ԶԳԵՍՏԸ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Սաստիկ ձիւն-ձմեռ էր: Յաճախ հանիիս տունը կ’երթայի: Հանիս մեծ մօրաքրոջս հետ կ’ապրէր: Ինծի տարեկից զարմիկիս հետ կը խաղայի: Մեր տուները իրարու շատ մօտ էին․ սաստիկ ցուրտ էր, ձիւնն ու բուքը իրարու խառնուած էին: Երբ այցելութեան գացի, մեծ մօրաքոյրս ըսաւ, որ հանին հիւանդ պառկած է, սենեակը չմտնեմ: Երկու-երեք օր անցաւ, բան չփոխուեցաւ: Կռիփի պատճառով հանիս անգամ մըն ալ սենեակէն դուրս չելաւ, բաւական տարիքոտ էր, չդիմացաւ ու մեռաւ: Դեռ տասներկու տարեկան էի, երբ ընտանեկան առաջին կորուստին ծանօթացայ: Կը սիրէի իր պատմածները մտիկ ընել. կեանքի փորձառութիւն ունէր, չարքաշ տեսակէն էր: Կը պատմէր, կը խրատէր. պատկառանքով կ’ազդէր դիմացինին վրայ ու կը կիսէր իր ապրումերը թոռներուն, ծոռներուն հետ:

Երբ հանիս մեռաւ, սենեակը պարպեցին: Աչքիս առջեւն է դեռ․ իր անձնական առարկաներէն աւելի իր ամուսնոյն առարկաները կային սենեակին մէջ: Դրան ետեւ՝ կախիչէն կախուած էր զգեստ մը, սպասումի մը մէջ․ կարծես պիտի գար մեծ-մեծ հայրիկը, պիտի հագնէր զայն եւ պիտի քալէր թոռներուն շուրջ: Կախիչին վրայ էր օսլայուած օձիքով շապիկ մը, որուն փակած էր տաբատ մը փայլուն երիզներով: Շապիկին վրայ բաճկոնակ մը անցած էր, որուն գրպանը կար ժամացոյցը քէօսթէքլի: Պաշտօնական զգեստ մըն էր այս, որ մեծ-մեծ հայրիկը կը հագնէր իր պաշտօնին գլուխը: Այն ժամանակ կօշիկ ալ չկար: Մարդիկ կը հագնէին կաշիէ շինուած եւ մես ըսուած գուլպայի նման ոտնաման մը, ատոր ալ վրայէն՝ լասթիք: Հանիս թէ մեսը, թէ լասթիքը պահած էր, որ երբեմն մենք՝ մանուկներս խաղի համար կ’անցընէինք մեր ոտքերուն: Մեծ-մեծ հայրիկին ֆեսն ալ մեր գլխուն, ծոպը կողքէն կախուած ու գաւազան մըն ալ մեր ձեռքը որպէս Իսթանպուլ էֆէնտիսի կը շրջէինք սենեակին մէջ:

Շատ ժամանակ ետք հասկցայ, թէ ինչ էր մեծ-մեծ հայրիկին գործը: Ան կ’աշխատէր Ռոտոսթօ (Թէքիրտաղ), յիմարանոցի մը մէջ դրան պաշտօնեայ էր եւ կախիչին վրայի զգեստն ալ իր պաշտօնական համազգեստն էր: Շաբաթը անգամ մը տուն կու գար, շաբթու վերջ, եւ օրը ընտանիքին հետ անցընելէ ետք, կը վերադառնար իր պաշտօնին, յանձնելով իր երեք զաւակները մօր խնամքին: Զարմանալի էր այն ժամանակը․ արդեօք յիմարանոցին բնակիչները ովքե՞ր էին, քանի որ այն թուականներուն Ռոտոսթոյի բնակիչները յոյներ, հայեր եւ հրեաներ էին:

Տարիներ ետք ինծի զարմանք պատճառող իրականութիւններէն մէկն ալ լուսանկար մըն էր․ մեծ-մեծ հայրիկը նստած էր անկիւնը, թոռնիկներով շրջապատուած: Մայրս ըսաւ, որ մեծ հայրիկին ոտքերը կտրուած էին․ նախ մէկը, յետոյ միւսը: Գործը տաժանելի պայմաններու մէջ էր․ մսած ու հիւանդացած էր, եւ ոտքին մէկը քանկրէն եղած էր․ ծխախոտի վարժութիւնն ալ աւելի բարդացուցած էր հիւանդութիւնը, որ յառաջացած էր: Չէր կրցած դիմանալ ծովէն բարձրացող խոնաւութեան եւ Ռոտոսթոյի լեռներէն փչող զօրաւոր հովուն։ Այն ժամանակ ազդեցիկ դեղեր ալ չկային: Փրկուելու միակ միջոցը անդամահատել էր եւ մեծ-մեծ հայրիկը տուն վերադարձած էր, նստելու համար անկիւնը: Ան երբ աշխատանքէ դադրած էր, կեանքը չէր կեցած․ դեռ կը սահէր: Տան ապրուստը բեռցուած էր կնոջը՝ Աղաւնիին ուսերուն:

Հայրիկը, ծխախոտը բերնին, անկիւնէն կը հսկէր զաւակներուն, իսկ երբ անառակութեան ձայները բարձրանային, կը պոռար.

– Խելօ՛ք կեցէք:

Երբ մեծցայ ու զաւկի տէր դարձայ, անոնց ըրած անառակութիւններուն ընթացքին մեծ-մեծ հայրիկը յիշեցի ու հասկցայ, որ ինչո՛ւ զգեստը հոն տարիներ պատրաստ կը սպասէր: Հանիս մեզի ըսել կ’ուզէր, որ թէեւ Գրիգորին ոտքերը չկան, անկիւնը նստած էր, սակայն անոր մէկ նայուածքն ու ձայնը կը բաւէին, որ մանուկները կարգի գային, հանդարտէին: Ուրեմն պէտք էր, որ մենք ալ խելօք ըլլայինք: Ամուսնոյն զգեստը դրան ետեւ միշտ պատրաստ էր:

Երբ գրի կ’առնեմ այս տողերը, ահա զաւակներէս մէկը կու գայ, բան մը կ’ըսէ, միւսը՝ ուրիշ բան: Երբեմն անտարբեր կը մնամ, կուլ կու տամ ըսուածները ու ի վերջոյ խօսքով կը յարձակին իրարու վրայ: Աչքիս առջեւէն շարժապատկերի երիզի մը պէս կը սահի նկարը: Մեծ-մեծ հայրիկը իր բարձր հասակով, շապիկն ու տաբատը հագած, կը կանգնի սենեակին մէջտեղ ու կ’ըսէ.

– Տարիներ ու տարիներ անկիւնը նստայ, սակայն զգեստս դրան ետեւ միշտ պատրաստ էր, որ շրջէի ձեր միջեւ: Մի՛ նեղէք ձեր մայրիկը, խելօ՛ք կեցէք:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

ՓՈՂՈՑԸ ԳՈՅՆԶԳՈՅՆ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Այն փողոցը, ուր մանկութիւնս, պատանեկութիւնս էր անցեր, առաւօտուն ուրիշ եռուզեռ մը ունէր, իրիկունը՝ ուրիշ: Կէսօրուան ժամերը հանդարտ էին, ընդհանրապէս տունը կ’անցնէին: Տան գործերը կը կատարուէին, տանտիկինները ճաշերը կ’եփէին: Մանուկները կը սպասէին, որ արեւը մարը մտնէր, որպէսզի փողոց ելլէին խաղալու համար:

Մենք՝ մնայուն բնակիչներս, թաղին ներսիններն էինք, իսկ դուրսինները վաճառորդներն էին, որոնք ամէն տեսակ ուտելիք, ապրանք կը բերէին թաղին բնակիչներուն, մինչեւ անոնց ոտքը: Այն ժամանակ, ինչպէս հիմա, թէ կանխիկ, թէ ապառիկ առեւտուր կ’ըլլար: Կանխիկ կ’աշխատէին անոնք, որոնք սննդեղէնի գործ կ’ընէին եւ ընդհանրապէս կը ժամանէին առաւօտեան ժամերուն, իսկ ապառիկ կ’աշխատէին անոնք, որոնք կերպաս, ծածկոց, հագուստ-կապուստ կը ծախէին եւ կու գային շաբաթը մէկ կամ երկու անգամ իրիկուան ժամերուն, արեւը մարը մտնելէն ետք:

Հիմա առտու է. քիչ ետք պիտի անցնին մածունավաճառը, կաթնավաճառը: Ահա՛

կու գայ մածունավաճառը: Գիւղացի պուլկար մը, բաց գոյն մորթով, կապոյտ աչքերով, քասքէթը գլխուն, նիհար, բարձրահասակ ծերունի մը. ուսերուն դրած է փայտէ ձող մը եւ ձողին երկու ծայրերը նժարներուն վրայ մածունով լեցուն երկու լայն չաւելաներ (աման) կան: Իւրաքանչիւր փողոցի համար երկու չաւելան բաւարար է: Մածունը թանձր է եւ վարպետը դանակով կը կտրէ ու ծեփիչով մը կը դնէ տանտիկիններուն իրեն երկարած ամաններուն մէջ, աւելցնելով մածունին սերն ալ:

Ան փողոց կը մտնէր պոռալով․

– Եողո՜ւրդ-ճի՜, եողո՜ւրդ-ճի՜:

Ու ձայնը հետզհետէ կը տկարանար եւ կը կորսուէր, երբ դուրս ելած ըլլար փողոցին միւս ծայրէն: Անոր ելքի ձայնին կը յաջորդէր ձկնավաճառին ձայնը: Ան ալ, մածունավաճառին նման, ձող մը դրած ուսերուն, որուն ծայրի չաւելաներուն մէջ ձուկեր եւ ձկնեղէններ կային, կը յառաջանար փողոցէն: Այս մէկը յոյն էր. կը խօսէր թրքերէն, ուր զգալի էր երանգը յունարէնի առոգանութեան․

– Մատամա՜, փալուկլարի՜մ չո՜ք թազէ (Տիկի՛ն, ձուկերս շատ թարմ են):

Թաղին բնակչութեան մեծամասնութիւնը յոյն էր: Ինծի տարեկից կամ ինձմէ մեծ հինգէն աւելի ընկեր-ընկերուհիներով կ’անցընէի ժամանակս։ Ապրած եմ արկածախնդրութիւններ, որոնք մէկ գիշերուան մէջ վերածուած են դառն յիշատակներու. այդ մէկ գիշերուան մէջ անոնց տեղ մնացին դատարկուած, ամայի տուներ․․․:

Ձկնորսին մեկնումով փողոցին մէջ կը տարածուէր գարշահոտութիւնը: Ձուկերուն Ջուրը կը կաթկթէր ձուկերուն ամաններէն եւ փողոցին երկայնքին, քայլ առ քայլ կը տարածուէր, մինչեւ որ վեր բարձրացած արեւը զայն չորցնէր:

Կէսօր եղած է եւ թաղեցիները քաշուած են տուներէն ներս: Արեւուն ճառագայթները շատո՜նց տաքցուցած են եթերին խաւերը եւ թափանցած քաղաքէն ներս: Փողոց ելլել կարելի չէ կիզիչ արեւուն տակ: Շատեր իրենց պատուհանները գոցած են հաստ վարագոյրներով: Փայտաշէն տուներն ալ փակած են իրենց կանաչ-կարմիր փեղկերը: Տանտիկիններ մտած են խոհանոց եւ ճաշերուն հաճելի բուրմունքը դուրս կ’ելլէ պտղատու պարտէզներու դռներէն:

Եռուզեռը պիտի սկսի իրիկունը, աւելի գունաւոր ե՛ւ մտերմիկ, եւ կամ մտահոգիչ:

Ժամը հինգ եղած է: Արեւը շատոնց մարը մտած է ու մօտակայ յոյն եկեղեցիին կոչնակն ալ՝ ղօղանջած:

Ահա՛ կու գայ փերեզակը՝ հրեայ Մոիզը: Ան անպայման սուրճի դադար մը պիտի տայ Մատամ Սոֆիային կամ Օլկային շէնքին մուտքը, որ է ընդարձակ եւ զով:

– Մատամը՜մ, պուկիւն չոք եորուլտում, պիր աճը քահվէնէ եոք տեմէմ (Տիկինս, այսօր շատ յոգնեցայ, լեղի սուրճիդ «ո՛չ» չեմ ըսեր):

Ան շատ տարօրինակ կ’երեւէր հեռուէն. հաստ ակնոցով, ճաղատ գլխով, գիրուկ այս մարդը իր մէկ ուսին կը կրէր կանոնաւոր ծալուած, տեսակ-տեսակ, գոյնզգոյն կերպասներ, որոնց բարձրութիւնը գրեթէ երկու մեթրի կը հասնէր: Փերեզակ Մոիզը կը բանար, կը փռէր կերպասները տիկիններուն առջեւ: Բամպակէ, սաթէնէ, թաւիշէ կերպասները բոլորին աչքերը կը շլացնէին. տիկինները ինքզինքնին կ’երեւակայէին որպէս հիւրը ճաշկերոյթի մը կամ հարսնիքի մը: Մոիզը ապառիկ գործ կ’ընէր: Հաստ տետրակ մը ունէր, որուն իւրաքանչիւր էջը յատկացուած էր յաճախորդի մը: Խելացի ու խորամանկ էր ան, որ հետագային կերպասի առուծախը սկսաւ ընել ինքնաշարժով: Տետրակին մէջ տակ տակի գրուած թուանշանները իրարու վրայ կ’աւելնային, կը գումարուէին տոկոսի յաւելումով. ան կը գրէր մէկ, իսկ գումարումին արդիւնքը կը հասնէր տասի:

Ահա՛, թաղին արկածախնդրական խումբը կազմողներս՝ մենք՝ պատանիներս ալ երեւցած ենք: Կարգը մերն է. հասած է խաղալու ժամանակը: Գնդակով, քարով կամ առանց առարկայի մը, զանազան խաղեր մեզի կը սպասեն: Սակայն հազիւ թէ տաքցած կ’ըլլայինք եւ խաղին համին հասած, յանկարծ կը բացուէր տան մը ռէ տը շոսէ յարկին պատուհանը եւ միւպաշիրը (դատարանի պաշտօնեայ), որ թուրք էր, ձեռքը հաստ կոթով, շեղբը սուր, հաստ դանակով կը սպառնար.

– Կիտի՛ն պուրատան, կեավո՛ւր փիճլերի, փաթլաթըրըմ թոփունուզը (Գացէ՛ք հոսկէ, անհաւատի ապօրինի ծնունդներ, կը պայթեցնեմ ձեր գնդակը):

Մենք ասդին-անդին կը փախէինք, հաւատալով որ իրապէս ան փողոց պիտի ելլէր ու դանակով պիտի վազէր մեր ետեւէն: Ինչո՞ւ ո՛չ: Մեր ծնողքը յաճախ կը պատուիրէր, որ չխաղայինք անոր պատուհանին մօտ: Կ’երթայինք:

Գացինք: Գոյնզգոյն էր մեր փողոցը, ուր անցաւ մանկութիւնս, պատանեկութիւնս ընկեր-ընկերուհիներուս հետ: Շատ մը փողոցներու նման այս փողոցն ալ պարպուեցաւ իր մնայուն բնակիչներէն եւ անոնց տեղ եկան անծանօթներ, որոնց հետ չկրցանք մտերմութիւն հաստատել: Ճար չկար. օր մը ընտանիքիս հետ հեռացայ այն թաղէն: Յիշատակներս ձգեցի փողոցի քարերուն, սալայատակին, մայթերուն վրայ: Ժամանակով այն յիշատակները կոխկռտուեցան անծանօթներու կողմէ, որոնց հետ չհաշտուեցայ: Գոյնզգոյն ապրումներուս կողքին քանդակուեցան միւպաշիրին եւ անոր նմաններուն տգեղ, կախ երեսները եւ մէկ ալ վերաբերմունքը՝ դանակը իրենց ձեռքը:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԱՂՆԻՔ

Անի Պարոնեան, նկարչուհի Ազնիւ Չոպան եւ թոռնուհին՝ Լուսին Ենիեորկան

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Քանի մը ամիս առաջ, ընկերուհիս՝ Ազնիւը մասնակցութիւն բերած էր ցուցահանդէսի մը, որ տեղի կ’ունենար Պոլսոյ հին թաղերէն Օրթագիւղի մէջ: Ցուցահանդէսին վայրը պատմական բաղնիք մըն էր: Նկարչական յաջող գործեր էին բոլորն ալ, որոնք զետեղուած էին վերաշինութեան ենթարկուած բաղնիքին լափիւրինթոսի նմանող անցքերուն ու սենեակներուն մէջ: Ազնիւին թոռնուհին՝ Լուսինը զիս կ’առաջնորդէր․ անշուշտ նախ կեցանք իր մեծ մայրիկին նկարին առջեւ. ան զետեղուած էր գուռի մը վերեւ: Լուսին հետաքրքիր կը հարցնէր, թէ ի՞նչ էր այս մարմարիոնէ խոշոր քարը: Պատմեցի, թէ նախապէս մարդիկ կը լոգնային այսպիսի ընդհանուր տեղեր. անշուշտ դժուար էր արդիական կեանքի մը մէջ ծնած փոքրիկ աղջկան պատմել այս մէկը: Յանկարծ յիշողութիւնս զիս տարաւ հեռու անցեալ․ ես այդ պահուն թէ կը հետեւէի Լուսինին արագ շարժումներուն, թէ պտոյտ մը կ’ընէի մեր ժամանակի բաղնիքներուն մէջ․․․:

– Էլիզամ, հաֆթայա պիր համամ սէֆասը եաբալըմ օլուխ-չօճուխ, պիզիմ Սամաթիատաքի Հաճը Գատըն համամընա կիտելիմ (Էլիզա՛ս, գալ շաբաթ տղոցմով միասին սանկ բաղնիքի քէֆ մը ընենք, Սամաթիոյ Հաճը Գատըն բաղնիքը երթանք):

– Հա՛, քա խնամի, ի՜նչ աղուոր կ’ըլլայ, նայէ՛ էս տօլման իլէն փլաքին (ճերմակ լուբիայի ուտելիք՝ ձէթով եփած) կը բերեմ:

– Է՜հ, աղանըն էլի թութուլմազ պէն տա պէօրէք աչայըմ, պիր տէ քուրու քէօֆթէ (Էհ, աղային ձեռքը չի բռնուիր, ես ալ խմորով պէօրէք շինեմ ու չոր (տապկուած) քէօֆթէ):

– Օ՜հ, տատընտան եէնմէզ (Օհ, համէն չ’ուտուիր):

Որոշուած օրը, առաւօտուն, բոլորս կը հաւաքուէինք Նազիկ մեծ մօրս դրան առջեւ ու շաղակրատելով կ’երթայինք դէպի բաղնիք: Դրացիները կը ձայնէին.

– Քալէ, Նազիկիմո՜ւ, համամա կիտիեօրսունուզ, իքի թաս սու տա պիզիմ իչին տէօքիւնիւն (Բաղնիք կ’երթաք, երկու թաս ջուր ալ մեզի համար թափուեցէք):

– Նազի՛կ խաթուն, քէֆդ տեղն է, հաւաքեր ես թոռնիկներդ:

Նազիկ մեծ մայրիկս անձայն քալել կը շարունակէր, սակայն մենք կը լսէինք քիթին տակէն ըսածները․

– Սանքիմ պիլիրսին քի սարայա կիտիյօրուզ, հէփիսինին կէօզու իւսթիւմիւզտէ (Կարծես պալատ կ’երթանք, բոլորին աչքը մեր վրան է):

– Պանա պա՛ք, կըզ, կէլի՛ն, ագշամա ծաղկազարդ եաքասըն (Ինծի նայէ՛, աղջի՛կ, հա՛րս, գիշերը ծաղկազարդ վառէ):

Բաղնիքը նախ կը մտնէինք չափաւոր տաքութեամբ տեղ մը. հոն մերինները այնպէս մը կը լուային մեզ, որ կը կարծէինք, թէ մեր մորթը տեղէն պիտի ելլէ: Կաս-կարմիր դուրս կ’ելլէինք, աւելի պաղ տեղ մը, ուր հոն մեզի կը սպասէին համեղ ուտելիքները:

Բաղնեպան կիները շատ տարօրինակ կը թուէին ինծի․ կու գային եւ իրենց բաժինը կ’առնէին ուտելիքներէն ու յետոյ «էլինիզէ սաղլըք» (ձեռքերնուդ դալար), կ’ըսէին: Այս կիները շատ գէր էին. կը խորհէի, թէ բոլոր յաճախորդներուն կերակուրներուն մասնակից ըլլալու արդիւնքն էր ասոր պատճառը․․․: Մէյ մըն ալ սոսկալի ձայնով կը խօսակցէին ու իրենց թասերը յանկարծ գետին կը նետէին․

– Հայտէ՜, հանըմլա՛ր, չապուք-չապուք սաաթ եաքլաշըեօր… (Տիկիններ, շուտ-շուտ, ժամը կը մօտենայ):

Աւելի վերջ սորվեցայ, թէ որոշ ժամէ մը վերջ բաղնիքը պիտի յանձնուէր այր մարդոց տրամադրութեան:

Մօրմէս զատ գրեթէ բոլորը կը մտնէին բաղնիքին ալ աւելի տաք մէկ բաժինը, եւ հոնկէ կ’ելլէին կարծես արեւէն այրած տարօրինակ կարմիր գոյնով մը: Այս մէկը զանոնք շատ երջանիկ կ’ընէր, կ’ըսէին՝ «Աքչա-փաքչա օլտուք» (ճերմակ՝ մաս-մաքուր եղանք):

– Օ՜, սուրաթըդ օրթա ելաւ (երեսդ մէջտեղ ելաւ):

Յետոյ կարգը կու գար մեր ամենէն սիրած պահուն. կազոզ պիտի խմէինք պաղշքելու համար:

Բաղնիքին մէջ յաճախ աչքերս կը սեւեռէի դէպի վեր, քանի որ բաղնիքը կը բաղկանար քանի մը գմբէթներէ. մէջտեղը խոշոր գմբէթ մը ու քովնտի փոքր գմբէթներ: Անոնց վրայ գտնուող ապակեայ ծակերէն արեւու ճառագայթները ներթափանցել կը ջանային: Երազային էր բաղնիքի մթնոլորտը, շոգիներու ընդմէջէն կրնայինք տեսնել մէկզմէկ: Կիները փաթթուած էին փէշթեմալներով (ղենջակ):

Այսօր բաղնիքները կը գործեն Պոլսոյ մէջ, սակայն այլեւս անոնց գրեթէ մեծամասնութիւնը զբօսաշրջիկներու հետաքրքրութեան առարկայ է: Օտարները կու գան ոչ թէ լոգանք առնելու, այլ ապրելու պատմական այդ մթնոլորտը:

Ինչպէս որ շատ մը աւանդութիւններ թաղուեցան պատմութեան էջերուն մէջ, բաղնիքներն ալ թաղուեցան մեր յիշողութեան էջերուն մէջ: Մեզմէ շատ քիչեր կը յիշեն, նոյնիսկ յիշողներն ալ կարծեմ չեն ուզեր յիշել, ու կ’ըսեն․

– Ամա՜ն, ճանըմ, ատիկա ի՞նչ էր, մարով ձագով կ’երթայինք, հէլէ մանչ զաւակները… բաղնեպան կնիկը կը վռնտէր ըսելով․

– Պապասընը տա կէթիրէյտին (հայրն ալ բերէիր):

․․․Լուսինը կը շարունակէր ձեռքէս քաշել.

– Անի մամի՜, նայէ՛, հոս ալ ծորակ մը կայ, սակայն ջուր չի վազեր:

Ցամքեցաւ ամէն ինչ։ Արդիականութիւնը անշուշտ հարստութիւն մըն է, արդի լաւագոյն պայմաններուն մէջ ապրիլ ու թաղուիլ հանգստութեան մէջ. մոռնա՞լ անցեալի մէջ ունեցածներդ, սակայն անցեալը չէ՞ր, որ կերտեց քեզ ու բերաւ այսօր:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱԿԱՉԻ ԸՆԿԵՐՈՒՀԻՆԵՐ

Գծանկար՝ Սիրան Աւընեան Ամպարճեան

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

– Կը յիշէ՞ք Կաղանդի սճուխները,- եւ բոլորը կը սկսին սրտանց խնդալ:

Այսպիսի բառեր միայն այդ ընկերուհիներուն յատուկ բառարանին մէջ իմաստ ունին․ անոնցմէ ամէն մէկը գեղեցիկ յուշերով շաղախուած է: Այդ բառերը, որպէս իմաստ, թէեւ շատ շատերու անհիմն երեւին, բայց իրենց համար պահեր են՝ գործ, ուրախութիւն եւ անկեղծութիւն:

– Աղջիկնե՛ր, Կաղանդը կը մօտենայ, ի՞նչ ձեռայիններ պիտի պատրաստենք:

– Չմոռնանք նաեւ գրաւորներէն ետք ընել, որպէսզի փոքրիկները կարենան հանգիստ մտքով գալ:

– Այսինքն՝ հատ մը իրենց աշխատանքին համար իբրեւ պատրաստութիւն, հատ մը որպէս նուէր, իսկ ուրիշ մըն ալ՝ ուտելու:

– Է՛հ, չըսէ՞ք, այս շրջանին տուն երթալ չկայ, տնեցիները մեզ Առաջնորդարան պիտի ղրկեն:

Եւ կրկին խնդուք մը կը սկսի:

– Ո՛չ, ճանըմ, ե՞րբ մնացեր ենք հոն: Մեր տուները կը տանինք, գիշերները, եւ կամ գործի, դպրոցի ժամերուն մեր այս պարտականութիւնները կը կատարենք:

– Ի՞նչ պիտի պատրաստենք ուտելիքի։

Անոնցմէ մին շատ արագ տնակի մը կաղապարը կը գծէ, կը կտրէ եւ վրան կը փակցնէ Կաղանդը խորհրդանշող նշաններ:

– Վրան շաքարները շարենք, թուղթերու մէջ փաթթուած,- ձայն կու տայ ուրիշ մը:

– Սիրտեր, ծառեր Կաղանդի գոյներով, եւ չմոռնանք ճերմակը, որպէս ձիւնածածկ տանիք:

– Աղջիկնե՛ր, ասիկա օրացոյցը կ’ընենք եւ տակէն երեսունմէկ հատ շաքար եւ շոքոլայ, թուղթերու փաթթուած, կը կապենք:

– Հահա, այսինքն սճուխներ շաքարէ եւ շոքոլայէ եւ ոչ ընկոյզէ եւ խաղողի ռուպէ:

– Ի՞նչ… հարիւրյիսո՞ւն պզտիկի, է՛հ, – հաշուապահուհիին սիրտը կը փրթի,- երեսունմէկով եթէ բազմապատկենք…:

Բոլորին աչքերը խոշոր բացուած եւ պահ մը սառած են․ բարձրաձայն խնդուքի սինֆոնի մը կրկին կը սկսի:

Հսկայական աշխատանք իրենց կը սպասէր, իրենց տնային եւ այլ գործերուն կողքին:

– Է՛հ, բոլորս ալ աշխատասէր ենք եւ գործէն փախչողը չենք,- կրկին կ’արձագանգէր յանձնախումբի ատենապետուհին, քիչ մը իրենց փաղաքշական խօսքեր ուղղելով եւ զիրենք քաջալերելով․- հիւսքի նման, վերէն կը սկսինք եւ ամէն մէկ շաքարին եւ խաղալիքին կը կապենք ժապաւէն մը, ճիշդ ինչպէս ժամանակին մեր մայրերը մեր մազերը կը հիւսէին: Մի քանի հարազատներու ալ լուր կու տանք, որ օգնեն, եւ վերջ:

– Իսկ նուէ՞րը։ Եկէք, Կաղանդ Մամայէ եւ Պապայէ տիկնիկներ շինենք, աղջիկներունը՝ զատ, տղոցը՝ զատ․ լաւ է, այս անգամ վարդագոյնի ու կապոյտի հարց չունինք․ իսկ եթէ փափաքող ըլլայ՝ կը ծախենք, եւ այս ձեւով մուտք կ’ըլլայ նաեւ միութեան: Ուրեմն՝ երկուհարիւր կտոր: Եթէ մենք ձեւենք, մեր միութեան աշխատանոցն ալ կը կարէ: Ո՛հ, այս տօնական օրերուն, դժուար թէ հասցնեն, ցուցահանդէսի պատրաստութիւն կ’ունենան եւ այդ պզտլիկ-մզտլիկ ձեռայինը կարելու ժամանակ իսկ չեն ունենար։

– Ես, աղջիկնե՛ր, այո, ես կը կարեմ, հոգ մի՛ ընէք,- կարէ հասկցող մը, անոնց կրտսերագոյնը, երեք զաւակի տէր մայր մը, որ այդ օրերուն իր կիսատ մնացած պաքալորիայի քննութիւններուն կը մասնակցէր, տեղէն ցատկելով ըսաւ:

Իսկ հեքիաթներն ու պատմութիւննե՞րը․ բոլորն ալ պատմելու ձիրքը ունին եւ հերթով կը ստանձնեն այդ հրաշալի պարտականութիւնն ալ: Այսպէս, «Մանկաշխարհ»ը յղացուած էր մանկապարտէզի փոքրիկներուն համար, որ այնքան յաջողութիւն գտաւ եւ համբաւ ունեցաւ գաղութին մէջ, որ մինչեւ իսկ նախակրթարանի եւ միջնակարգի աշակետները սկսան մասնակցիլ անոր:

Այդ օրերուն ձեռնահեռաձայնի այսքան բազմապիսի գործածութիւն չկար․ այդ գործիքը միայն որպէս հեռաձայն կը գործածուէր, ոչ իսկ համացանցային խաղեր կային կամ իրարու կապուելու միւս միջոցները, որոնք այսօր կը մաքնիսացնեն մեծէն պզտիկին ուղեղն ու մարմինը: Եղած բաները համակարգիչի խաղերն էին միայն․ ծնողները մտահոգ էին ատով, մէջը ըլլալով մենք, որպէս ծնողք, եւ կը փորձէինք փոքրիկները քիչ մը հեռացնել, քիչ մը աւելի կարեւորին եւ դաստիարակչականին մօտեցնել․ ինչպէ՞ս կարելի ըլլար գրաւել անոնց սէրն ու հետաքրքրութիւնը՝ այս էր նպատակը մեր յանձնախումբին, որ այդ միտքը յղանալով նախաձեռնեց «Մանկաշխարհ» շաբաթօրեայ ձեռնարկին իրականացման: Հոս մանուկները պիտի կարենային քիչ մը թռիչք տալ իրենց երեւակայութեան, քիչ մը հեքիաթային մթնոլորտի մը մէջ ըլլալ, ընկերներով շրջապատուած, իրենց փոքրիկ ու նրբիկ ձեռքերով գեղեցիկին արտադրումին ձեւը պիտի սորվէին ուրախութեամբ:

Իսկ հրաւէրի՞ համար: Մէկ-երկու հոգին եթէ լսէր՝ արդէն հարիւրի կը հասնէր թիւը:
Ամէն մէկ ձեռնարկի աւարտին, կարծես վազքի՝ մարաթոնի մը մասնակցած ըլլային: Ուժաթափ կը նստէին յանձնախումբին անդամներն ու օգնականները, նոյնիսկ խօսելու սիրտն ալ շոգիացած կ’ըլլար․ ուրախութեան եւ յաջողութեան սուրճը կ’ըմպէին: Նոյն վայրկեանին արդէն ճարպիկ գանձապահուհի-հաշուապահուհին տեղեկութիւն կու տար զուտ նիւթական շահուն մասին, որ այնքան վեր չէր դասուեր բարոյական յաջողութենէն:

Եւ այսպէս, «դափնեպսակ»ով մը կ’աւարտէր ամէն մէկ ձեռնարկ, որ երեք ժամ տեւողութիւն կ’ունենար: Երբեմն երեքը կ’ըլլար չորս: Ամէն մէկը նիւթի մը շուրջ կ’ըլլար՝ երաժշտութեան, գիրք կարդալու օգտակարութիւններուն, առողջապահութեան, սննդականոնի, մաքրութեան եւ ընկերային այլ հարցերու մասին:

Այս իւրայատուկ ոճով ձեռնարկը շատերու կողմէ կրկնուեցաւ, բայց չեմ կարծեր, որ այս նոյն մթնոլորտով էր։ Տարիներ ետք, երբ Կակաչի ընկերուհիներուն տնային եւ կողմնակի այլ պարտականութիւնները աւելի ծանրացան, կրճատեցին զայն եւ կեդրոնացան միայն փոքրիկ աղջիկներու վրայ:

Ժողովի մը ընթացքին ընդունուեցաւ մանկամսուրի նորոգութեան հարցը, որ հիմնական երազն էր այդ ընկերուհիներուն՝ ունենալ քաղաքին ամենալաւ կահաւորուած մանկամսուրը։ Փոքրերուն խնամքն ու հոգատարութիւնը շատ լաւ կը կատարուէին, շնորհիւ պաշտօնեայ ուսուցչուհիներուն, բայց կը մնար նորգութեան հարցը: Երբ սկսաւ մանկամսուրը պարպուիլ եւ նորոգութեան գործը սկիզբ առաւ, յանձնախումբին ալ գործին ուղղութիւնը փոխուած էր արդէն․․․:

Կակաչի ընկերուհիները բացման հանդիսութեան սրտաբուխ եւ իւրայատուկ ոճով նուէրներ ընելու չտատամսեցան, հակառակ բոլոր բարերարներուն եւ յատուկ յանձնախումբին, որ յանձն առած էր շինարարութիւնը: Սրտով եւ հոգւով կրցան նորոգել այդ հնամաշ տարիներու կառոյցը: «Մանկաշխարհ»էն հաւաքուած լումաները եւ փոքրիկներուն հոգիներուն մէջ դրոշմուած ուրախութեան վարդերուն սերմերը բաւարար չէին հսկայ ծախսը գոցելու, բայց շնորհիւ միութեան վերին մարմիններուն եւ բոլոր խաչուհիներուն օժանդակութեան, ինչպէս նաեւ՝ բարերար երկրաչափին, կատարուեցաւ այդ հրաշալի նորոգութիւնը:

Յանձնախումբին փափաքով մանկամսուրը մասնաւոր անունով մըն ալ օժտուեցաւ: Որքան ալ պատերազմին քանդուեցաւ ռումբերու պատճառաւ, բայց մինչեւ օրս կը գործէ՝ Կակաչ մանկամսուրը, տարբեր երդիքի տակ, եւ միեւնոյն միութեան տարբեր խաչուհիներու ձեռամբ հոգ կը տարուի անոր: Իսկ մենք, Կակաչի ընկերուհիներս, թէեւ ամէն մէկս տեղ մը կը գտնուինք, բայց շնորհիւ համացանցին կը շարունակենք յարաբերիլ, մեր ոսկի ապարանջանի նման փայլուն եւ ամրապինդ խումբի հարազատութիւնը պահել, վերապրելով անցեալի մեր ուրախ եւ մտերմիկ պահերը:

Ընկերուհիները ոչ մէկ ատեն նուաստացուցած են զիրար, ոչ մէկ օր զգացած են ընկերային խաւի տարբերութիւնները․ ան վկայականի տէր է, միւսը՝ ոչ, ան չեմ-գիտեր-ինչեր ունի, միւսը՝ ոչ: Նպատակ ունէին միութեան շահը, զոհողութիւնը, սէրը, որովհետեւ մանկութենէն եղած էին արծուիկ, յետոյ՝ պատասխանատու սոյն միութեան մէջ, նոյն այդ հողին վրայ, ուր կերտուած էր նախկին, հին կեդրոնը․ հոն՝ այն մասը իրենց մանկաշխարհն ու փոքրիկ հայրենիքն էր: Հոնկէ կու գային տարիներու ընթացքին իրենց սորված եւ հոգիներուն մէջ դրոշմած արծուիկին դաւանանքն ու երդումը:

Ամէն մէկը իր ունեցած կարողութիւնը ի շահ միութեան կը դրսեւորէր, իր գիտելիքն ու փորձառութիւնն ալ ի սպաս իր ընկերուհիներուն կը ծառայեցնէր ու արծաթեայ ամանով մըն ալ կը հիւրասիրէր բոլոր փոքրիկները:

Պատահէր, որ զգային, թէ իրենցմէ մէկը անտրամադիր էր, չէին հարցներ, թէ ի՞նչ ունէր ան, այդ օր նիւթը կը տարբերէր եւ կատակներու շարաններ կը սկսէին, որպէսզի իրենց վիրաւոր մէկ ընկերուհիին հոգեկանը փոխէին:

Իսկ եթէ նիւթականի պէտքը ըլլար, բոլորն ալ այրի տիկնոջ լումային օրինակին հետեւելով այդ բացը կը գոցէին, առանց դպնալու պահուած միւս գումարին, որ օրին մէկը նորոգութեան պիտի յատկացուէր:

Ունէին նաեւ իրենց գոյքապահը, որ շատ կոկիկ կը պահէր եւ տէր կ’ըլլար ամէն մէկ առարկայի: Նոյնիսկ եթէ հլունի հատիկի մը պահանջքը զգային, ան կը գիտնար, թէ հատիկը որ ծակը պահուած էր:

Բոլորը ունէին իրենց տարբեր մասնագիտութիւնները եւ պաշտօն ստանձնած էին մանկամսուրի մը յանձնախումբին մէջ։ Շատ շատերու հաճելի չէր թուեր եւ ոչ ալ փափաքելի պաշտօն մըն էր ստանձնուածը: Միակ բանը, որ մէջերնին միեւնոյնը կը մնար, մանուկներու նկատմամբ իրենց ունեցած մայրական սէրն ու գուրգուրանքն էր:

Մանկաշխարհը ամբողջ երեք ժամ հայ փոքրիկը կամ պատանին ձեռայինով պիտի զբաղեցնէր, պատմութիւններ մտիկ պիտի ընէին անոնք, պիտի հիւրասիրուէին, մտքի խաղեր պիտի խաղային, բան մը, որ այդ տարիներուն՝ 2003-2013 թուականներուն մեր քաղաքին մէջ որեւէ տեղ գոյութիւն չունէր:

Տակաւին, հրաւէրի համար ալ պզտիկ շաքար մը կը զարդարուէր եւ կը ղրկուէր փոքրիկին անունով, որուն գինը շատ նպաստաւոր կ’ըլլար, որպէսզի ամէն փոքրիկ կարենար մասնակցիլ: Վարչութեան ատենապետուհին կը բերէր իր պատրաստած ձեռայիններէն նմոյշներ, ամէն մէկը իր կարծիքը կու տար, եւ կը սկսէր վազքը ծանր աշխատանքին: Հազիւ երկու հոգիի լուր տրուէր, արդէն իսկ մի քանի օրուան ընթացքին աշխատողներուն թիւը կը հասնէր հարիւրի:

Մինչեւ օրս Կակաչի ընկերուհիները սերտօրէն կապուած են իրարու, ոսկի օղակը մնացած է այդ ընկերուհիներուն միջեւ, թէեւ բաժանումը արդէն վեցերորդ տարին ալ թեւակոխեց: Երբ համացանցի շնորհիւ խումբով մը կապուին իրարու, կրկին այդ ընկերային, տաքուկ եւ ջերմ մթնոլորտը կը տիրէ իրենց զրոյցին, որ վստահաբար անկեղծութեան վրայ հիմնուած է:

Երկինքէն խնձոր չէ, որ պիտի իյնայ հիմա, այլ՝ մկրատ եւ թուղթ, անոնք ալ պիտի նուիրեմ իմ սիրելի Կակաչի ընկերուհիներուս:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՆՈՐ ՏԱՐԻՆ ՈՒ ՏԱՐԵԴԱՐՁՍ

ՏԻՐՈՒԿ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Տարուան վերջին օրերուն ձեռքէն բռնած հաճելի իրարանցումը դպրոցէն ներս ազատօրէն կը զբօսնուր։ Տօնական մթնոլորտը առանց արտօնութեան դասարան կը մտնէր եւ գրկաբաց կը դիմաւորուէր։ Դասի տրամադրութիւնը Կաղանդ Պապային ոտնաձայնը լսելով անհետացած էր։ Ծնունդի աւետիսէն առաջ հասած երկա՜ր արձակուրդի աւետիսը տաքուկ բոյն մը հիւսած էր ուսուցիչներուն եւ աշակերտներուն ծիծաղներուն մէջ, մինչդեռ «սարդոստայն»ի մէջ բանտարկուելու զգացումով ճնշած էր կարգ մը ծնողները։

Առաւօտները տօնական երգեր երգելով դասարան մտնել առաջարկեցի աշակերտներուս։ Անոնց խանդավառութիւնը այնքան վարակիչ եղաւ, որ տնտես մայրիկներն անգամ սկսան ձայնակցիլ անոնց, իսկ Դեկտեմբեր քսանին, տարեդարձս ըլլալը իմացող աշակերտուհիներէս մէկուն նախաձեռնութեամբ, Նոր Տարուան երգերուն փոխարէն, տարեդարձի երգեր երգեցին անոնք։ Միեւնոյն աշակերտուհին, կարմիր պահարան մը ձեռքին, մօտեցաւ, փաթթուեցաւ մէջքիս ու ըսաւ․

– Մեծ մամայիս հետ գրեցինք քարտը, օրիո՛րդ, բայց մէջի գծագրութիւնը մինակս գծեցի ու ներկեցի։

Դասարանի քսանմէկ ձագուկներս փոթորկող անակնկալով վազեցին քովս եւ քաղցրահամ հրմշտուքի ու շնորհաւորանքի տարափով ջերմացուցին օտարութեան հողին մէջ մսած արմատներս։

Քարտին մէջի անուշ խօսքի ու մաղթանքի չափածոյին տակ տարեդարձի մոմը մարելու պատրաստ, եռագոյն հագուստով իշխանուհին ես էի, որ աշակերտներուս համար Հայաստանը կը մարմնաւորէի թերեւս։ Այս բոլորէն անդին, քարտին վրայի «Joyeux Noël» գրութիւնն ու Նոր Տարուան պատկերը յուշերուս դռները բացող բանալիներ եղան, ու զիս փոխադրեցին հոն, ուր վառ գոյներով ներկուած էր ամէն իր։

Ահաւասի՛կ, տարիներ ետք, Կաղանդն ու տարեդարձս դարձեալ խճճուած դէմս ելան եւ ինծի յիշեցուցին, թէ ինչպէս մինչեւ տասներկու տարեկանս Կաղանդի գիշերը կը տօնէինք տարեդարձս։ Ամէն անգամ, որ մօրմէս տարեդարձի կարկանդակ ուզէի՝ «Նոր Տարիին գիշերը պիտի տօնենք տարեդարձդ, աղջի՛կս», կ’ըլլար մօրս պատասխանը։ Մեծ մայրս ալ ետ չէր մնար ու թաքուն ժպիտով մը կ’աւելցնէր՝ «Օրը-օրէն անհամբեր ես։ Ս. Ծնունդէն վերջ պէտք էր ծնէիր, չկրցար համբերել եւ Կաղանդէն առաջ ծնար։ է՜հ, հիմա քիչ մը համբերէ՛»։ Երբ վրդովէի ու երեսս ծռէի, մայրս գլուխս կը շոյէր՝ «Դուն մեր Կաղանդին նուէրն ես, մի՛ նեղուիր։ Կաղանդին օրը երկո՛ւ հատ կաթօ պիտի շինեմ քեզի համար», ըսելով կը փորձէր թեթեւցնել ճնշող նեղութիւնս։

Նոր Տարուան ու տարեդարձիս սերտ կապերը վերջապէս խզել յաջողեցայ ճեմարանական օրերուս։ Դասընկեր-դասընկերուհիներով տարեդարձ տօնելու համար ոտք կոխեցի եւ ի վերջոյ ծնողքս համոզեցի, սակայն տարեդարձիս տօնակատարութեան սկիզբէ՜ն մինչեւ վերջ մեծ մայրս անկիւնը նստած՝ պահակի դիրքով մեզ կը հսկէր․․․։ Բոլորը զինք ձեւով մը կը ճանչնային ու վերապահութեամբ կը շարժէին։ Մանաւանդ անոր ձայնին ու ոճին ծանօթ էին, որովհետեւ տան մէջ հեռաձայնին պատասխանող սանթրալիստն էր ան։ Ինծի եկած հեռաձայնները նախ սանսիւրէ կ’անցընէր ու յաջող հարցաքննութենէ մը ետք կը փոխանցէր ինծի, բայց իմ ու խօսակիցիս զրոյցը ԱՅԲէն մինչեւ Օ-ՖԷ ամբողջութեամբ կը լսէր․ «Է՜հ, աղջիկ զաւակը միշտ պիտի հետապնդուի, թէ ո՛չ…», յաճախ կը կրկնէր։ Կը յիշեմ, թէ ինչպէ՛ս պսակիս օրը արցունք թափեց․ «Փա՛ռք Աստուծոյ, աղջիկ զաւակը տիրոջը յանձնեցինք», կրկնեց ու շուրջպար բռնեց։

Չե՛մ մեղադրեր․ ջարդ տեսած ու կեանքի դառնութիւնը համտեսած՝ խիստ, քմահաճ, միեւնոյն ժամանակ զուարթախոհ այրի մըն էր մեծ մայրս։ Տարեդարձներուս, հանդէսներուս եւ ուրախ առիթներուս անպայման հարսի մը օժիտին մէջ դրուելիք նուէր պիտի նուիրէր ինծի ու ամիսներ շարունակ մեզի այցելող հիւրերուն՝ «Անահի՛տ, առած նուէրս բե՛ր, թող տեսնեն», ըսելով մօրս պիտի հրահանգէր, ապա ինքնագոհ պիտի ցուցադրէր իր նուիրած թանկարժէք նուէրը։ Այդ նուէրներէն արծաթ դգալ-պատառաքաղները մինչեւ օրս աչքի լոյսի պէս կը պահեմ եւ հիւրասեղանը շտկած կամ հաւաքած պահուս անոնց հայելի մակերեսէն մեծ մօրս թաքուն ժպիտը կը նշմարեմ ու լուացած պահուս անոնց շփումէն յառաջացող զնգոցին մէջէն՝
«Տիրո՛ւկս, ասոնք չեն հիննար, կը մնան», խօսքը կը լսեմ։

Մեծ մայրս անհամար յիշատակներ ետին ձգելով երկա՜ր տարիներ առաջ հեռացաւ մեզմէ։ Զարմանալին այն է, որ տարիները մոռացութեան մատնելու փոխարէն անյայտ ճամբաներէ եւ աւելի շեշտուած դէմս կը հանեն ու կը վերակենդանացնեն մեծ մօրս հոգեվարքի մէջ եղող յիշատակները։ Ահա թէ ուրկէ՜ ուր զինք պիտի յիշէի այսօր։ Կ’երեւի Կաղանդի օրով հոգին ողորմութիւն ուզեց։

«Լոյսերու մէջ թող հանգչի հոգիդ, Նէնէ՛»։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԿԱՂԱՆԴ, ՀՐՃՈՒԱՆՔ

ԱՆԻ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

– Սանկ պօյ մը Բերա էլլանք, արդըխ (այլեւս) Սէն Անթուանին սիւսերը (զարդ) դրած են:

– Այո՛, թանթիկ, էրթանք, ի՜նչ կ’ըլլայ, հայտէ՜, հայտէ՜:

– Քա՛, Ռոզա, չօճուխէն պէթէր էս, հիմա սո՛ւս, չ’ըլլար ասիկա:

Ա՜խ, ինչպէ՞ս անձայն կենայի, ահաւասիկ տարւոյն ամենահրաշալի օրերը եկած, հասած էին: Մենք հանդերձ ընտանեօք նախ պիտի այցելէինք Սէն Անթուան եկեղեցին, որ Բերայի կաթողիկէ խոշոր եկեղեցին էր: Աստուա՛ծ իմ, ի՜նչ հրաշալի կը զարդարէին այդ տարիներուն, քանի որ Պոլիս դեռ շատ ալ ծանօթ չէր Նոր Տարուայ զարդարանքին: Մենք յատկապէս կ’երթայինք այցելելու Յիսուս մանուկին մսուրը․ հոն էին Մարիամ Աստուածածինը, նշանածը՝ Յովսէփը, մսուրին մէջ մանուկ Յիսուսը եւ կենդանիները: Քիչ անդին զետեղուած էին մոգերուն կերպարները՝ իրենց նուէրներով: Խոշոր աստղ մը կը փայլփլէր մսուրին վրայ: Գոյնզգոյն լոյսեր աչք կը քթթէին մեզի: Տիրոջ հրաւէրը կը զգայի իմ մանուկ սրտիս մէջ: Կարծես բոլորը միաբերան կ’աւետէին արդէն Փրկչին ծնունդը: Մայրս եւ մօրաքոյրս կը պատմէին, թէ ինչպէ՛ս պատահած էր այն հրաշալի դէպքը, որ պիտի փոխէր աշխարհի հայեացքն ու համայն մարդկութիւնը պիտի լեցուէր Յիսուս մանուկէն ցոլացող խաղաղութեան հրաւէրով:

Եկեղեցիէն ելլելէ վերջ հրաման ունէի դիտելու զարդարուած ցուցափեղկերը, միայն թէ «պան մը թութթուրմիշ» (տեսածը ուզել եւ պնդել, որ առնուի) չընէի: Հոն էր ճաբոնական պազարը. Աստուա՛ծ իմ, ի՛նչ հոյակապ խաղալիքներ զետեղուած կ’ըլլային, որոնք կը հմայէին մեզ նման փոքրիկները, սակայն այդ եւրոպական խաղալիքները գնելու առիթը երբեք չենք ունեցած:

Ձեռքս եւ քիթս ցուցափեղկին փակցուցած ու անշուշտ ապշած կը նայէի խոշոր ու երկար մազերով պուպրիկներուն, չուֆ-չուֆ ձայն հանող շոգեկառքին, կապարէ զինուորներուն եւ զանազան այլ բաներու: Երբ կը սկսէինք յառաջանալ Իսթիքլալ պողոտայէն դէպի Թիւնէլ, յաճախ գլուխս ետիս կը մնար, ու մայրս կարծես քաշկռտելով կը հեռացնէր զիս: Օ՜, թէ՛ կը հեռանայի Յիսուս մանուկէն եւ թէ խաղալիքներէն: Սակայն մանուկ ըլլալ որքա՜ն հրաշալի բան է. քանի մը վայրկեան վերջ արդէն մոռցած կ’ըլլայի բոլորը: Թիւնէլին մէջ տուն վերադառնալու ուրախութիւնը կը պատէր զիս: Հոգ չէ՛ր, եթէ չունենայի եւրոպական խաղալիքներ: Ես ունէի իմ տաքուկ ընտանիքս եւ անոնց մարմնացած սէրը:

Այո՛, տաքուկ էր ընտանիքս, տաքուկ էր մեր տունը իր զոյգ վառարաններով: Յախճապակիէ վառարանը կը գտնուէր տան վերնայարկը, իսկ միւսը՝ վարը: Մերինները երկուքն ալ կը վառէին: Տօնածառերն ալ արդէն զոյգ էին. վերնայարկինը պարտէզի եղեւինն էր արդէն, որ կու գար զգեստաւորուելու, իսկ վարինը՝ փոքր, շինծու ծառ մը, բայց լաւ կը յիշեմ, որ մայրս որքա՛ն կը սիրէր այդ պտլիկ ծառը ու որքան ուրախութեամբ կը զարդարէր զայն յաճախ իմ ձեռքէս բռնելով: «Ամէն մէկ ճիճի (զարդ) Յիսուս մանուկին ճառագայթն է,- կ’ըսէր,- տեսա՞ր, աչք կը քթթէ մեզի»:

Այսօր ամէն տուն ունի իսկապէս հրաշալի տօնածառ. տղաքը գրեթէ ամէնքն ալ տէր են ահագին խաղալիքներու: Տուները զարդարուած են շա՛տ ու շատ գեղեցիկ: Ոչ մէկ բանի կարօտը կը զգանք, սակայն կարօտ մը կայ մէջս, կարօտը անոնց, որոնք հեռացան մեզմէ: Կարօտը այն Կաղանդի սեղաններուն, որոնց շուրջ բոլորուած կը զուարճանայինք, առանց մտահոգութեան, կարօտը միաբերան երգուած «Հայր մեր»ին:
Ահաւասի՛կ, կարծես կը լսեմ այն երգը, որ մեզ սորվեցուցած էր լուսահոգի մանկապարտիզպանուհի՝ Օրդ. Արմենուհի Թոռունեան.

Կաղանդ Պապան եկաւ, հասաւ լուրջ դէմքով։

Իսկապէ՜ս, Կաղանդ Պապան ինչո՞ւ լուրջ էր…:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱՄԵՄԱՒՈՐ ԹՌԻՉՔ

ՍԻՐԱՆ ԱՒԸՆԵԱՆ ԱՄՊԱՐՃԵԱՆ

Այս օրերուն, երբ օտարութեան մէջ հարազատներ կամ ընտանիքի անդամներ ունիս, միակ միջոցը, որ կը մօտեցնէ այս հսկայական հեռաւորութեան բացերը, օդակայանէ օդակայան երթալն է: Ամէն մէկ ճամբորդութեան ընթացքին ալ բան մը կը նշմարես կամ բան մը կը պատահի հետդ: Այդ մէկը յիշողութեանդ մէջ կը պահուի որպէս քաղցր, աղի կամ համեմաւոր բլիթ:

Վերջին կանչը կը յայտարարուի բարձրախօսէն, կը ցատկեմ տեղս եւ շատ արագ կ’ուղղուիմ դէպի վերելակ, որովհետեւ վարի յարկն է դարպասը: Այս մէկը գիտնալու համար տեղեկատու պաստառ մը չկար: Որքան հինցած էր օդակայանը: Ծանօթ հարցերէն առաջ շրջապտոյտէ մը վերադառնալով նոյն այս օդակայանէն Հալէպ մեկնեցանք․ բայց չէ՞ որ պատերազմի մէջ ենք տակաւին․ ասոր ալ փառք։ Այն ատեն անհաշիւ թռիչք եւ վայրէջք ու բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ կային, իսկ հիմա՝ միայն տեղացիներ:

Պարզապէս ուզեցի այս անգամ Պէյրութի ճամբով չերթալ, եւ Դամասկոսէն նախընտրեցի: Արդէն Լաթաքիայէն Դամասկոս հասնիլը չորս ժամ տեւեց:
Բարեբախտաբար ընկերութիւնը յարգեց իր ժամադրութիւնը, թէեւ հակառակը լսած էի, որ յաճախ ուշացում տեղի կ’ունենայ:

Մեզ օդանաւ փոխադրող հանրակառքին մէջ քանի մը հոգի էինք միայն: Կարծես անձնական պտոյտ մը ըլլար: Օդանաւու սպասեակները անժպիտ դիմաւորեցին մեզ, ուղղուեցայ տեղս: Պաս-պարապ օդանաւ:

Պատերազմէն առաջ Հալէպի օդակայանէն դէպի ուրիշ քաղաքներ ճամբորդելը ինծի նման հալէպցիներուն ամենէն նախնտրելին էր, նախ որովհետեւ օդակայանը շատ մօտ է քաղաքին: Որքան ալ ուրիշ շատ աւելի գեղեցիկ եւ արդիականութեամբ օժտուած օդակայաններ տեսած ըլլաս, Հալէպինը ուրիշ համ ունի, իր փոքրիկ տարածութեամբ, շատ խճողում չունենալուն, կարգ մը պաշտօնեաներու ծանօթ ըլլալուն պատճառով: Ընդամէնը մի քանի օդանաւ կ’երեւէր թռիչքադաշտին մէջ։ Ճամբորդութենէն աւելի օդակայանի ազատ շուկան դիտելն ու գնում ընելը կատարելիք ճամբորդութեանդ համեղ ափերեթիֆը կը կազմէին: Հիմա երկար-բարակ գործողութիւն է ճամբորդութիւն կոչուածը: Կամ Լիբանանէն պիտի մեկնիս, մէկ օր առաջ երթաս, պանդոկ կամ հարազատի մը տուն իջեւանիս, ետքը կանուխէն օդակայան երթաս, հռչակաւոր խճողումին չմատնուելու համար:

Ինչպէ՞ս մոռնալ 2012ի Դեկտեմբեր ամսուան սկիզբը, տօնական օրերու նախօրեակը։ Մենք ալ ուզեցինք, շատերու նման, որոնց զաւակները հեռաւոր երկիրներ մեկնած էին, Նոր Տարին տղոց հետ անցընել: Եւ երկու ընտանիք որոշած էինք Յունաստան երթալ: Առաւօտ կանուխ ինքնաշարժ մը եկաւ, որուն վարորդը շարք մը վարորդներու նման փորձառու, գիտէր, թէ ո՞ր ճամբան ապահով էր։ Անոնք այդ մեծ ռիսկը առած ուղեւորները կը փոխադրէին օդակայան եւ կարաւանի մը նման նոյն ժամուն իրարու ետեւէ կ’երթային, միասին ալ կը վերադառնային:

Հասանք օդակայան, ուր մեզի նման շատ ընտանիքներ կային: Բոլորին երեսներուն ժպիտը սառած էր, ամէն մարդ ալ չէր գիտեր՝ կրկին պիտի վերադառնա՞ր կամ ոչ։ Մէկ ճամպրուկ առած, ամէն ինչ թողած էինք, քանի մեզմէ առաջ գացողները տակաւին չէին վերադարձած: Շէնքերը մէկիկ-մէկիկ սկսած էին պարպուիլ, բայց անշուշտ մնացողներ ալ կային: Մէկուն պարագան միւսին չէր նմաներ: Չյուսադրող լուրերը տեղատարափ կարկուտի մեծ հատիկներու նման կը ցաւցնէին մեր հոգեկանը: Վրան ալ՝ առեւանգում, ռումբերու ձայն, զարկ․ որոշ թաղեր եւ ճամբաներ սկսած էին գոցուիլ․ բայց եւ այնպէս շատ մը մարդիկ մնացին, տոկալով եւ ծով համբերութեամբ շարունակեցին իրենց առօրեան: Փուլ առ փուլ օղակը նեղցաւ․ իւրաքանչիւր փուլ կուլ կու տար շատ շատերու կերտած երազներն ու տարիներու հսկայական աշխատանքը…:

Մերը պարզապէս պտոյտ մըն էր մեր տղոց քով, եւ ետ պիտի դառնայինք։ Ամէն մէկը մնալու կամ ճամբորդելու իր պատճառները ունէր: Ո՞վ մտքէն կ’անցընէր «գաղթ» բառը: Հալէպը ձգել՝ ինչո՞ւ այդպիսի քայլ մը առնել: Շատ շատեր օտար հպատակութեան ալ տէր էին:

Իրարու հետեւող բոլոր ինքնաշարժները ապահով հասան օդակայան: Կէսօրէ ետք ժամը երեք էր, տակաւին ոչ մէկ օդանաւ կար։ Վարորդները առաջարկեցին, որ վերադարձնեն մեզ մեր տուները: Այդ օր բոլորս մէկ ընտանիք էինք, բոլորիս ճակատագիրը միեւնոյնն էր: Իրարու նայելով որոշեցինք սպասել: Պաշտօնեայ մը բարի գտնուեցաւ եւ յոյս տուաւ, որ անպայման կու գար մեզ փոխադրելիք օդանաւը: Ոչ ոք կար օդակայանը մեզմէ եւ քանի մը պաշտօնեաներէ զատ: Կէսօրէ ետք՝ չորս: Պատուհաններէն՝ միայն ամայութիւն: Օդակայանի դռները գոցուեցան: Եթէ մինչեւ ուշ ժամեր չգար օդանաւը՝ նշան էր, որ այլեւս թռիչք չկար: Համոզուած էինք, որ առաւօտեան ետ մեր տուները պիտի դառնայինք: Բոլորս ալ ոչ յոգնած էինք, ոչ ալ անհամբեր, այլ միայն բարին կը յուսայինք:

Ժամը ճիշդ ութին պաշտօնեայ մը բերանացի յայտարարեց, որ օդանաւը հասած էր: Տասներկու ժամ անորոշութենէ ետք, իրիկուան ժամը տասին, խէրով-բարով բոլորս բարձրացանք օդանաւ եւ Լիբանան մեկնեցանք:

Վարորդները իրենց վերադարձի ճամբուն վրայ զարկի կը մատնուին, մի քանին զոհ կ’երթայ, մէջը ըլլալով մեզ բերող հայ, ծանօթ վարորդը․․․: Արդէն գէշ լուր մը կայծակի արագութեամբ կը տարածուի յատկապէս Հալէպի մասին դեղին լուրեր տարածող կարգ մը խումբերու կողմէ:

Անոնք, որոնք թրանզիթ էին, ինծի նման հոս-հոն փնտռեցին գրասենեակը, ուր դէպի Մասքաթ թռիչքին տոմսը պիտի ապահովուէր մեզի համար: Հետս կային նաեւ սուրիացի երիտասարդ մը, յղի կին մը իր զաւկին հետ եւ ուրիշներ: Իբրեւ համաքաղաքացիներ իրարու հետ խօսելով, տրտնջալով ապահովեցինք մեր տոմսերը:

Երիտասարդին առաջին ելլելն էր․ շատ պաշտօնական զգեստով էր․ ալ ո՞վ գիտէ՝ ի՞նչ գործի ընդունուած էր․ երազկոտ եւ իրար անցած վիճակի մը մէջ էր։ Արդէն հազիւ այսպիսի սուրիացի երիտասարդ մը տեսնեմ, աչքերս կը լեցուին եւ սրտանց կ’աղօթեմ, յաջողութիւն մաղթելով անոր: Իսկ այդ կինը ամիսներով չտեսած իր ամուսինին պիտի միանար։ Ինք եւ ամուսինը բժիշկ էին, եւ ինք ծնողքը տեսնելու համար եկած էր Դամասկոս:

Երբ դէպի դուռ ուղղուեցանք, որ անցքէն օդանաւ բարձրանանք, օտար պաշտօնեան մէկէն հարցուց, թէ այս ի՞մ անունս էր։ Զարմանքով մը՝ «Այո՛,- ըսի,- հարց մը կա՞յ»։ «Ոչ, մեմ,- պատասխանեց ժպտելով,- պարզապէս ասիկա իմ քաղաքիս անունն է»։ «Իսկ ուրկէ՞ ես դուն», հարցուցի։ Պատասխանը եղաւ`«Ֆիլիփփին»: Ետեւս շարան մը ճամբորդ ինծի կը սպասէր, թէ ոչ կարծեմ զրոյցի մը նիւթին պիտի վերածուէր «Սիրան» անունը: Բայց շատ անուշիկ ժպիտ մը գծեց այդ հարցումը հոգիիս մէջ:

Գլուխս յենած պատուհանին, ականջակալներով կը հետեւիմ ֆիլմի մը, իսկ երբեմն ալ հիացած կը հետեւիմ պատուահանէն վար, դէպի երկիր, սեւթաւշեայ կտաւներուն վրայ թափուած եւ գեղեցիկ շարուած ոսկի հլուններուն:

Ֆիլմը հնդիկ երիտասարդ տղու մը գործի յաջողութեան եւ ձգտումին մասին է, որ իր ընտանիքին ճաշարանը կ’աշխատի, անիրաւ պատճառներով իրենց ճաշարանը կ’այրեն, մայրը կը մահանայ եւ ինք իր հօրը եւ ընտանիքի միւս անդամներուն հետ կը մեկնի Լոնտոն, ապա՝ Ֆրանսա։ Հայրը ֆրանսական գիւղաքաղաքի մը մէջ մեծ գումար յատկացնելով մէկաստղանի ֆրանսական ճաշարանի մը դիմաց հնդկական ճաշարան մը կը բանայ, եւ իր դիւանագիտութեամբ եւ տղուն ձիրքով, որ ժառանգած էր մօրմէն, ճաշարանը յաջողութիւն կը գտնէ: Բայց տղուն երազը աւելին է։ Գիշեր-ցերեկ կ’ուսումնասիրէ, կը կարդայ եւ փորձեր կ’ընէ տարբեր երկիրներու խոհանոցներու պատկանող տեսակաւոր ճաշերու եւ անուշեղէններու պատրաստութեան: Տղան կը փափաքի այդ ֆրանսական ճաշարանը աշխատիլ որպէս շեֆ, պարզապէս կ’ուզէ չապաւինիլ միայն հօրը նիւթականին, ու ինքն ալ իր երազները կ’իրականացնէ իր աշխատանքով: Շատ դժուարութիւններէ ետք, շնորհիւ իր հմտութեան, այդ ֆրանսական ճաշարանը կը ստանայ երկրորդ Michelin աստղ մըն ալ: Տղան կը դառնայ հանրածանօթ եւ ուրիշ տեղերէ հրաւէր կը ստանայ, բայց… կը զգամ, որ սեւուլիկ աչուկներ ինծի կը նային: Աթոռին ետեւ կը պահուըտի, ետ կը նայի եւ գլուխը կրկին կը պահէ, կը սկսիմ ժպտիլ եւ բերանովս խնդալիք ձեւեր ընել, մանչուկը կը սկսի ալ աւելի երկար նայիլ եւ այս անգամ թաթիկը կ’երկարէ, ձեռքս կու տամ՝ կը զարնէ, ետ կը քաշէ: Ֆիլմ-միլմ կը մոռնամ, մինչեւ օդանաւուն վայրէջքը պզտիկը հանգիստ չի ձգեր, հարց չէ, աւելի խանդավառ կը շարունակէ խաղը, մայրը կ’երեւի քնացած է եւ կամ արդի «մանկավարժական» ձեւերուն հետեւելով, ազատ պիտի մեծցնէ իր զաւակը. միայն թէ ֆիլմս կիսատ մնաց, քանի օդանաւը իջնելու վրայ է: Մէյ մըն ալ կապոյտ փիղ մը գիրկս կը տեսնեմ․ պզտիկը ուզած էր իր սիրած մէկ խաղալիքը ինծի նուիրել, եւ կամ ալ կ’երեւի կ’ուզէր, որ զայն ալ քիչ մը խաղցնեմ: Կը հասնինք։ Մայրը ոտքի կ’ելլէ, առանց հաւաքելու իրենց թափածները․․․:

Ճամպրուկս վերցնելէ ետք զայն կառքի մը վրայ դնելով կը սկսիմ վազել, աւելի՝ թռչիլ: Որքան գեղեցիկ զգացում է, ամէն ատեն, երբ այդ դռնէն հազիւ պիտի ելլես, ուր շատեր եկած կը սպասեն իրենց հարազատներուն կամ գործի բերումով՝ նոր անձի մը: Դուն քեզ կարմիր գորգի վրայ կարծելով քալելն ալ կը մոռնաս, սիրտդ կը տրոփէ` վազե՞ս, թէ կառքը հրես: Եւ ֆիլմին վերջին մասը կը հասնի, ոչ մէկը կը նշմարես․ միայն այդ խճողումին մէջ կը փնտռես քեզի սպասող հարազատդ: Եւ արցունքոտ աչքերով ալ չորս կողմդ կը դիտես՝ շատերը, որոնք ուրախութեամբ կը դիմաւորեն իրենց սիրելիները:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: