ՆՈՐ ՏԱՐԻ

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

– Քա՛ աս պալըխճին (ձկնորս) կէնէ (նորէն) եկաւ, ալաճախլըի (գանձող) պէս տուրը կը չալէ:

– Հա, մամա, լաքէրտան (ձկնեղէն) բերած է զաար:

Ձկնորսը հաստ պեխերով, գիրուկ, կարճահասակ մարդ մըն էր, հայ էր, գրեթէ ամէն շաբաթ կու գար եւ հիմա եկած էր ապսպրանքը յանձնելու: 

– Տիկի՛ն, նայէ, ասանկ խըրլանկըչ (ձուկի տեսակ) չես տեսած, հէլէ պարպունիան (ձուկի տեսակ) եմէ տէ եանընտա եաթ (մի՛ ուտեր, այլ քովը պառկէ):

– Ա՜յ, մարդ Աստուծոյ, ինչո՞ւ քովը պառկիմ, մեղա՜յ, մեղա՜յ:

– Լաֆըն կէլիշի (խօսքին համաձայն), հայտէ՛, տահա ահագին դուռ ունիմ զարնելիք:

Մօրաքոյրս ի վերջոյ վրայ կը հասնէր, սակարկութիւնը անհրաժեշտ էր. ձկնորսը կը պնդէր, իսկ մօրաքոյրս. «Հինգ փարա աւելի չեմ տար», կ’ըսէր: Առուտուրը իր աւարտին կը հասնէր, երկու կողմն ալ կը կարծէր, թէ ի՛նք յաղթական ելած էր:

Նոր Տարուայ սեմին անշուշտ խորհելիք շատ բան կար՝ ուտեստեղէն, ուտեստեղէն… ուտեստեղէն…:

Այդ  թուականներուն հիմակուան պէս չափազանցութեան հասնող Կաղանդի զարդեր գոյութիւն չունէին: Փոքրիկ տօնածառ մը ունէինք ու քանի մը խեղճ Կաղանդի ծառի ճիճի: Իսկ պարտէզը թաղուած իրական եղեւինը մեծ արարողութեամբ վերի յարկ բազմիլ սկսաւ վերջին տարիներուն միայն: Մօրաքոյրս իր ընկերոջ ապսպրեց ճիճիներ, որոնք Գերմանիայէն եկան իրենց հրապուրիչ տուփերով:

Խաւաքարտէ կատու մը, որ իր ձեռքերն ու ոտքերը կը շարժէր չուաններու շնորհիւ. ամենասիրած խաղալիքս եղաւ, սակայն այդ խաղալիքը փորձանք դարձաւ մեր տան փիսիկին համար: Ես ուրախութեամբ սկսայ խաղալ, չուանը կը քաշէի, հօ՛փ, կատուն ձեռքերը վեր կը բարձրացնէր, հօ՜փ-հօփ կը վազվզէի սենեակին մէջ: Մեր կատուն՝ Միքին նախ պիշ-պիշ նայեցաւ, յետոյ եկաւ հոտոտելու համար, սակայն ես չուանը քաշեցի՝ հօ՛փ: Խեղճը դիւահար եղաւ ու յանկարծ սուրաց դէպի ծառ, եւ անշուշտ ծառը տապալեցաւ:

– Խառն ախսի՜,- պոռաց մեծ մայրս: Շունշանորդի ես, դուն, աղջիկ, հայվանը (կենդանի) վախցուցիր: Տանը մէջ փիսիկ ունինք. աս ի՞նչ է սուտամէտէ (կեղծ) կատուին հետ կը խաղաս:

Հիմա այս կը խորհիմ. այլեւս բոլորովին կեղծ դարձած աշխարհին մէջ Էլիզ մեծ մայրս ի՞նչ պիտի մտածէր․ այո՛, արդէն խաղալիքը կեղծ էր, հապա սննդեղէննե՞րը, որոնք այլեւս չունին իրենց իսկական համը. նարինջը, խնձորը, նուման երեւոյթով հրաշալի, բայց համ-հոտ չունին: Հապա բարեկամութիւննե՞րը, որոնք անհամ պտուղներու նման են: Չկան սիրով լեցուն «բարեւ»ներն ու «Աստուծոյ բարին»ները, չկան այն զգացումները, որոնք մարդս մարդ կ’ընեն: Մարդկութիւնը ալ կը սիրէ ու կը պաշտէ կեղծն, ու կարծես կ’ըսէ․ «Կեցցէ՛ կեղծապաշտութիւնը»:

Կը մաղթեմ, որ ունենանք առողջ, խաղաղ ու իրակա՛ն տարի մը: 

Բարի տարի ձեր բոլորին:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԻՂՆԷՃԻ ՆՈՒԱՐԴԸ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

– Իղնէճի Նուարդը կու գայ:
– Իղնէճի Նուարդին կ’ըսեմ:
– Իղնէճի Նուարդին լուր տանք:

Մանկական օրերուն իղնէճի Նուարդին անունը սպառնալիք էր: Ան ամբողջ թաղին ասեղ զարնողն էր, հիւանդներուն բարեկամը, որուն զարկած ասեղով կը բուժուէին անոնք. ան էր մանուկներուն վախազդու երազը, որուն անունը լսող մանուկը յաճախ քունին մէջ «ա՜յ, ա՜յ» կը պոռար: 

Նուարդը սպիտակ մազերով, ակնոցաւոր, ծեր, նիհարակազմ կին մըն էր. թաղեցիներուն տունը կը մտնէր ու կ’ելլէր: Առտու, գիշեր-ցերեկ, ուր որ հիւանդ կար,  որեւիցէ ժամու կը կանչուէր, եթէ բժիշկը հիւանդին դեղագիրին մէջ ասեղ գրած ըլլար։ Ուրկէ՞ եւ ինչպէ՞ս սորված էր ասեղ զարնել՝ չէինք գիտեր եւ արդէն այն ժամանակ ոչ ոք մէկու մը «վկայական» կը հարցնէր:

Նուարդին ասեղի գործիքները հետաքրքրական էին, որոնք թանգարանցու են այսօր: Եթէ մէկու մը ճամբան Պոլիսէն անցնի, թող այցելէ Ս. Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոցի համալիրին մէջ գտնուող թանգարանը, ուր կան բժշկական, հիւանդապահական առարկաներ, գործիքներ, այնքա՜ն հետաքրքրական ու թանկագին, որոնք փաստ են, որ Պոլսոյ մէջ հայերը եղած են առաջին բժիշկները, հիւանդապահները եւ դեղագործները: Այս թանգարանին մէջ կը գտնուին նաեւ յախճապակիէ վառարաններ, որոնց նմանները կը գտնուին կարծեմ միայն պալատներու մէջ: 

Իղնէճի Նուարդ երկու կողմը ուռուցիկ, փայլուն, սեւ պայուսակ մը ունէր: Ասեղի գործիքներուն պայուսակն էր ատիկա: Բժիշկները դեղագիրին մէջ կը շեշտէին, որ ասեղը հիւանդին իրիկունը պէտք է զարնուէր: Կ’երեւի ատոր համար, որ հիւանդը գիշերը հանգիստ անցընէր: Չէինք ուզեր հիւանդանալ: Գիտէինք, որ անպայման ասեղ պիտի ըլլայինք: Մեր ատեն այսքան շատ դեղահատ չկար եւ դեղի գործարաններ չէին հիմնուած: Երբ արեւը մարը մտնէր, ահա՛ թէ ինչո՛ւ մեր վախերը կը սկսէին․ Նուարդ անկիւնը պիտի դառնար, սեւ պայուսակը թեւին եւ քիչ վերջ պիտի հնչեցնէր դրան զանգը: Ան պիտի կազմէր իսփիրթօ օճախը, այսինքն փոքրիկ գործիք մը, որ կ’աշխատէր ալքոլով, վրան պիտի եռացնէր ասեղի ամանը, մինչեւ որ պողպատէ ամանին մէջէն շոգին բարձրանար: Ասեղին այն մասը, որուն ծայրէն դեղը կը քաշուէր, ապակիէ էր: Գործիքին ծայրը կը տեղաւորուէր խոշոր ասեղը. ապակիէ միւս մասը, ետեւի կողմը, կը հրէր դեղը կոնքին… եւ կամ… ընդհանրապէս՝ կոնքին: 

Ա՜խ այդ ասեղը. ասեղը չափեր ունէր. հաստը, բարակը, երկարը, կարճը, եւ ոչ միայն մէկ հոգիի, այլ շատ մը հիւանդներու համար գործածուած միեւնոյն ասեղին համը անմոռանալի էր մէյ մը ուտողին, մէյ մըն ալ չուտողին համար: 

– Իղնէճի Նուարդը կու գա՜յ:

Բոլորս՝ չիլ եաւրուսու (ցիրուցան), կը փախէինք ասդին-անդին: Պահուըտելիք տեղ կը փնտռէինք: Եթէ տան մէջ ըլլայինք՝ ուրիշ սենեակի մը մէջ տիւանին տակը կը մտնէինք եւ եթէ փողոցը տեսնէինք զայն՝ ինքնաշարժի մը ետեւը կը պահուըտէինք, մինչեւ որ վտանգը անցնէր: Ինչո՞ւ կը վախնայինք: Ո՞վ չի վախնար ասեղ ըլլալէ: Կը վախնայինք, որովհետեւ ասեղը այնպէս կը մտնէր կոնքին մէջ ու դեղը կ’այրէր, որ օրերով մեր ոտքը կը ցաւէր եւ չէինք կրնար վրան նստիլ: Մենք, խեղճերս, կը կարծէինք, որ նոյնիսկ առանց հիւանդ ըլլալու ասեղ պիտի ըլլայինք, ուստի խելօք կը կենայինք։

Նուարդ իր գործը վերջացնելէ ետք, մինչեւ որ սուրճը եփէր, կը բանար ուրիշ պայուսակ մը եւ մէջէն կը հանէր քրոշէն: Սեղանիկները, սպասապահարանի յարկերը զարդարող տանթելներ կը հիւսէր ու կը վաճառէր: Ասեղնագործ ալ կ’աշխատէր ու կը հիւսէր նուրբ ժանեակներ, օղակ-օղակ թելը՝ դերձանը անցընելով ուրիշ օղակի մը մէջէն: Իւրաքանչիւրին վրայ անոր աչքին լոյսը կար:

Նուարդ տան մը գետնայարկը կը բնակէր, որ ունէր երկու սենեակ: Մէկ սենեակը իրեն կը պատկանէր, իսկ միւսը՝ տղուն: Նուարդ թէ տան հայրիկն էր եւ թէ մայրիկը: Ան իրենց ապրուստը կ’ապահովէր առանձին ու կը խնամէր իր տղան: 

Երբ տղան մեծցաւ ու գործի տէր դարձաւ, Նուարդ շարունակեց ասեղ ընել: Հետագային երկու թոռնուհի ունեցաւ: Պայմանները փոխուած էին: Նուարդ սկսեր էր տարիքը առնել: Ամէն մարդ կ’ըսէր, որ ինչո՞ւ չէր միանար տղուն, հարսին եւ դեռ կը շարունակէր ապրիլ գետնայարկ, խոնաւ տան մէջ: Ան կը պատասխանէր.

– Հարսին լեզուն այնքա՛ն սուր է, որ ասեղներս ատոր քով փափուկ են․․․:

«Իղնէճի Նուարդը կու գայ» եւ նման բացագանչութիւններով մեծցայ։ Ես ալ շատ ասեղ եղած եմ, այն համոզումով, որ շուտով պիտի ապաքինիմ: Սակայն կեանքի մէջ իրապէս հանդիպած եմ այնպիսի հիւանդներու եւ հիւանդութիւններու, որոնց համար որպէս դեղ ասեղ չկայ։ Դեղն ալ անկարելի է: Այդ հիւանդութիւնները սուր լեզուն, սուր լեզուներն են: 

Առածը կ’ըսէ. «Անոյշ լեզուն օձը բոյնէն կը հանէ», սակայն բան մը կը մոռնայ. լեզուն նուշ ու անոյշ ըլլայ՝ լաւ է, իսկ օձին, որ ծակէն կ’ելլէ, լեզուն լեղի եւ կծու է: Այդ լեզուն թոյն կը թափէ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՃԱՄԲՈՒՍ ՎՐԱՅ (Գ․)

Ո՛Չ ՀՈԳԻՆ, Ո՛Չ ԱԼ ԽԵԼՔԸ…

ՏԻՐՈՒԿ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Կառաշարին մէջն եմ։ Հեռուէն եկող երգեցողութիւնը քաղցր կը հնչէ։ Ձայնը որքան մօտենայ, այնքան անոր տխութիւնն ու ցաւը կը յստականան ու սարսուռով կը պատեն էութիւնս։ Կին մըն է երգողը, աւելի ճիշդը՝ ճիչեր արտաբերողը, որ ինծի կը յիշեցնէ մեռելներու վրայ լացող կանանց վայնասունը։ Ձայնը աւելի կը մօտենայ, ու ոտքի կեցող բազմութիւնը մէջտեղէն ճեղքուելով ճամբայ կու տայ անցորդին։ Նստած տեղէս կը նկատեմ անոնց աչքերուն կսկիծը։ Կը տեսնեմ մօտեցող կինը ու՝ «Ա՜խ, տէր Աստուած։ Այս կնոջ վիճակը ի՞նչ է։ Ինչո՞ւ։ Հազա՜ր ափսոս», կ’ըսեմ ցած ձայնով ու աչքով կը հետեւիմ անոր արագ, բայց գետին քսուող քայլերուն։

Վաթսունը անց, աղտոտ դէմքով, մրոտած ձեռքերով, ծնոտին վրայ բուսած, աչք ծակող ճերմակ մազերով, գլխուն մազերը ամիսներէ ի վեր սանտր չտեսած, պատռտուած հագուստով, ճերմակամորթ, հաստամարմին կին մըն է կառաշարին մէջ անհասկնալի բառերով պոռացողն ու լացողը։ Մարդիկ կը մեղքնան ու իրենց ձեռքի ճաշը կը փորձեն տալ անոր։ Շատեր կը փորձեն դրամ տեղաւորել կնոջ ձեռքին մէջ։ Կինը ճչոցը առանց ընդհատելու, այդ բոլորը մերժելով, գլուխը աջ ու ձախ կը շարժէ ու կը շարունակէ երթալ ու գալ։ «Զաւակը կորսնցուցած ըլլալու է խեղճը»․ «Կ’երեւի մէկը խելքին հետ խաղցած եւ ունեցած չունեցածը կողոպտեր է»․ «Տեսնես ո՞վ վրան խնդալով զինք փողոց նետած է», կ’ըսէին հոն գտնուող մարդիկը։ 

Խելակորոյս կնոջ պատմութիւնը կը մնայ մեծ գաղտնիք բոլորիս համար։ «Աստուած մէկուն հոգին առնէ, խելքը չառնէ» խօսքը այսպիսի պարագային շատ տեղին կը հնչէ։ Ամէն անգամ, որ յիշեմ այդ կնոջ ահռելի վիճակը, աչքս կը լեցուի ու ինքնաբերաբար կ’աղօթեմ, որ բուժելու նպատակով ձեռք մեկնող անձ մը ելած ըլլայ դէմը։ 

***
Ուրիշ օր մը ձեռնահեռաձայնիս մէջ մտած կը կարդամ այդ օրուան լուրերը, երբեմն ալ վեր կը նայիմ ու կը հետեւիմ ցուցանակին վրայ գրուած կայաններուն անուններուն՝ իջնելիք կանգառս չփախցնելու համար։ Յանկարծ աչքիս կը զարնեն դէմս նստած սեւամորթ կնոջ շպարին արտառոց գոյները։ Հաստ, շա՜տ հաստ շրթները վարդերու կարմիրին նախանձը շարժող գոյնով ներկած, կոպերը ծիածանի վերածած, թարթիչներուն ծայրը օձի երկար լեզուն յիշեցնող գծագրութիւն մը դաջած եւ այտերը վարդագոյն գնդակներու վերածած կինը իր այս խամաճիկանման տեսքը ամբողջացուցած է մազերուն վրայ տեղաւորած խոշոր թիթեռնիկ-ծամակալով մը։ Ձեռնահեռաձայնս մէկ կողմ կը դնեմ ու ցուցանակին գրութիւնը կարդալ ձեւացնելով կը դիտեմ օրուան լուրերէն աւելի հետաքրքրական թուող այս տեսարանը։ Երկու հոգինոց տեղ գրաւած կինը քովի նստարանին վրայ ու ոտքերուն մէջտեղը մեծ ու գունաւոր պայուսակներ տեղաւորած է։ Ան պայուսակներէն մէկը կը բանայ, մէջէն գլխարկ մը կը հանէ ու լաւ մը զննելէ ետք գլխուն կ’անցընէ, ապա ուրիշ մը դուրս կը հանէ ու նախորդին վրայ կ’անցընէ։ Այսպէս հինգ վայրկեանը անգամ մը պայուսակէն տասնեակ գլխարկներ կ’ելլեն, գլխուն կ’անցնին ու դարձեալ պայուակին մէջ կը դրուին։ Գլխարկի ճոխ հաւաքածոյ մը կայ այդ մեծ պայուսակին մէջ։ 

Կարգը կը հասնի գետինը դրած պայուսակին։ Անոր մէջէն փոքրիկ կենդանի մը կը հանէ ու բուրդէ քազակին կուրծքի բաժինը բանալուն պէս ներս կը նետէ զայն։  «Կատուիկ մը կամ շնիկ մը ըլլալու է», կը մտածեմ ու կը հետեւիմ կենդանիին շարժումները արտացուցող քազակին ծփանքին։ Յանկարծ կուրծքին մէջտեղէն գլուխը դուրս կը ցցէ «անուշիկ» կենդանին եւ իսկոյն մարմինս դող կ’ելլէ։ Առնէտ մըն է կուրծքին մէջ ուրախութեամբ խաղցողն ու գլուխը դուրս հանելով բոլորիս զարմանք պատճառողը։ Ընտանի՛ առնէտ մը անշո՜ւշտ եւ ո՛չ փողոցային…։ Չեմ գիտեր թէ հո՛ն, այդ երկուքէն ո՞ր մէկը աւելի ուրախ եւ հաճելի վայրկեաններ կ’ունենայ՝ կուրծքերուն մէջ խաղ ու պար ընո՞ղը, թէ այդ կենդանին հոն նետողը։ Մարդիկ ապշահար իրարու նայելով զարմանքի նշաններ ցոյց կու տան։ 

Իջնելիք կանգառս հասած եմ արդէն, ստիպուած դուրս կ’ելլեմ ետիս ձգելով այդ «բացառիկ» երեւոյթը։ «Այս կնիկը խելքը թռցուցած է եւ ո՛չ՝ կորսնցուցած։ Թեկնածու մը կը փնտռէ թերեւս։ Վստահ որ հրդեհ մը կայ այս «հարսնցու»ին սրտին մէջ, որուն պատճառով խելքը գլուխէն թռած է։ Աստուած իմ, դուն խելք ու շնորհք տո՛ւր անոր…», կ’ըսեմ ու մեծ մօրս խօսքը կը յիշեմ, որ այս պարագային անպատճառ պիտի ըսէր. «Աղջի՛կս, աշխարհին մէջ 77 տեսակ խենթ կայ, այս ալ անոնցմէ մէկն է անպայման»։ Յետոյ պիտի խրատէր ու․ «Ուշադիր եղիր։ Խենթին հետ խենթ չըլլա՛ս, աղջիկս։ Խենթին հետ գլուխ չե՛ս կրնար ելլել», պիտի ըսէր։ «Է՜հ, ողջ ըլլայիր ալ տեսնէիր, նէնէ՛», կ’ըսեմ ու քիթիս տակէն խնդալով հանրակառք կը մտնեմ։

Լռութեան մէջ տատանող հանրակառքին մէջ մերթ ընդ մերթ տղամարդու քրքիջ կը լսուի ու բոլորիս նայուածքը կ’ուղղուի դէպի ձայնը… ու լռութի՜ւն։ Քանի մը անգամ կը կրկնուին բարձրաձայն խնդուքն ու անոր անմիջապէս յաջորդող լռութիւնը։ Կը փնտռենք քրքիջին տէրը, որ վերջապէս մէջտեղ կ’ելլէ ու ոտքի կենալով կը պոռայ, կը կանչէ, կը խնդայ, ապա աչքերը փակելով տեղը կը նստի, քունի կ’անցնի եւ վայրկեան անգամ մը միեւնոյն անախորժ տեսարանը կը կրկնէ։ Է՜հ, այս խեղճ երիտասարդին համար ինչպէ՞ս չցաւիս։ 

Այս ահարկու տեսարանին վկան ըլլալէ ետք, ո՞ր բառերով արտայայտուիս կամ ի՞նչ ըսես։ «Հոգիդ ո՞ր սատանային ծախեցիր, տղա՛յ։ Ո՞ր մարդակերպ դեւը խաբեց քեզ՝ հոգիդ եւ խելքդ միեւնոյն ժամանակ խլեց քեզմէ։ Ո՛վ մարդու զաւակ, արդեօք ծնողքդ որքա՜ն ուրախացան ծնունդովդ ու ի՜նչ դժուարութիւններով քեզ այս հասակիդ հասցուցին… ինչո՞ւ, Աստուա՛ծ իմ, ինչո՞ւ…», ըսելով գոռալ կ’ուզեմ, բայց հոգիիս մէջ պահուած ձայնս կը խառնուի հանրակառքի բազմութեան լռութեան աղմուկին ու դուռը բացուելուն պէս, բարձրաձայն խնդալով դուրս նետուող ու գետին փռուող տղուն հետ կը զարնուի գետին ու անարձագանգ կը մնայ անիրաւութեամբ լեցուն աշխարհին խլացած պատերէն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՇՈՒՆ

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Դեղին եւ կարմիր տերեւներ կը տողանցեն փողոցներու եւ պողոտաներու վրայ, աշունը իւրայատուկ գոյներով կը յայտնուի. ան կը պարզէ այնպիսի տեսարաններ,  որոնք մէկ ժամէն միւսը կը փոխուին: Այս բոլորը կ’ապրի մարդ էակն ալ․ պահ մը յուզում, պահ մը ուրախութիւն: Բնութիւնը կը մօտենայ մահուան, ծառերը իրենց վերջին ջանքը կը թափեն, ահա հատ մը տերեւ կախուած ծառէն կը պայքարի չիյնալու համար, ծառը անճար է, չի կրնար իր կուրծքին մէջ պահել զայն: Թէեւ տերեւները իրենց պարզած երանգներով խանդավառ տեսք ունին, սակայն ի վերջոյ գիտեն, թէ պիտի երթան վերջին կայարան: Պեխաւոր աղբահաւաքը պատրաստ է զանոնք քշքշելու աղբամանին մէջ: Եղանակի բանջարեղէնները եւ պտուղները իրենց տեղը կը գրաւեն խանութներուն մէջ, գոռոզաբար իրենց շուրջը կը դիտեն. կարծես կ’ըսեն, թէ այլեւս մենք պիտի տիրապետենք ձեր տան մէջ:  

Այո, անշուշտ մեր տան մէջ ալ կը տիրապետէին աշնան բոլոր սննդեղէնները,  մասնաւորաբար շագանակը: Արդէն մեծ կռիւէ մը վերջ կազմուած կ’ըլլար վառարանը, որուն վրայ էր, որ կը շարուէին շագանակները, չըթ-չըթ ձայն հանելով կ’եփէին: Կռիւ. այո, հայրս իսկապէս մեծ փաթըրթը (աղմուկ) կը հանէր վառարանը  կազմած ատեն: Չեմ գիտեր ինչո՛ւ, սակայն խողովակները մէկզմէկու անցուելու համար կը պայքարէին, եւ հայրս ալ կը պոռար.

– Աս ի՛նչ է, ճանըմ, էս սօպաճի (վառարանագործ) չեմ, մարդ մը կանչենք:

Վառարանը եւ խողովակները ի վերջոյ կը կարգադրուէին: Ասկէ ետք ալ կը սկսէր փայտանոցէն փայտ բերելու աղմուկը:

– Քէօմիւրլիւկէն (ածխանոց) փայտերը բե՛ր, Թագւոր,- կ’ըսէր մայրս քիչ մը հրամայական շեշտով, որուն պատասխանը պատրաստ էր արդէն.

– Ածէ սօս մատամա (կարծեմ յունարէնով՝ հրամանդ շուտով տեղը պիտի բերեմ):

Քէօմիւրլիւկը պարտէզին միւս ծայրն էր. շուրջ 2-3 մեթրնոց ճամբայ մըն էր: Քառակուսի քարեր դիզուած էին այդ նեղլիկ ճամբուն վրայ, իսկ երկու կողմը փոքրիկ թուփեր, երկու տեսակ եղեւին, ծաղիկներու եւ բանջարեղէններու ածուներ կը գտնուէին: Արդէն եղեւիններէն մէկը անպայման կաղանդի ծառ ըլլալով պիտի տեղաւորուէր մեր փոքր հիւրասենեակին մէջ:

Այս պարտէզը իմ ամրան, գարնան կամ աշնան խաղավայրս էր: Հոն կը հաւաքուէինք փողոցի ընկերներով ու զանազան խաղեր կը խաղայինք: Անշուշտ ես ունէի ուրիշ ընկերներ ալ. կատուները: Շատ կատուներ ունէինք: Ես զանոնք կը կերակրէի ու յետոյ չուանով անոնց հետ կը խաղայի. Մինին, Միքին, Ապրին, Փրէնսը: Այդ շրջաններուն կատուները նոյնիսկ տարբեր երջանկութիւն մը ունէին եւ կարծես աւելի հնազանդ էին: Օր մը այդ կատուներէն երկու հատը ուսէս վար կախեցի: Խեղճերը անճար կը կենային: Մայրս վրայ հասաւ․

– Է՜, է՜, է՜, չափը անցուցիր, ի՞նչ կ’ուզես աս զաւալլըներէն (խեղճ):

– Մամա՛, մօրաքոյրս մուշտակ կը դնէ, ես ալ ինքզինքիս մուշտակ շինեցի:

– Ես հիմա քեզի մուշտակը պիտի ցուցունեմ,- ըսաւ մայրս ու կատուները վար առաւ ուսէս:

Խեղճերը այնպէս մը սուրացին, գացին, որ հօրս ներկի ամանը, մէկ կողմ դիզուած փայտերը եւ ամէն ինչ տապալեցին: Մայրս՝

– Ի մարդօն փանայիմու (յունարէնով սուրբը կը կանչէր),- պոռաց: 

Չէի գիտեր, թէ ինչո՛ւ մայրս բարկացած ատեն յոյն սուրբերուն կը դիմէր եւ վախցած ատեն ալ «Աստուածամայր» կը գոչէր:

Այս օրերուն կ’ապրինք աշունը. եղանակներն ալ որքան որ դիմադրեն, նորաձեւութեան հետեւիլ սկսան կարծեմ: Դեռ Պոլսոյ մէջ տաք է օդը. թէեւ աշնան գոյները կը տիրապետեն. դեղինի եւ կարմիրի գրեթէ բոլոր տեսակները ծաւալած են:

Պոլսոյ նօսրացած կանաչութեան մէջ հազուագիւտ են անոնք, ինչպէս իսկապէս նօսրացած մարդկային ապրումները, մարդկային զգացումները:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՍՈՆԱ ԵՒ ՍԵՐՈԲ ԵՒ ՄԻՒՍՆԵՐԸ

Մեծ մայրս՝ Սոնա, մեծ հայրս՝ Սերոբ եւ մայրս՝ Արաքսի, Պաղտատ, 1925 (?)

Մեծ մայրս, իմ կողմէ գծագրուած, իր կեանքի վերջին տարին՝ 1977

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԱՍՈՅԵԱՆ-ԼԻՆՔ

Հօրենական մեծ հայր եւ մեծ մայր չենք տեսած, անոնք Վանի գիւղերէն եղած են եւ մեծ ջարդի օրերուն, գաղթի ճանապարհին, երկար տառապանք ապրելէ ետք, Իրաք, Պաաքուպա քաղաքը հասած, գաղթականներու վրաններուն տակ մահացած են: Բայց մենք մօրս ծնողներուն հետ ապրած ենք եւ իրենց հետ սերտօրէն կապուած էինք: 

Մեծ հայրս՝ Սերոբ, էրզրումցի էր, ծնած էր Կարնոյ Սպեր (Իսպիր) գաւառի գիւղերէն մէկուն մէջ: Կոտորածներուն եւ տեղահանութիւններուն ժամանակ ան իր ողջ ընտանիքը կորսնցուցած՝ յուսահատ դարձած է կամաւոր եւ մասնակցած է կամաւորական կռիւներուն, պարսկական սահմանին վրայ վիրաւորուած՝ լազարեթի մը մէջ բուժման ատեն ծանօթացած եւ սիրահարած է ուրմեցի բուժքոյր Սոնային: Սոնային հոգատար խնամքով Սերոբին վէրքերուն դարմանումէն ետք, անոնք կ’ամուսնանան եւ կարճ ժամանակ վերջ Պարսկաստանէն կ’անցնին Իրաք եւ կը հաստատուին Պաղտատ: 1923ին կը ծնի իրենց անդրանիկ զաւակը, մայրս՝ Արաքսին: Մօրս ծնունդէն ետք, մեծ մայրս ամէն երկու տարին անգամ մը ծննդաբերութիւն ունեցած է, երեք անգամ ծնած են զոյգեր, անգամ մըն ալ եռեակ մը։ 

Դժբախտաբար այդ դժուար տարիներուն, նորածիններուն մահուան տոկոսը շատ բարձր եղած է, ծնունդ տուած իր 14 երեխաներէն մեծ մայրս յաջողած է հինգ զաւակ միայն մեծցնելու՝ չորս աղջիկ եւ մէկ տղայ:

Սոնան միջահասակ, նիհար կազմով՝ քիչ խօսող, շատ աշխատող, մեղուի մը պէս ժրաջան, անվերջ գործով մը զբաղ, մեր ամէն փափաքները կատարելու պատրաստ,  գուրգուրացող եւ շատ սիրուած մեծ մամա էր, աչքերը մեղմ էին, կարծես հոն միշտ թաքնուած թախիծ մը կար․ խորքին մէջ ան չէր կրցած մոռնալ իր կորսնցուցած նորածինները, չէր ուզեր պատմել անոնց մասին:

Տարիներ ետք, աւելի լաւ պաշտօնի մը առաջարկով մեծ հայրս Պաղտատէն ընտանեօք կը փոխադրուի Սուլէյմանիա, քրտական քաղաք, Իրաքի հիւսիսային եւ լեռնային շրջանը: 

Ամառը Սուլէյմանիոյ եղանակը շատ մեղմ եւ հաճելի կ’ըլլար: Մեր դպրոցական արձակուրդներուն՝ երկու ամիս քոյրերով մեծ հօրս տունը կ’անցընէինք: Անհամբեր կը սպասէինք այդ օրուան, թէ երբ Քերքուկէն պիտի քշէինք 200 քմ․ ճանապարհը դէպի Սուլէյմանիա։ Այդ տարիներուն ճամբորդութիւնը արկածախնդրական էր, կը տեւէր մօտ 4 ժամ․ անհարթ ճամբայ եւ հին ինքնաշարժներ։  

Մեծ հօրս բնակավայրէն քալելով 15 վայրկեան հեռու կը գտնուէր ընդարձակ կանաչ դաշտ մը, որ կը տարածուէր մինչեւ մօտակայ լեռնաշղթային փէշերը: 

Կէսօրէ վերջ դաշտը միշտ լեցուն էր զբօսաշրջիկներով, քիւրտ կիներ գոյնզգոյն տարազներ հագած իրենց մանուկներուն հետ հոս ու հոն կը շրջէին, քիչ անդին սարերու լանջերուն հովիւներ կը հսկէին արածող ոչխարներուն եւ այծերուն: Մենք ալ կէսօրէ վերջ մանուկներով յաճախ դաշտ կ’երթայինք խաղալու:

Շրջակայքը ապրող քիւրտերը իրենց տուներուն կից ունէին փոքր ախոռներ, ուր կը պահէին ոչխարներ եւ հաւեր։ Ամէն իրիկուն մեծ մայրս կողով մը լեցուն ձմերուկի կեղեւ եւ խոհանոցէն աւելցած բանջարեղէններ ձեռքերնիս կու տար, որ տանէինք մօտակայ դրացուհիի մը ոչխարները կերակրելու։ Իբրեւ վարձատրութիւն քրտուհին մեզի կը նուիրէր թարմ հաւկիթ, երբեմն ալ՝ փոքր սափորով կաթ:

Սուլէյմանիոյ քիւրտերը արաբերէն չէին խօսեր, եթէ գիտնային ալ կը խուսափէին իրենց չսիրած լեզուն գործածելէ: Դրացի մանուկներուն հետ խաղալու համար քանի մը բառ քրտերէն սորված էինք:

Սուլէյմանիոյ մէջ մատի վրայ հաշուուող հայ ընտանիքներ կը բնակէին։ Մեծ հօրս տան մօտիկ տունը կը պատկանէր նշանաւոր հայ ընտանիքի մը՝ Նիկողոս, Տիգրան եւ Սուրէն Ալեքսանդրեան եղբայրներուն։ Պարոն Նիկողոսը ընտանեօք կանուխէն Պէյրութ հաստատուած էր: Մեր մանկութեան օրերուն Պարոն Տիգրան իր տիկնոջ՝ Սոֆիային եւ զաւակներուն հետ հոն կ’ապրէր։ Մեզի համար մեծ հաճոյք էր իրենց տան ընդարձակ բակին մէջ միասին խաղալը:

Սուլէյմանիոյ քրտական գոց պազարը նշանաւոր էր արեւելեան երկիրներու յատուկ արտադրութիւններով՝ քրտական գոյնզգոյն, շքեղ տարազներ, զարդարանքներ, ապակեղէններ, գորգեր, թարմ բանջարեղէններով եւ զանազան պտուղներով զարդարուած խանութներու դարակներ եւ սեղաններ: Շուկային վառվռուն գոյները կը շլացնէին մեր աչքերը: Կը սիրէինք մեծ մօրս ընկերակցիլ շուկայ գացած ատեն։ Ամէն անգամ մեծ մայրս կանգ կ’առնէր նոյն մրգեղէնի խանութին մօտ, ուր թարմ պտուղներու հիւթը կը քամէին սառոյցին վրայ եւ կը ծախէին յաճախորդներուն․ մեզի համար պաղպաղակէն աւելի համեղ էր այդ հիւթը։

Մեծ հայրս կ’աշխատէր Սուլէյմանիոյ հիւանդանոցին ճառագայթային ախտաճանաչման բաժնին մէջ: Քանի մը անգամ ընկերակցած եմ իրեն, փոքր հասակէս աւելի մեծ հետաքրքրութիւն ցուցաբերած եմ այդ աշխատանքներուն հանդէպ։ Այն ատեն չէի գիտեր, որ տարիներ ետք այդ ուղղութեամբ պիտի ըլլար նաեւ մասնագիտութիւնս:

Մեր ուրախութեան թագուհին էր Վարդավառի տօնը՝ Սուլէյմանիոյ մօտակայ Սէրչինար կոչուած Այգեստանին մէջ: Գետակ մը կը հոսէր Սէրչինարի մէջէն՝ պաշարուած ծաղկազարդ պարտէզներով: Գետափին, հայերը ընտանիքով հաւաքուած, ի մեծ ուրախութիւն բոլոր փոքրիկներուն, իրարու վրայ ջուր սրսկելով կը տօնէին այդ աւանդական տօնը: 

Աւագ մօրաքոյրս, որուն անունն ալ Մարգարիտ է, Սուլէյմանիոյ մէջ նշանաւոր դերձակուհի էր, ցերեկները մեզի կը սորվեցնէր կարելու հնարքը, եւ շատ խստապահանջ էր: Իր յաճախորդները կու գային մեծ հօրս տունը իրենց հագուստները փորձելու կամ նոր ապսպրանք ընելու: Մեծ մօրաքրոջս կ’օգնէր միջնեկ մօրաքոյրս՝ Վերժինը․ ան ալ Քերքուկ փոխադրուելէն ետք իբրեւ դերձակուհի վարպետ դարձած էր իր արհեստին մէջ: Երրորդ մօրաքոյրս՝ Անժելը, ուսուցչուհի էր եւ քրտերէն լեզուի դասախօս: Քեռիս՝ Հայկը, մեծ եղբօր մը պէս կ’ապրէր Քերքուկ մեր ընտանիքին հետ ու կ’աշխատէր Քերքուկի նաֆթային ընկերութեան մէջ:

Դերձակուհի մօրաքրոջս քով կը յաճախէին քիւրտ աշակերտուհիներ կար կարել սորվելու համար, այնպէս որ մեծ հօրս տունը միշտ եռուզեռ կար: Մնայուն քիւրտ աշակերտուհին՝ անունը Քաֆա, շատ ընտելացած էր մեզի հետ եւ սորված էր սահուն հայերէն խօսիլ:

Ամիսը անգամ մը մեծ մայրս սաճի վրայ մեծ քանակով բարակ հաց կը թխէր, չորցած հացերը մառանին մէկ անկիւնը իրարու վրայ կը կուտակէր, օրուան պահանջին համեմատ քանի մը հատը կը թրջէր եւ շորով կը ծածկէր․ այդ հացին համը դեռ բերանս է:

Ամրան գիշերները մենք տանիքը կը պառկէինք, փայտէ աստիճանով կը բարձրանայինք տափարակ տանիքը, ուր հերթով շարուած էին մահճակալները: Գիշերային խաղաղ մթութեան մէջ, բաց երկնքին տակ աստղերը դիտել, բաց աչքերով երազել, մտքին մէջ պատմութիւններ յօրինել ու վերջ ի վերջոյ նուշ-նուշ քնանալ… այնքան անուշ էր… երանի՜ այն օրերուն: Բայց վայ թէ յանկարծ գիշերով Սուլէյմանիոյ նշանաւոր Ռաշապան այցելութեան գար․ Սուլէյմանոյ սաստիկ փոթորիկին Ռաշապա կ’ըսէին․ այն ատեն մարդիկ հապճեպով սաւան, վերմակ թեւերնուն տակ փաթթած տանիքէն վար կ’իջնէին, եթէ ոչ Ռաշապան կը թռցնէր ամէն ինչ որ շարժուն էր: 

Այն ժամանակներուն լոլիկի ջուր, օշարակ, պլղուր, պաստուրմա եւ այլն շուկայէն պատրաստ գնել կարելի չէր, ամէն ինչ իր եղանակին մեծ մայրս տունը կը պատրաստէր եւ վարպետ էր բոլոր այդ գործերուն մէջ: 

Մեծ մօրս հմտութիւնը տնային բժշկութեան մարզին մէջ անուն շահած էր: Կռնակի եւ մէջքի ցաւեր ունեցողը կը վազէր մեծ մօրս քով, ան վարպետօրէն ապակիէ գաւաթի մը մէջ կը փակցնէր թեթեւ ալքոլով թրջած կտոր մը բամպակ, կը վառէր զայն եւ արագօրէն գաւաթը կը շրջէր եւ կը դնէր կռնակին ցաւած տեղը, գաւաթին տակ մորթը կ’ուռէր, կը կարմրէր, բոցը մարելէն ետք գաւաթը կը վերցնէր, յետոյ իւղով մը փափուկ կը շփէր ցաւած տեղերը, ցաւ ունեցողը կարծես բոլորովին հանգստացած, գոհունակ հրաժեշտ կ’առնէր:

Մեծ հօրս ներաշխարհին մէջ իր քաշած տառապանքը դեռ վառ մնացած էր: Երբեմն ան գիշերները քունին մէջ կը խօսէր եւ «հուռա՛, հուռա՛» կը կանչէր, կ’երազէր պատերազմը․ մեծ մայրս գուրգուրանքով կ’արթնցնէր զինք եւ մեզ կը հանգստացնէր, որ չվախնայինք անոր պոռալէն: Տարիներ շարունակ մեծ հայրս փնտռած էր իր ազգականները, բայց ի զուր, բոլոր փնտռտունքները ապարդիւն մնացած էին:

Մենք շատ երջանիկ մանկութիւն վայելած ենք մեր մեծերուն օրհնութեամբ եւ իրենց կեանքի իմաստութիւններով: 

Երջանիկ են այն զաւակները, որոնք բախտը ունին վայելելու այդ առաւելութիւնը, մեծ մայր եւ մեծ հայր ունենալը: 

11 Նոյեմբեր 2019

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՏՆՕՐՀՆԷՔ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Տօնական օրերուն շատ հաճելի եռուզեռ մը կ’ըլլար մեծ մօրս տան մէջ: Պատրաստութիւններ կը տեսնուէին իրարու ետեւէ, ճոխ ուտելիքներ զիրար կը հետապնդէին: Երբոր տօնը լրանար, պատրաստութիւնները դեռ կը շարունակէին: Այս անգամ դրացիներ եւ հին բարեկամ-բարեկամուհիներ կ’այցելէին մեծ մօրս նոր իղձերու կատարման մաղթանքով: Անոնք ալ կը վերջանային եւ պատրաստութիւնը․․․ դեռ կը շարունակուէր: Այս անգամ այցելողը կ’ըլլար Տէր Ատոմը: Ան մեծ մօրս հարսնիքին տաներէց քահանան էր: Ես ալ անոր թոռնիկն էի. ինչպէս մեծ մայրիկս զիս կը սիրէր, Տէր Ատոմն ալ թոռանը պէս կը սիրէր զիս: Ամէն տարի երկու անգամ կ’այցելէր մեր տուները: Ի՜նչ անհամբեր եւ ոգեւոր սպասումի մը առիթը կ’ընծայէին այս այցելութիւնները:

Տէր Ատոմը միջահասակ, կզակին տակ պզտիկ մօրուքով, սեւ յօնքերով, մազերը միշտ սափրուած, իմաստալից խօսքը բերնին մէջ անձնաւորութիւն մըն էր: Ես մանուկ օրերուս անիկա սուրբ կը կարծէի. մարմին առած սուրբ մը եւ ինչո՛ւ չէ՝ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը: 

Դրան զանգակը կը հնչէ, կը վազեմ ու դուռը կը բանամ: Սակայն նախ եւ առաջ մեր խոշոր շունը կը կղպենք ներսի սենեակը, որովհետեւ եթէ ցատկէ եւ առջեւի թաթերը Տէր Ատոմին կուրծքին դնէ, չըլլայ թէ մարդը գետին տապալէ: Ներսէն կը հաջէ:

– Եթէ կ’ուզէք՝ կրնաք ազատ արձակել շունը, ես չեմ վախնար:

– Չէ՜, Տէր Ատոմ, անառակ է մեր շունը: Տակնուվրայ կ’ընէ հիմա ամէն բան:

Եռուզեռը կը սկսի: Տէր Ատոմին սուրճը կ’եփի: Ան ալ կը բանայ իր սեւ պայուսակը եւ կը հանէ արդուկուած ու խնամքով ծալուած փիլոնը: Սեղանին վրայ կը դնէ աղօթագիրքը, սեւ թաւիշէ լաթի մէջ փաթթուած խաչը եւ ժանեակով զարդարուած թաշկինակը: Ես ուշի ուշով կը հետեւիմ անցուդարձին, անոր իւրաքանչիւր շարժումին եւ անհամբեր կը սպասեմ, որ արարողութիւնը սկսի: Որովհետեւ աղուհացի օրհնութենէն ետք մեծ մօրս պիտի խմենք բալի օշարակը, պիտի ճաշակենք կարկանդակն ու ծաղերը: Տէր հայրը տնական արտադրանքին կարեւորութիւն կու տար եւ ամէն առիթով կը կրկնէր.

– Ձեր տան համն ու հոտը, հայր Աբրահամին պէրէքէթը անպակաս ըլլան ձեր սեղանէն:

Մեծ մայրս ափսէին մէջ, փոքր պնակներու մէջ դրած աղը, հացը եւ աման մը ջուրը սեղան կը բերէր: Տէր հայրը թաշկինակով խաչը կը բռնէր եւ կ’օրհնէր ու կ’աղօթէր: Տնեցիներն ալ մռմռալով մասնակից կ’ըլլային աղօթքին: Ներսէն մեր խոշոր շունը դուռը կը ճանկռտէր: Սակայն միջոց մը վերջ ճարահատ տեղը կ’երթար ու կը քնանար: Ես անհամբեր կը սպասէի, որ արարողութեան աւարտին խաչին փայլուն մասը շոյէր մազերս ու հպէր շրթներուս:

– Տէրը պահէ՛, պահպանէ՛: Տիկին Անահիտ, այս թոռնիկդ շատ խելացի է:

Ուրկէ՞ կը հասկնար արդեօք: 

Մեծ մայրս խոհանոց կ’երթայ, որ օշարակը բերէ: Ես ալ մեծ մօրս ետեւէն կը վազեմ, որ պատրաստուած պնակը բերեմ, պարծենկոտ, եւ սպասարկեմ Տէր հօր, քանի որ ան կը ծառայէր իր ծուխին կանոնաւորապէս։ Ի՜նչ անուշ խօսքեր ունէր: 

Տէր հայրը կը մեկնէր եւ անմիջապէս շունը ազատ կ’արձակէի: Իւրաքանչիւր անկիւն կը հոտուըտար: Օրհնուած հացէն պատառ մըն ալ շանս կու տայի ըսելով.

– Ա՛ռ, կե՛ր, ինծի պէս խելօ՛ք եղիր: Մի՛ հաջեր, որ դրացիները անհանգիստ չըլլան,- ու կը շոյէի գլուխը:

Ան գլուխը գետին ծռած ներսի սենեակը կ’երթար՝ խունկին ծուխէն ազդուած:

Օր մըն ալ լսեցինք, որ Տէր Ատոմը անհանգստացած էր: Մինչեւ իր խոր ծերութիւնը պարտականութիւնը կատարած էր: Ես մեծցեր էի: Շատ չանցած գոյժը հասաւ, թէ վախճաներ էր: 

Դեռ այսօրուան պէս աչքերուս առջեւ են անոր այցելութիւնները, ականջներուս մէջ կը հնչեն խրատական խօսքերը, արտասանած աղօթքին մրմունջը: Երկնային հանգիստ բոլոր ննջեցեալներուն:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՃԱՄԲՈՒՍ ՎՐԱՅ (Բ․) Ի ԾՆԷ ԿՈՅՐԸ

ՏԻՐՈՒԿ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Կայարանին աստիճաններէն արագ իջայ։ Առաջին անցքին մէջ վազած պահուս, կոյրերու յատուկ ձեռնափայտը ձեռքին, շուարած քայլերով յառաջացող ու մեծ սիւնին զարնուած յաղթանդամ երիտասարդը նշմարեցի։ Պահ մը հեւքիս վերջ տուի։ Միեւնոյն ժամանակ երիտասարդուհի մը կեցաւ եւ ուզեց օգնել տղուն, սակայն սխալ ցուցմունք տուաւ անոր։ Չկրցայ համբերել ու ներողութիւն խնդրելով հարցուցի․

– Ո՞ւր կ’ուզէք երթալ, դէպի կառաշա՞ր, թէ փողոց։

– Դէպի կառաշար,- եղաւ երիտասարդին պատասխանը։

– Ուրեմն հետս կրնաք քալել, ես ալ այդ կողմ կ’երթամ,- ըսի ու սկսայ զինք առաջնորդել։

– Շատ շնորհակալ եմ,- պատասխանեց ան։

Երիտասարդուհիին՝ «դուն քու ճամբադ շարունակէ՛, ես զինք հետս կը տանիմ», ըսի ու երիտասարդին ձեռքը բռնելով՝ «հետս եկո՛ւր, տղա՛ս», աւելցուցի։

Կեանքիս մէջ բազմաթիւ պատասխանատուութիւններ վերցուցած եւ հարիւրաւոր աշակերտներ առաջնորդած եմ, բայց այս մէկը ամենէն դժուարը կը թուէր, որովհետեւ դիմացս տակաւին երկու երկա՜ր անցք եւ երեք տասնեակ աստիճաններ կային, ու եթէ այս հաշմանդամ երիտասարդին արկած մը պատահէր, ես պիտի ըլլայի պատասխանատուն։  

– Քանի մը քայլ քալէ՛ հետս, ապա դէմերնիս աստիճաններ կան։ Ելեկտրական աստիճանով կրնա՞ս իջնել,- հարցուցի տատամսելով։

– Այո՛, կրնամ,- ըսաւ ու թեւս մտաւ։

Իւրաքանչիւր քայլափոխին զինք կը զգուշացնէի ու երբեմն ալ առանց մտածելու, ինքնաբերաբար՝ «այս կողմէն պիտ երթանք», կ’ըսէի ու ըսած պահուս կ’անդրադառնայի, որ «աջ կամ ձախ» նշելով պէտք էր ցուցմունք տայի անոր։ Միտքէս՝ «Տղան կոյր է, ինչպէ՞ս պիտի հասկնայ, թէ ո՞ր կողմ ըսել կ’ուզեմ», կը կրկնէի ու կը սրբագրէի ըսածս։ 

Վերջապէս հասանք։ Պայուսակն ու երաժշտական գործիքին տուփը իջեցուց ուսէն եւ շնորհակալութիւն յայտնելով նստաւ։ «Փառք Աստուծոյ», ըսի ու քովը նստայ։ Այդքան իրար անցած էի, որ մինչեւ այդ վայրկեանը ուսին վրայ հանգչող սեւ տուփը չէի նշմարած։ 

– Ի՞նչ լեզուով խօսեցաք,- հարցուց։

– Հայերէն, -պատասխանեցի,- հայոց մասին լսա՞ծ էք։

– Օ՜հ, հայերէն։ Այո՛, ես հայ դասընկեր մը ունէի, անունը Արտաշէս էր։ Հիմա չեմ գիտեր թէ ո՞ւր է։ Երանի գտնեմ զինք։

– Եւ ինչպիսի՞ դասընկեր էր Արտաշէսը։

– Շատ ազնիւ տղայ մըն էր, ինչպէս դուք։

– Շնորհակալ եմ։ Մականունը եթէ յիշէք կրնանք գտնել զինք։

– Շատ երկար մականուն մը ունէր, դժբախտաբար չեմ յիշեր։

– Այո՛, մեր հայկական մականունները երկար են, իսկ իմ՝ ո՛չ միայն մականունս, այլ անունս ալ շատ երկար ու դժուար է,- ըսի ծիծաղելով։

– Անունս Ճերըմի է, -ըսաւ,- իսկ ձեր երկար անունին կրճատուած տարբերակը չկա՞յ։

– Կա՛յ, կայ։ Կրնաս զիս Տիրուկ, Տիր կամ պարզապէս Տի կոչել։

Սկսանք խօսիլ եւ իրարու հարցումներ հարցնել։ Ճերըմին Սուրիոյ պատերազմին ու մեր հոս հասնելուն մասին պատմածներս լսելով՝ «I see, I see», կը կրկնէր։ «I see»ն  բառացի՝ «կը տեսնեմ», սակայն հոս հարկաւ «կը հասկնամ» իմաստով կրկնած էր ան։ Է՜հ, ամէն երկվայրկեան «տեսնել» բայը օգտագործող տղան ի ծնէ կոյր մըն էր եւ երբեմն դէմքիս կողմը դառնալով ձայնէս կ’ուզէր գուշակել ինչպիսի տեսք ունենալս։ Արդեօք ի ծնէ կոյր մը ինչպէ՞ս կրնայ մարմնաւորել անձ մը ձայնին ընդմէջէն։ Անլուծելի հանելուկ։ 

Քսանհինգ տարեկան Ճերըմին՝ յաղթանդամ, շէկ, կարմիր այտերով, կլոր դէմքով, հանդարտ, ազնիւ եւ ժպտադէմ երիտասարդ մըն էր, որուն մութ աչքերուն խաւարը լուսաւորուած էր ընտանիքին ու հարազատներուն սիրով եւ գուրգուրանքով։ 

– Իսկ ի՞նչ երաժշտական գործիք կը նուագէք, ջութա՞կ,- հարցուցի առանց ժամանակ կորսնցնելու։  

– Ո՛չ, սաքսոֆոն։ Դպրոցին մէջ ֆլիւթ ալ փորձած եմ նուագել, բայց սաքսոֆոնը աւելի սիրած եմ եւ հիմա անձնական դասերու կը հետեւիմ։ Ուսուցիչիս հետ հեռաձայնով խօսեցայ, ձայնը ինծի հանգստութիւն ներշնչեց ու սկսայ քովը երթալ դասեր առնելու։ Առաջին օրէն իսկ կապուեցայ այս գործիքին։ 

– Հայկական տուտուկին մասին լսա՞ծ էք։ Ծիրանի փայտով պատրաստուած երաժշտական գործիք մըն է տուտուկը։ 

– Բնաւ չեմ լսած։

– Միտքդ պահէ եւ անպայման կուկըլով գտիր ու մտիկ ըրէ։ Վստահ եմ, որ շատ պիտի սիրես։ Հայ երաժիշտ Ջիւան Գասպարեանն ալ աշխարհահռչակ տուտուկահար մըն է։ Անոր նուագած կտորները մտիկ ըրէ, հը՞։ Անունը միտքդ պահէ, չմոռնա՛ս։

Այդ պահուն, երբ կը մտածէի թէ զրուցակիցս կրնար մոռնալ ըսածերս, յանկարծ պայուսակէն համակարգիչի ստեղնաշարէն աւելի պզտիկ ստեղնաշար մը հանեց եւ՝ «ըսածներդ կը կրկնե՞ս, հաճիս», խնդրեց։ Ես կրկնեցի ու ինք տառերուն տեղը գոց սորված ըլլալով սկսաւ գրել։ Հեռաձայնիս թիւն ալ գրեց եւ խոստացաւ լսելէն վերջ կարծիք յայտնել։

Յաջողութիւն մաղթելով հրաժեշտ տուինք իրարու։ Ես իջնելիք կայանս հասած էի, ստիպուած դուրս ելայ շոգեկառքէն (ձեռքովս նշան մը ըրի շուրջս գտնուողներուն, որ մինակ չձգեն զինք) ու վազելով ուղղուեցայ դէպի հանրակառք։

Քանի մը օր առաջ ձեռնահեռաձայնիս օտար թիւէ մը ձայնագրութիւն մը հասաւ։ Ճերըմին էր, որ տուտուկին հնչիւններն ու երաժշտութիւնը օրերով լսելէ ետք հետեւեալ արտայայտութիւնը ունեցած էր. «Տուտուկին երաժշտութիւնը հոգիիս աչքերը բացաւ ու սրտիս հեւքին նոր կեանք տուաւ։ Ի՜նչ լաւ էր, որ այդ օրը ձեզի հանդիպեցայ»։

Ճերըմիին խօսքերը լսեցի ո՜ւ՝ «Աչուկդ սիրեմ, պատանի… հոգիիդ ու սրտիդ աչուկը սիրե՛մ…», կրկնեցի թաց աչքերով։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: