ԼԵԶՈՒ

25624849_826630717518929_1737001431_o

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Կան մարդիկ, որոնք կը թափառին մայրենի լեզուին հարուստ, զգլխիչ ոլորտներուն մէջ, կան նաեւ մարդիկ, որոնք քովէն կ’անցնին անոնց առանց բան մը տեսած կամ զգացած ըլլալու: Ես առաջիններէն եմ, նոյնիսկ կը խոստովանիմ, որ կոյրզկուրայն կը շրջիմ այն ոլորտներուն մէջ:

Ո՞րն է մայրենի լեզուն հայ մարդուն համար, եթէ ոչ իր ապրած երկրին լեզուն:

Ո՞րն է արդեօք հայ մարդուն համար ամենադիւրին լեզուն, եթէ ոչ իր ապրած տեղւոյն լեզուն:

Շա՜տ բան յուսալով մտեր եմ հոն ու կը զբաղիմ այն առարկային հետ, որ է հայերէն լեզուն: Սակայն ան իր փայլը կորսնցուցած է այլեւս, ինչու որ մարդիկ ամէն բանը նիւթապէս կը կշռեն այս ատեն: Ուստի լեզուն մարդուն համար բան մը չի նշանակեր, ոչ շահաբեր զբաղում մըն է, ոչ ապագային հասնելիք բարձրացման կէտ մը, նշաւակ մը եւ ոչ այլ երկրի մը մէջ ընդունելի առարկայ մը:

Խօսքս յաճախ արեւմտահայերէնի մասին է:

Ա՜խ, հայերէնը. հեռու այլեւս այն մարդուն համար, որ իր կեանքը հաստատած է Սփիւռքի երկիրներէն մէկուն մէջ եւ արդէն պատրաստ է գործածել այն պետութեան լեզուն, որ ո՛չ իրն է, ոչ ալ այն երկրին: Պարագան այնպէս է նոյնիսկ, որ արեւմտահայերէնը ընդունելի չէ հայրենիքի մէջ. գրեթէ ո՛չ մէկ գործնական տեղ ունի ան Հայաստանի մէջ եւ կամ ունի՞ ու ես չեմ գիտեր կամ չհանդիպեցայ:

Քանիցս գտնուեր եմ հոն: Սակայն այս վերջին անգամ ինծի այնպէս թուեցաւ, որ հասարակութեան կարծես պատուիրուած է, որ արեւմտահայերէնը չհասկնայ: Լա՛ւ, թող չհասկնայ արեւմտահայերէնը, սակայն հասկնալի է պարսկերէնը, ֆրանսերէնը, անգլերէնը եւ նոյնիսկ չինարէնը. հապա իմ լեզո՞ւս, հայերէ՞նը:

Պանդոկին մէջ ինկեր եմ անկողինէն – մի՛ խնդաք, ո՛չ թէ քնանալու պահուն, այլ՝ եզերքը նստելու. եւ արդէն անկողին ալ չէր, թերեւս մէջքը անհանգիստ մարդուն հրամցուած տախտակի վրայ հանգչելու դրութիւն մըն էր․ երբ առտու արթննաս, արդէն ինկած ես ձիէն եւ անդամալոյծ դարձած – խնդիրս, ցաւս, անհանգստութիւնս եւ չեմ գիտեր ինչս, հասկցնել կը ջանամ պատասխանատուին, որ ինծի կը պատասխանէ.

– Ախր, տիկին, չեմ հասկանում…

Վա՜յ, մամա ճան… չե՞ս հասկանում…

– Բա՛, հայերէն եմ խօսում, ասում եմ, թէ ինկել եմ պանդոկին անկողինէն, ո՞նց չես հասկանում:

Եւ մէկ ձայն կը գոռամ.

– Պիտի գանգատիմ ձեզի համաշխարհային զբօսաշրջկութեան կեդրոն – ո՞րն է ատիկա եւ ո՞ւր է՝ ես ալ չեմ գիտեր: Ես ախոռէն չեկայ. եկո՛ւր ու տե՛ս, թէ ապրած տեղիս բնակիչը օտարը, զբօսաշրջիկը գոհ ձգելու համար ինչպէ՞ս կը վարուի…:

Յաջորդ օր ինծի կը տրամադրուի հանգիստ սենեակ մը ու յաղթանակը տարած ըլլալու գոհունակութեամբ կը հարցնեմ պաշտօնեային.

– Ախր, տիկին, օրիորդ, ինչ ապուրս ես… հիմա հասկանո՞ւմ ես ինձ…:

Իմ մայրենի լեզուս հայերէնն է:

Մահմետական երկիրներու մէջ ի՞նչ բան կարելի է ըլլալ եւ ո՞ւր հասնիլ մայրենի լեզուով, քանի որ կրօնքը՝ քրիստոնէութիւնն ալ բաւական տարբեր երանգներով կը ներկայանայ այդ մարդոց, այդ երկիրներուն մէջ: Եթէ «համայնք» կոչուածն ալ կամաց-կամաց կը կորսնցնէ մայրենիին էական իմաստը, արժէքը եւ որպէս ինքնութեան առարկայ անոր անհրաժեշտութիւնը, հայ վարժարանին առաքելութիւնը. ա՛լ ի՞նչ ընել, ո՞ւր երթալ…:

Իմ մայրենի լեզուս հայերէնն է. թէեւ շատերուն համար մայրենին կրնայ ըլլալ երկրին տեղական լեզուն, բնականաբար: Շատ թերութիւններ ունեցաւ համայնքը այս գետնի վրայ. բացուածքին առաջքը առնել կարելի չեղաւ, որովհետեւ մենք՝ հայերս ունինք սովորութիւն մը, որ մեր հպատակած երկրին պայմանները կը կապկենք, կը զմայլինք այդ օտարով, տալով մեր ինքնութենէն, սովորոյթներէն եւ արժէքներէն:

Աշակերտութեանս շրջանին «Թանգարան»ը կ’օգտագործէինք որպէս դասագիրք եւ դեռ մինչեւ հիմա եւ նոյնիսկ դար մը առաջ ալ… «Թանգարա՛ն»…: Գիրքի նիւթերուն մէջ մխրճուիլ ինծի համար կը նշանակէր զանոնք գոց սորվիլ ու արտասանել բարձրաձայն կամ մտովի. գոց ընելը սորվելու միջոց մըն էր ինծի համար, որուն կը դիմէի: Ներկայ դարուն համար շատ սխալ կարելի է որակել այս ձեւը, սակայն որո՞ւն հոգը, ի վերջոյ ես իմ ըրածովս գոհ էի եւ բաւարարուած: Ատոր կը պարտիմ կարդալու, բառամթերքի ճոխութեան եւ ուղղագրութեան ըմբռնումս, որ արդէն զարմանալի տուեալներ չեն լեզուն գիտնալու համար: Նոր ստեղծուած դրութիւն մը չէ ասիկա:

Հարկաւ գիտական նիւթերը կրնան տարբեր ազդեցութիւններ ունենալ ուղեղին վրայ եւ ուղեղը զանոնք կը ջանայ ըմբռնել տեսնելով, փորձելով, վարկածներու կամ փաստերու վրայ յենլով, բայց չէ՞ որ հայերէնն ալ ունի իր լեզուագիտական նրբութիւնները: Հայերէնի լուսահոգի ուսուցչուհիս գրեթէ ամէն դասի կը կրկնէր. «Հայերէնը լոժիք լեզու է»: Այո՛, թէեւ լոժիք է, սակայն դժբախտաբար այդ սերունդները չմնացին, որ անոր մօտենան գիտականօրէն, որպէսզի հասկնան վտանգին լրջութիւնը:

Թուաբանութիւնը կամ բնագիտութիւնը եւ կամ տարրաբանութիւնը սորվելու համար անձը կը փորձէ, կը լուծէ, կը փաստէ եւ գիւտ մը կը կատարէ, իսկ լեզուն ալ կը գեղեցկացնէ, առաքինութիւններ կը շնորհէ եւ անոր ինքնութիւնը կը պահէ, որոնց ակը հայերէնն է հայ մարդուն համար:

Վերադառնամ դասագիրքին եւ իրականութեան մէջ շատ մը դասագիրքերու. ո՛չ միայն աշակերտական շրջանը, այլեւ ուսուցչական ասպարէզն ալ առիթներ շնորհեցին, որ գոց գիտնայի «Հայ Գեղջկուհին», հակառակ որ անգամ մը նոյնիսկ չէի տեսած հայ գեղջուկ կին մը կամ այր մարդ մը այն գիւղերուն մէջ, Կարսի, Կարինի, Վանի եւ կամ այլ նահանգներու կամ գիւղերու մէջ…: Տեսե՞ր էի անոր գեղջկական ապրելակերպը՝ քակորն ու աթարը պատրաստելու կերպը, անասունները կթելը եւ իր մանուկին համար պատրաստած օրօրոցը եւ արտասանած օրօրները. բայց այս նիւթերը գոց գիտէի:

Գոց արտասաներ էի Հրանտ Ասատուրի գրի առած «Ծերուկ Մալթըզ»ը. ընկերներս ափ ի բերան դիտեր էին, խորհելով որ պարտաւո՞ր էի արտասանել: Այո՛, սորվեր էի, բայց չէի ճանչցեր աշակերտութեանս եւ աւելի վերջ, Մալթըզին պէս, որ էր Ծերենցը, Տոքթ. Յովսէփ Շիշմանեանը կամ Հրանտ Ասատուրի նման պատկառելի անձնաւորութիւններ, որոնցէ ազդուէի ու կազմէի կեանքիս աշխարհահայեացքը: Ափսո՜ս, փշաքաղուեցայ պահ մը:

«Եղեւինները». չգտնուեցայ Մատթէոս Զարիֆեանի պտտած անտառներուն մէջ: Իրօք, այն անտառները, ուր եղեր էր վաղամեռիկ բանաստեղծը…

«Նարեկը եւ Նարեկացին» կը կարդայի, բայց տան մէջ չունէինք Նարեկ մը եւ նոյնիսկ եթէ ունեցած ըլլայինք, ո՛ր ծակին մէջ պահելու էինք, որ մէկու մը ձեռքը չանցնէր:

Ո՜հ, կոյրզկուրա՞յն կը պտտիմ հայերէն լեզուին հնչեղ, ոսկեղնիկ բառերով ճոխ մրգաստանին մէջ ու ամէն անգամ կը վառեմ այն կանթեղը, որ կը պատկանի Լուսաւորիչին, հաւատքս ամուր պահելու: Ի՜նչ տանջող կրակ է այս, Աստուա՜ծ իմ…: Ան կը մարի՞, ե՞րբ պիտի մարի, ե՞րբ յագեցում պիտի գտնեմ եթէ ոչ… ընթերցելո՞վ, գրելո՞վ, արտասանելո՞վ… եւ կամ միայն ողբալով:

Ըստ պատշաճի նորէն կ’օգտագործեմ «Թանգարան»ը աշակերտներուս համար, սակայն իւրաքանչիւր նոր նիւթին՝ պահանջք կը զգամ ըսելու, թէ ներկայիս չկայ «Գիշերապահը», «Գիւղիս Ճամբան», «Սրինգը»: Անոնք ալ նորէն ափ ի բերան եւ շշմած կը նային երեսս, ինչպէս կը նայէին դասընկերներս երբ կ’արտասանէի երկարաշունչ նիւթերը, ու աչքի պոչով կը քննեն, որ արդեօք նիւթերը կը կարդա՞մ, թէ կ’արտասանեմ եւ արդէն հարցումը շատ հեռուն չէր. «Դուք գո՞ց ըրիք: Ձեր գոցը ինչո՞ւ մենք կը կարդանք»:

Ե՞րբ պիտի նորոգուինք… ու հասկցնենք որ հայերէնը վտանգուած լեզուներու շարքին պէտք չէ ըլլայ… հայերէնը նոր սերունդին կողմէ անտեսուած լեզու պէտք չէ ըլլայ…:

Հայ գրականութիւնը միայն անցեալին չունէր իր ճոխ արտադրութիւնը, այսօր ալ կան շա՜տ արտադրութիւններ, որոնք կը հրամցուին Սփիւռքի մէջ սփռուած մարդոց կողմէ: Ո՞վ կը կարդայ եւ վառ պահել կը ջանայ հայ գրականութիւնը:

Վա՜հ մեզի, վա՛հ-վահ մեզի, որ ամէն բան կը նորոգուի, կը մշակուի, սակայն ոչ իմ ապրած երկրին մէջ հայերէնի դասագիրքերը յաճախ: Արդէն չպէտք է նորոգել, ինչու որ բացի հայերէն դասէն, միւս բոլոր դասերը կը դասաւանդուին երկրին տեղական լեզուով:

Կը կաղկանձեմ, կը հատնիմ, կը նուաղիմ, ուժասպառ կը զգամ այն պարագային,  որ մայրենի լեզուս հասած է այն կարմիր գծին եւ դատապարտուած է մոռացութեան:

Ներեցէ՛ք, ո՛վ Սուրբ Մեսրոպ, ո՜վ սուրբեր, ձեր գրիչէն ելած աղօթագիրքերը պիտի թաղուին ժամանակի կորուսեալ խաւերուն մէջ եւ անոնք միայն պիտի պահպանուին «Թանգարան»ներու մէջ, ո՛չ կենդանի արարածին բերանը:

Արդեօք մե՞ղք կը գործեմ, Տէր Աստուած, որ նման ժխտական գաղափարներու ազդեցութեամբ տարուած եմ: Կը փափաքիմ, որ յոյս ունենամ ու յոյսս չհատնի եւ վառ ըլլայ ան, որ զերծ մնամ ինքնութիւնը, մշակոյթը կորսնցնելու վտանգի մեղքերէ. վա՜յ ինձ, վայ ինձ, ո՞ր մէկը պատմեմ, ո՞ր մէկը խոստովանիմ…:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

Advertisements

ԲԱԶՄԵՐԱՆԳ ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ

19496185_745337515648250_2115452391_o

ՇԱՌԻ ՔԱՐԱՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Փետուրէ բաճկոնիս մէջ փաթթուած, ծանր պայուսակս ուսիս, տաքցած, տկարացած, դիմումին հարցումներուն վրայէն թեթեւ ձեռքով, արագ կը պատասխանեմ՝ «այո», «ոչ»։ Ընթացքս յանկարծ կը դադրի։ Կը կենամ վերջին հարցումին առջեւ՝«Ի՞նչ է ձեր մայրենի լեզուն»։ Մատիտը մատներուս մէջ կ’ոլորեմ։ Անվստահ ու տարտամ, անոր առջեւ ալ նշան կը գծեմ։

Դուրսը սաստիկ ցուրտը երեսս կը հարուածէ։ Կը քալեմ դէպի հանրակառքի կանգառը եւ կը կայնիմ ճամբորդներուն շարքին վերջը։ Հարցումը միտքս կու գայ նորէն։ Արդեօք տուած պատասխանս ճի՞շդ էր։ Անցեալէն՝ պատճառաբանող ու վիճաբանող ձայներ ականջիս մէջ կը հնչեն՝ «Մայրենի լեզուն այն լեզուն է, որով մարդ կը հաշուէ…», «Չէ՜, որով կը հայհոյես…», «Բոլորդ ալ կը սխալիք, ձեր երազներուն մէջ խօսած լեզուն՝ այդ մէկը միայն պիտ’ ըլլայ»։

Կիսափակ աչքերով մտածումներու մէջ կը կորսուիմ։ Ցուրտին կայնած, օճախի մը ջերմութեան կը կարօտիմ։ Տաք, հանգստաւէտ թէյ մը եւ երաժշտութեան քնքուշ վայելքը կը պատկերացնեմ արդէն։ Անգիտակցաբար միտքս կու գայ Օմ Քալսումէն մեղեդի մը։ Որեւէ ուրիշ օր շատ բնական պիտի համարէի արաբական երգի հանդէպ հակումս, նոյնիսկ պիտի չնկատէի զայն, սակայն քիչ առաջ հանդիպած մայրենի լեզուի հարցը ուշադրութիւնս կ’արթնցնէ եւ կը սկսիմ մտածել…

«Ճոռ էլ խայթ»… «լա եամօ»… թէեւ բոլորովին օտար եւ անհասկնալի, սակայն ականջիս շատ ծանօթ ու մտերիմ, ասորական բարբառի հնչիւնները՝ իբրեւ ինքնութեանս զարմանալիօրէն զուտ արտայայտութիւն, կը յիշեցնեն հին աշխարհ մը, հին ժողովուրդ մը, պատկանելիութեան զգացումի հաւաստիքը։ Մեծ մօրս շրթներէն եկած Մարտին ու Միտիաթ անունները կ’ակնարկեն շօշափելի տեղերու, առանց սակայն բերելու այնպիսի գիտակցութիւն մը, որ զիս մղէր դէպի քարտէս մը, անոնց իսկական տեղը գտնելու նպատակով։ Կարծես մոռացութեան դատապարտուած այժմու երեսը ժխտելու համար ան դարձած էր հայրենիքի յիշատակ, երազ։

Ասորական բարբառի մնացուքը մօրս ու մեծ մօրս միջեւ հաղորդակցութեան գաղտնի լեզուն էր, որ կը լսուէր, անմիջապէս որ խոհանոց ոտք կոխէինք…։ Խօսակցութեան նիւթը իսկոյն կը փոխուէր եւ լուրջ-լուրջ, մայրական կերպարները կը դառնային ճաշի պատրաստութեան գործին՝ Մարտինի աւանդական կերակուրներուն, որոնք տարիներով, մինչեւ Թուրքիա այցելելս, զուտ արաբական կը կարծէի։

Ասորականը եգիպտականին կը խառնուէր, – Արեւմուտք հասնելէ առաջ, մերիններուն ճանապարհը շրջան մը կանգ առած էր հոն՝  համաշխարհաքաղաք Գահիրէի մէջ, – Եգիպտոսի շարժանկարի ոսկեդարը, երգն ու պարը, արգիլուած սիրոյ հեքիաթային պատմութիւնները, թատերականը, ողբերգականը, զուարճալին, ամէնքն ալ կը թափանցէին մեր տունէն ներս, մինչեւ անգամ արքայական մուլուխիյյէն։ Ամառը, քեռիիս պարտէզին մէջ, ծունկի բարձրութեան հասած մուլուխիյյէի բոյսերը կը նմանէին ցորենի դաշտերու։ Հունձքը կը տեղաւորուէր պատշգամին վրայ՝ հսկայական դէզ մը, որու շուրջ հաւաքուած հինգ մանուկ, փոքր մատներով, տերեւները մէկ-մէկ կը քաղէինք։ Տարիներ ետք, չափահաս զարմիկներ, երեկոյ մը, գարեջրատան սեղանի մը շուրջ, կը յիշէինք քեռիին կողմէ սահմանուած մեր պատիժը։ Յանկարծ լուռ, տխրած, հին օրերը կարօտցած, զմայլելի տեսարաններ կը վերյիշէինք՝ թրջած մուլուխիյյէն արեւուն շողերուն տակ գետինը սփռած, անոր կանաչ ապուրը՝ հոտաւէտ փիլաւին վրայ…։ Մեր մէջի ծաղրածուն կը սկսէր Էտտի Մըրֆիի, Ռոպին Վիլլիամզի տողերը յիշել։ Մելամաղձոտութիւնը կ’անհետանար, կատակներն ու խնդուքը կը սկսէին, եւ կը կորսուէինք հին ամերիկեան կատակերգութիւններուն մէջ, որոնցմով կ’անցընէինք Շաբաթ երեկոները, եւ Երկուշաբթի առտու հազիւ դպրոց հասած, դասընկերներուն հետ արդէն գոց սորվուած խօսքերով դերասանները կը ծաղրէինք։

Ճիշդ այդ Երկուշաբթի առտուներուն նման առտու մըն էր, երբ աչքերս հանդիպեցան տղու մը աչքերուն, եւ առաջին անգամ զգացի այդ հրեղէն ճառագայթը, որ կը թափանցէ սիրտէն ներս եւ յանկարծ կը ծագեցնէ տակաւին պատանի աղջկան մէջ կանացիութեան զգացումը։ Խնդուքի աղմուկին մէջ հասարակ ընկերութիւնը դարձաւ սէր։ Կատակ մը, ծաղր մը, ձեւացում մը, վայրկենական առիթ մը ու հարուած մը, «Դրիզ Գամբանի»ի Ճաքին անընդհատ աջ ու ձախ սայթաքումները, անճարակ ձեւերը ծաղրելով, յանկարծ վրաս ինկաւ ան։ Բոլորը խնդալէն ճաթեցան։ Ես ալ, ապշած, կը նայէի իրեն ու ինք՝ ինծի։ Այդ դէպքին յիշատակը մեր միջեւ երկար տարիներ մնացած էր խնդուքի պատճառ, կամ նեղութեան պահերուն՝ հաշտութեան։

Մեր ազգային դպրոցէն ներս, կատակաբանութեան ու զուարճութեան լեզուն՝ անգլերէնը ամերիկեան, թարմ, արագ, աշխոյժ, թեթեւ, կտրուկ, սրամիտ, հոլիվուտեան անգլերէնն էր, որ մեր զրոյցները կը կէտադրէր՝ «եու նօո՞ւ»ներով, իսկ մահացած հօրս մայրենի լեզուով կ’երգէինք ու կը բացագանչէինք հայկական ոգին, հայրենիքի կարօտը, կ’երազէինք այն օրը, երբ մեր աչքերով պիտի տեսնէինք ամպածրար Արարատը։

Վիպականը, զգացականը, քմոյշը գտայ գրական լեզուին մէջ, օր մը, երբ  տարին զիս առաջին անգամ մեր թաղի գրադարանի մեծերու բաժինը։ Գիրքերու դրախտ մը՝ անսահման, իրարու փակցուած, ետեւ ետեւի շարուած, ամէն մէկուն մէջ պարունակուած ամբողջ աշխարհ մը, ուր ես, ամէն առտու, ամէն իրիկուն, դպրոցական հանրակառքի մանուկներու աղմկոտ խաղերուն կամ գիշերուան լռութեան մէջ, պատուհանի մը քով կծկտած, կամ ծածկոցիս տակ, լոյսին քով թաքնուած, կը գողնայի օրուան ազատ ժամերը ու կը դառնայի Հայտին՝ զուիցերիական Ալպերուն վրայ, կամ ալ Լորա Ինկալզը՝ մարգագետնի մեկուսի փոքրիկ տնակին մէջ եւ կ’ապրէի անմեղ աղջկայ մը գիւղական կեանքը։

Տարիներ ետք, հրապուրուած Գոլէթի եւ Ֆլօպերի կատարեալ տողերով, պատկերներով, դարձուածքներով, այնպիսի ներդաշնակ բառերու շարուածքով, որոնք գրականութեան պատմութեան մէջ չէին տեսնուած, ֆրանսական մշակոյթի մէջ թաթաւուած, ներշնչուած այլափոխութենէն, սադրանքէն, նոյնիսկ գայթակղութեան եռանդէն, ես ալ դարձայ Գոլէթ մը՝ քմայքի, հաճոյքի, զգայասիրութեան թագուհի։ Իգական բազմապատիկ երեսներ ընդգրկելով, մինչեւ անգամ խենթութիւնը, մոլուցքը՝ մարմնաւորած քեպեքցի երգչուհի Տիան Տիւֆրէնի կողմէ, որու կերպարը ժամանակ առ ժամանակ ինծի համար անհրաժեշտութիւն մըն էր։ Լսելով զինք՝ մէջս բան մը կը յագենար, որու սակայն անունն անգամ չէի գիտեր։

Սէրը՝ քնքուշ ալիքը, որ կամացուկ կը բարձրանայ, մինչեւ որ ողողէ ամբողջ էութինը, որ ուրիշին աչքերուն, անոր հոգիին մէջ կը ցոլացնէ նոյնիսկ իրենը, այդ կատարեալ, իտէալ սէրը, ծագեցաւ մէջս Գլոտ Լելուշի «Տղամարդ եւ կին» ֆիլմը դիտած պահուս։ Ֆիլմին սկսելէն առաջ, քովս նստած երիտասարդ տղան, շարժանկարչութեան ուսանող, արուեստագէտ, փիլիսոփայ, բանաստեղծ տղան, որ ուզեց ծանօթացնել ինծի իր սիրած գեղարուեստական գործերը, ընկերս, դասընկերս, աչքերուս հասարակ թուող այն տղան, երկու ժամ վերջ յանկարծ դարձած էր իղձ, հոգիի պահանջք, շրթներէն ելածը նուագի նման հոգիիս կը խօսէր, մտաւորական անհրաժեշտութիւն՝ Ֆուգօ, Տեռիտա, կառուցողապաշտութիւն, յետկառուցողապաշտութիւն։

Մեր պատմութիւնը տեւեց տարիներ, ընթացաւ մեր կեանքի փորձառութիւններով՝ ուսանողական, սիրոյ յաջողութիւններով եւ ձախողութիւններով, մինչեւ որ հասաւ ողբերգական վերջին՝ «Oublie-moi, c’est fini, je ne suis pas pour toi»։ Վիշտս ու տառապանքս ալ տեւեցին տարիներ, եւ երբ այդ եղանակին առաջին հնչիւնը հազիւ ականջիս գար՝ «լա՜ լա՜ լալալալալա՛, լալալալալա՛, լա՜լա՜լա՜ լալալալալա՛ լալալալալա՛…»՝ սիրտս կը բաբախէր, թէ տխրութեան, թէ երջանկութեան զգացումներով, եւ մնաց մինչեւ այսօր՝ երկարաձգուող շարժումի մը պէս։

Սիրոյ համար ապրած եմ, նուիրուած եմ ֆրանսերէնին, անգլերէնին, եւ կամաց-կամաց սկսած եմ նուրբ եւրոպական լեզուով թէ՛ համրել, թէ՛ հայհոյել, թէ՛ ալ երազել՝ «Je t’aime, je t’aime, oui, je t’aime»

Սակայն աշխարհը կը շփոթեցնէր՝ այլազան ինքնութիւններով կարելի չէր ներկայանալ, ոչ ալ ընդունուիլ։ Ուստի, կը սորվէի ըլլալ այն ինչ որ չէի, աշխարհին ցուցնել միայն ծանօթ երես մը, այն մէկը, որ աշխարհը պիտի կարենար ճանչնալ։ Մէկ կողմէն՝ արեւմտեան, միւս կողմէն՝ արեւելեան։ Մէկ կողմէն՝ համեստ, պարկեշտ, ընտանիքի եւ զաւկի նուիրեալ, միւս կողմէն՝ անառակ, հրապուրելի, հրապուրիչ, դիւթիչ։

Սակայն աշխարհին աչքերուն՝ կէս, այլազան ըլլալով անկարելի էր անթերի ըլլալ։ Ամէն մէկը կը նկատէր զիս ուրիշ, օտար։ Եւրոպական գաղութատիրութեան հին օրերու ժառանգորդներ կ’արտայայտուէին խրախճանքներու մէջ՝ խնդուքի, ժպիտի, կատակի մը մէջ, փափկութեամբ, ծածուկ, առանց նուազագոյն կասկածն ունենալու, թէ ունկնդիրը կրնար անհանգստանալ, ու… ցեղային խտրականութիւնը կը յայտնուէր։ Չուզելով մթնոլորտը խանգարել՝ միւսներէն ընդունուելու համար, եւ կատարելապէս մարմնաւորելու՝ ըլլալո՛ւ տիպար մը՝ դիտողութիւններս կը զսպէի։ Ու այսպէս, միշտ, կարծես բնական օրէնքի մը համաձայն, ակնարկ մը կը բաւէր ինքնութիւնս յարմարցնելու համար՝ սովորութիւն մը, որ հակառակ մեր պզտիկ տարիքին, արդէն սորված էինք Ամերիկայի զարմիկներուն հետ ամրան արձակուրդներուն, յանուն թաղի տղոց քնքուշ ականջներուն՝ Րաֆֆին կը դառնար Ֆրէտի, Ռազմիկը՝ Ռենտի։ Խուսափողական պէտք էր ըլլայինք, բայց ճշգրիտ հարցումին՝ ճշգրիտ պատասխան՝ «Պզտիկ եղած ատենդ մայրդ արաբերէն կը խօսէ՞ր հետդ»։ «Այո, կը խօսէր»։ «Հայերէն կը խօսէի՞ք, երբ պզտիկ էիք»։ «Այո, կը խօսէինք»։

…Այդ օրուան հարցումը յիշելով, նեղութիւն կու գար վրաս։ Գիտնալով որ ֆրանսերէնի իմացութիւնը գերագոյն կարեւորութիւն մըն էր, ու այս լեզուի հմտութիւնս կը գերազանցէր բնիկ ֆրանսացիի գիտութիւնն անգամ, աշխատանքի այդ դիմումնագիրին մէջ իբրեւ գլխաւոր, մայրենի լեզու ընտրեցի ֆրանսերէնը։ Ուրիշ մը եթէ ընտրած ըլլայի, սխալ ենթադրութեան առիթ տուած պիտի ըլլայի՝ թերեւս ֆրանսերէնս այն միւս լեզուին չափ զարգացած չէր․ ան ալ ոչ միայն սխալ պիտի ըլլար, այլեւ ինծի վնաս էր։

Նեղութեանս պատճառը պատասխանս չէր այնքան, որքան այդ անհնար հարցումը, որ ամէն անգամ ամօթահար կ’ընէր զիս, ստիպելով ինքզինքիս դաւաճանելու։ Մէկ չէի՝ այլ երկու, երեք, եւ չորսը՝ մէկ։ Հայ-անգլ-ֆրանս-արաբերէն խօսող ազգ թէեւ գոյութիւն չունի, սակայն բնակչութիւնը կայ՝ քսաներորդ դարու անձ, ծնած ու մեծցած երկլեզու Գանատայի մէջ, մէկ ծնողը՝ արաբախօս, միւսը՝ հայ, մէկ ծնողը՝ ֆրանսական դպրոց յաճախած, «j’ai dit խալա՛ս»՝ ֆրանսերէնի եւ արաբերէնի խառնուրդ մը կը խօսուէր հայերէնին հետ փոխնիփոխ։ Յետոյ ամուսնացած ըլլալով պաղեստինցիի հետ, արաբերէնի բարբառներուն չյարմարելով, անգլիախօս դարձանք, եւ այսպէս, կեանքի փուլերուն համեմատ՝ չորս լեզուներէն մէկը կամ միւսը կը խօսուէր, մինչդեռ մնացածները, մի քանի տարի, ժամանակաւորապէս, կը մոռցուէին, մինչեւ անակնկալ դէպք մը, որ կը պարտադրէր նոր իրականութիւն, մոռացութենէն կ’արթնցնէր այս կամ այն լեզուն, որ երկար տարիներէ ի վեր արդէն կորսուած, մեռած էր։

Օտարութիւնը՝ կեանքի անբաղձալի բարեկամ, որ տարիներու ընթացքին անժխտելի հաճոյքներու պատճառն էր, սակայն, որքա՞ն՝ հոգիիս համար տառապող։ Օտարը եւ ընտանին իրարմէ զանազանելը դիւրին էր։ Սակայն մայրենի՜ն։ Մանկան առաջին արտասանած բառե՞րը։ Ի՞նչ տեսակ մայրենի լեզու պիտի ըլլայ, զոր կը խօսիմ, բայց որու այբուբենի առաջին տառին անգամ անգիտակ եմ՝ զոր կը կարդամ, բայց որով չեմ կրնար արտայայտել նուազագոյն բարդութեամբ զգացում կամ միտք, որով ամենազարգացած մտածութիւն կը գրեմ, որ սակայն բոլորովին անջատ է մանկութեանս յիշատակներէն։ Բնազդի՞ լեզու, թէ մտաւորականի։ Ամենալաւ գիտցա՞ծ լեզուդ կամ սրտի խօսող լեզուդ։ Առաջի՞ն լսուածը։ Ինքնութիւնը սահմանո՞ղը։ Իսկ ի՞նչ է այն պարագան, երբ ինքնութիւնը բաղկացած է զանազան, անջատ ինքնութիւններէ, օտար թուող, որ սակայն անկարելի է ջնջել նոյնիսկ զօրով։

Լեզուները մէջս ստեղծեցի՞ն ինքնութիւններ, թէ մէջտեղ բերին արդէն ձեւաւորուած ինքնութիւններ, – լեզուն գաղափարէն առա՞ջ, թէ հակառակը, –  չէի կրնար ըսել։ Լեզու եւ մշակոյթ միեւնոյնն են։ Մէկը միւսէն զանազանել, բաժնել անկարելի բան է։

Ընտրելու բռնադատելը՝ մէկէն կամ միւսէն հրաժարելու ստիպել է։ Հարցումին մէջ կար բռնութիւն։ Հարցում մը, որ արդէն կ’ենթադրէ, որ անձը ունի մէկ ինքնութիւն եւ համապատասխան լեզու։ Ընտրելու ստիպելն անարդար է, այնպէս ինչպէս հարցնել՝ թէ որո՞ւ հանդէպ սէրդ աւելի մեծ է՝ մօ՞րդ, հօ՞րդ, քրո՞ջդ, սիրահարի՞դ։ Բռնի եղած գործողութիւնը որքանո՞վ կրնար ըլլալ ճշմարիտ։ Հետաքրքրական չէ՞, թէ մայրենի լեզուի մասին հարցում մը լարուածութեան պատճառ կրնայ դառնալ։ Քսանմէկերորդ դարու ախտանի՞շ։

Սահմանուած երկիրներ, սահմանուած հողեր, սահմանուած ամբողջ աշխարհ մը, յատուկ ժողովուրդներով, մշակոյթներով, պատմութիւններով։

Այլազանը, բազմերեսայինը սահմաններուն մէկ կամ միւս կողմին չի պատկանիր․ արդեօք ո՞ւր է իր տեղը՝ սահմաններուն քո՞վ, տա՞կ, վրա՞յ… գիծերը քաշած ատեն տեղ մը նախատեսա՞ծ էին անոր համար։ Անոնք, որոնք կը հաւատան, թէ «Ի՞նչ է ձեր մայրենի լեզուն» հարցումին միայն մէկ, ճշգրիտ, պատասխան կայ, եւ այլազանը՝ իրենցմէ տարբեր ու թերակատար, կը պատկանի միւս կողմին, հակառակ կողմին, սխալ կողմին, թշնամի կողմին՝ չեն անդրադառնար, որ այն միւս կողմը՝ այլազանը կը մտածէ ճիշդ նոյն ձեւով, որովհետեւ սահմանուած, բաժնուած աշխարհը, որ հարցումին առջեւ չի վարանիր, որ միշտ ու միշտ մէկ ու միակ պատասխան պիտի ունենայ այդ անհնար հարցումին, «ուրիշին» դէմ յարատեւ պատերազմի մը մէջ կը գտնուի, այն ուրիշին, որու մայրենի լեզուն իրը չէ, որ գոյութիւն անգամ չունի, որ ստանձնուած դեր կը խաղայ շինծու պատերազմի մը մէջ։

…Հանրակառքին մէջ սովորական տեղս կ’առնեմ՝ առանձին նստարան մը, մէջտեղը, պատուհանին քով։ Ինքզինքիս կը նայիմ պատուհանին արտացոլումին մէջ։ Ձիւնը ծանր քարերու նման կը տեղայ։ Տեղալու ձեւէն արդէն գիտէի, թէ ինչպիսի գիշեր պիտի ըլլայ՝ սպիտակութեան պայծառութիւնը պիտի թափի պատուհաններէն ներս, լուսնի լոյսը պիտի շողայ ձիւնին վրայ։ Ամուսինս պիտի խնդրէր տաք բան մը՝ տարջինով քաղցր պաղեստինեան խմելիք, որ կը յիշէր իր մանկութենէն։ Մօրս պիտի հեռաձայնէի՝ «Բարեւ, մամ, comment vas-tu?»։ Եղբօրս զաւակներուն հետ պիտի խօսէի՝ «Հօքքուր, վաղը պիտի գա՞ս մեր տունը… «սնո ման» շինեցինք», յատուկ արմինկլէշով, որ որքան սրբագրէինք, կարծես այնքան ուժգին կը կենդանանար։

Մայրս պիտի գանգատէր իր օրուան ձանձրութենէն, եգիպտական բարբառի անթարգմանելի արտայայտութիւններով։ Այդ է մեր լեզուն՝ ոգեկոչելով բառ, երգ, համ, հոտ, յիշատակ, մեր հանգստութինը, սփոփանքը, մեր տեղը կը գտնենք աշխարհին մէջ։

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԿԸ ՍՊԱՍԵՆՔ ԿՈՏՈՅԻՆ

waiting-for-godot

ՎԱՀԷ ԱԲԷԼԵԱՆ

“Waiting for Godot” («Սպասելով Կոտոյին») թատերգութիւն մըն է, որ ոչ տեսած եմ, ոչ ալ կարդացած եմ, բայց թատերգութեան մասին կարդացած եմ, այլապէս պիտի չհամարձակէի այսպէս վերնագրել յօդուածս։ Գրական այս գործը կը նկատուի իրլանտացի Սամուէլ Պէքէթ (Samuel Becket) անունով թատերագիրի մը լաւագոյն գործը, ուր երկու, այսպէս ասած հերոսները՝ Vladimir եւ Estragon կը սպասեն մէկու մը կամ վիճակի մը, որ լուծումը պիտի ունենայ իրենց հարցերուն, բայց եւ սպասուածը չի գար։

Կրնանք որոշ վստահութեամբ ըսել որ հանրութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը թատերգութիւնը, ինծի նման, ոչ տեսած է եւ ոչ ալ կարդացած, բայց հաւանաբար անոր խորագրին գործածութեան ծանօթ է որպէս ակնկալութեան, թէ բան մը պիտի պատահի կամ անձ մը պիտի գայ այս ներկայ վիճակէն ձերբազատելու համար, բայց այդ չ’իրականանար։

Ահաւասիկ այս յատկաբանութիւնը, անգլերէնով պիտի ըսէի՝ idiom-ը միտքս ինկաւ, երբ դիմատետրին վրայ կարդացի Վարուժան Բամպուքճեանի (Varujan Pambukhchyan) «Քւէն Արժէ՞ք է» յօդուածը, որ աղերս ունի Հայաստանի մէջ կայանալիք սահմանադրական նոր դրութեամբ հաստատուած նախարարական դրութեան ընտրապայքարին հետ։ Հասկնալի որ Հայաստանի մէջ կայանալիք ընտրութիւնը այս օրերուն մեր լրագրութեան կիզակէտներէն է։

Սրտցաւ յօդուած մըն է Վարուժանին գրութիւնը, ուր կը գրէ՝ «Վօղբէրգոթյոն է մէր ժօղօւրդի համար, ւօր հրապարակոմ չկա հոսալի մի ոժ, ւօրի օգտին կարէլի լինի սրտանց քւէարկէլ»: Ուղղագրական սխալները ինծի ենթադրել կու տան, որ յօդուածագիրը արհեստով լրագրող մը չէ, այլ պարզ հայ մը եւ իր սղագրած միտք բանին իսկապէս կը ներկայացնէ տիրող հոգեբանութիւնը, որ ժողովուրդին քով վստահութեան պակաս կայ։ Իր խօսքով՝«Այժմ բօլօր ոժէրը, ւօրօնք ձգտոմ էն ընտրոթյոննէրի միջօցօւ ինչ-ւօր բանի հասնէլ, անւէրջ խօսոմ էն իրէնց բացառիկ գաղափարնէրի, ժօղօւրդի շահէրին անսահման նւիրւածոթյան, իրէնց անցած փառաւօր ողինէրի մասին յէւ այլն: Բայց ամէնքն էլ պէտք է հասկանան, ւօր մէր ժօղօւորդը չի քւէարկոմ ընտրոթյանը մասնակցօղ ոժէրի գաղափարախօսոթյոննէրի, հայտարարւօղ նւիրւածոթյոննէրի, փառահէղ, թէկոզ՝ հարյորամյա, պատմոթյոննէրի օգտին, այլ կօնկրէտ անձանց ո նրանց կատարած գօրծէրի օգտին»։

Իսկապէս ողբերգական վիճակ մընէ է. իսկ ողբերգութիւնն ալ այն է որ հայաստաբնակ ժողովուրդը կը թուի կորսնցուցած ըլլալ իր վստահութիւնը։ Եթէ չես վստահիր, վստահելիներ չկան։

Բայց այս երեւոյթը յատուկ չէ միայն Հայաստանին․ թերեւս հոն աւելի շեշտուած եւ բացայայտ ըլլայ ան, հասկնալի պատմական հոլովոյթին հետեւանքով։ Քաղաքական տեսութիւնները կը թուին սպառած ըլլալ լուծելու 21րդ դարու ընկերային եւ տնտեսական վիճակները եւ այժմ կը փնտռուի գերանձ մը, որ ունենայ դարմանը բարդուող ընկերային եւ տնտեսական ընդհանրացող վիճակներուն եւ բերէ արագ լուծումներ։ Արդեօք բարձրացող պատերը  ազդանշաններ չե՞ն։ Նոյն այս ընդհանրացող հոգեբանութիւնը չէ՞ որ տեղ տուած է Էրտողանի, Ալիեւի եւ նոյնիսկ Թրամբի երեւոյթներուն։ Կը կասկածիմ որ սխալած պիտի ըլլամ ըսելով, թէ Յունուար 20էն ի վեր Մ.Նահանգներու քաղաքականութիւնը կը վարէ նորընտիր նախագահը գործադիր կանոնագիրներով (executive orders): Չմոռնանք որ երկրի նախագահական դրութիւնը, որուն յաճախ կ’ակնարկուի որպէս «կայսերական նախագահութիւն» (Imperial Presidency), նման իրաւասութիւն տուած է նախագահին:

Կոտոյի մը սպասման ժամը հասած կը թուի, այս անգամ ոչ թէ թատերաբեմին վրայ, այլ քաղաքական դրութեան մը գագաթը բազմած: իսկ Կոտոն ալ, շրջող եւ ապրող չաստուածի մը (god) տարբերակն է։ Պէտք չէ զարմանանք որ նոյն այս հոգեբանութիւնը տիրական է ներկայիս Հայաստանի մէջ ալ եւ ոչ մէկ դրութիւն, ըլլայ ան նախագահական, կամ ինչպէս ներկայիս՝ հանրապետական, պիտի անմիջապէս փարատէ այդ հոգեբանութիւնը, ընտրական վիճակներ ստեղծելով։

Ալ Աստուծմէ բարին։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԳՐԳՌԵԼՈՎ ԹԻՒԵՐԸ…

numbers-jpg1

ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

Մարդկութիւնը կ’ապրի աննախընթաց այնպիսի ցնցումներ, որոնց ի տես իւրաքանչիւր մարդ արարած ի զուր կը փորձէ յաւերժականացնել ակնթարթը եւ մշտատեւ ականատեսը դառնալ գլխապտոյտ վերիվայրումներուն:

Խորխէ Լուիս Պորխէսի իմաստասիրական մտքի յղացմամբ, «ապագայէն կը շարժինք դէպի անցեալ, կամ անցեալէն դէպի ապագայ», սակայն եւ «մեզի տրուած չէ՛ կանգնեցնել ժամանակը»:

«Եթէ յօդուածը գրել ես երէկ, այսօր պիտի յետ գրութիւն կցես»,- իրաւամբ կը յայտնէ Ելենա Պոննէրը: «Այդպիսի ժամանակ է: Իրադարձութիւնները մեր վրայ են խուժում լոյսի արագութեամբ»:

Երբ կատարենք ապագայէն դէպի անցեալ ուղեւորութիւն մը՝ կը հանդիպինք Պիւթակորասի «ամբողջը թիւ է» ընդհանրական յայտնումին կամ Պղատոնի «Իրերը նման են թիւերու» իմաստասիրութեան:

Արդեօք կարելի չէ՞ զուգահեռական մը գծել անցեալի «իմաստուն եօթը մարդոց» եւ այսօրուան աշխարհի ամենահարուստ եւ ամենատէր եօթը երկիրներու «Խմբակ Եօթնեակ»ի միջեւ:

Բայց պիւթակորասեաններու «ամբողջը թիւ է» ընդհանրական յայտնումը, ուսողական (մաթեմաթիքական) արտայայտութենէ աւելի՝ կը բխի իմաստասիրական ակունքէ:

«Իմաստուն եօթը մարդոց» հետեւողութեամբ՝ երրորդութենէ մը ծնունդ կ’առնէր իմաստասիրութիւնը:

Ո՞րն էր այդ երրորդութիւնը: Սերտողութիւն, ուսուցանող եւ ուսանող: Սերտողութիւնը իմաստասիրութիւնն էր, ուսուցանողը իմաստունն էր, իսկ ուսանողը՝ իմաստութիւն սիրողը:

Եթէ համարձակինք կրօնքներն ալ նկատել իմաստասիրական հոգեւոր արտայայտութիւններ, կրնանք որոշակի զուգահեռականներ գծել հին ու նոր դաւանանքներու միջեւ՝ ապաւինելով սրբազան երրորդութիւններու հետեւողական առկայութեան:

Սկսելով եգիպտական եռադէմ միաստուածութեամբ՝ յիշենք Օզիրիսը, Իզիսն ու Հօրուսը: Անցնինք յունական դիցաբանութեան եւ յիշենք Զեւսը, Խթոնիէն եւ Քրոնոսը: Յիշենք քրիստոնէութեան Սուրբ Երրորդութիւնը: Չերկարելու համար հասնինք միայն մահմետականութեան եւ յիշենք Ալլահը, Մարգարէն եւ Խալիֆան:

«Իրերը նման են թիւերու»:

Ինչպէ՞ս բացատրել հին Եգիպտոսէն մինչեւ մահմետականութիւն երկարող այս սրբազան երրորդութեան առկայութիւնը:

Եգիպտոսի պարագային՝

Օզիրիսը արու-աստուածն է, Իզիսը էգ-աստուածն է, իսկ Հօրուսը՝ զաւակ-աստուածը:

Ուրկէ՞ կեանքի այս իմաստութիւնը: Նոյնի՛նքն կեանքէն: Հին եգիպտացիները կը տեսնէին, թէ ինչպէ՛ս Նեղոս գետը (Հայրը) ջուր կը հայթայթէր հողին (Մօր)՝ ծլարձակելով բուսականութիւն (Զաւակ կամ զաւակներ): Ցարդ Նեղոսը կը համարուի Եգիպտոսի երկնային պարգեւը: Շատ ժողովուրդներ իրենց հողը կը նկատեն էգ կամ մայր (Մայր Հայաստան):

Յունական դիցաբանութեան պարագային՝

Զեւսը եթերն է (ներգործական), Խթոնիէն հողն է (կրաւորական), իսկ Քրոնոսը՝ ժամանակը (սկզբունքը):

Քրիստոնէութեան պարագային՝

Աստուած հայրն է, Մարիամը մայրն է, իսկ Քրիստոսը՝ զաւակը:

Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ հաւատամքով՝ աշխարհի առաջին քրիստոնեայ ազգը մէկ Աստուծոյ մէջ կը դաւանի երեք անձ, իսկ երեք անձի մէջ՝ մէկ Աստուած:

Հայկական (եւ ոչ միայն հայկական) այս երրորդութեամբ՝

Հայրը արեգակն է (հայ Արեւորդիներու ազդեցութեամբ), Որդին արեգակի լոյսն է, իսկ Սուրբ Հոգին՝ արեգակի ջերմութիւնը:

Մահմետականութեան պարագային՝

Ալլահը արարիչն է, Մարգարէն պատուիրակն է, իսկ Խալիֆան՝ մշտանորոգ ջահակիրը:

Հետաքրքրականօրէն, մահմետականները այնքա՜ն միաստուածապաշտ՝ ունին իննսուն եւ ինը (99) բազմանուններ, որոնք կը նշանակեն Ալլահ (Աստուած): Այս երեւոյթը, արաբական հոմանիշներու հարստութիւնը ցոյց տալէ աւելի՝ կը պարփակէ սեմական եւ արաբական աստուածներու հին անունները:

***

Մարդկութիւնը կը յառաջդիմէ ժամանակի հանդէպ գիտակցութեամբ: Իսկ այս գիտակցութիւնը կամաց-կամաց կը քակէ մարդ արարածը շրջապատող բնութեան գաղտնիքները: Եւ գաղտնիքներու կծիկի թուլացմամբ՝ ի յայտ կու գան ժամանակը խորհրդանշող թուանշաններ, թուախորհուրդներ, թուապատմութիւններ:

Կեցութիւնը կ’որոշէ գիտակցութիւնը: Կամ՝ գիտակցութիւնը կ’որոշէ կեցութիւնը: Եւ այսպէս, ի յայտ եկող թիւերը կ’ընկերանան բնութեան (արեգակ, լուսին, մոլորակներ), հողամշակութեան (ծառ ու ծաղիկ), անասնաբուծութեան (ցուլ, հորթ):

Երբ Փիթըր Միտաուորը ապրող էակներու ամբողջ յեղաշրջումը կը խտացնէ տիեզերական ժամանակի մէկ տարուան մէջ՝ կը նկատէ թէ մարդ արարածի յեղաշրջումը կը գրաւէ այդ տարուան միայն մէկ օրը եւ կ’եզրակացնէ թէ «տիեզերական միայն քառորդ ժամուան մէջ արձանագրուած է յաջողութիւն»:

Տիեզերական այս քառորդ ժամուան մէջ է, որ, հաւանաբար, մարդկութիւնը յաջողած է գիտակցիլ, թէ շաբաթը կը բաղկանայ եօթը (7) օրէ, թէ տարին կը բաղկանայ տասներկու (12) ամիսէ, թէ օրը կը բաղկանայ տասներկու առաւել տասներկու (12+12) ժամէ, թէ ժամը կը բաղկանայ տասներկու անգամ հինգ (12×5) վայրկեանէ:

Այսպէս եւ յատկապէ՛ս եօթն (7) ու տասներկուքը (12) եւ երբեմն այլ թիւեր (6-13-40) ըստ ժողովրդական հաւատալիքներու կամ նախապաշարումներու՝ կը դառնան սրբազան թիւեր (7), դժբախտ թիւեր (13), կամ սատանայական թիւեր (6 կամ 666):

Եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք հայկական այբուբենի եօթներորդ տառը (Է), որ միաժամանակ կը խորհրդանշէ յաւիտենականութիւն (Աստուած, Արարիչ) եւ որմէ կը բխի Էութիւնը (Աստուածութիւնը, Արարչութիւնը): Յիշենք հայարիական Եօթնեակը, որ կը բաղկանայ Արեգակէն, Լուսինէն եւ մինչ այդ ծանօթ հինգ մոլորակներէն (Արեգօր, Լուսնօր, Հրատօր, Փայլածօր, Լուսնթաքօր, Արուսեակօր, Երեւակօր):

Մնալով եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք հրէական Մենորան կամ եօթ-ճիւղանի մոմակալը: Յիշենք հին Հռոմի կամ հին Ամմանի եօթը բլուրները: Յիշենք Յովհաննէսի Հռոմէական Ասիոյ եօթը եկեղեցիները: Յիշենք յունական դիցաբանութեան եօթը ախոյեանները: Յիշենք աշխարհի եօթը հրաշալիքները:

Հետաքրքրական է հինտուներու եօթ-լեզուանի եւ եօթ-թեւանի ԱԳՆի կրակէ աստուածը, որ երբեմն ռիկվետա քաղաքակրթութեան մէջ հանդէս կու գայ իբր ՌուՏՐԱ (հայերէն ԱՏՐ, ԱՏՈՒՐ, ԱՏՐուշան): ԱԳՆի (ՎահԱԳՆ) սասնսկրիտ լեզուով կը նշանակէ կրակ (բԱԳիՆ, ՎահԱԳՆ): Իսկ Հնդկաստան ներխուժած արիացիներու վետական կրօնքի մէջ կը հանդիպինք ԱՀՈՒՐաՄազտա (ՀՈՒՐ) աստուծոյ:

Մերձաւոր Արեւելքի կիներ եօթն (7) անգամ կը ցօղուեն պնակեղէնները կամ եօթն անգամ կը ցայեն լաթեղէնները, որպէսզի գոհացում տան իրենց ծայրայեղ մաքրասիրութեան:

Հայկական աւանդական խստութեամբ՝ ամուսնութեան նախապայման կը նկատուի եօթը պորտի հեռաւորութիւնը:

Նոյնիսկ աւելի արեւելք, ճաբոնական դիցաբանութեան մէջ իրենց իւրայատուկ տեղն ունին Բախտի Եօթը Աստուածները (Shichi-Fuku-Jin):

Մնալով եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք յոյն պատմահայր Քսենոֆոնի աշխարհահռչակ Անապազիսը, որ այսօր կը բաղկանայ եօթը հատորներէ: Յիշենք մահմետական Շիի յարանուանութեան Իսմայիլի աղանդը, որ աւելի ծանօթ է իբր Եօթներու Աղանդ (արաբերէնով՝ Ալ-Սապի՛ա): Ըստ Իսմայիլիներուն՝ Իսմայիլը եօթներորդ եւ վերջին իմամն է, որուն որդին աշխարհի վերջաւորութեան պիտի վերադառնայ իբր Մահտի, որ կը նկատուի «Ժամանակի Տիրակալ»ը:

***

Գալով ժամանակի հասկացութեան, մինչ հին եգիպտացիները անցեալը կը նկատեն չափանիշ՝ միաստուածապաշտները ապագան կը նկատեն չափանիշ:

Եթէ շիիներու համար Մահտին «Ժամանակի Տիրակալ»ն է՝ յոյներու համար Քրոնոսը (եւ թերեւս Խրոնոսը) «Ժամանակի Հայր»ն է:

Հետաքրքրական է ժամանակ հասկացութեան ծագումն ու ճիւղաւորումը:

Հետաքրքրական է բաղդատել աքքատերէն հին լեզուի ԴԱՐՈՒ կամ ՏԱՐՈՒ բառը (DARU) եւ հայերէն ԴԱՐ ու ՏԱՐԻ բառերը:

Աքքատերէնի մէջ DARU բառը միաժամանակ ունի թէ՛ ժամանակի եւ թէ՛ տարածութեան (վայրի) հասկացութիւն:

Շատ հաւանաբար ԴԱՐ եւ ՏԱՐԻ բառերու հետ է կապուած ՕՐ բառը (ԱՒՐ, ԱՒՈՒՐ):

Հետաքրքրական է բաղդատել հայերէն ՕՐ բառը եւ յունարէն ՕՐԱ (ώρα) բառը, որ կը նշանակէ ժամ (անգլերէնով hour, ֆրանսերէնով heure, սպաներէնով hora): Յունարէնի ώρα բառի յոգնակիէն ունինք ραι-ը, որոնք յունական դիցաբանութեան մէջ կը խորհրդանշեն ժամերու կամ եղանակներու աստուածները եւ կը հանդիսանան Զեւսի դուստրերը: Ի դէպ՝ սպանախօսներու համար ORAR-ը աղօթել բայն է:

Հետաքրքրական է բաղդատել աքքատերէնի DARU, հայերէնի ՏԱՐԻ, հին իրաներէնի JARE եւ այսօրուան անգլերէնի YEAR բառերը:

***

Վերադառնալով թիւերուն՝ ժամանակին, եղանակները եւս հասած են եօթի (7): Երբեմն եղած են նուազ քան չորս, իսկ ճաբոնցիներու պարագային՝ հինգ: Նոյնսիկ այսօրուան Ճաբոնի մէջ, հինգերորդ եղանակը ունի ինքնատիպ ջերմութիւն՝ իւրայատուկ ճաբոնական կղզիի միջավայրին:

Հին եգիպտացիները ունեցած են երեք (3) եղանակ, իսկ տարին բաժնած են տասներկու (12) ամիսներու: Իւրաքանչիւր եղանակին տուած են չորս ամիս՝ միաժամանակ իւրաքանչիւր ամսուան տալով երեսուն օր: Յաւելեալ հինգ օր աւելցնելով՝ տարին հասցուցած են այսօրուան օրացոյցի տարուան երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ օրուան (365):

Ժամանակագրութեան արձանագրութեան մէջ եգիպտացիներու նուաճած յաջողութիւնը կը վերագրուի երկնային պարգեւ Նեղոս գետի կախարդական ճշգրտութեան: Ըստ գիտնականներու՝ Նեղոս գետի յիսուն տարուան գրաւոր հետեւողական ուսումնասիրութիւն մը բաւ է, որ մարդ արարած եզրայանգի, թէ ինչպէ՛ս գետին յորդումներուն միջանկեալ ժամանակի միջին տեւողութիւնը կ’ընէ երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ օր (365):

Շումերները, ամէնքէն առաջ, իրե՛նք կը նախաձեռնեն օրը բաժնելու տիւ ու գիշերուան տասներկու առաւել տասներկու (12+12) ժամուան: Աւելին՝ կը հնարեն ջրային թէ աւազային ժամացոյցներ:

Սեմական ցեղերը (քենաաններ, արաբներ, հրեաներ) ունեցած են չորս եղանակ, սակայն իւրաքանչիւր եղանակին տուած են երեքական ամիս (Երեքական Հորթ):

Նոյնիսկ Արարատ լերան կատարին հանգչած Նոյի Տապանը կը կառուցուի տասներկու (12) չափի հիման վրայ:

Իսահակի որդի Յակոբը կամ Իսրայէլը կ’ունենայ տասներկու զաւակներ, որոնք կը խորհրդանշեն հրեաներու տասներկու ցեղերը:

Քրիստոս բծախնդրութեամբ կ’ընտրէ միայն տասներկու (12) աշակերտ: Յուդայի դաւաճանութենէն ետք՝ կ’առնուին յատուկ քայլեր, որ նորի մը ընտրութեամբ՝ աշակերտներուն թիւը դարձեալ հասնի տասներկուքի (12):

***

Նոյնքան հետաքրքրական է ե՛ւ քառասուն (40) թիւը:

Հայկական օրացոյցի Արաց ամսուան մէջ ունինք Տրընդէզ տօնը (կամ քրիստոնէացած Տեառնընդառաջը):

Հետաքրքրականօրէն, երկուքն ալ (Տրընդէզն ու Տեառնընդառաջը) կապուած են քառասուն (40) թիւին եւ կրակապաշտութեան:

Տրընդէզը 40րդ օրն է նախքան Հայկական Ամանորը կամ Վահագնի Ծնունդը, որ կը զուգադիպի Հայկազեան օրացոյցի Արեգ ամսուան 1ին կամ այսօրուան օրացոյցի Մարտ ամսուան 21ին:

Իսկ Տեառնընդառաջը կ’առընչուի Քրիստոսի՝ ծննդեան օրուընէն 40 օր ետք տաճար մտնելու տօնակատարութեան:

Յատկանշականօրէն, երկու քառասունքներուն (40) ալ տեղի կ’ունենան խարուկահանդէսներ:

Մինչ քրիստոնեաները մահացեալի մը հոգեհանգստեան արարողութիւնը կը կատարեն քառասուներորդ օրը (40)՝ մահմետականները կը հաւատան մահացեալի մը հոգւոյն քառասունօրեայ (40) ներկայութեան տան մէջ:

Հրեաները քառասուն տարի (40) կը թափառին անապատի մէջ, իսկ երբ Մովսէսի առաջնորդութեամբ կը խուժեն Քենաանի երկիրը (Պաղեստին)՝ տասներկու (12) քար կը նետեն Յորդանան գետ:

*****

Թիւե՜ր:
Թիւեր՝ սրբազան:
Թիւեր՝ բարեբախտութեան:
Թիւեր՝ դժբախտութեան:
Թիւեր՝ սատանայական:
Թիւեր՝ խորհրդանշական:
Թիւե՜ր ու թիւե՜ր:
«Իրերը նման են թիւերու»:
Այնպէս չէ՞:
Կարելի է չհաւատալ:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

ՄԵՆՔ ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ ԾՆՈՒՆԴՆԵՐ ՉԵՆՔ

haleb

ԱՆՈՅՇ ՔԷՕՐՈՂԼԵԱՆ-ՄԱՐԱՇԼԵԱՆ

Մեզմէ ամէն մէկս պատահական ծնունդ չէ: Ամէն մէկս ալ մեր գտնուած վայրին մէջ պատահմամբ չէ յայտնուած:Մենք դիպուածով չենք ծնած մեր ծնողներէն: Մենք Աստուծոյ տնօրինութեամբ եւ հրամանով ծնունդ առած ենք այս վայրին մէջ, որոշուած ժամուն, որոշուած ընտանիքէն եւ տուեալ շրջանակին մէջ դրուած: Յաճախ Ս. Գիրքի սերտողութեան մեր դասախօսը՝ Վեր․ Ա. Պոյնէրեանը կը յիշէր այս խօսքերը: Երբեմն մեր մտածումներով կ’ուզէինք մեր կարողութեան սահմաններէն դուրս ելլել եւ հաւատալ, թէ ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ՝ ի՞նչ հնարաւորութիւն, փաստ:

Սփիւռքի մէջ գտնուող մեզմէ իւրաքանչիւր մշակ այսօր դեսպան մըն է հայ լեզուին եւ հայ մշակոյթին, հաւատարիմ մնալով իր սկզբունքներուն, իր ընտանիքին եւ գաղութին: Դժբախտաբար Հալէպի մէջ ծնող, մեծցող մշակներ այսօր կը գտնուին տարբեր լուսնի տակ, ոտքերնին դրած են օտար հողի վրայ, կ’ապրին օտար փողոցներու մէջ, սակայն «Կարաւանները դեռ քայլում են», կեանքը այնտեղ ալ պիտի ծաղկի եւ բուսնի :

Շատ ցաւալի է որ Հալէպը թափուր ըլլայ, շէն ու ճոխ գաղութ մը այսօր անհետ կորուստի մատնուի, փողոցները ամայանան, սակայն հայու կեանքը միշտ պիտի ծաղկի, ուր որ ալ ան գտնուի: Հալէպ վերջին այցելութիւնս 20 Դեկտեմբեր 2015ին էր, շատ փոփոխութիւններ կային, փլատակ շէնքեր, ելեկտրական մատակարարման համար խաչաձեւ քաշուած անճոռնի թելեր, դիպուկահարներու դէմ ծայրէ ծայր փռուած վարագոյրներ, ինքնաշարժներու հոսքը կանխելու համար՝ամբողջովին գոցուած փողոցներ, ակումբը վերածուած էր դպրոցի եւ այնտեղ քննութեան պատրաստուող աշակերտներ կային: Օտար դրացիներ, փակուած տուներ եւ ամայութիւն: Սակայն նաեւ՝ եկեղեցիներու զանգի ղօղանջներ, եկեղեցիներու մէջ հայերէն աղօթող մամիկներ: Հայկական հարսանիքներու մէջ ճոխութիւն, մթնոլորտ եւ հայ երգ ու պար:

Այսօր մեզմէ ամէն մէկս որպէս պատուախնդիր մշակ իր գտնուած վայրին մէջ դեսպան մըն է, գործիչ մըն է: Շատեր հայրենիքէն արտագաղթեցին դէպի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ կամ այլ երկիրներ, այնտեղ ծաղկեցուցին, շէնցուցին նոր աճող գաղութները: Այո, ճիշդ է որ հայրենիքի մէջ անոնք կրնային հայրենիքը ծաղկեցնել, ուռճացնել եւ զարգացնել, սակայն անոնք թերեւս կորուստէ ազատեն հայկական այլ վայրերու մէջ սփիւռքահայ օճախներ: Այսօր, ամէն մէկս եթէ իր վրայ առնէ իրեն ինկած պատասխանատուութիւնը, հայը չ’օտարանար, չի կորսուիր, իր հայկական դիմագիծը չի փոխուիր: Անշուշտ ունինք օտար ամուսնութիւններ, երբեմն անգիտակից եւ անտարբեր երիտասարդութիւն, սակայն կարելի է կանխարգիլել կամ նուազեցնել զանոնք, ճիշդ եւ հայեցի դաստիարակութեամբ, խրատելով, զանոնք հայկական մթնոլորտին, եկեղեցիին, ակումբին եւ դպրոցին մէջ պահելով:

Այո՛, հայ լեզուի եւ ժողովուրդի դեսպան, այսօր քու վրադ դրուած է այն քաղցր լուծը.ուր որ ալ գտնուիս, ինչ վիճակի մէջ ալ ըլլաս, դուն պատահմամբ չէ որ հոն ես, դուն Աստուծոյ տնօրինութեամբ, նախախնամութեամբ կը գտնուիս այն վայրին մէջ, որ քեզմէ գործ եւ յարատեւութիւն կը պահանջէ: Գործը շատ է, մշա՛կ, սերմը դո՛ւն ցանէ, ջուր տուր, իսկ Աստուած ալ իր արեւը պիտի ծագեցնէ: Մի՛ վհատիր, քաջալերուէ՛, դուն դիպուածով չես գտնուիր քու ապրած նոր վայրիդ մէջ: Դուն առաքելութիւն մը ունիս, գործ մը ունիս տանելիք: Ուրախութեամբ ցանողը՝ ուրախութեամբ պիտի հնձէ:

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐ

%d5%a9%d5%a1%d5%b7%d5%b3%d5%a5%d5%a1%d5%b6
Թաշճեան ընտանիք, Այնթապ, 1911

ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ

Լիբանանի մէջ հայ անհատին ինքնութիւնը միշտ ալ խնդրոյ առարկայ դարձած է, ծագումով հայուն կամ արաբին համար: Միշտ ալ հարցումներ կան՝ որքանո՞վ լիբանանցի ենք: Արաբները կը հարցնեն՝ հայ լիբանանցի՞ կամ լիբանանահա՞յ ենք, կամ միայն հա՞յ կամ ալ միայն լիբանանցի՞: Անշուշտ այս բոլորին մէջ քաղաքականութիւնը իր դերը ունի, սակայն, անհատի մը ազգային արմատը շատ աւելիով կ’որոշէ այս մէկը: Այս արմատը գոնէ Լիբանանի մէջ կու գայ երեք տուեալներէ՝ ընտանիք, թաղամաս եւ ակումբ:

Հայ ընտանիքը ինքնին փոքրիկ հայրենիք մըն է: Հայրենասէր կամ միութենական ընտանիքը կրնայ իր զաւակներուն փոխանցել պատմական Հայաստանի մէջ գտնուող ընտանեկան ժառանգը՝ պատմութիւնը. շատ անգամ հօրեղբայրս կամ մօրեղբայրս պատմած են Այնթապի մասին, որ մեծ հօրս ծննդավայրն էր, քաղաքին եկեղեցիներուն, դպրոցներուն եւ մեծ հօրս պարտէզին մասին, աւելին՝ մեծ հօրս դերակատարութեան՝ Այնթապի հերոսամարտին, երբ խումբ մը հնչակեան ֆետայիներու հետ միասին պայթեցուցած է գիւղին մզկիթը, որ թրքական զօրքը կ’օգտագործէր, ռմբակոծելու համար հայկական թաղամասերը: Այլ դրուագ, որ մինչեւ օրս կը յիշեմ, եւ որ հօրեղբայրս պատմած է ինծի երբ փոքր էի՝ թէ ինչպէս մեծ հայրս առտու կանուխ կ’արթննայ եւ կը տեսնէ, որ ոչ մէկ ֆրանսացի զինեալ մնացած էր Այնթապ եւ այս պատճառով ան միշտ կրկնած է՝ «Օտարէն մեզ ֆայտա չկայ»: Այս պատմութիւնները վստահաբար ոեւէ անհատի վրայ ազդեցութիւն պիտի ունենան: Այս պարագան առիթ ընծայեց ինծի ալ որ աւելի խորապէս կարդամ Այնթապի դէպքերուն մասին: Այնթապի պատմութիւնը դարձաւ գրեթէ միակ կամուրջը իմ եւ Կիլիկիոյ միջեւ եւ պարտաւորութիւնը զգացի անոր «դատը» պաշտպանելու:

Այս բոլորը զիս մղեցին որ գիտնամ պատմական դէմքերը, հետեւաբար կարեւոր էր նաեւ որ գիտնայի թուրք ուսանողին կամ մտաւորականին կարծիքը: Առաջին երկխօսութիւնը 2008ին էր, երբ ուսանող էի եւ դիմատետրի միջոցով կապուեցայ թուրք ուսանողի մը հետ. այս կապը շատ յաջող չէր: 2010ին առիթը ունեցայ որ այլեւս ես իմ անձնական ճամբաս կերտեմ համացանցի վրայ եւ պլոկ-ֆորում մը ունենամ, – New Eastern Politics-ը, ուր հրաւիրեցի թուրք եւ քիւրտ երիտասարդ ակադեմականներ, – եւ երկխօսութեան լծուիմ. բաւական անյաջողութիւններէ ետք այսօր կրնամ ըսել, որ հսկայ յաջողութիւն արձանագրեցի, եւ այսօր բազմաթիւ թուրքեր եւ քիւրտեր կան, որոնք ոչ թէ միայն կ’ընդունին Ցեղասպանութիւնը, այլ նաեւ կը մասնակցին Ցեղասպանութեան ձեռնարկներուն իրենց երկիրներուն մէջ, ներառեալ Թուրքիա: Շատերը արդէն իսկ այցելեցին Ծիծեռնակաբերդ: Այս մէկը առիթ դարձաւ որ Միջին Արեւելքի հայութեան տագնապները, մասնաւորապէս սուրիահայութեան հարցերը արծարծեմ տարբեր մտաւորականներու եւ ակադեմականներու հետ ֆորումին մէջ. հետեւողներու թիւը արդէն անցած է 4300ը: Անշուշտ հոս կան անհամաձայնութիւններ. շատերուն համար կարեւորութիւն չունի հայ համայնքին շահը, այլ իրենց պայքարը՝ շրջանային ուժերուն կապուած. հետեւաբար մտահոգիչ է որ հայ գաղութը Սուրիոյ եւ այլ շրջաններու մէջ քաղաքական զոհը ըլլայ համաշխարհային եւ շրջանային ուժերուն: Քեսապի տագնապը եւ անոր գրաւումը եւ ապա ազատագրումը յստակ ահազանգ մըն էին եւ շատ հաւանական էր որ մեր պատմական Կիլիկիոյ նոյնիսկ այս փոքրիկ շերտը մեր ձեռքէն կորսուէր. ապագան մշուշոտ է եւ լեցուն՝ սեւ ամպերով, սակայն ազգ մը, որ կրցաւ դիմագրաւել Ցեղասպանութեան հարուածները իր սահմանափակ միջոցներով (limited resources), վստահ եմ որ պիտի կարենայ դարձեալ առողջ դուրս ելլել այս մղձաւանջէն: Այսպիսով, ընտանիքիս դատը դարձաւ իմ հայկական ինքնութեան մասնիկներէն մէկը: Հայ Դատը չսահմանափակուեցաւ Ապրիլեան ոգեկոչումներով, այլ իմ անձնական ջանքերով այսօր համացանցի վրայ տարած աշխատանքս Հայ Դատի պայքարին մաս կը կազմէ. ընտանիքս եւ շրջանի հայութեան՝ Ցեղասպանութեան ժառանգորդներու ֆիզիքական պահպանումը մեծ տեղ ունի այս դատին մէջ:

Պէյրութի Հայաշէն թաղամասին մէջ բնակիլը հայկական ինքնութեանս կազմութեան մէջ բաւական դեր ունի: Վերջին 60 տարիներուն թաղին ժողովրդագրական պատկերը հսկայ փոփոխութիւն մը ունեցաւ, ուր ոչ թէ միայն հայերուն, այլ նաեւ քրիստոնեայ արաբներուն թիւը սկսաւ նուազիլ: Այս մէկը առիթ դարձաւ որ հայերը իրարու մօտենան: Թաղին մէջ արաբները զիս Էլի (Եղիային արաբերէնը) կը կանչեն, սակայն քանի որ շատ Էլիներ կան, շատ անգամ արաբ բարեկամներս կամ գործատեղիիս մէջ զիս կը կանչեն Էլի ալ արմանի այսինքն հայ Էլին: Այս մէկը արդէն ակամայ կը բացայայտէ, որ ոչ-հայը քեզ ոչ-արաբ՝ հայ կը տեսնէ: Այս պարագային անուղղակի, առանց յայտնաբերելու ինքնութիւնդ, արդէն իսկ արաբ բարեկամդ կամ դրացիդ քեզի հայկական ինքնութիւն կը հագցնէ: Այս մէկը նաեւ ունի իր ժխտական կողմը, որ կրնայ տանիլ ցեղային խտրականութեան: Հետեւաբար, հակառակ որ երբեք ինքզինքս իբրեւ փոքրամասնութեան անդամ չեմ նկատեր Հայաշէնի կամ ընդհանրապէս Լիբանանի մէջ, սակայն ժողովրդագրական պատկերով, հայերու թուային քանակի նուազումը, եւ արման (հայ) արտայայտութիւնը անուղղակի հայկական հագուստը հագցուցած է նոյնիսկ այն հայերուն, որոնք երբեք հայկական իրականութեան հետ շփում չեն ունեցած: Հետաքրքրական է որ երբ թաղին մէջ կռիւ մը պատահի եւ երբ թաղեցիները գիտնան որ հայ մը կայ հարցին մէջ, անմիջապէս կ’ըլլան հայուն կողմ եւ երբ փաստուի որ այդ հայը յանցաւոր էր, կը հարցնեն՝ «Ասիկա ինչպիսի՞ հայ է»: Միշտ ալ հայ անհատի նկարագիրը եւ կերպարը եղած է բարձր: Տեղացին միշտ ալ գոված է մեզ եւ շրջանի Ցեղասպանութեան ոգեկոչումներուն եւ քայլարշաւներուն միշտ եղած են բազմաթիւ արաբ քրիստոնեաներ եւ ասորիներ մեր կողքին: Անշուշտ այս մէկն ալ հունձքն է քաղաքական յարաբերութիւններուն, ուր քրիստոնեայ արաբը կը տեսնէ հայը որպէս իր պատմութեան մասը․ ըստ իրենց՝ երկու ժողովուրդները պէտք է պայքարին Լիբանանի քրիստոնեայ դիմագիծին համար: Այս մէկը նաեւ երբեմն ամբաստանութեան կը վերածուի մեզի հանդէպ, միշտ ալ եղած է, եւ ինծի հարցուցած են, թէ ինչո՞ւ հայերը քրիստոնեայ արաբին չմիացան Լիբանանի ներքին պատերազմին եւ «դրական չէզոքութիւն» որդեգրեցին: Այս մէկը արդէն յատկանշական է, որ թէեւ քրիստոնեայ, սակայն հայուն հեռատեսութիւնը եւ քաղաքական հաշիւները ամպայման նոյնը չեն, ինչպէս արաբ քրիստոնեայինը: Եւ ճիշդ ասոր համար, ոչ թէ միայն արաբ քրիստոնեան, այլ նաեւ իսլամը, երբ Լիբանանի համայնքներուն մասին պիտի խօսին, կ’ըսեն՝ «Քրիստոնեան, Իսլամը եւ Հայը» (հոս երբեմն կ’աւելնան Տիւրզիները եւս, հակառակ որ անոնք իսլամական աշխարհին մաս կը կազմեն), պարզապէս որովհետեւ արաբ քրիստոնեան մեզ 100 տոկոս քրիստոնեայ կամ միա՛յն քրիստոնեայ չի նկատեր եւ այդ ալ նաեւ Լիբանանի պատերազմին մեր կեցուածքին համար, իսկ իսլամը միշտ կ’ուզէ մեզ զատորոշել այլ քրիստոնեայ աջակողմեան ուժերէն: Ժամանակ մը եղած է որ իսկապէս հայ համայնքը կամուրջ մըն էր երկուքին միջեւ, սակայն երկրին քաղաքական տագնապը արգիլեց այս: Իսկ Հայաշէնի մէջ մինչեւ օրս արաբները հայրս «Պարոն» կը կանչեն, այս մէկը յաճախակի է այլ հայերու պարագային ալ, հետեւաբար հայ ըլլալը արդէն իսկ յատուկ բան մըն է Հայաշէնի մէջ:

Վերջապէս ակումբը, յատկապէս Լիբանանի ներքին պատերազմին ժամանակ, ակումբը եղած է այն վայրը, որ գծած է հայրենասէր եւ հայապաշտպան երիտասարդին կերպարը: Պատանի տարիքէս արդէն իսկ ծանօթացած եմ հայ յեղափոխական պատմութեան եւ ֆէտայական շարժման: Կը յիշեմ որ հոն առաջին անգամ Միացեալ Հայաստանի քարտէսը տեսայ եւ հօրս պատուիրեցի որ նոյն քարտէսէն բերէ իմ սենեակս: Այս բոլորը հայկական յեղափոխական ոգին արթնցուցին մէջս, երեւակայութեանս մէջ անհետացաւ Տէր Զօրի մէջ ջարդուած հայը եւ փոխարինուեցաւ Պանք Օթօմանի, Սուլուխի, Վանի հայերով՝ Արմէն Գարոյով, Գէորգ Չաւուշով եւ Արամ Մանուկեանով: Այս բոլորը հպարտութիւն էին եւ պատճառ դարձան որ օտարին առջեւ խեղճ հայ մը չըլլամ, այլ միշտ հպարտ եւ ապստամբ՝ անարդարութեան դէմ: Եթէ այսօր ինքզինքս հայրենասէր կը զգամ եւ հայ դատի աշխատանքով հետաքրքրուած եմ՝ այն ալ ակումբի դաստիարակութեանս կը պարտիմ: Կը յիշեմ մինչեւ օրս, երբ պատանի էի եւ միութեան վարիչս ամէն շաբաթ օր մեզի կը դասախօսէր հերոսական կռիւներու եւ ֆետայիներու մասին, բոլորս հաւաքուած հիացումով մտիկ կ’ընէինք վարիչին խօսքերուն, բան մը որ երբեք դպրոցին մէջ չէինք լսեր: Օր մըն ալ ինծի պարտականութիւնը տրուեցաւ որ դասախօսութիւն մը պատրաստեմ «Ո՞վ է Ֆէտային» նիւթով: Այդ պահը չեմ մոռնար, երբ վազեցի հօրաքրոջս տունը եւ պահանջեցի որ յեղափոխական գիրքեր կարդամ. 13 տարեկան էի եւ կարդացի Ռուբէն Տէր Մինասեանի «Հայ Յեղափոխականի մը Յուշերը» գործին հատորներէն մէկը եւ հասկցայ որ ֆէտային միայն կռուող չէր, այլ ծառայասէր, արի, ընկերային եւ անկեղծ զինուոր մըն էր: Իսկ երբ դպրոց կ’երթայի եւ հայոց պատմութեան պահը հասնէր, ինչ որ ալ ըլլար նիւթը, միշտ ալ կը տանէի յեղափոխական շարժման՝ Պանք Օթօմանի, Խանասորի արշաւանքի եւ Եըլտըզի մահափորձի դրուագներուն: Հետեւաբար ակումբ երթալս ըմբոստ հայու ոգին արթնցուց մէջս, եւ հինգ տարի ետք, երբ 2009ին Տէր Զօր գացի հայկական վարժարաններու աշակերտներուն հետ, թերեւս միակն էի, որուն աչքերը արցունքով չէին լեցուած, այլ հիացումով եւ հպարտութեամբ. այդ ինչ որ մենք չկրցանք՝ հազիւ երկու ժամ քալել անապատին մէջ, մեր նախահայրերը օրերով ու շաբաթներով ըրին: Այս է հայու ըմբոստ ոգին, որ դիմադրեց մահուն: Ակումբը ինծի այս մէկը սորվեցուց:

Այս բոլորը լիբանանահայ ինքնութեանս անբաժան մասերն են. հաւանաբար տարիներու ընթացքին որոշ փոփոխութիւն ունեցան կամ պիտի ունենան, սակայն միշտ ալ իրենց ազդեցութիւնը կը մնայ: Արաբին հետ շփումը եւ իր արտայայտութիւնը հայու մը հանդէպ, ընտանեկան պատմութիւնը, հայրենակցական պատկանելիութիւնը, ակումբի հայապահպանման առաքելութիւնը եւ ըմբոստութիւնը կերտած են ազգային ինքնութիւնս:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

 

ՍՓԻՒՌՔԻ ԱՊԱԳԱՆ

diaspora

ՎԻԳԷՆ ՉԸԹԸՐԵԱՆ

Կայ աճող յոռետեսութիւն հայկական Սփիւռքի ապագային նկատմամբ: «Այն ապագայ չունի»՝ մենք յաճախ կը լսենք: «Հայ մարդը չի կրնար գոյատեւել հեռու իր հայրենիքէն»՝ յաճախ կը կրկնուի: «Ի վերջոյ ձուլուելու են». կայ այդ մեծ վախը: Պատասխանը առաջարկել է, որ սփիւռքահայերը «վերադարձնենք» հայրենիք, Հայաստան: Թէ ոչ՝ անոնք կը ձուլուին, ի վերջոյ զիրենք պիտի «կորցնենք». եթէ ոչ մէկ, ապա երկու կամ երեք սերունդ ետք:

Հայ Սփիւռքը կ’անցնի վերափոխման խոշոր ընթացքէ, կանգնած է աննախադէպ մարտահրաւէրներու առաջ: Նախ, ժողովրդագրական կշիռը Սփիւռքի անցած է աւանդական մերձաւորարեւելեան երկիրներէ, ուր ցեղասպանութիւնը վերապրածներ ստեղծեցին նոր համայնքներ 1920ական թուականներուն: Անկայունութիւն եւ անվտանգութեան պակասը Եգիպտոսի 1950ականներուն, Լիբանանի պատերազմը (1975-1990), Իրանի իսլամական յեղափոխութիւնը (1979), Իրաքի երկար պատերազմներու շարքը եւ անկայունութեան տարիները Սատտամ Հիւսէյնի իշխանութեան անկումէն ի վեր: Այսօր նոյնը տեղի կ’ունենայ Սուրիոյ մէջ, ուր Հալէպի հայաբնակ թաղամասերը եւ հայկական Քեսապ գիւղաքաղաքը վերածուած են պատերազմի դաշտի:

Այս մշտական անկայունութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի պետութիւններուն, որոնք յառաջացած են Օսմանեան Կայսրութեան անկումէն ետք, հայկական համայնքները հեռու կը մղեն տարածաշրջանէն, ուր մենք կ’ապրէինք հազարամեակներ, դէպի նոր հորիզոններ: Նոյնը կը կատարուի Հայաստանի բնակչութեան հետ. ղարաբաղեան պատերազմի եւ տնտեսական դժուարութիւններու հետեւանքով տեղի կ’ունենայ բնակչութեան զանգուածային տեղաշարժ: Հեռաւոր Գալիֆորնիա կամ Մոսկուա եւ իր արուարձանները այսօր ունին շատ աւելի մեծաթիւ հայ բնակչութիւն քան Պէյրութը կամ Գիւմրին:

Ժողովրդագրական տեղաշարժը արագացուց այդ զարգացումները, որոնք արդէն կային: Երկու հիմնական ինքնութեան յատկանիշներ, որոնք տարիներ սահմանած են հայկական ինքնութիւնը, այսօր այլեւս կը կորսնցնեն իրենց ազդեցութիւնը: Պատկանելիութիւնը Հայ Եկեղեցւոյ (կամ հայկական յարանուանութիւններէն մէկուն) դարեր շարունակ եղած է առաջին յատկանիշը հայկականութեան: Սակայն, աշխարհականացման գործընթացը արդէն 19րդ դարուն, ինչպէս քաղաքական կուսակցութիւններու իրողութիւնը, կրթութեան համակարգի աճը, հրատարակչութիւնները, եւ այլն, այս բոլորը յառաջ բերին եկեղեցւոյ կարեւորութեան նուազում մը: Հայ լեզուն փոխարինեց գոյութիւն ունեցող բացը, շարք մը սփիւռքահայ հաստատութիւններու զարգացման միջոցաւ՝ դպրոցներու, թերթերու, գրասէր ակումբներու, բարեգործական միութիւններու: Այս զարգացումը իւրայատուկ չէ միայն հայերուն: Շատ ազգեր անցան այս ուղիէն մեզմէ առաջ կամ ետք: 20րդ դարուն լեզուն դարձաւ առաջնային յատկանիշը հայկական ինքնութեան, ինչպէս կը գրէ բանաստեղծ Սիլվա Կապուտիկեան. «Ու տես, որդի՛ս, ուր էլ լինես / Այս լուսնի տակ ուր էլ գնաս, / Թէ մօրդ անգամ մտքից հանես / Քո մայր լեզուն չմոռանաս»: Սակայն, վերջին տարիներուն մենք ականատես ենք արեւմտահայերէնի կտրուկ անկման, այն աստիճան, որ ԵՈՒՆԵՍՔՕն դրաւ զայն վտանգուած լեզուներու իր ցանկին վրայ:

Ժողովրդագրական տեղափոխումը Սփիւռքի համայնքներուն, եկեղեցիին կարեւորութեան անկումը, արեւմտահայերէն խօսողներու նուազումը լուրջ մարտահրաւէրներ են: Բայց այս բոլորը աննախադէպ չեն, եթէ մէկը նկատի առնէ հայոց պատմութիւնը: Ընդհակառակը, այդ մարտահրաւէրները եւ իրենց նմանները միշտ ալ եղեր են մեզի հետ, գոնէ վերջին հազարամեակի ընթացքին. Անիի անկման յաջորդող սելճուքեան արշաւանքները, 13րդ դարուն տեղի ունեցած երկրաշարժը, որ քանդեց Անին ու մղեց գաղթականներու ալիքները դէպի հիւսիս եւ արեւմուտք. Շահ Աբասի՝ Ջուղայի տեղահանումը դէպի իր մայրաքաղաքը՝ Իսֆահան: Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին, պէտք չկայ յիշեցնելու սպառնալիքները հայութեան գոյութեան դէմ, որոնք սկսեր էին Ապտիւլ Համիտ Բ.ի օրով եւ շարունակուեցան Թալէաթի եւ Էնվերի մութ ժամանակաշրջանին:

Հայերու գոյութիւնը երբեք ապահով չէ եղած: Տարբեր համայնքներ ստիպուած եղած են գաղթել անընդհատ: Իւրաքանչիւր գաղթ իրենց ստիպած է վերիմաստաւորել իրենց գոյութիւնը: Ինչպէ՞ս գտնել նոր տնտեսական գործառոյթ՝ նոր երկրի պայմաններուն մէջ եւ նոր ճանապարհ՝ կապող հին երկրին հետ: Այս իրավիճակը նոր չէ հայ Սփիւռքի համայնքներուն համար:

Հետեւաբար, այս նոր յոռետեսութեան ալիքը Սփիւռքի հանդէպ ունի այլ պատճառ: Հազարամեակի մը ընթացքին հայկական ինքնութեան, մշակոյթի, այլեւ տնտեսական զարգացումն ու քաղաքական կշիռը հիմնուած են Սփիւռքի համայնքներուն մէջ: Հեռաւոր քաղաքները դարձած են կեդրոններ հայկական կեանքի՝ Կոստանդնուպոլիսը, Իսֆահանը, Վենետիկը, Մատրասը, Թիֆլիսը, Պէյրութը եւ ուրիշներ, որոնք արդէն Սփիւռքի մայրաքաղաքներու համբաւ ունեցած են: Այն ինչ որ նոր է՝ հայկական պետականութեան յառաջացումն է: Խորհրդային Միութեան փլուզումէն յետոյ (1991) Հայաստանի Հանրապետութեան երեւոյթը բերած է հիմնարար փոփոխութիւն հայկական տիեզերքի ներքին կառուցուածքի շրջանակներուն մէջ: Փոխանակ ունենալու համայնքներու ցանց մը, 1991էն ի վեր մենք ունինք հզօր կեդրոն՝ ՀՀ կառավարութիւնը, որ հայաշխարհի նախկին ուժական յարաբերութիւնները խախտեց: Երեւանի մէջ այսօր կայ կեդրոն մը հայկական կեանքի, խորհրդանշական եւ նիւթական իմաստներով: Ան Արարատեան դաշտավայրին մէջ կը մարմնաւորէ ինքնին հայկական կեանքը: Տարածք մը, ուր կը խօսուի հայերէն լեզուն, ուր հայկական մշակոյթը կը զարգանայ: 1991էն ետք հայ համայնքներու ուշադրութիւնը շրջեցաւ դէպի Երեւան, փոխանցելով սուղ նիւթական միջոցներ, օգնելու երիտասարդ հանրապետութեան, յաղթահարելու բազմաթիւ դժուարութիւններ՝ աջակցութիւն 1988ի աւերիչ երկրաշարժի զոհերուն, օգնութիւն ղարաբաղեան պատերազմի ջանքին եւ մարդասիրական օգնութիւն՝ շարունակուող ատրպէճանա-թրքական շրջափակումը մեղմացնելու նպատակով: Հայաստանի օգնութեան զանգուածային այս ճիգը ունեցաւ իր գինը՝ թուլացնել սփիւռքահայ հաստատութիւնները, որոնցմէ դրամական աղբիւրները (ռեսուրս) վերցուեցան, յանուն Հայաստանի պետութեան օգնութեան:

Իւրաքանչիւր հայ որ կ’ապրի Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, դիմացը ունի երկու-երեք հայ, որոնք կ’ապրին Սփիւռքի մէջ: Հայաստանէն արտահոսքը կը գերազանցէ հայրենադարձութեան՝ ներգաղթի դանդաղ շարժումը: Այլ կերպ ասած, անոնք որոնք կը պնդեն ու հայ ինքնութիւնը Հայաստանի հողին հետ կը կապեն՝ այս ուժեղ իրողութեան հետ դէմ յանդիման կը գտնուին եւ չեն կրնար անտեսել զայն:

Կայ եւս մէկ, հիմնարար խնդիր, այն ենթադրութիւնը, թէ հայերը կարող են ապրիլ միայն «ազգ-պետութիւն» (nation-state) ձեւաչափով: Հայ ժողովուրդը դարեր ապրած է քաղաքական համակարգերու մէջ, որոնք չեն եղած ազգ-պետութիւններ: Հայկական ապագան իբրեւ ազգ-պետութիւն տեսնելը շատ աղքատ տարբերակ է, եթէ զայն դիտենք մեր պատմութեան դիտանկիւնէն: Փոստ-մոտեռնի (յետ-արդիականութեան) ժամանակաշրջանին հայկական Սփիւռքը արդէն միջազգային, կլոպալ ցանց մըն է: Աւելին, ազգ-պետութիւնը քաղաքական նմոյշ մըն է յետ խորհրդային ժամանակաշրջանէն: Այսօր տարածքային խարիսխը ինքնին ոչ անհրաժեշտ կամ բաւարար տուեալ է ընկերային խումբի մը գոյատեւման համար: Կլոպալիզմի դարաշրջանին միջազգային ցանցերը փոխարինած են հին ազգ-պետութեան տարբերակը: Չէ՞ որ հայկական Սփիւռքը նման ցանցային կառոյց մըն է՝ կոփուած հազարամեակներու միջոցաւ:

Սակայն, Սփիւռքը չի գոյատեւելու երկար, եթէ մենք շարունակենք անտեսել իր կարիքները: Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնները պէտք է արդիականացման աշխատանք տանին, որպէսզի կարողանանք ծառայել մեր ապագային, եւ ոչ թէ մեր անցեալին: Մենք պէտք է զարգացնենք նոր հաստատութիւններ, որոնք կարող են ոգեշնչել նոր սերունդները իրենց նոր կարիքներուն մէջ, որով անոնք կարող կ’ըլլան գտնելու դրական արժէքներ հայկական ինքնութեան մէջ: Անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան յառաջացումէն քառորդ դար յետոյ ժամանակն է, որ Սփիւռքի գոյատեւումը դառնայ մեր բոլորին մտահոգութեան կեդրոն եւ հայթայթենք միջոցները իր գոյատեւման:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: