը յիշեմ անցեալը։ Ինչպէ՞ս կրնամ մոռնալ Հալէպի այդ քաղցր յուշերը եւ հալէպահայ կիներուն բարքերն ու սովորութիւնները։ Ամառը հանգիստի եղանակ չէր անոնց համար, այլ՝ պաշարի, պահածոյի, օշարակներու եւ անուշներ պատրաստելու համար համրուած օրերու շրջան։ Վարդի, ելակի, ծիրանի, կեռասի եւ այլ պտուղներու օշարակները ու անուշները հազիւ կարգի դրուած, վրայ կը հասնէր թթուաշի ժամը՝ «խթթան չվերջացած թրշուն դնենք», կը մտածէին տանտիկինները։ Լոլիկը, պղպեղը, ազոխը, տերեւը, շոքին, ձիթապտուղը, սմբուկը, արէյյէթը, պասմա պանիրը, թել պանիրը, սոխը, սխտորը․․․։ Պաշարի երկարող այս շարքին գործը ամբողջութեամբ գլուխ չհանած աշունը իր անձրեւի կաթիլներով վերջ կու տար կիներուն վազվզուքին։

Յաջողակները, հիւրերուն ներկայութեամբ, ամբողջ ձմեռը յոխորտալով կը պարծենային իրենց ձեռակերտ պաշարէն հիւրասիրելով, մինչդեռ անյաջողակները բարձր ձեռավարձք վճարելով ձեռք կը բերէին տուեալ պաշարը ու՝ «Անշո՛ւշտ, ես պատրաստած եմ», ըսելով կը փորձէին խաբել հիւրերը, կամ ալ, պարկեշտօրէն, գլուխնին կախ՝ «Չէ՛, դժբախտաբար ձեռքիս գործը չէ, այս տարի չհասայ պատրաստելու, որովհետեւ․․․», պատճառաբնութեան շարքը կը սկսէին շարել, իսկ հմուտ հիւրը ոսկիէ ափսէով հրամցուած այս առիթը առանց փախցնելու կը սկսէր իր շինած սմբուկի կամ վարդի անուշին գովքը հիւսել եւ չափազանցելով աւելցնել. «Ամմա՜ն, դուն եկո՛ւր, իմ անուշիս գոյնը տես։ Հապա համը՜, մեռելին բերանը դնես՝ կ’ողջննայ։ Անպայման պէտք է գաս ու համտեսես։ Ո՜հ, եթէ գիտնայի, որ չես շինած, հետս կը բերէի, ամուսինդ ու պզտիկներդ ալ համին կը նայէին։ Այնքան համով եղեր է, որ մատներդ հետը կ’ուտես․․․»։

Խալտիյյէ կոչուած շրջան մը կար, ուրկէ պաշարի վերաբերեալ հարկաւոր ամէն տեսակի բանջարեղէն կամ պտուղ կրնայիր ապահովել, նախքան պատերազմը։ «Թռչունի կաթ»ն անգամ կը ճարուէր այդ հսկայ շուկային մայթերուն վրայի տոպրակներուն կամ պարկերուն մէջէն։ Նոյնիսկ մանրուած ազատքեղ, գետնախնձոր, դդում, փորուած սմբուկ, խաշուած ճակնդեղ, մաքրուած ոլոռն, պահածոյի ու անուշի տասնեակ տեսակներ, դեռ ինչե՜ր-ինչե՜ր։ Պատերազմին նախորդող տասը տարիներուն, մոտան Խալտիյյէի շուկայէն պաշարի նպատակով գնում ընելն էր։ «Փարայը վէրէն տիւտիւյիւ չալար», ըսողը քանի մը մայթերու ուսերուն ծանրացած պաշարը ինքնաշարժին ետեւի մասը կը լեցնէր, հոնկէ ալ սառնարանը կամ սառցարանը ո՛ղջ մնան…։ Դրամի ուժին վստահողը կը պարծենար իր գնածով, բայց փորձառու եւ ամէն ինչ իր ձեռքերով պատրաստող տարիներու վարպետ տանտիկիններուն մէկ մասը քիթին չդնելով՝ «անորակ ու ոչ մաքուր» կ’անուանէր շուկայէն առնուածը, իսկ միւս մասը՝ սուսուփուս կը կլլէր թէ շուկային պաշարը, թէ լեզուին ծայրը հասած չհաւնելու սուր խօսքն ու քննադատութիւնը։

Կեսուրս առաջին խումբին ներկայացուցիչներէն էր․ դուրսէն առնուած ուտեստեղէնը ոչ թէ գէշ էր ու անհամ, այլ՝ իր ձեռքին գործն էր միակ լաւագոյնը, ընտիրը ու անթերին։ Երկրորդ խումբին ներկայացուցիչը մեծ հօրաքոյրս էր, որ աղջիկներուն օգնութեամբ իր տան պաշարը ամենայն բծախնդրութեամբ պատրաստելէն ետք, կ’աճապարէր իր մէկ հատիկ եղբօր սիրելի կնոջ՝ մօրս գոհացնելու, մանաւանդ տոլմացու սմբուկ (պզտիկ ու բարակ) ապահովելու եւ փորելու գործին մէջ օգնելու, ինչո՞ւ չէ՝ նաեւ թել-պանիր շինելու ժամանակ, երբ դուռ-դրացի ալ կը հաւաքուէին մեր խոհանոցին մէջ եւ օճախին բարկ կրակին վրայի՝ մօրս հալեցուցած պանիրին կծիկները կը բաժնէին իրենց միջեւ, եւ՝ «ո՜ւ, տաք է, շա՛տ տաք է», ըսելով կը քաշէին ու կ’ոլորէին դժոխքի կրակէն ելած այդ զանգուածը։ Քանի մը անգամ կրկնուող այս գործողութեան կը միանային ծափելու շարժումները, «չը՛փ-չը՛փ» ձայներուն կ’ընկերանային հաճելի խօսքեր ու կատակներ, եւ տաք պանիրի թել-թել կծիկները կը նետուէին պաղ ջուրով լեցուն դոյլին մէջ։ Վերջաւորութեան, անուշաբոյր սուրճը խմելնէն ետք՝ «Ամէն տարի հասնինք այս օրուան, անուշ ուտէք եւ առողջութեամբ ուտէք»՝ մաղթանքներով աշխատանքին վերջակէտը կը դրուէր։

Տասնչորս տարեկանէս ի վեր, ամառնային արձակուրդներուս, սիրելով կը մասնակցէի այդ «արարողութեան», եւ գովասանքներու տարափին ներքեւ ափերս կը մոռնային պանիրին տաքութիւնը ու կ’երջանկանային ծափերու չը՛փ-չը՛փոցներով։ Ապագային, կեսրոջս ու տալոջս «պրաւօ»ներն ալ վայելեցի այդ առիթով։ Թել-պանիր պատրաստելու օրը չէի ուզեր փախցնել, ինչպէս նաեւ լոլիկի ջուրինը, սակայն յղութիւնն ու պզտիկներուն լոյս աշխարհ գալը մոռցնել տուին այդ ամէնը, անոր փոխարէն ինծի պարգեւելով աշխարհի սրբագոյն առաքելութիւնն ու հաճոյքը՝ մայրութիւնը։ Մայրս, տալս ու ողորմած կեսուրս՝ «Դուն տունը պզտիկներուն հոգ տար, մենք ձեր պաշարը սիրով կ’ընենք», կ’ըսէին, ու մեր սառնարանը կը յորդէր նոյն տեսակի, բայց տարբեր տուներէ եկած զանազան համերով ու գոյներով անուշներու, պահածոներու եւ պաշարի շիշերով ու տոպրակներով։ Երբոր կեսուրս մեր տունը ճաշելու գար՝ «Ճաշերուդ մէջ իմ շինած պաշարներէս դի՛ր, հա՛։ Իմ պատրաստածս տարբեր է», կը պատուիրէր՝ նախապատուութիւնը միշտ իր ձեռքի գործին տալով։ Ուրիշին պատրաստածը որքան ալ մաքուր եւ համով ըլլար, թերութիւն մը պիտի ունենար ու այդ մէկը բացայայտելը կեսրոջս յաղթանակն էր։

Կեանքին գոյնզգոյն պատկերին գոյները մրոտեցան պատերազմին պատճառով։ Մեր սառնարաններուն դարանները նոր պաշարներու կարօտը քաշեցին, տանիքներու պատերուն վրայ չուրուագծուեցաւ շերեփը ձեռքին լաչակ կապած կնոջ պատկերը, իսկ մենք՝ շուկային վստահելով, պաշար պատրաստելը մոռցանք։ Ներկայիս, պաշար հաւաքելու փոխարէն, անցեալի յուշերով արբեցած ու քսանութ տարուան կեանքին քաղցր համն ու հոտը մեր սրտին մէջ պահած կը շարունակենք նոր յուշեր հաւաքել։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՇԱԲԹՈՒ ՎԵՐՋ ՀԱՅԵՐԷՆ ԳԻՐՔ ՈՒՐԿԷ՞ ՊԻՏԻ ԳՏՆԵՍ

ՍԵՒԱՆ ԼԱԼԻՔՕՂԼՈՒ

Պոլսոյ մէջ, շատ տաք, ամառ օր մըն էր: Հասայ Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցի, ներս մտայ: Ուղղութիւնս դէպի մոմարան կամ աղօթելու համար եկեղեցին չէր: Կեցուածքէն դատելով՝ կարծեմ պաշտօնեայ մըն էր, որուն թրքերէն հարցուցի․

– Ներողութիւն, պարոն, եկեղեցիի եւ «Մարմարա» օրաթերթի միջեւ գտնուող դուռը բա՞ց է արդեօք:

– Չէ՛ , գոց է,- պատասխանը ստացայ:

Կռնակս՝ համակարգիչս, չորս հատ գիրք եւ հատ մը գիրք եւս, որ մէկ ընկերոջս պիտի նուիրէի: Արդէն շատ տաք էր, քրտինքի մէջ էի, դարձեալ փողոց ելայ, Իսթիքլալ պողոտան դարձայ, յետոյ դարձեալ ձախ՝ եւ «Մարմարա»յին առջեւ կանգնեցայ:

«Մարմարա»յի այցելուները գիտեն, որ հոն փոքր զառիվեր մը կ’ելլես, հազիւ չորս-հինգ քայլ․․․ եւ դրան զանգակը արդէն զանգահարեցի: Լրագրին մէջ ամէն օր տեսած գիրքերէս էր, որ կը փափաքէի առնել, եւ որպէսզի պարոն Ռոպէր Հատտէճեան եւ Մաքրուհի Պ. Յակոբեան պայուսակիս մէջ գտնուող չորս գիրքերը որպէս յիշատակ մակագրէին ինծի: Այս չորս գիրքերէն երեքը կարդացած էի՝ պարոն Ռոպէրին «Յակոբ Պարոնեանի մտերմութեան մէջ», «Դուն աղա ես աղա մեր ալիւրը ով աղայ» եւ Մաքրուհի Պ. Յակոբեանի «Էլիզ Մանաս»ի յոբելենական յուշամատեանը:

Վերջին գիրքը պարոն Ռոպէրին «Օրագրիս տասնըհինգ էջերը» գիրքն էր, զոր դեռ կարդալու առիթը չէի ունեցած:

Օրը ինչպէ՞ս սկսաւ: Նախ նախաճաշի պիտի երթայի հօրս տունը: Տաք օդին բերմամբ շորթ ու թի-շըրթ մը հագած էի: Բայց մէկէն յիշեցի, որ փափաքած էի պարոն Ռոպէրը տեսնել: Այսպիսի յարգելի անձի մը այցելութեան համար առօրեայ սովորական հագուստով չերթցուիր: Երկայն, արդուկուած տաբատ մը հագայ ու նոյնպէս արդուկուած շապիկ մը, տաբատիս յարմար սրճագոյն գօտի մը եւ սրճագոյն կօշիկ մը:

Անգամ մը զանգահարեցի, երբ ժամը մէկին քառորդ կար: Բացող չեղաւ: Կարելի է թէ չիմացան, խորհեցայ եւ անգամ մը եւս մատս զանգին այս անգամ աւելի ուժգին միացաւ: Յետո՞յ: Երրորդ անգամ: Գլուխս եկածը առաջին անգամուն արդէն հասկցած էի: Ոչ ոք կար «Մարմարա» օրաթերթին շէնքը:

Մէյ մըն ալ նշմարեցի, որ եկեղեցիին ու լրագրատան մէջտեղ գտնուող երկաթեայ դուռն ալ բաց է: Հոնկէ դէպի եկեղեցի քալեցի: Նոյն պաշտօնեան հոն էր, որ այդ տաքուն, «տասը քայլնոց տեղը գոց է», ըսելով պատճառ եղած էր վայրկեաններով քալելուս: Երկու մոմ առի:

– Մատուռը բա՞ց է արդեօք,- հարցուցի հայերէն:

Հասկցաւ որ հայ եմ: Կարելի է օտար եմ կարծելով, «Դուռը գոց է», ըսած էր նախապէս:

Այս անգամ ան հարցուց․

– Դուռը բա՞ց էր:

Անշուշտ գիտէր դրան բաց կամ գոց ըլլալը:

Որոշեցի, որ գալիք շաբաթ, եթէ ատեն ունենամ, անգամ մը եւս պիտի այցելէի «Մարմարա»:

Դուրս ելայ: Դարձեալ Իսթիքլալ պողոտայ: Ժամը մէկ, օդը ալ աւելի տաք: Ուղղութիւնս եղաւ հին հայերէն գիրքեր ծախող մեր ուրիշ մէկ ծանօթ աղբարիկին խանութը: Տասը վայրկեան մը քալեցի: Ինքնավստահ զանգակը զանգահարեցի, քանի դռնապանն ալ տեղը չկար: Մէյ մը հեռաձայնեմ, ըսի, դարձեալ մէկը չկար:

Յիմար, ըսի ինքզինքիս, ամառ եւ Շաբաթ օրով ո՞վ իր խանութը կը բանայ: Ճանապարհս այս անգամ Կեդրոնական Վարժարանէն դասընկերոջս՝ Եդեմին դարձուցի: Ան խանութն էր: Ուրկէ՞ գիտէի: Առտըունէ մեսաժ մը ղրկած էի: «Մարմարա՞»ն: Համացանցի մէջ «Մարմարա»յի հեռաձայնի թիւը չէր գտնուեր: Եդեմը Կալաթայի աշտարակին մօտ երկյարկանի, անուշիկ խանութ մը ունէր: Վարը՝ զբօսաշրջիկներու յուշանուէրներ ու վերի յարկն ալ՝ հագուստ կը ծախէր:

Դէպի Կալաթա աշտարակ քալած ատենս այս անգամ Արաս հրատարակչութեան շէնքին առջեւ կեցայ: Երկու փորձէն վերջ գիտէի, որ անոնք ալ գոց են: Բայց Օսիպ Մենտելշթամին՝ իր կնոջ հետ դէպի Հայաստան կատարած ճամբորդութիւնը պատմող նոր գիրք մը տպած էին: Պէտք էր որ այս գիրքին մասին հարցնէի: Խտիվեալ բասաժ մտայ, յարկ մը վար իջայ, զանգահարեցի:

Գիտեմ որ հասկցաք, թէ հոս ալ գլուխս ինչ եկաւ: Այո, ճիշդ էք, երրորդ անգամն էր, որ փակ էր դուռ մը, ներսը մէկը չկար, եւ հոնկէ ալ փափաքածս՝ հայերու մասին գիրքը չկրցայ առնել:

Դէպի Թիւնել քալեցի: Կալաթա աշտարակ բացուող զառիվարէն դէպի վար կը քալէի: Անշուշտ վերէն վար քալել դիւրին է: Յաճախ կը քալէի այս փողոցէն․ այս անգամ սատանան մշտեց ու նոյն փողոցը չմտայ ու ուրիշ փողոց մը մտայ: Չէի գիտեր, թէ այս փողոցին վարի մասը բա՞ց էր, թէ գոց: Շուք էր փողոցը․ եթէ փակ է՝ ետ կը դառնամ, խորհեցայ: Երբ կը քալէի, նշմարեցի հին գրավաճառ մը, որ գիրքերը դրած էր դրան առջեւ: Ներս նայելով առջեւէն անցայ: Չորս-հինգ քայլ նետեցի, երեք գոց տեղէ վերջ կարելի է ասիկա լաւ նշան մըն էր: Ետ դարձայ: Աղջիկը.

– Հրամմեցէ՛ք,- ըսաւ:

– Հայերէն գիրք ունի՞ք,- հարցուցի անյոյս…

Այո, հինէն հարիւրաւոր, հարիւրաւո՞ր, աւելի ճիշդը, ո՞վ գիտէ, թերեւս հազարաւոր հայերէն գիրքեր, թերթեր, լրագիրներ հրատարկուած էին Պոլսոյ մէջ: Բայց հիմա ես անոնց փշրանքները կը փնտռէի: Մէկ բանաստեղծութեանս մէջ գրած էի, նման հայերուն շուքերուն շոգիանալուն, հայերէն գիրքերուն շուքերն ալ այս օրերուն շոգիանալ սկսա՛ծ էին: Բայց աղջիկը.

– Այո, ունինք,- ըսաւ:

Շուարած ու ապշած էի: Անմիջապէս ներս մտայ: Սկսայ նայիլ, տեսած առաջին գիրքերս գրեթէ ամէնքը ունէի: Բայց շարքին ետեւի կողմը տեսայ գիրքեր, որոնք իմ եօթը հարիւր հայերէն գիրքերու ցանկիս մէջ չկային:

Եւ ի՛նչ գիրքեր առի:

Սրբուհի Մառքէն մակագրուած «Կեանքէս Նշմարներ», որ գրեթէ նոր տպուած գիրք մըն էր, 1996 թուականի։ Բայց միւսները…
«Ֆրէօպէլի Մէթոտը մանկանց վարժուհիներու համար», 1908
«Անբան կենդանիք եւ անոնց հետ վարուելու եղանակը», 1914
«Հարիւրամեայ Յոբելեան Պէզճեան Մայր Վարժարանի», 1930
եւ մի քանի այլ գիրքեր…

Ուրախ, զուարթ խանութէն դուրս ելայ: Ձեռքի տոպրակս հայերէն գիրքերով լեցուն էր, սակայն դրամապանակս քիչ մը պարպուած էր:

Ուղղուեցայ դէպի Եդեմին խանութը, որպէսզի իմ առած գիրքերուն միասին նայինք: Ան ալ հայասէր մէկ ընկերս ըլլալով կը զբաղէր հայկական հին բացիկներով (փոսթա քարտ) եւ երբեմն ալ գիրքերով: Անցեալ շաբաթ համացանցէն գիրք մը առած էի: Առած տեղս Գատըգիւղն էր, ու գիտէի, որ Եդեմը ինձմէ աւելի առաջ կրնար հոնկէ անցնիլ: Եդեմը ինծի համար առած էր գիրքը: Մեծ հաճոյքով այդ գիրքն ալ՝ Լեւոն Շանթի հինգ արարով տրաման՝ «Ճամբուն վրայ» (1914), առի Եդեմէն: Ես ալ Եդեմին նուիրեցի գիրք մը, որուն առաջին հատորը ունէր, սակայն երկրորդ հատորը չէր գտած: Յետոյ միասնաբար իմ առած գիրքերս ալ պրպտեցինք:

Երբեմն Սփիւռքէն կը հարցնեն, թէ ի՞նչ գործ ունինք դեռ այդ հողերուն վրայ:

Ցաւերու մէջ մխրճուած մեր ժառանգին ոմանք պէտք է որ տէր ըլլան:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

«ԷԼԻԶ ԱՅԼԸՆՏ»

38542154_2158175207557305_5345136127571394560_n

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

– George! George! Listen to her! She’s telling about your grandfather’s native land.

Ուղեկցուհիս, որ քովս նստած էր, աւստրալիացի էր: Գլարան՝ ամուսինը, Ճորճին դարձած էր, գանձ մը գտած ըլլալու ոգեւորութեամբ եւ սկսած էր պատմել: Ճորճը քիչ մը անորոշ կը մնար եւ կամ ինծի այնպէս թուեցաւ: Սակայն չէ, վստահ էի, Ճորճը քիչ մը յուզուած էր. թէեւ ականջը մեզի տուած էր, սակայն իմ ակնկալած հետաքրքրութիւնը ցոյց չէր տար: Գլարային պատմածները կ’ունկնդրէի եւ մէկ կողմէն կը պատմէի Խարբերդի մասին, ուր Ճորճին մեծ հօրը անցեալը կար եւ միւս կողմէն ալ միտքս կը զբաղէր, թէ ինչո՞ւ Ճորճ բնաւ չէր արտայայտուեր: Չէ՞ր գիտեր արդեօք: Հիմա՞ էր, որ կը հաւաքէր կարգ մը տուեալներ: Կինը աւելի ոգեւորուած էր քան Ճորճը, երբ կը լսէր Խարբերդի մասին:

– I’m Australian, but I’m from New Zealand. George is Armenian. He came to Australia from America.

Քիչ մը աշխարհագրական գիտելիքներս շօշափելու էի: Խարբերդը ո՜ւր, Աւստրալիան ո՜ւր, իսկ ե՞ս. ե՞ս ուր էի…:

Գլարային դէմքը սկսայ ուշի ուշով քննել: Արդեօք ապօրժի՞ն մըն էր: Անցեալի մը փնտռտուքի տողանցքը սկսեր էր մտքիս մէջ: Աչքիս առջեւէն կ’անցնէր շարժապատկերի երիզ մը, որուն մէջ գաղթականներու եւ զտարիւն տեղացիներու բախումները կը պատկերանային, ամերիկացիներու եւ կարմրամորթներու պատերազմները, ապօրժիններուն եւ աւստրալիացիներուն պայքարները: Յանցագործները որպէս աքսորեալ կը ղրկուէին հեռու հողամասեր, ինչպէս Աւստրալիա կամ Ամերիկա:

Ամերիկա… Էլիզ այլընտ… յիշեցի այն ժապաւէնը, զոր տարիներ առաջ դիտած էի եւ որուն անունը բոլորովին ջնջուեր էր մտքէս, թերեւս ըլլար «Էլիզ այլընտ»: Գաղթականներ շարուեր էին քովէ քով, այր մարդիկ եւ կիներ․ ծեր, երիտասարդ… բոլորն ալ մերկացած, քննուելու համար, թէ արդեօք թերութիւն մը ունէի՞ն իրենց մարմնին վրայ կամ հիւանդութիւն մը…: Սաստիկ ազդուեր էի այս տեսարանէն եւ հիմա, ահա՛, այս երկխօսութեան ընթացքին կը վերակենդանանար այն տեսարանը: Պահ մը վանել ուզեցի զայն, սակայն ի զո՜ւր, չյաջողեցայ, որովհետեւ դեռ անցեալ տարի էր, որ պատերազմէն փախող բաւական թիւով սուրիացիներ, որոնց կարգին կային նաեւ փաքիստանցիներ եւ աֆղանիստանցիներ, ներգաղթելու համար խռնուեցան Թուրքիոյ սահմանը: Պաշտօնեաներ ջուր սրսկեցին մարդոց վրայ, ո՛չ թէ խուժումը կասեցնելու, այլ՝ զովացնելու… իբրեւ թէ… լուրերը այնպէս հաղորդեցին հեռատեսիլէն: Պատմութեան ողբերգական յուզումնալից մէկ դրուագն էր այդ. այն մարդիկ տէզէնֆէքթէ կ’ըլլային իրօք: Գաղթականներուն ներխուժումով կը վերանորոգուէին մանկական հիւանդութիւնները եւ կրիփին այլ տեսակները:

Ճորճը լուռ է. իր մեծ հայրիկը գաղթած է Խարբերդէն Ամերիկա: Յետոյ ծներ է ինք։ Հայրիկը իրեն չէ սորվեցուցեր մայրենի լեզուն՝ հայերէնը: Հայրի՞կը, թէ մայրիկը…: Պարզապէս՝ հայրիկը: Չէր ուզած, որ իր տղան սորվէր հայերէնը: Ահա՛, այն ատեն մտքիս մէջ քարերը կը նստէին իրենց տեղը, թէ ինչո՛ւ Ճորճը անխօս մտիկ կ’ընէր միայն: Լուռ էր, որովհետեւ շատ բան չէր գիտեր իր անցեալին մասին. կը քաշուէր թերեւս, որ հարցում մը ուղղէի եւ ան չկարենար պատասխանել: Գլարան կը հետաքրքրուէր իր ամուսնոյն անցեալով, սակայն անոր հետաքրքրութեան առարկան միայն իր ամուսնո՞յն անցեալն էր: Ինծի այնպէս կը թուէր, թէ այդ անցեալին մէջ կար նաեւ իրը:

– They went to Ellis Island from Kharpert.

– Ellis Island?

Կը շանթահարիմ, երբ կը լսեմ կղզիին անունը: Կը վերակենդանանայ միեւնոյն տեսարանը մտքիս մէջ: Աչքերուս առջեւէն կը տողանցեն մերկ մարդիկ, որոնք կը պատուաստեն, աջ ու ձախ կը դարձնեն եւ կը լուսանկարեն յանցաւորներու պէս: Ակռաները եւ մարմնի անդամներուն զանազան մասերը կը քննեն: Ի՞նչ բանի համար այս նուաստացումը: Ամերիկա մտնելու եւ կեանք փրկելու միջոց միայն: Մեծ հայրիկը կը սկսի նոր կեանքի եւ նոր սերունդ մը կը դառնայ: Ճորճ կը գաղթէ Աւստրալիա եւ կ’ամուսնանայ Գլարային հետ: Զաւակ չունին: Հոգ չունին: Սակայն… ինծի այնպէս կը թուի, թէ իրենց հոգը եղած է անցեալը, ուր կայ իրենց պատմութիւնը՝ մնացած մութին մէջ: Գլարա կը շարունակէ պատմել իրենց այցելութիւններուն մասին, որոնք կատարուած են Թուրքիոյ հողերուն վրայ: Պայուսակէն թուղթ մը կը հանէ. արձանագրած է նահանգներուն անունները, զորս այցելեր է:

– Ես դեռ չեմ գացած… մօտ ատենէն:

Ու կը սկսի թուել. Մալաթիա, Մուշ, Տարօն, Էրզինճան-Երզնկայ, Էրզրում-Կարին, Տիյարպաքըր-Տիգրանակերտ, Վան, Վասպուրական: Ան գրածները կը կարդայ, ես հայերէն անունները կը կրկնեմ նահանգներուն: Կ’ուրախանայ. հիմա, նոր կը լսէ ու կը հարցնէ.

– Do you travel with a passport?

– Չէ՛, փասբօրթի պէտք չունինք, քանի որ Թուրքիա ծնած եմ եւ այս տեղերը Թուրքիոյ հողերուն վրայ են:

Գլարա գլուխը կը շարժէ դժկամութեամբ եւ կը գծէ Հայաստանի արեւմտեան սահմանը… մտքէն: Բան մը չեմ ըսեր եւ չեմ ուզեր իր հաւատքը խանգարել: Կը դառնայ իր ամուսնոյն․

– George, can you say some Turkish words? What were you drinking in your childhood, when you were ill? You told, that your mother was always saying… what was that… hmm…

Այն ժամանակ կը հասկնամ, թէ ծնողքը իրեն հետ տարած էր իր տան լեզուն՝ թրքերէնը եւ ուզած էր, որ զաւակը սորվէր նոր աշխարհին լեզուն: Ան պիտի գիտնար ո՛չ հայերէն, ոչ թրքերէն: Կ’ըսեմ.

– Րաքը՞:

– Raki, yes, yes, that’s it!

– Օղի, րաքը: Ատիկա կը քսէին երեխաներուն փորին, լինտերուն:

Կը շարունակեմ կրկնել քանի մը թրքերէն բառ եւ նահանգներու անուններ: Ամէն անգամ կը փայլին զոյգին աչքերը եւ շուտով կը մարի փայլքը: Գլարա կը շարունակէ.

– His grandfather’s sister got lost.

Տալիք պատասխան չունիմ: Դէմքիս արտայայտութիւնը նեղութիւնս կ’արտացոլացնէ: Կը ցաւիմ շատ խորունկէն: Կը ցաւիմ անոնց սրտին մէջ բացուած խոր վիշտին: Ժամանակը չունի այն սփոփանքը, որ այդ ցաւը մեղմացնէ. թախիծը, վիշտը սառած են, արձանացած, քարացած ու կը դիմանան դարեր, առանց մեղմանալու, առանց փշրուելու:

Հանրաշարժը ճամբայ կ’առնէ: Յոգնած եմ, ոչ թէ մարմնով, այլ հոգւով: Պահ մը աչքերուս առջեւէն կը տողանցեն երջանիկ ընտանիքներ, երիտասարդ զոյգեր, որոնք ընտանիք կազմած են հարազատ հողերու վրայ եւ զաւակներուն ձեռքէն բռնած կ’երթան մարգագետին՝ խաղալու, ծաղիկ հաւաքելու, դաշտապտոյտի: Ճամբու ընթացքին կը յիշեմ Ճորճին կեցուածքը եւ իր կինը՝ ոգեւորուած յուզումով:

Ի՛նչ ալ որ կը պատմէի, չէր բարձրացներ Ճորճին տրամադրութիւնը…: Աչքերը չէի կրնար նշմարել մութ գոյն ակնոցներուն ետեւ: Լուռ կը մնար:

Արդեօք Ճորճը աշխարհի որեւիցէ մէկ անկիւնը իր մեծ հօրաքրոջ զաւակներուն, ազգականներուն կրնա՞ր հանդիպած ըլլալ… ուրիշ անունով, այլ կրօնքով… այլ ազգութեամբ…:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՔԱՅԼԵՐՈՒՍ ՀԵՏ

36875960_945574018957931_6740326833151016960_n (1)

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Այլեւս վճռական որոշում մը պէտք էր առնէի, որովհետեւ Երկուշաբթի օրերը, խոստումիս համեմատ, ոչ ռեժիմի կը սկսէի, ոչ ալ կը մտածէի քիչ մը ձերբազատուիլ աւելորդ քիլօներէս, որոնք առողջութեանս կը վնասէին:

Ժամադրուած ժամուն բժիշկին էի: երբ ուզեց կշիռքին վրայ նայիլ, թէ ո՛ւր հասած են կուտակուած ճարպերը, քիչ մնաց կշիռքը պիտի պայթէր, եւ կամ ինծի այդպէս  թուեցաւ։ Յաճախ բարեձեւ մարմնի տէր եղած եմ, եւ հիմա, շատ չուտելով հանդերձ,– եւ կամ ես ինքզինքս այդպէս կը համոզէի, առաւել՝ ստամոքսս աղբապարկի նմանցնելով,– կուլ կու տայի ամէն վայրկեան ինչ որ գտնէի խոհանոցի այդ «սառնարան» կոչուած հրէշին գրպանը՝ տեսակաւոր ուտելիք։ Թերեւս ալ սովորութիւն դարձած էր ասիկա, երբ ալ տուն վերադառնալով քեզի ձայն տուող չկայ, միայն պատերն ու ամայութիւնը քեզ կը դիմաւորեն, հետդ ալ չեն խօսիր, քու լեզուդ չհասկնալնուն պատճառաւ, մինչեւ, երեկոյեան, գործէն յոգնած ամուսինիդ տուն վերադարձը:

Ըստ բժիշկին, ուտելէն աւելի, օրական քալելը կարեւոր է, եւ այսպիսով, այս առաւօտ կանուխ փողոց իջայ յաղթական զգացումով մը, վճռական, համոզուած, որ կամքս  պիտի յաղթէ այս դժուարութեան ալ:

Առաւօտեան ժամը եօթն էր․ մեր թաղին վերի անկիւնը խումբ մը կանգնած էր, դպրոցին դիմաց․ այո՛, այսօր առաջին օրն էր տասներկրորդ դասարանի աշակերտներու պետական եւ ճակատագրակա՛ն քննութիւններուն։ Ըստ այս երկրի օրէնքին, պաքալորիայի աւարտին, գումարած նիշերովդ ապագադ կ’որոշուի՝ սիրած ճիւղդ կրնաս ուսանիլ կամ ոչ. նոյնիսկ եթէ տարիներով ուշիմ եւ աշխատասէր եղած ես, բայց պէտք եղած ուսուցիչները չունիս եւ դասերը կուլ տուող չես, պաքալորիայի բառարանին «պասմաճեան» չես եւ անհանգստութեան մը պատճառաւ ալ լաւ դիմում չկատարես՝ չես յաջողիր։ Ճակատագիրդ որոշողը անշուշտ ամավերջի պետական քննութեան արդիւնքը կ’ըլլայ։ Ըստ նիշի պիտի դիմես համալսարան, սիրես կամ ոչ, եթէ ոչ՝ կրկին պիտի մասնակցիս այս տաժանագին, խտացուած եւ ոչ շատ լաւ սերտուած քննութեան հեւքին։ Մէկ լաւութիւն միայն կայ այս վերջին տարիներուն, կրթութեան նախարարութեան նոր որոշումով․ եթէ աշակերտը երեք նիւթ լաւ չդիմէ կամ ձախողի, աւելի բարձր նիշ ապահովելու նպատակով կրնայ մի քանի շաբաթ ետք կրկին դիմել։ Իսկ եթէ պայմաններդ կը ներեն, դուրս ճամբորդելով թէ աւելի բարձր մակարդակի համալսարան կը մտնես, թէ ալ նախասիրածդ կ’ուսանիս:

Խեղճ ծնողներ ընտանեօք եկած են իրենց զաւակներուն հետ, որպէս քաջալերանք, եւ աւելի մեծ անհամբերութեամբ կը սպասեն այդ «արկածախնդրական վիրաբուժութեան», որ մահու կենաց հարց է․ իրենց զաւակին բերնէն պիտի լսեն, որ լաւ դիմած է կամ մէկ նիշ կորսնցուցած եւ կամ չէ կրցած լաւ գրել․ Աստուած մի՛ արասցէ, եթէ այդպիսի բան մը ըլլայ, շատ պատահած է, որ թեկնածուները առաջին օրէն իսկ կը քաշուին եւ յաջորդ տարուան կը յետաձգեն ամբողջ այդ արարողութիւնն ու վիրաբուժութիւնը, որովհետեւ ձախողութեան լուրը ալ աւելի վատ կը թուի:

Շատեր ալ յաճախ կը կարգադրեն այնպիսի բաներ, որոնց մասին վերջերս լսեցի․ օրինակ, սրահ կը վարձեն, որպէսզի հոն կեցող ուսուցիչները օգտակար դառնան եւ իրենց քովի շիփ-շիտակ պատասխաններով տուեալ աշակերտին օգնեն։ Մինչեւ իսկ պատահած է, որ բարձր նիշերով յաջողութիւններ ըլլան, բայց այս մէկը անօրինական է եւ վտանգաւոր․ երբ քննիչը հանդիպի, կրնան եւ այդ աշակերտը եւ ուսուցիչը արտաքսուիլ։

Քայլերս կը նետեմ կամաց-կամաց։ Գետինը նետուած են թուղթէ թաշկինակներ, պատռուած տետրակներու էջեր, ծխախոտի մնացորդներ, ծամօններ, եւ չեմ-գիտեր- ինչեր։ Քալած ատենս, միշտ ուշադիր, այդ աղբերէն խուսափելով, մաքուր տեղեր կոխելով, մէյ մը աջ, մէյ մը ձախ, քիչ մը մայթին վրայէն, ետ վար, ետ վեր, քայլ առաջ եւ այսպէս, ուղիղ ճամբայ մը չունիմ, քիչ մըն ալ յոգնեցուցիչ է այս ամբողջը։ Հօրս խօսքը կը յիշեմ, որ միշտ կը կրկնէր՝ «Կռնակդ՝ շիտակ, ճակատդ՝ բաց եւ բարձր․ ոչ մէկ ամչնալիք կէտ ունիս»։ Ինք մարզիկ եղած էր, եւ այսպիսի բաներ իրեն համար կարեւոր էին:

Հետս քալող չկայ, որպէսզի կարենամ զրուցել հետը եւ չզգամ մինակութիւնս: Միայն ինծի նման խենթ մը այս ժամերուն կրնար քալելու ելլել հոս՝ Լաթաքիա։ Այս քաղաքը քաղաքիս՝ ծննդավայրիս չի նմանիր, հակառակ նոյն երկրին մէջ ըլլալուն։ Ժողովուրդին ապրելակերպը, սովորութիւնները, վարքուբարքը տարբեր են։ Չեմ ըսեր, որ մերը աւելի լաւ էր, քանի յարգելի է ամէն մէկուն որդեգրած կենսաձեւը, բայց օրինակ մը տամ․ երբ իմ ծննդավայրիս մէջ, նոյն այս ժամերուն, տարիներ առաջ, քալելով պետական քննութեան կ’երթայի, արդէն մաքրող պաշտօնեաներուն կը հանդիպէի, որոնք, թէեւ ոչ բծախնդիր, գէթ մեծ աղբերը կը հաւաքէին փողոցներէն, խոշոր, փայտեայ գաւազանով մը, ծայրը՝ բարակ ճիւղերէ պատրաստուած աւել․ այդ աղբերը տեղ-տեղ կոյտերու կը վերածէին եւ հաւաքելով կը լեցնէին իրարու փակած մետաղեայ զոյգ տակառներուն մէջ։ Կառքը հոս-հոն հրելով կը կրկնէին իրենց արարքը: Նոյնիսկ վերջերս, պատերազմի այս վիճակին մէջ, երբ տուն կը վերադառնայինք, մեր տան թաղը մաս-մաքուր մեզի կը սպասէր: Տակաւին չեմ խօսիր այն մասին, թէ երբ տարիներ առաջ, պատերազմին պատճառաւ Աթէնք հաստատուեցանք, իբրեւ թէ ամիս մը մնալու,– եւ այդ ամիսը վերածուեցաւ ամիսներու, հոն, պատուհանէս կը նշմարուէր ամբողջ Գասոմուլիի թաղը, մինչեւ իսկ հեռուն գտնուող բարձր բլուրը, որու վրայ հանգչած էր հնութեան էջերուն պատկանող տաճար մը,– մաքրութիւն կը բուրէր գետնէն մինչեւ երկինք: Առաւօտեան ժամը չորսէն կը սկսէր հնչել թրամուայի երկաթուղիի ձայնը, կանուխէն ՝ ժամը 6:00ին։

Կոկիկ տիկիններ, մաքուր հագուած եւ մազերնին նոյնիսկ շինուած, ձեռքերնին՝ ձեռնոց, գետինները կը մաքրէին: Որքան հաճելի տեսարան եւ քաղաքը մաքուր պահելու կերպ էր։ Հոն բնակիչները շատ աղբ չէին թափեր, բայց ամէն երկու կամ երեք ընտանիքէն մէկուն շունը բաւարար էր այդ ճամբաները աղտոտելու:

Կը յիշեմ մայթերու վրայի թթենիները, նարնջենիները, հոտաւէտ ծաղիկները այնքան անուշ կը բուրէին, երբ քալելու կ’ելլէի Գասոմուլիէն անցնելով Նիոս Գոսմոս, թրամուայի գիծին զուգահեռ մինչեւ ծովեզերք, կը հանգչէի, եւ քիչ մըն ալ ծովը կը դիտէի եւ կը զրուցէի ներաշխարհիս հետ:

Մարզանքի այս արարողութիւնը կը կատարէի կէսօրէ ետքերը, արեւէն խուսափելու եւ քիչ մըն ալ խճողուած տունէն փախուստ տալու համար: Հետաքրքրական էր, երբ ամենէն տաք օրերուն, շուքին կանգ կ’առնէի, շատ զով հով մը կը գինովցնէր, կարծես բնական, ելեկտրականութեամբ չաշխատող զովացուցիչ ըլլար: Ճամբուն երկու կողմերը այնքան գեղեցիկ խանութներ կային․ դժբախտաբար անոնցմէ մաս մը մէկիկ-մէկիկ փակուեցաւ վերջնականապէս, ծախու դրուած ըլլալով: Յաճախ պատշգամները դիտելով կը յիշէի Հալէպի բնակարանս, ուր իմ ալ պատշգամս մեծ եւ գեղեցիկ էր, օժտուած սեղան-աթոռներով եւ գեղեցիկ ծաղկանոցով մը։ Աթէնք տուն մը վարձած էինք, երկու ընտանիքով կը բնակէինք, թէեւ սիրով եւ համաձայնութեամբ, ամէն օր մէկս՝ Անին կամ ես, ճաշը պատրաստելու պարտականութիւնը յանձն կ’առնէինք, իսկ միւսին կը մնար տան մաքրութիւնը: Շատ ուրախ ժամեր կ’անցընէինք այդ փոքրիկ տան մէջ, ուր համերաշխութիւն եւ սէր կը բուրէր:

Գոց գիտէինք թրամուային անցնելու ժամերը, շատ հաճելի կը թուէր այդ մէկը, քանի մեր քաղաքը տարիներ առաջ անոր հին տեսակը ունեցած է, Թիլէլի մայր գիծին վրայ․ վերջին տարիներուն ալ այդ երկաթեայ գիծը, որ որպէս հետք մնացած էր, հանեցին:  Սենեակիս այդ պատուհանէն զեփիւռը ներս գալով կը գգուէր կարօտախտէ թառամած երեսս եւ կը զովացնէր այրող սիրտս օտարութիւն կոչուող այս երկրին մէջ, որուն ոչ լեզուն ծանօթ էր, ոչ ալ մարդոց ապրելակերպը, թէեւ քիչ մը նման էր մեր ապրելակերպին: Բարեբախտաբար Հալէպէն մի քանի ծանօթ ընկերուհիներու, նաեւ սրտի մօտիկ Տէր Հօր ներկայութիւնը հարազատութիւն բուրող ազդակներ էին:

Հոս՝ Լաթաքիա ալ, ունեցայ շատ լաւ շրջանակ մը՝ եկեղեցի, դպրոց, ակումբ․ բոլորին ծանօթ եմ, մինչեւ թաղի խանութպաններուն, նոյնիսկ ոչ-հայերուն, որոնք զիս «ճարըթնէ» կը կոչեն եւ շատ կը յարգեն, գիտեն, որ հալէպցի եմ եւ հայերուն դպրոցը կը ծառայեմ, անշուշտ առանց գիտնալու մանրամասնութիւնները: Ունիմ նաեւ լաւ դրացիներ, հայ թէ յոյն, բոլորը կը փորձեն ամէն ճիգ թափել, ինծի օգտակար դառնալու համար:

Կը հասնիմ լատիններու եկեղեցին, միտքս կու գայ մեր Ազիզիէի տան դիմաց գտնուող լատինաց եկեղեցին։ Երբ առտուան ժամը եօթին զանգակներու ղօղանջը հազիւ լսուէր, տինկ-տինկ… մինչեւ եօթներորդը, տղոցս կը բացագանչէի՝ «Արագ-արագ, քառորդ ժամէն օդօքարը կու գայ», եւ դպրոց երթալու վազքը կը սկսէր, որովհետեւ մէկ ժամ առաջ դասերը վերաքաղ պէտք էր ըլլային։ Ախ, այդ օրերը, երբ հայերէնի գրաւոր ըլլար եւ կամ քննութիւն, մինչեւ վար հասնիլնին կրկին կը հարցնէի՝ «Այս բառը է-ո՞վ թէ եչ-ով․ չմոռնա՛ս, տղա՛ս»:

Որքան գեղեցիկ եւ համով օրեր էին:

Քայլերս կ’արագացնեմ, վրաս խանդավառութիւն մը կայ, բաւական ճամբայ կտրած եմ, երկինքը կը դիտեմ, ամպերը, բամպականման ամպերը, որոնցմէ ամէն մէկը ձեւ մը ունի, մանկութեան օրերս կը յիշեմ, երբ քրոջս եւ եղբօրս հետ երկինք նայելով ամէն մէկը բանի մը կը նմանցնէինք․ նոյնը ըրած եմ նաեւ զաւակներուս, կամ ոեւէ պզտիկի մը, որ ինծի կը վստահուէր:

Կաս-կապոյտ երկինքը զիս տարաւ Քեսապ՝ մեր ամառնային ընտանեկան տունը, տեսակ մը full house: Հոն նորէն քալելու կ’ելլէի իմ շատ սիրելի դրացուհիիս՝ Ծովիկին հետ․ տաժանագին արարողութիւն մըն էր, ամբողջ զառիվեր մը հեւալով կը բարձրանայինք, բայց այնքան գեղեցիկ եւ դալար բնութիւնը մեր թոքերը կը մաքրէր եւ կայտառ մարզիկներու նման, քիչ մը խօսելով, քիչ մը խնդալով, քիչ մըն ալ մորմենի քաղելով, կը հասնէինք շիփ-շիտակ ճամբայ մը, որ կը կոչուէր Բենելէք։ Հոն թեւերս բանալով արծիւի նման կը սկսէի վազել աջ ու ձախ․ այդ ժամերուն քիչ երթեւեկ կ’ըլլար. օգտուելով ամայութենէն, եւ դէմը, դէպի ծով երեւցող, մղոններ հեռու այդ հրաշագեղ տեսարանէն խանդավառուած եւ գինովցած կը սկսէի պոռալ եւ մէջս կուտակուած բոլոր հանգոյցները քակել։ Տարիներով պատերազմէն հեռու գտնուիլս, թափառական վիճակնիս, զաւակներէս եւ հարազատներէս հեռու ըլլալս, անորոշութիւնը եւ տան բազմանդամ ըլլաը փոխադարձ յարգանք եւ զոհողութիւն կը պահանջէին։ Այս բոլորը մէկիկ-մէկիկ կը քակուէին, մաքուր շունչով կը լեցնէի թոքերս եւ հոգեկանս․ միայն Ծովիկին խնդուքի ձայնը կը լսուէր, բայց հաճելի կը թուէր ինծի․ ան ազնիւ ընկերուհիս էր:

Եւ այսպէս կը վերադառնայինք տուն, սուրճ խմելու եւ քիչ մը լեռնէն-ձորէն խօսելու: Կէսօրէ ետքերը, թոնիրին հոտը կու գար, Սօսին նոր հաց թխած կ’ըլլար եւ կը հիւրասիրէր բոլորս․ մեր տունէն կ’երթային խմորեղէններու եւ բլիթներու ուրիշ տեսակներ, իրենցմէ կու գային գետնախնձորով պատրաստուած կոլոլակներ, Քեսապի համեմներով: Յաճախ, առաւօտ կանուխ, երբ դուռը բանայինք, կողովներով կամ սակառներով պտուղներ դրուած կ’ըլլային, եւ կամ խոշոր, շատ խոշոր կաղամբ մը։ Մէկ խօսքով, մեր աննման դրացիները իրենց պարտէզի լաւագոյն հունձքը մեզի կը նուիրէին, որպէս սիրոյ եւ յարգանքի նշան: Անշուշտ յարգանքը փոխադարձ էր: Եւ թաղի բոլոր բնակիչները, մէկ ընտանիքի նման, շատ հաճելի պահեր կ’ապրէին միասնաբար: Իսկ մեր տան աջին գտնուող Էքիզօլուխի այդ հռչակաւոր ակէն զուլալ եւ համով ջուրը կը վայելէինք նախ միայն ամառները, ապա նաեւ ձմեռուան սառնամանիքին: Յատկապէս ջուր կրելու եւ մատակարարելու գործողութիւնը, իսկ օրական վերի սենեակները ելլելն ու իջնելը արդէն մարզանք կը համարուէին:

Կը հասնիմ արդէն Օղարիթին շուկան․ քիչ մը դադար առնելու համար գնումներ պիտի ընեմ, շուկան շատ աղտոտ է, բայց կանաչեղէններն ու պտուղները զգլխիչ, մաքուր եւ թարմ, մաքուր ջուրով ջրուած եւ աճած են։ Ծախողէ ծախող կը տարբերին անոնք։ Կ’ընտրեմ կոկիկ եւ մաքուր վաճառողները, արդէն զիս ալ գոց սորված են եւ լաւագոյնը կու տան:

Ետքը առարկաները ձեռքս կը ծանրանան․ ոչ ինքնաշարժս քովս է, ոչ ալ Հալէպի նման, պզտիկ տղաք կան, որ ձեռքէդ առնելով, շալկելով տուն հանեն, եւ վերջն ալ, երբ իրենց ջնջին գումարով մը վարձատրես, «Ալլահ Եըրզըէք խալէ», ըսեն, եւ ոչ ալ Աթէնքի նման, ուր հանրակառքը մինչեւ տանդ դիմացը կը հասցնէ քեզ, եւ կամ Քեսապի նման, ուր նպարավաճառը իր անձնական վանովը ապրանքը կը ղրկէ մինչեւ տունդ։ Ստիպուած՝ թաքսի մը առնելով կը հասնիմ տուն, ելեկտրականութիւնը չանջատուած կը փորձեմ վերելակով բարձրանալ չորրորդ յարկ եւ ոչ թէ Հալէպի տանս նման առաջին յարկ, ուր նոյնիսկ չէի սպասեր վերելակին:

Եւ յաղթական, առաջին օրը, աշխոյժ գործի լծուեցայ: Պատրաստ էի յաջորդ օրուան եւ աւելի քալելու, նաեւ մտորումներս գրի պիտի առնէի, օրը օրին:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

ՀԱՄՇԷՆ, ԿԷՕՆԻՒԼ ԱՊԼԱՆ (Գ.)

36629646_1946283622088332_5502737336863031296_n

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

– Պու տաղլարտա էղէնթաբլար կէզէրտի… (Այս լեռներուն վրայ եղնիկներ կը պտտէին):

– Ապլա՛, ո՞ւր գացին անոնք:

– Ճանի ատամլար հէփսինի էօլտիւրտիւ, ինսանա քըյան հայվանա աճը՞ր մը (Ոճրագործները բոլորը մեռցուցին, մարդ մեռցնողը կենդանիին կը մեղքնա՞յ):

Կ’երթայինք դէպի Խալա։ Այսօր մեզի հետ էր Թիւրքան հօրքուրը, քանի որ Խալան անոր գիւղն էր: Այս գիւղի մարդոց «հաստ կողերով մարդիկ», կ’ըսէին…: Ինչո՞ւ… որովհետեւ ասոնք շատ հսկայ կազմուածքով մարդիկ էին: Թիւրքան հօրքուրն ալ այդպէս հաստ, իրենց ըսածին պէս՝ «փորնակ», հաստ փորով կին մըն էր:

– Պու խաս էրմէնիտիր (Ասիկա իսկական հայ է),- կ’ըսէր ապլան:

Հօրքուրը միշտ լուռ էր, սակայն դէմքին վրայ՝ խնդուքը անպակաս: Ես զայն նմանցուցի սամաթիացի պապայիս հին բարեկամուհիներէն Պայծառ մայրիկին․ ան ալ հաստ կողերով մարդոց ցեղէն էր հաւանաբար:

Այդ օր մինիպիւսով կը ճամբորդէինք, շուրջ տասը հոգինոց խումբ մըն էինք: Մեզի կ’ընկերանար այդ գիւղերու անցեալին տեղեակ անձ մը:

– Շիմտի քիլիսայա կիտէճէզ (Հիմա եկեղեցի պիտի երթանք):

– Քա՛, մարդիկը դարձի էկան, մեզի եկեղեցի կը տանին,- ըսաւ Անին:

Եկանք, հասանք փայտաշէն մզկիթի մը առջեւ:

– Է՞… քիլիսէ նէրտէ (Եկեղեցին ո՞ւր է):

– Իշտէ պու քիլիսայտը, ճամի եաբթըլար (Ահա աս եկեղեցի էր, մզկիթի վերածեցին):

– Գրեթէ բոլորին դէմքին վրայ նշմարեցինք զայրոյթը: Մեզ առաջնորդողը պատմեց, թէ ինք անձամբ տեսած էր այդ եկեղեցիին տակէն ելած Մարիամ Աստուածածնի արձանիկ մը:

– Ալտըքլարը կիպի կէօթիւրտիւլէր (Առին ու տարին զայն),- ըսաւ:

Ինք պզտիկ էր ու միայն կը յիշէր Աստուածամօր արձանիկը, որ իր վրայ շատ մեծ ազդեցութիւն ձգած էր: Յանդգնեցանք հարցնելու, թէ ինք իսլա՞մ էր. պատասխանը կարճ, կտրուկ եւ ճիշդ միւսներուն նման․

– Պիզ Ալլահա ինանըրըզ, կէրիսինի պօշ վեր (Մենք Աստուծոյ կը հաւատանք, մնացեալը կարեւոր չէ):

Մենք կը խորհէինք, թէ որքան բախտաւոր եղեր ենք, գոնէ մեր հաւատքը անխախտ պահելով: Այստեղի մարդիկը պարտաւորուեր են կրօնափոխ ըլլալ: Իսկ անոնք, որոնք պայքարեր են, տուժեր են իրենց կեանքը: Սակայն տարիներու հոլովոյթին մէջ անոնցմէ շատեր դարձեր են կրկին քրիստոնեայ, իսկ մէկ մասն ալ, որ բաւական շատ է, ըստ իս, մնացեր է առանց կրօնքի ու առանց ինքնութեան:

Ճաշի համար եկանք խենթի նման հոսող գետեզերք մը. կրկին հոյակապ տեսարան մըն էր մեր աչքին պարզուածը: Համեղ էր ձուկը, աղցանը. համով էին մեր բարեկամները, անոնք կը վայելէին իրենց ազգակիցներուն ներկայութիւնը եւ այս մէկը յայտնի էր իրենց նայուածքէն: Յաղթական իր շուրջը կը դիտէր ապլան ու կ’ըսէր, թէ ինք շատ բախտաւոր է իր «հայ խնամիներուն» ներկայութեամբ:

Կառքը մեզ կ’առաջնորդէր դէպի Վիժէ (Ֆընտըքլը): Անոնք ճամբան կ’երգէին, մեզի միմիայն եղանակով ծանօթ երգեր, որոնց բառերը անհասկնալի էին: Ապլան կը պատմէր իրենց տան առջեւ եկող չէրչիներուն մասին: Անոնք հոն կը բերէին զանազան ներկեր, քապութ կ’ըսէին կապոյտին: Կ’ըսէինք, թէ ահա՛, հայերէն բառ մը եւս ըսիր․ կ’ուրախանար: Չէրչիին բերած ապրանքներուն փոխարէն անոնք ալ լուբիա եւ այլ ուտելիքներ կու տային մարդուն, այսինքն առանց դրամի առուտուր կ’ընէին: Ներկերն ալ կը գործածէին կապերտ շինելու համար: Կապերտներէն կարելի կ’ըլլար հասկնալ ընտանեկան կեանքի պայմանները, ինչ որ առանձին մասնագիտութիւն էր։

Ապլան յանկարծ կ’արտասանէր բառեր, որոնք նախ անհասկնալի եւ յետոյ հասկնալի կը դառնային ինծի․

– Աքլէթառա աքիս կէլմիշ (Աքլորի թառին աքիս եկեր է):

Վիժէն ոչինչ գտանք, անցեալէն հետք մը նոյնիսկ չկար: Աւելի վերջ ուղղուեցանք վայր մը, ուր կային երկյարկանի տնակներ՝ բոլորովին լքուած, խոշոր պարտէզներուն մէջ, միայն քիվիի ծառեր գոյութիւն ունէին:

– Պուրտա թիթեռ չօք (Հոս թիթեռնիկներ շատ են),- կ’ըսէր ապլան,- հա, պաքըն, պու տա սեհենտեր (Տեսէք, այս ալ սեհենտեր է)։

Տուներուն տակ կար պարապութիւն մը, աւելի ճիշդը տունը նստած էր չորս հաստ սիւնի վրայ: Ան կ’ըսէր, թէ ասիկա մուկերու ծուղակ մըն է:

Իրականութեան մէջ հոս կրնար դառնալ Թոսքանայի նման վայր մը, սակայն այդ մարդիկը իրենց անձուկ պայմաններով կարելիութիւն չունէին զբօսաշրջիկներու հետաքրքրութիւնը շարժող հիմնարկութիւն մը կառուցելու:

Իրիկուան դէմ, վերադարձին, հանդիպեցանք մեր տան մօտիկ գիւղը՝ Քարէնտօր, հաւանաբար՝ քարէ դուռ. այդ փոքրիկ գիւղը ունէր թէյարան մը միայն, սակայն հոն կը ծախուէին նաեւ գիրքեր: Հոն գտանք «Կոր» պարբերաթերթը: Թերթը համշէնցիներու մասին գիտելիքներ կը պարունակէր, նաեւ կը սորվեցնէր հէմշինճէ (Համշէնի լեզուն): Ջանացինք բացատրել, թէ հէմշինճէ չէ, այլ սոսկ հայերէն է այդ լեզուն, որ աղաւաղուած է: Իրենց համար դիւրին չէր հասկնալը եւ կամ ալ այդպէս կը ձեւացնէին:

Այդ միջոցին հասակաւոր, դեղնորակ, մազ-մօրուքը իրար խառնուած փալեաչոյի նման մարդը ապլային վրայ վազեց ու ըսաւ.

– Կէօնի՜ւլ, քիլիսայը նէ զաման եափաճազ, պէն չալըշըրըմ, հա՛ (Եկեղեցին ե՞րբ պիտի կառուցենք, ես կ’աշխատիմ):

Ըսին, թէ «գիւղին խենթն» էր: Խորհեցանք, թէ հոս խենթը խելօքը իրարու խառնուած են, կամ ալ լուսահոգի հօրս ըսածին պէս՝ «Սուտ խենթ եղած է, վանքին հաւերը կ’ուտէ»:

Բարձրացանք մեր թաղը՝ Մաքրեւիչ. ասիկա մօտ էր Բալովիտին: Հարցուցի, թէ հոն շատ բալ կա՞ր. կրկին զարմացան… ուրկէ՞ գիտէի: «Բալ՝ առաւել հովիտ», ըսի, պիշ-պիշ նայեցան ու տրտմեցան:

Ընթրիքը այնքան համով էր՝ փիլիթային (կաթսայ) մէջ եփած զանազան բանջարեղէններ, տան պարտէզէն հաւաքուած, ու միս:

– Հէ՛, հէ՜, հէ՜, թոժինքլէրինիզ աքթը (Թոժինքնիդ՝ շողիքնիդ վազեց):

Դուրսը սոսկալի հով մը սկսած էր անձրեւով միասին: Ըսին, թէ հոս բեդսանձորի (փչող ձոր) նմանեցաւ, ու որոշում տուին ձմրան սենեակին օճախը վառել ու հոն թէյ խմել: Հեքիաթային տեսարան մըն էր. երկար բազմոցներուն վրայ նստած կաղին կ’ուտէինք ու կը շաղակրատէինք:

– Պուրասը մէննակ կիւզէլ տէղիլ, պու էվ հէփ քալապալըք իսթէր (Հոս մինակ լաւ չէ, այս տունը բազմութիւն կ’ուզէ),- կ’ըսէին:

Յանկարծ դուրսէն ձայն մը լսեցինք՝ «Խըր-խօր, խու-խու»։ Վախցած մէկզմէկու նայեցանք: Ապլան տանը միակ այր մարդուն ըսաւ.

– Նամի՛ք, տօմուզ կէլտի, աճըքմիշ զաւալլը (Նամը՛ք, խոզը եկաւ, անօթի է խեղճը):

Նամիքը ակնթարթի մէջ վերնայարկ փախած էր արդէն: Ապլան հանդարտ տեղէն ելաւ ու գնաց խոզին ուտելիք տալու: Մենք երեքս մեր մէջի բեդսանձորը առանց յայտնի ընելու ըսինք, թէ բաւական յոգնած ենք ու արտօնութիւն խնդրեցինք: Անոնք իրենց քթին տակէն կը խնդային: Անոնց համար մենք «լէպլէպիէն վախցող հարսեր» էինք․․․:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: