ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ․ ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆԻ ՀԵՏ

Պօղոս Սնապեան եւ իր կողակիցը, 23 Մայիս 1965 (Թամար Սնապեան-Սուրճեանի հաւաքածոյ)

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

Հայաստանի մէջ 1964-65 ուսումնական տարիներուս, ինձմէ ներս հետզհետէ աճեցաւ ազգային ինքնութեան զգացում մը, վերածուելու համար տեսլականի։

Լիբանան վերադարձիս, 1966ին, գիր ու գրականութեամբ արտայայտուելու ներքին մղում մը զիս տարաւ դէպի Պէյրութի Ուաթ-Ուաթ հայաշատ փողոցին վրայ գտնուող «Ազդակ»ի ու «Բագին»ի խմբագրատուները։

Գրող եւ խմբագիր Պօղոս Սնապեանին ներկայացայ։ Ան ուշադրութեամբ ունկնդրեց հայրենական տպաւորութիւններս, ցեղասպանութեան յիսնամեակին առթիւ տեղի ունեցած ցոյցերու նկարագրութիւնս, որոնց ընթացքին Լենինի հրապարակն ու քովնտի պողոտաները ալեկոծող ժողովուրդը ամբողջ օր մը մինչեւ ուշ գիշեր «Մեր հողերը, մեր հողերը» բացագանչելէ չդադրեցաւ:

Սնապեանին նշեցի նաեւ, թէ Մատենադարանի շէնքին մօտ գտնուող իմ բնակած հանրակացարանիս մէջ, այն տարիներուն, ամէն ննջասենեակի պատին վրայ ռատիոկայանին կապուած ձայնասփիւռի տուփ մը կը մնար, որու միջոցաւ, ցոյցերու ընթացքին եւ յաջորդող օրերուն, պետական խօսնակը երկու-մէկ կը զգուշացնէր ժողովուրդը եւ մասնաւորաբար ուսանողութիւնը, որ չմասնակցին ցոյցերուն, ժողովրդային այդ պոռթկումը որակելով պղտոր ջուրերու մէջ ձուկ որսացող «դաշնակների խռովարար արարք»։

Ամենավերջը բանաստեղծութեանս էջը երկարեցի իրեն․ կարդաց, տողի մը վրայ կանգ առաւ, ապա կրկին կարդաց ու թելադրեց անցնիլ քիչ անդին գտնուող «Բագին»ի խմբագրատուն՝ գրածս ցոյց տալու բանաստեղծ Եդուարդ Պօյաճեանին։

Պօյաճեան կարդաց բանաստեղծութիւնս․ վերջին տողերուն վրայ թելադրականութիւնը շեշտող հպումներ ըրաւ եւ յանձնարարեց վերադարձնել Սնապեանին, պատուիրելով, որ շարունակեմ գրել եւ աշխատակցիլ «Բագին»ին։ Այդ րոպէին ափիս մէջ դողացող էջը վերածուեցաւ հեղինակաւոր բանաստեղծութեան, մանաւանդ երբ Պօղոս Սնապեան իր կարգին յայտնեց, թէ «Ընթերցողին» խորագրեալ բանաստեղծութիւնս լոյս պիտի տեսնէ «Բագին»ի յաջորդ թիւին մէջ։

Հրաժեշտ առնելէ առաջ, Սնապեան տակաւին զիս չթողուց․ ան զիս ներկայացուց Տիգրան Ոսկունիին հետ յոտնկայս զրուցող անձի մը, որ յենակ ունէր ձեռքին եւ ծխամորճ՝ շուրթերուն․ ան կրկնակի անունս ստուգեց, ապա ափս պահած իր ափին, զիս առաջնորդեց խմբագրատան լուսամուտին դիմաց ու յենակը ուղղելով դէպի միջօրէի արեւը, յստակ եւ հաճելի հայերէնով յայտնեց, թէ այսուհետեւ իմ ուղին պէտք է ընթանայ դէպի այդ լոյսը․ ցեղին ազնուական գիծերը դէմքին՝ խիզախ կեցուածքով այդ անձը Կարօ Սասունին էր։

Սնապեան զիս ծանօթացուց գրելու հաճոյքին․ քաջալերեց գրականութեան սէրը ինձմէ ներս։ Ամէն անգամ, երբ «Բագին»ի խմբագրատուն հանդիպէի, մէկ կամ երկու նոր գրուած բանաստեղծութիւն կ’ուզէր հետս տեսնել: Կը հաւնէր այն գրածներս, որոնց մէջ ապրուած տագնապի մը մղումով ինքզինքս կ’արտայայտէի։ Խստապահանջ էր, սակայն խստութիւնը զիս իրմէ հեռու չպահեց, այլ դրական ազդակ հանդիսացաւ գրական նկարագրիս կերտման․ ան խիստ էր, բայց պարկեշտ։ Հմուտ գրականագէտի մը կողքին, երէց ընկերոջ մը մտերմութիւնը կը զգայի իր մօտ։

Մոնթրէալ հաստատուելէս ետք, ատեն-ատեն հեռախօսով կը կապուէի հետը։ Վերջին ժամանակներս կարօտի շեշտ մը աւելցաւ իր խօսքերուն։ Ամէն անգամ որ խօսակցութեան սկսէինք, «Ո՞ւր մնացիր, ե՞րբ պիտի գաս», կը հարցնէր։ Անակնկալ մահը խլեց զինք, ունկերուս մէջ լքելով «Ո՞ւր մնացիր, ե՞րբ պիտի գաս» խօսքերը միայն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ․

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆԻ ՀԵՏ

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

Բարեւ, Սարգիս,

Առաջին անգամ կը պատահի, որ հեռաձայնիդ ընկալուչը դուն կը վերցնես․ սովորաբար տիկինդ՝ Շողիկը կամ տղադ՝ Արամը նախ կը վերցնէին։ Այսօր ձայնէդ կը զգամ, որ տրամադրութիւնդ աղէկ է։

Քանի մը օր առաջ բանաստեղծութեան մակագրուած հատորդ՝ «Ականեալ Ձայներ»ը ստացայ Յարութիւն Պէրպէրեանէն։ Վարձքդ կատա՛ր, Սարգի՛ս․ սկսայ անմիջապէս կարդալ: Տեղ-տեղ տարիներ առաջ «Բագին»ի մէջ լոյս տեսած գործերէդ նկատեցի։ Բանաստեղծութիւններդ կարդալով, կարծես մոխիրի տակ ծածկուած ծիրանագոյն կրակը իմ ալ հոգւոյս մէջ կայծկլտաց։ Սարգիս, որքա՜ն տարբեր էին այն ժամանակները այս օրերուն անդիմագիծ տարիներէն: «Ականեալ Ձայներ»ուդ մէջ յանդգնութեամբ յատկանշուող դիպուկ շեշտ մը կայ։ Դուն կեղծը կը խարանես եւ գինեթոյր սոխակներու գեղգեղանքով բարին կը քնարերգես։ Տեղ-տեղ իր ծաղիկին շուրջ դարձդարձող թիթեռի նման մահուան յաճախանքը կը յայտնուի «Ականեալ Ձայներ»ուդ մէջ։ Այս տխուր երեւոյթը կը մղէ զիս խորհրդածելու, թէ մարդ արարածը մինչեւ անգամ զգալով դէմքին վրայ մահուան շունչը, տակաւին կ’ապաւինի կեանքին եւ կը միտի ստեղծագործել։

Դուն ոչ միայն գեղեցիկը արարող բանաստեղծ ես, այլեւ անսակարկ նեցուկ կը կանգնիս գիր ու գրականութեան սպասարկուներուն։ Կը յիշեմ․ «Ընդմիջուած Լռութիւն» գրքիս տողաշարութիւնը ապահովելու համար քանի-քանի անգամներ միասին վազվզեցինք «Բագին»ի խմբագրատունէն դէպի Նոր Սիս, մեր ընկերոջ՝ Վազգէն Էթեէմէզեանի բնակարանը։ Այդ վազվզուքներու ընթացքին ամրան կիզիչ արեւուն տակ չէիր անդրադառնար, թէ կողքէդ կը նկատէի ճակտիդ կուտակուած քրտինքի կաթիլները․ եթէ անոնց մասին քեզի ակնարկութիւն ընէի, դուն լուռ պիտի շարունակէիր ճանապարհը։ Բանաստեղծի կողքին որքա՜ն ակնյայտ էր նկարագրիդ մէջ դրոշմուած յանձնառու եւ ընկերասէր մտաւորականը։

Հեռաձայնային վերջին կապս հետդ եղաւ 20 Յուլիս 2015 թուականին։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

«ՀԱ՞ՅՐ ՄԵՐ, ՈՐ ՅԵՐԿԻ՞ՆՍ ԵՍ»

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Լուրը հասաւ եւ մոխիր դարձանք:

Հրդեհին կարմիր բոցերը իբրեւ լուսանկար իրենց տեղը գտեր էին օրուան թերթերուն մէջ: Բոցը իր ձեռքը անցուցած էր դուռ, պատուհան, լափած ու լիզած էր, մոխրացուցած եւ ոչնչացուցած. կաս-կարմիր:

Հօրս երկու խանութները մոխիր դարձած էին Մահմուտփաշայի մէջ: Մէկը բոլորովին այրած, իսկ միւսը՝ կիսովին, սակայն հրշիջախումբին ջրցանքէն անգործածելի վիճակի հասած էր ամբողջ ապրանքը: Ելեկտրական խանգարումը պատճառ եղած էր հրդեհին, որ սկսելով վերնայարկէն, տարածուած էր վարի յարկ: Քովէ քով շարուած արհեստանոցներ փճացեր էին, յետոյ հրդեհը վարի յարկ ցատկելով այրեր էր խանութները: Հայրս կէս-գիշերէն առաւօտ սնանկացեր էր: Ճակատագրական հրկիզում մը, որ բան չէր թողած իր ետեւ, եթէ ոչ դժբախտութիւն, չքաւորութիւն եւ պայքար… վերականգնումի: Աղէտին վրայ հասնող ցնցիչ պարագայ մըն ալ այն էր, որ խանութին տանտէրը պահանջած էր խանութը պարպել տասնհինգ օրէն: Ահա՛, դժբախտութեան կծիկը. վաճառական մարդ, խանութպան մարդ, գործատէր մարդ՝ հայրս դարձած էր գործաւոր եւ ճակտի քրտինքով վաստկածը վրայ տուած էր ու միայն իբրեւ իր կռնակի բաճկոնին տէրը դուրս ելած էր խանութէն:

Հիմա ան պարկը կռնակը շալկած Մահմուտփաշայի զառիվերը կը մագլցէր, որ ապսպրուած շապիկները կարել տար ասդին-անդին, արհեստանոցներու մէջ: Պարտքով-խարճով կարի մեքենայ մը գնեց եւ պզտիկ խանութի մը մէջ աշխատանքը ծայրէն սկսաւ: Սկսանք ընտանեօք աշխատիլ: Հայրս անհամբեր կը սպասէր ամրան արձակուրդին, որ գործաւոր մը եւս աւելնար խանութին մէջ. ես:

Ես մէջտեղի գործերը կ’ընէի: Շապիկին դերձանները կը մաքրէի, կ’արդուկէի, կը կարէի օձիքները, թեւերը, եւ ամէն ինչով շապիկը հագցուելու վիճակին կը հասնէր: Որքա՜ն համբերանքով եւ աչքի լոյս վատնելով կ’աշխատէի: Երբ աւելնար մարդուժը՝ քիչ մըն ալ կանուխ տուն վերադառնալու առիթը կ’ունենայինք: Ատանկով օրերը անցան, ատանկով մեծցանք: Աւելի վերջ սկսանք փեսայի շապիկ կարել: Կեանքը աւելի լաւացաւ եւ առանց մէկու մը կարօտ ըլլալու գործերը կարգի մտան: Յետոյ նորոյթ եղան տարբեր ձեւի շապիկներ: Մանաւանդ այն, որ  յաճախորդը կ’ուզէր իր անունին սկզբնատառերը նախշուած տեսնել շապիկին գրպանին վրայ եւ ոչ միայն գրպանին, այլ օձիքին ներքին կողմը:

Սեւիմ ապլան (մեծ քոյր) սկսաւ աշխատիլ մեզի հետ: Կէսօրէ վերջ կու գար եւ ձեւուած գրպաններուն վրայ փայլուն դերձանով կը նախշէր անուններու սկզբնատառեր, որ յաճախորդը աւելի լաւ զգար, երբ իրեն յատուկ շապիկ մը հագնէր: Խանդոտ կին մըն էր ապլան եւ կը սիրէր զրուցել զանազան նիւթերու մասին: Կը պատմէր ու կը պատմէր: Մեկնելէ առաջ թէյ մըն ալ կը խմէր: Օր մըն ալ մօրս դարձաւ ու ըսաւ.

– Որքա՜ն լաւ է, որ ձեր լեզուն կը խօսիք:

Ես հօրս հետ թրքերէն, մօրս հետ հայերէն կը խօսէի:

– Ձեր մայրենի լեզուն, հայերէնը լսել ինծի հաճոյք կը պատճառէ:

Բան մը չէր հասկնար մեր խօսածներէն, ուրեմն ինչո՞ւ հաճոյք պիտի զգար:

– Իմ մայրս ալ հայ էր: Գիւղին մէջ որբ մնացեր է գեղանի, երիտասարդ աղջիկ, ու հայրս զայն կնութեան առեր է: Սակայն հայրս սաստիկ արգիլած էր մօրս, որ յայտնէր իր ինքնութիւնը:

Երբ լսեցինք ասոնք, պահ մը ափ ի բերան մնացինք: Եւ ան աւելցուց.

– Հիմա շա՜տ ատեն անցաւ, ես այս իրականութիւնը ձեզի հանգիստ կրնամ յայտնել, չըլլայ որ քոյրս իմանայ: Շատ կը բարկանայ: Խստիւ արգիլած է այս մասին խօսիլ․ ո՛չ ոք գիտէ իրականութիւնը:

Կամաց-կամաց հարցումներ կը յառաջանային մտքիս մէջ: Չէի կրնար ամփոփուիլ, իսկ Սեւիմ ապլան խանդավառ, շատ բնական բանի մը պէս կը շարունակէր.

– Մայրս աղօթք մը կը մրմնջէր մեր մանկութեան, մեր անկողինին վերեւ:

– Հա՞յր մեր, որ յերկի՞նս ես:

Չէի կրնար մտաբերել, որ ամէն օր արտասանած աղօթքս պիտի պարունակէր հարցականներ. ո՜վ, մեր հա՞յրը, որ երկի՞նքն ես:

Կարուհի ըլլալու նպատակ չունէի. ունէի այն գիտակցութիւնը եւ պարտաւորութիւնը, որ մինչեւ վերջ ընտանիքիս օգտակար պիտի ըլլայի, պիտի հսկէի, ծերանային՝ առանձին պիտի չձգէի. առաջնակարգ պարտականութիւններս էին ասոնք:

Սեւիմ ապլան գործը վերջացուցեր էր եւ կը պատրաստուէր մեկնելու համար: Թէյին բաժակը սեղանին դրաւ ու ըսաւ.

– Չօք շիւքիւր Ալլահա, պուկիւն տէ տօյտուք (Փառք Աստուծոյ, այսօր ալ կշտացանք):

– Զհաց մեր հանապազորդ:

Դարձաւ ինծի եւ ըսաւ.

– Թուղթի մը վրայ թրքերէն տառերով կը գրե՞ս այս աղօթքը: Ես ալ կը մրմնջեմ: Ամա՛ն, քոյրս չիմանայ:

Ան կը խօսէր շատ հանդարտ, բնական արտայայտութեամբ, սակայն ես կոնքիս, փորիս, կռնակիս, սրտիս դանակի հարուածներ կը ստանայի: Ինքնութիւնը պահել եւ  չընդունիլ մօրը ո՛վ ըլլալը որքա՛ն տանջանք ըլլալու էր մօր մը համար, խորհեցայ:

– Ինչո՞ւ քոյրդ այսքան դէմ է այս իրականութեան:

– Սո՛ւս, կ’ըսէ ան ամէն անգամուն, կեաւուրի՞ն աղջիկը անուանուիլ կ’ուզես:

Սեւիմ ապլան այնքա՜ն խանդավառ էր իր պատմածներով, բայց շատ դառն շեշտով մը կրկնած էր «կեաւուր» բառը:

– Ո՞վ կրնայ փոխել այս իրականութիւնը:

Զատիկ է: Մօրս շինած համեղ չէօրէկը եւ կարմիր հաւկիթները կ’ըլլան մեր կէսօրուան ճաշը: Շատ ուրախ է ան, որ կը ճաշակէ իր բարքերուն միւս կէսէն բան մը:

– Ձեր ընտանիքին մէջ ըլլալուս համար, ձեր այս տօնին րահմէթ (ողորմութիւն) պիտի կարդամ մօրս շիրիմին վրայ:

Հիմա այս տողերը գրի կ’առնեմ ու կը յիշեմ մոխրացած օրերը. չկար սպեղանի մը, որ վէրքը դարմանէր: Չեմ կրնար պատահածները տեղաւորել ժամանակահատուածի մը մէջ: Չեմ կրնար մտադրել իրական կամ անիրական, ընդունելի կամ անընդունելի, տրամաբանական կամ անտրամաբանական իրողութիւնները, որոնք կը պատահին անսպասելի ժամանակ, եւ մինչ այդ ձայնապնակէն երգը կ’ըսէ. «Ո՞ւր էիր, Աստուած»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՐՃ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐ. ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆԻ ՀԵՏ

Երեւան, Ամառ, 1964

ՓԱՆՈՍ ՃԵՐԱՆԵԱՆ

1965ին, Հայաստանէն Պէյրութ վերադարձիս, ուսումս շարունակելու նպատակաւ արձանագրուեցայ Հայկազեան Գոլէճ։ Այն տարիներուն «Ազդակ» օրաթերթի եւ «Բագին» գրական ամսագրի խմբագրատուները գոլէճին մօտ կը գտնուէին։ Աշխատակցելու մտադրութեամբ ուզեցի հանդիպիլ «Ազդակ»ի խմբագիրին։

Էջ մը բանաստեղծութիւն ափիս մէջ պահած ուղղուեցայ խմբագրատուն․ զիս առաջնորդեցին գրասեղանի մը մօտ, որուն ետին, ճակատը թերթի մը վրայ հակած ու խիստ դէմքով՝ Պօղոս Սնապեան, զիս տեսնելով, «Հրամմէ՛» ըսաւ, քովի աթոռը ցոյց տալով։ Ինքզինքս ներկայացուցի, ապա տեղեկութիւն տուի 1964-65 տարիներուն Երեւանի Պետական Համալսարանի մէջ ուսանած նիւթերուս մասին, ուսուցիչներէս յատկապէս յիշեցի Ստեփան Ջրբաշեանը, Լեւա (Լեւոն) Ներսիսեանը եւ Վաչէ Նալպանտեանը․ պատմեցի նաեւ այն տարիներուն համալսարանի շրջափակէն դուրս տիրող մթնոլորտին մասին, ընդգծելով «Գարուն» հանդէսի դերը երիտասարդ գրողներու կազմաւորման մէջ։

Կը յիշեմ, Սնապեան սկսաւ շեշտուած հետաքրքրութեամբ ունկնդրել զիս, ու դէմքին խստութիւնը անհետացաւ, երբ սկսայ պատմել Կոստան Զարեանին այցելութիւնս, ընկերակցութեամբ երկու արտասահմանցի ուսանողներու, որոնք նախապէս ծանօթ էին գրողին։ Շուրջ ժամ մը տեւող այցելութեանս ընթացքին Զարեան յուզուած յաճախ կը կրկնէր, թէ անցագրի գրասենեակի պաշտօնեաները վերցուցած են իր անցագիրը նորոգման նպատակով եւ չեն վերադարձուցած, արգելք հանդիսանալով արտասահման այցելելու իր ծրագրին։

Զարեան ընկճուած կը թուէր ու շարունակ կը կրկնէր այս պատահարը։
Հիւրասէր ու վայելուչ տիկին մը մեզ սուրճ հիւրասիրեց․ հիմա չեմ յիշեր, թէ ան գրողին տիկի՞նն էր, թէ դուստրը։

Զարեանի բնակարանը կը գտնուէր, այն տարիներուն, Լենինի պողոտային վրայ, որ Մատենադարանէն ուղիղ դէպի շուկայի շրջանը կ’երկարէր։ Այցելութեանս եղանակը ամառ ըլլալու էր․ մայթեզրի ծառերը կանաչ տերեւներ ունէին։

Մոնթրէալ, 22 Մարտ 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԶԳԵՍՏԸ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Սաստիկ ձիւն-ձմեռ էր: Յաճախ հանիիս տունը կ’երթայի: Հանիս մեծ մօրաքրոջս հետ կ’ապրէր: Ինծի տարեկից զարմիկիս հետ կը խաղայի: Մեր տուները իրարու շատ մօտ էին․ սաստիկ ցուրտ էր, ձիւնն ու բուքը իրարու խառնուած էին: Երբ այցելութեան գացի, մեծ մօրաքոյրս ըսաւ, որ հանին հիւանդ պառկած է, սենեակը չմտնեմ: Երկու-երեք օր անցաւ, բան չփոխուեցաւ: Կռիփի պատճառով հանիս անգամ մըն ալ սենեակէն դուրս չելաւ, բաւական տարիքոտ էր, չդիմացաւ ու մեռաւ: Դեռ տասներկու տարեկան էի, երբ ընտանեկան առաջին կորուստին ծանօթացայ: Կը սիրէի իր պատմածները մտիկ ընել. կեանքի փորձառութիւն ունէր, չարքաշ տեսակէն էր: Կը պատմէր, կը խրատէր. պատկառանքով կ’ազդէր դիմացինին վրայ ու կը կիսէր իր ապրումերը թոռներուն, ծոռներուն հետ:

Երբ հանիս մեռաւ, սենեակը պարպեցին: Աչքիս առջեւն է դեռ․ իր անձնական առարկաներէն աւելի իր ամուսնոյն առարկաները կային սենեակին մէջ: Դրան ետեւ՝ կախիչէն կախուած էր զգեստ մը, սպասումի մը մէջ․ կարծես պիտի գար մեծ-մեծ հայրիկը, պիտի հագնէր զայն եւ պիտի քալէր թոռներուն շուրջ: Կախիչին վրայ էր օսլայուած օձիքով շապիկ մը, որուն փակած էր տաբատ մը փայլուն երիզներով: Շապիկին վրայ բաճկոնակ մը անցած էր, որուն գրպանը կար ժամացոյցը քէօսթէքլի: Պաշտօնական զգեստ մըն էր այս, որ մեծ-մեծ հայրիկը կը հագնէր իր պաշտօնին գլուխը: Այն ժամանակ կօշիկ ալ չկար: Մարդիկ կը հագնէին կաշիէ շինուած եւ մես ըսուած գուլպայի նման ոտնաման մը, ատոր ալ վրայէն՝ լասթիք: Հանիս թէ մեսը, թէ լասթիքը պահած էր, որ երբեմն մենք՝ մանուկներս խաղի համար կ’անցընէինք մեր ոտքերուն: Մեծ-մեծ հայրիկին ֆեսն ալ մեր գլխուն, ծոպը կողքէն կախուած ու գաւազան մըն ալ մեր ձեռքը որպէս Իսթանպուլ էֆէնտիսի կը շրջէինք սենեակին մէջ:

Շատ ժամանակ ետք հասկցայ, թէ ինչ էր մեծ-մեծ հայրիկին գործը: Ան կ’աշխատէր Ռոտոսթօ (Թէքիրտաղ), յիմարանոցի մը մէջ դրան պաշտօնեայ էր եւ կախիչին վրայի զգեստն ալ իր պաշտօնական համազգեստն էր: Շաբաթը անգամ մը տուն կու գար, շաբթու վերջ, եւ օրը ընտանիքին հետ անցընելէ ետք, կը վերադառնար իր պաշտօնին, յանձնելով իր երեք զաւակները մօր խնամքին: Զարմանալի էր այն ժամանակը․ արդեօք յիմարանոցին բնակիչները ովքե՞ր էին, քանի որ այն թուականներուն Ռոտոսթոյի բնակիչները յոյներ, հայեր եւ հրեաներ էին:

Տարիներ ետք ինծի զարմանք պատճառող իրականութիւններէն մէկն ալ լուսանկար մըն էր․ մեծ-մեծ հայրիկը նստած էր անկիւնը, թոռնիկներով շրջապատուած: Մայրս ըսաւ, որ մեծ հայրիկին ոտքերը կտրուած էին․ նախ մէկը, յետոյ միւսը: Գործը տաժանելի պայմաններու մէջ էր․ մսած ու հիւանդացած էր, եւ ոտքին մէկը քանկրէն եղած էր․ ծխախոտի վարժութիւնն ալ աւելի բարդացուցած էր հիւանդութիւնը, որ յառաջացած էր: Չէր կրցած դիմանալ ծովէն բարձրացող խոնաւութեան եւ Ռոտոսթոյի լեռներէն փչող զօրաւոր հովուն։ Այն ժամանակ ազդեցիկ դեղեր ալ չկային: Փրկուելու միակ միջոցը անդամահատել էր եւ մեծ-մեծ հայրիկը տուն վերադարձած էր, նստելու համար անկիւնը: Ան երբ աշխատանքէ դադրած էր, կեանքը չէր կեցած․ դեռ կը սահէր: Տան ապրուստը բեռցուած էր կնոջը՝ Աղաւնիին ուսերուն:

Հայրիկը, ծխախոտը բերնին, անկիւնէն կը հսկէր զաւակներուն, իսկ երբ անառակութեան ձայները բարձրանային, կը պոռար.

– Խելօ՛ք կեցէք:

Երբ մեծցայ ու զաւկի տէր դարձայ, անոնց ըրած անառակութիւններուն ընթացքին մեծ-մեծ հայրիկը յիշեցի ու հասկցայ, որ ինչո՛ւ զգեստը հոն տարիներ պատրաստ կը սպասէր: Հանիս մեզի ըսել կ’ուզէր, որ թէեւ Գրիգորին ոտքերը չկան, անկիւնը նստած էր, սակայն անոր մէկ նայուածքն ու ձայնը կը բաւէին, որ մանուկները կարգի գային, հանդարտէին: Ուրեմն պէտք էր, որ մենք ալ խելօք ըլլայինք: Ամուսնոյն զգեստը դրան ետեւ միշտ պատրաստ էր:

Երբ գրի կ’առնեմ այս տողերը, ահա զաւակներէս մէկը կու գայ, բան մը կ’ըսէ, միւսը՝ ուրիշ բան: Երբեմն անտարբեր կը մնամ, կուլ կու տամ ըսուածները ու ի վերջոյ խօսքով կը յարձակին իրարու վրայ: Աչքիս առջեւէն շարժապատկերի երիզի մը պէս կը սահի նկարը: Մեծ-մեծ հայրիկը իր բարձր հասակով, շապիկն ու տաբատը հագած, կը կանգնի սենեակին մէջտեղ ու կ’ըսէ.

– Տարիներ ու տարիներ անկիւնը նստայ, սակայն զգեստս դրան ետեւ միշտ պատրաստ էր, որ շրջէի ձեր միջեւ: Մի՛ նեղէք ձեր մայրիկը, խելօ՛ք կեցէք:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՓՈՂՈՑԸ ԳՈՅՆԶԳՈՅՆ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Այն փողոցը, ուր մանկութիւնս, պատանեկութիւնս էր անցեր, առաւօտուն ուրիշ եռուզեռ մը ունէր, իրիկունը՝ ուրիշ: Կէսօրուան ժամերը հանդարտ էին, ընդհանրապէս տունը կ’անցնէին: Տան գործերը կը կատարուէին, տանտիկինները ճաշերը կ’եփէին: Մանուկները կը սպասէին, որ արեւը մարը մտնէր, որպէսզի փողոց ելլէին խաղալու համար:

Մենք՝ մնայուն բնակիչներս, թաղին ներսիններն էինք, իսկ դուրսինները վաճառորդներն էին, որոնք ամէն տեսակ ուտելիք, ապրանք կը բերէին թաղին բնակիչներուն, մինչեւ անոնց ոտքը: Այն ժամանակ, ինչպէս հիմա, թէ կանխիկ, թէ ապառիկ առեւտուր կ’ըլլար: Կանխիկ կ’աշխատէին անոնք, որոնք սննդեղէնի գործ կ’ընէին եւ ընդհանրապէս կը ժամանէին առաւօտեան ժամերուն, իսկ ապառիկ կ’աշխատէին անոնք, որոնք կերպաս, ծածկոց, հագուստ-կապուստ կը ծախէին եւ կու գային շաբաթը մէկ կամ երկու անգամ իրիկուան ժամերուն, արեւը մարը մտնելէն ետք:

Հիմա առտու է. քիչ ետք պիտի անցնին մածունավաճառը, կաթնավաճառը: Ահա՛

կու գայ մածունավաճառը: Գիւղացի պուլկար մը, բաց գոյն մորթով, կապոյտ աչքերով, քասքէթը գլխուն, նիհար, բարձրահասակ ծերունի մը. ուսերուն դրած է փայտէ ձող մը եւ ձողին երկու ծայրերը նժարներուն վրայ մածունով լեցուն երկու լայն չաւելաներ (աման) կան: Իւրաքանչիւր փողոցի համար երկու չաւելան բաւարար է: Մածունը թանձր է եւ վարպետը դանակով կը կտրէ ու ծեփիչով մը կը դնէ տանտիկիններուն իրեն երկարած ամաններուն մէջ, աւելցնելով մածունին սերն ալ:

Ան փողոց կը մտնէր պոռալով․

– Եողո՜ւրդ-ճի՜, եողո՜ւրդ-ճի՜:

Ու ձայնը հետզհետէ կը տկարանար եւ կը կորսուէր, երբ դուրս ելած ըլլար փողոցին միւս ծայրէն: Անոր ելքի ձայնին կը յաջորդէր ձկնավաճառին ձայնը: Ան ալ, մածունավաճառին նման, ձող մը դրած ուսերուն, որուն ծայրի չաւելաներուն մէջ ձուկեր եւ ձկնեղէններ կային, կը յառաջանար փողոցէն: Այս մէկը յոյն էր. կը խօսէր թրքերէն, ուր զգալի էր երանգը յունարէնի առոգանութեան․

– Մատամա՜, փալուկլարի՜մ չո՜ք թազէ (Տիկի՛ն, ձուկերս շատ թարմ են):

Թաղին բնակչութեան մեծամասնութիւնը յոյն էր: Ինծի տարեկից կամ ինձմէ մեծ հինգէն աւելի ընկեր-ընկերուհիներով կ’անցընէի ժամանակս։ Ապրած եմ արկածախնդրութիւններ, որոնք մէկ գիշերուան մէջ վերածուած են դառն յիշատակներու. այդ մէկ գիշերուան մէջ անոնց տեղ մնացին դատարկուած, ամայի տուներ․․․:

Ձկնորսին մեկնումով փողոցին մէջ կը տարածուէր գարշահոտութիւնը: Ձուկերուն Ջուրը կը կաթկթէր ձուկերուն ամաններէն եւ փողոցին երկայնքին, քայլ առ քայլ կը տարածուէր, մինչեւ որ վեր բարձրացած արեւը զայն չորցնէր:

Կէսօր եղած է եւ թաղեցիները քաշուած են տուներէն ներս: Արեւուն ճառագայթները շատո՜նց տաքցուցած են եթերին խաւերը եւ թափանցած քաղաքէն ներս: Փողոց ելլել կարելի չէ կիզիչ արեւուն տակ: Շատեր իրենց պատուհանները գոցած են հաստ վարագոյրներով: Փայտաշէն տուներն ալ փակած են իրենց կանաչ-կարմիր փեղկերը: Տանտիկիններ մտած են խոհանոց եւ ճաշերուն հաճելի բուրմունքը դուրս կ’ելլէ պտղատու պարտէզներու դռներէն:

Եռուզեռը պիտի սկսի իրիկունը, աւելի գունաւոր ե՛ւ մտերմիկ, եւ կամ մտահոգիչ:

Ժամը հինգ եղած է: Արեւը շատոնց մարը մտած է ու մօտակայ յոյն եկեղեցիին կոչնակն ալ՝ ղօղանջած:

Ահա՛ կու գայ փերեզակը՝ հրեայ Մոիզը: Ան անպայման սուրճի դադար մը պիտի տայ Մատամ Սոֆիային կամ Օլկային շէնքին մուտքը, որ է ընդարձակ եւ զով:

– Մատամը՜մ, պուկիւն չոք եորուլտում, պիր աճը քահվէնէ եոք տեմէմ (Տիկինս, այսօր շատ յոգնեցայ, լեղի սուրճիդ «ո՛չ» չեմ ըսեր):

Ան շատ տարօրինակ կ’երեւէր հեռուէն. հաստ ակնոցով, ճաղատ գլխով, գիրուկ այս մարդը իր մէկ ուսին կը կրէր կանոնաւոր ծալուած, տեսակ-տեսակ, գոյնզգոյն կերպասներ, որոնց բարձրութիւնը գրեթէ երկու մեթրի կը հասնէր: Փերեզակ Մոիզը կը բանար, կը փռէր կերպասները տիկիններուն առջեւ: Բամպակէ, սաթէնէ, թաւիշէ կերպասները բոլորին աչքերը կը շլացնէին. տիկինները ինքզինքնին կ’երեւակայէին որպէս հիւրը ճաշկերոյթի մը կամ հարսնիքի մը: Մոիզը ապառիկ գործ կ’ընէր: Հաստ տետրակ մը ունէր, որուն իւրաքանչիւր էջը յատկացուած էր յաճախորդի մը: Խելացի ու խորամանկ էր ան, որ հետագային կերպասի առուծախը սկսաւ ընել ինքնաշարժով: Տետրակին մէջ տակ տակի գրուած թուանշանները իրարու վրայ կ’աւելնային, կը գումարուէին տոկոսի յաւելումով. ան կը գրէր մէկ, իսկ գումարումին արդիւնքը կը հասնէր տասի:

Ահա՛, թաղին արկածախնդրական խումբը կազմողներս՝ մենք՝ պատանիներս ալ երեւցած ենք: Կարգը մերն է. հասած է խաղալու ժամանակը: Գնդակով, քարով կամ առանց առարկայի մը, զանազան խաղեր մեզի կը սպասեն: Սակայն հազիւ թէ տաքցած կ’ըլլայինք եւ խաղին համին հասած, յանկարծ կը բացուէր տան մը ռէ տը շոսէ յարկին պատուհանը եւ միւպաշիրը (դատարանի պաշտօնեայ), որ թուրք էր, ձեռքը հաստ կոթով, շեղբը սուր, հաստ դանակով կը սպառնար.

– Կիտի՛ն պուրատան, կեավո՛ւր փիճլերի, փաթլաթըրըմ թոփունուզը (Գացէ՛ք հոսկէ, անհաւատի ապօրինի ծնունդներ, կը պայթեցնեմ ձեր գնդակը):

Մենք ասդին-անդին կը փախէինք, հաւատալով որ իրապէս ան փողոց պիտի ելլէր ու դանակով պիտի վազէր մեր ետեւէն: Ինչո՞ւ ո՛չ: Մեր ծնողքը յաճախ կը պատուիրէր, որ չխաղայինք անոր պատուհանին մօտ: Կ’երթայինք:

Գացինք: Գոյնզգոյն էր մեր փողոցը, ուր անցաւ մանկութիւնս, պատանեկութիւնս ընկեր-ընկերուհիներուս հետ: Շատ մը փողոցներու նման այս փողոցն ալ պարպուեցաւ իր մնայուն բնակիչներէն եւ անոնց տեղ եկան անծանօթներ, որոնց հետ չկրցանք մտերմութիւն հաստատել: Ճար չկար. օր մը ընտանիքիս հետ հեռացայ այն թաղէն: Յիշատակներս ձգեցի փողոցի քարերուն, սալայատակին, մայթերուն վրայ: Ժամանակով այն յիշատակները կոխկռտուեցան անծանօթներու կողմէ, որոնց հետ չհաշտուեցայ: Գոյնզգոյն ապրումներուս կողքին քանդակուեցան միւպաշիրին եւ անոր նմաններուն տգեղ, կախ երեսները եւ մէկ ալ վերաբերմունքը՝ դանակը իրենց ձեռքը:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԱՂՆԻՔ

Անի Պարոնեան, նկարչուհի Ազնիւ Չոպան եւ թոռնուհին՝ Լուսին Ենիեորկան

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Քանի մը ամիս առաջ, ընկերուհիս՝ Ազնիւը մասնակցութիւն բերած էր ցուցահանդէսի մը, որ տեղի կ’ունենար Պոլսոյ հին թաղերէն Օրթագիւղի մէջ: Ցուցահանդէսին վայրը պատմական բաղնիք մըն էր: Նկարչական յաջող գործեր էին բոլորն ալ, որոնք զետեղուած էին վերաշինութեան ենթարկուած բաղնիքին լափիւրինթոսի նմանող անցքերուն ու սենեակներուն մէջ: Ազնիւին թոռնուհին՝ Լուսինը զիս կ’առաջնորդէր․ անշուշտ նախ կեցանք իր մեծ մայրիկին նկարին առջեւ. ան զետեղուած էր գուռի մը վերեւ: Լուսին հետաքրքիր կը հարցնէր, թէ ի՞նչ էր այս մարմարիոնէ խոշոր քարը: Պատմեցի, թէ նախապէս մարդիկ կը լոգնային այսպիսի ընդհանուր տեղեր. անշուշտ դժուար էր արդիական կեանքի մը մէջ ծնած փոքրիկ աղջկան պատմել այս մէկը: Յանկարծ յիշողութիւնս զիս տարաւ հեռու անցեալ․ ես այդ պահուն թէ կը հետեւէի Լուսինին արագ շարժումներուն, թէ պտոյտ մը կ’ընէի մեր ժամանակի բաղնիքներուն մէջ․․․:

– Էլիզամ, հաֆթայա պիր համամ սէֆասը եաբալըմ օլուխ-չօճուխ, պիզիմ Սամաթիատաքի Հաճը Գատըն համամընա կիտելիմ (Էլիզա՛ս, գալ շաբաթ տղոցմով միասին սանկ բաղնիքի քէֆ մը ընենք, Սամաթիոյ Հաճը Գատըն բաղնիքը երթանք):

– Հա՛, քա խնամի, ի՜նչ աղուոր կ’ըլլայ, նայէ՛ էս տօլման իլէն փլաքին (ճերմակ լուբիայի ուտելիք՝ ձէթով եփած) կը բերեմ:

– Է՜հ, աղանըն էլի թութուլմազ պէն տա պէօրէք աչայըմ, պիր տէ քուրու քէօֆթէ (Էհ, աղային ձեռքը չի բռնուիր, ես ալ խմորով պէօրէք շինեմ ու չոր (տապկուած) քէօֆթէ):

– Օ՜հ, տատընտան եէնմէզ (Օհ, համէն չ’ուտուիր):

Որոշուած օրը, առաւօտուն, բոլորս կը հաւաքուէինք Նազիկ մեծ մօրս դրան առջեւ ու շաղակրատելով կ’երթայինք դէպի բաղնիք: Դրացիները կը ձայնէին.

– Քալէ, Նազիկիմո՜ւ, համամա կիտիեօրսունուզ, իքի թաս սու տա պիզիմ իչին տէօքիւնիւն (Բաղնիք կ’երթաք, երկու թաս ջուր ալ մեզի համար թափուեցէք):

– Նազի՛կ խաթուն, քէֆդ տեղն է, հաւաքեր ես թոռնիկներդ:

Նազիկ մեծ մայրիկս անձայն քալել կը շարունակէր, սակայն մենք կը լսէինք քիթին տակէն ըսածները․

– Սանքիմ պիլիրսին քի սարայա կիտիյօրուզ, հէփիսինին կէօզու իւսթիւմիւզտէ (Կարծես պալատ կ’երթանք, բոլորին աչքը մեր վրան է):

– Պանա պա՛ք, կըզ, կէլի՛ն, ագշամա ծաղկազարդ եաքասըն (Ինծի նայէ՛, աղջի՛կ, հա՛րս, գիշերը ծաղկազարդ վառէ):

Բաղնիքը նախ կը մտնէինք չափաւոր տաքութեամբ տեղ մը. հոն մերինները այնպէս մը կը լուային մեզ, որ կը կարծէինք, թէ մեր մորթը տեղէն պիտի ելլէ: Կաս-կարմիր դուրս կ’ելլէինք, աւելի պաղ տեղ մը, ուր հոն մեզի կը սպասէին համեղ ուտելիքները:

Բաղնեպան կիները շատ տարօրինակ կը թուէին ինծի․ կու գային եւ իրենց բաժինը կ’առնէին ուտելիքներէն ու յետոյ «էլինիզէ սաղլըք» (ձեռքերնուդ դալար), կ’ըսէին: Այս կիները շատ գէր էին. կը խորհէի, թէ բոլոր յաճախորդներուն կերակուրներուն մասնակից ըլլալու արդիւնքն էր ասոր պատճառը․․․: Մէյ մըն ալ սոսկալի ձայնով կը խօսակցէին ու իրենց թասերը յանկարծ գետին կը նետէին․

– Հայտէ՜, հանըմլա՛ր, չապուք-չապուք սաաթ եաքլաշըեօր… (Տիկիններ, շուտ-շուտ, ժամը կը մօտենայ):

Աւելի վերջ սորվեցայ, թէ որոշ ժամէ մը վերջ բաղնիքը պիտի յանձնուէր այր մարդոց տրամադրութեան:

Մօրմէս զատ գրեթէ բոլորը կը մտնէին բաղնիքին ալ աւելի տաք մէկ բաժինը, եւ հոնկէ կ’ելլէին կարծես արեւէն այրած տարօրինակ կարմիր գոյնով մը: Այս մէկը զանոնք շատ երջանիկ կ’ընէր, կ’ըսէին՝ «Աքչա-փաքչա օլտուք» (ճերմակ՝ մաս-մաքուր եղանք):

– Օ՜, սուրաթըդ օրթա ելաւ (երեսդ մէջտեղ ելաւ):

Յետոյ կարգը կու գար մեր ամենէն սիրած պահուն. կազոզ պիտի խմէինք պաղշքելու համար:

Բաղնիքին մէջ յաճախ աչքերս կը սեւեռէի դէպի վեր, քանի որ բաղնիքը կը բաղկանար քանի մը գմբէթներէ. մէջտեղը խոշոր գմբէթ մը ու քովնտի փոքր գմբէթներ: Անոնց վրայ գտնուող ապակեայ ծակերէն արեւու ճառագայթները ներթափանցել կը ջանային: Երազային էր բաղնիքի մթնոլորտը, շոգիներու ընդմէջէն կրնայինք տեսնել մէկզմէկ: Կիները փաթթուած էին փէշթեմալներով (ղենջակ):

Այսօր բաղնիքները կը գործեն Պոլսոյ մէջ, սակայն այլեւս անոնց գրեթէ մեծամասնութիւնը զբօսաշրջիկներու հետաքրքրութեան առարկայ է: Օտարները կու գան ոչ թէ լոգանք առնելու, այլ ապրելու պատմական այդ մթնոլորտը:

Ինչպէս որ շատ մը աւանդութիւններ թաղուեցան պատմութեան էջերուն մէջ, բաղնիքներն ալ թաղուեցան մեր յիշողութեան էջերուն մէջ: Մեզմէ շատ քիչեր կը յիշեն, նոյնիսկ յիշողներն ալ կարծեմ չեն ուզեր յիշել, ու կ’ըսեն․

– Ամա՜ն, ճանըմ, ատիկա ի՞նչ էր, մարով ձագով կ’երթայինք, հէլէ մանչ զաւակները… բաղնեպան կնիկը կը վռնտէր ըսելով․

– Պապասընը տա կէթիրէյտին (հայրն ալ բերէիր):

․․․Լուսինը կը շարունակէր ձեռքէս քաշել.

– Անի մամի՜, նայէ՛, հոս ալ ծորակ մը կայ, սակայն ջուր չի վազեր:

Ցամքեցաւ ամէն ինչ։ Արդիականութիւնը անշուշտ հարստութիւն մըն է, արդի լաւագոյն պայմաններուն մէջ ապրիլ ու թաղուիլ հանգստութեան մէջ. մոռնա՞լ անցեալի մէջ ունեցածներդ, սակայն անցեալը չէ՞ր, որ կերտեց քեզ ու բերաւ այսօր:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: