ԻԲՐ ԹԷ ԱՆԲԱՂԴԱՏԵԼԻ ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ ԲԱՂԴԱՏԵԼ

ՀԵՐՎԷ ԺԷՕՐԺԸԼԷՆ

Բարեկամբար՝ Anne Le Gall-Գազազեանի

Այստեղն ալ քարոտ է: Ծայրայեղ քարոտ է: Տուֆ չէ տեղական քարը, բայց քարը քար է: Միայն մասնագէտները ասոր մասին պիտի վիճաբանէին: Կրանիտը կարծր քար է: Տուֆէն կարծր է:

Տուֆ չէ, բայց ժամանակին այս քարով ալ անթիւ եկեղեցիներ, մատուռներ, խաչեր եւ շէնքեր կը շինէին: Ճարտարապետութիւնը հոս հարուստ է: Վստահաբար գաւառը համեմատաբար աւելի հարուստ էր, ժամանակին, կամ հոս հարուստներ կային, որոնք իրենց հարստութիւնը կ’ուզէին քարով արտայայտել:

Այստեղն ալ առանց քրիստոնէութեան գոյութիւն պիտի չունենար: Աներեւակայելի է պարզապէս: Անով հանդերձ կեդրոնական պետութիւնը էական դեր կը կատարէ քանի մը դարերէ ի վեր: Համեմատաբար քիչ դարերէ ի վեր: Գաւառը իր պետականութիւնը 1532ին կորսնցուցած է ֆրանսական գաւառ մը դառնալով: Նոր վիճակը ամուսնութեան եւ ուժերու յարաբերութեանց արդիւնք էր:

Այստեղն ալ ամայի գիւղերով լեցուն է: Ցեղասպանութիւն կամ այլ հալածանք տեղի չեն ունեցած: Պէտք չէ եղած: Հոս ալ մեռեալները կարեւոր դիրք կը պահանջեն: Հօրս գիւղին մէջ ամենէն կենդանի տեղը գերեզմանատունն է: Չափազանցութիւն չէ: Կը նախընտրէի որ ըլլար: Երկրին ամէն կողմէն կու գան գերեզմանները այցելելու: Ճիշդ է․ հոս գերեզմաններ կ’ունենանք: Հայերը միշտ այսքան բախտաւոր չեն ըլլար: Մեծ մայրս իր ընտանեկան գերեզմանը կը պաշտէ: Ատոր մէջ իր ամբողջ աշխարհը դրած է՝ իր մայրը, իր երկու ամուսինները եւ իր անդրանիկ մանչը՝  հայրս, այսինքն: Գերեզմանը միշտ մաքուր կը պահուի: Տարին մէկ անգամ մէկը կու գայ օճառով լուալու: Անգամ մըն ալ լրջօրէն նորոգուած է: Վստահ չեմ, որ ապրողներուն հանդէպ նոյն գուրգուրանքը կը ցուցուի: Գիտեմ, որ անհամբեր մեծ մայրս ալ հոն կ’ուզէ պառկիլ: Մահուան այս մօտիկութիւնը իմ սերունդիս համար անհասկնալի է: Մօտիկութի՞ւն է միայն կամ անտանելի փափաք: Հարիւր տարեկանի կը մօտենայ: Ալ պիտի չուշանայ:

Հոս ալ լեզու մը կը մեռնի: Անցեալ ամառ այս լեզուով խօսակցութիւն մը լսեցի: Սխալմամբ եկեղեցի մը մտած էի թաղումի մը ատեն: Երկու տարիքոտ էրիկ մարդիկ այս լեզուով կը խօսէին՝ կէս-հպարտ, կէս-ամչկոտ: Կամ ալ պարզապէս որովհետեւ իրենցն էր: Պարզ պարագայ մը չէ: Պարզը յաճախ պարզ չէ: Երկար ատեն հանրային տեղեր արգիլուած էր: Լեզուն դպրոցներուն մէջ ոչ միայն պզտիկներուն, բայց նաեւ չափահասներուն հեգնանք ու ծեծ կը պատճառէր:  Կոպիտ ու արդի կեանքին անյարմար կը համարուէր: Հանրապետութիւնը տարբերութիւններու չէր հանդուրժեր: Ամբողջ մարդկութեան առաջին ու միակ լեզուն պետականը պէտք էր ըլլար կամ շուտով դառնար: Յաջող էր այս քաղաքականութիւնը: Առանց աղմուկի լեզուն կը մեռնի կամ արդէն մեռած է: Ճշգրիտ մահուան թուականը չկայ: Ընտանիքիս մէջ միայն հայրս որոշ չափով գիտէր: Իր եղբայրները գրեթէ բան չեն գիտեր: Կորո՞ւստ է: Իսկական կորո՞ւստ է: Որո՞ւն համար: Ո՞վ պիտի որոշէ: Այս կորուստը ազատութեանս մասնակի պայմանն էր արդեօ՞ք: Այս կորուստը բազմաթիւ հետաքրքրութիւններս կը բացատրէ արդեօ՞ք:

Այսօր, անտրամաբանականօրէն, տեղանունները յաճախ երկու լեզուով գրուած են: Խօսողները անհետացած են, բայց հիմա հին լեզուն chic կը համարուի: Շինծու եւ մակերեսային տայվըրսիթին հոս ալ ազդեցիկ է: Այսքան յետ մահու յարգանք կ’արժէ: Այսօր ձայնասփիւռի ծրագիրներ կան այս լեզուով: Հոս եղած ատեն մտիկ կ’ընեմ: Գիտցած չորս-հինգ բառս չի բաւեր: Հարկաւ չի բաւեր: Արդէն չորս-հինգ բառ սորված ըլլալը հրաշք է: Փոխանցել ուզողներու բացակայութեան սորվիլը հրաշք է: Իսկական կեանքէն դուրս է այս լեզուն: Տեղեակ եմ, որ կեանքէն դուրս դրուած է: Այսքանը գիտնալը վիճակը չի փոխեր: Այս լեզուով մամուլ բնաւ չեմ տեսած: Երբեմն „Ouest-France“  օրաթերթին մէջ այս լեզուով կարճ յօդուածներ լոյս կը տեսնեն: Ըստ իս, լեզուն իր անհետացումէն վերջ կծու կատակի համ ունի: Գիտեմ որ պարբերաթերթեր կան կամ կային միայն սակաւ եւ հմուտ ընթերցողներու համար: Ընտանիքս այս շրջանակին չէր պատկաներ եւ չի պատկանիր: Միայն մեծ մայրս այս լեզուով ալ քիչ մը կարդալ սորված է: Կաթողիկէ եկեղեցին հին լեզուին համատարիմ էր: Մեծ մօրս գիտութիւնը քիչ ըլլալու է: Կրկնութեան վրայ հիմնուած է: Աղօթքներ եւ Սուրբ Գիրքի կտորներ գոց սորված ըլլալու է: Խօսած ատեն ինչպէ՞ս կ’արտայայտուի, չեմ կրնար գիտնալ: Գիտեմ, որ մեծ հայրս, իբր լաւ ֆրանսերէն գիտցող, մեծ համբաւ ունէր: Մարդուն երեսը դժբախտաբար բնաւ չեմ տեսած: Հայրս տաս տարեկան էր, երբ իր հայրը մահացաւ: Հոս ալ հայրեր անարդարօրէն կրնան անհետանալ:

Գիտեմ, որ այս լեզուին տարօրինակ մէկ բարբառը կը խօսին կամ կը խօսէին իմիններս: Կը խօսէին աւելի ճիշդ ժամանակն է: Պզտիկութեանս ագարակներուն մէջ ծեր ազգականներուն հետ խօսակցութեան միակ կարելիութիւնն էր ան: Լսած եմ կելտական հնչիւնները եւ լեզուին խիստ տարբեր մեղեդին: Լսածս կը բաւէ, որ անդրադառնամ, թէ այսօրուայ ձայնասփիւռէն խօսողները հին լեզուն յաճախ ֆրանսերէնի պէս կը խօսին: Գիտեմ, որ մեծ մօրս պարագային ճիշդ հակառակն է: Իր ֆրանսերէնը ոչ միայն արտասովոր, բայց ուղղակի սխալ, այսինքն բոլորովին օտար ձայներով, խօսելու ձեւերով եւ կառուցուածքով լեցուն է: Չեմ ուզեր ջանք թափողները անգթօրէն դատել: Նոյնիսկ դպրոցական ցանց մը հիմնած եմ: Ատոր անունը Տիուան (Diwan) է: Ծիլ ըսել է եղեր: Քիչ երեխաներ հոն կ’երթան: Դպրոցները առանց կեդրոնական պետական օգնութեան պիտի չդիմանան: Խնդալիք փարատոքս չէ՞: Մեծցած տեղս՝ այս գաւառէն հեռու, պարզապէս անիմաստ էր այս նիւթին մասին մտածել: Կելտախօս դպրոց երթալ կամ դասեր գտնել մեր մտքէն չէր անցներ:

Համաշխարհային երկորդ պատերազմին գերմանական իշխանութիւնները փափաքած էին այս լեզուին նպաստել: Նպատակն էր Ֆրանսան օր մը փոքրացնել եւ իբր նոր, անկախ պետութիւն մը անջատել: Անշուշտ կելտական լեզուն խօսողներուն մեծամասութիւնը տեղեակ չէր այս ծրագրին կամ ատելի կը գտնէր զայն: Այլուր եւ ուրիշ մարդոց կողմէ ամէն ինչ կ’որոշուէր: Այսպիսի նախաձեռնութիւններ լեզուի մահը միայն արագացուցած են: Ֆրանսայի ազատագրութենէն վերջ նացիական անցեալը մահապատիժի պէս բանեցաւ: Պատերազմէն յետոյ անհետացումը միակ բանական եւ նոյնիսկ բարոյական հեռանկարն էր: Գաւառին քաղաքները արդէն ֆրանսախօս էին: Տեղի պուրժուական դասակարգը հին լեզուն միշտ արհամարհած էր: Մեծ մայրս ալ քաղաք մը տեղափոխուեցաւ:

Ժողովուրդը դրամ շահելու վրայ կեդրոնացաւ: Քիչ մը տնտեսական կայունութեան հասնիլ կ’ուզէր: Հին լեզուին, անոր բարբառներուն մասին մտածելու ժամանակ, ախորժակ կամ ալ կարողութիւն չունէր: Կեանքը արագ կը փոխուէր: Հին լեզուն չփոխանցնելն ալ կը թուէր արագ յառաջադիմութեան մաս կազմել: Այս երեւոյթին մասին ո՞վ պիտի մտածէր:

Քիչ օրեր գտնուած այս տեղս, չխօսած այս լեզուս, այս անբնակ գիւղերը եւ լքուած-փլած ագարակները Մերձաւոր Արեւելքի մէջ չեն գտնուիր: Անհետացած լեզուն, որուն մասին խօսք եղաւ, արեւմտահայերէնը չէ: Զարմանալի՝ այս լեզուով Ար Մէն՝ քարը ըսել է: Իբր թէ անբաղդատելի պարագաներ իրարու հետ բաղդատելը ես շատ տեղին կը գտնեմ: Սիրտերը կը թեթեւցնէ: Մտքերը կ’առողջացնէ: Այս գաւառին անունը երկրորդական է: Չեմ գրած, բայց հետաքրքիր ընթերցողը դիւրաւ պիտի գտնէ: Միակ պարագան չէ երկրիս մէջ, ցամաքամասիս մէջ, մեր աշխարհին մէջ:

Մի՛ կարծէք, որ կորուստներ եւ անհետացումներ որեւէ տեղի առանձնաշնորհումն են:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

Advertisements

ՊԱՐԿ ԵՒ ՔԱՐՈԶ՝ ԵՐԿՈՒ ԱՌԱՋԱՐԿ ՀՈԳԵՒՈՐԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

ՎԱԶՐԻԿ ԲԱԶԻԼ

Հայկական համայնքներում յաճախ խօսւում է «հայկական զգացուﬕ» մասին, որ նա պակսում է երիտասարդութեան մէջ, որ առանց այդ զգացուﬕ հիւծւում է «հայկական ինքնութիւնը», որ համայնքների առաջնահերթ պարտականութիւնն է «մատաղ սերնդին» փոխանցել այդ զգացումը։ Հակիրճ ասած՝ «հայապահպանութիւնը» զգացական հարց է։

Ի հարկէ ես դեռեւս չեմ հասկացել, թէ ի՞նչ է նշանակում «հայկական զգացում» կամ որո՞նք են այդ զգացուﬕ տարրերն ու նշանները։ Սակայն կռահելով ասածի եւ համոզուածի միջուկը, պիտի «զգացում» բառը փոխարինէի «զգայարանք» բառով եւ վերոյիշեալ ամփոփումը՝ հետեւեալով՝ «հայապահպանութիւնը» զգայական հարց է։

Զգայարանքները հայ մշակոյթի մէջ որբակեաց են, կարծես թէ երկրորդական լինեն, թերագնահատելի՝ նոյնիսկ մեղք, մինչ հոգեկանը ծնողանում է եւ դառնում ճշմարտութեան, բարութեան ու գեղեցկութեան ակունք։ Հաւանաբար քրիստոնէութեան թիւրըմբռնումն է, որ սատարում է նման նախապաշարումների տարածմանը։ Ճիշդ է, որ քրիստոնէութեան մէջ արմատացած է մարմնի ու զգայարանքների հանդէպ թերագնահատանքն ու արհամարանքը այն աստիճան, որ Աստծուն մօտենալու եւ միանալու համար անհրաժեշտ է համարւում «սպանել» մարմինը եւ չէզոքացնել զգայարանքները։ Պղոտինը (205 Ք. յ.) նոյնիսկ ամաչում էր, որ մարմին ունէր։ Սակայն սա քրիստոնէական հայեցակէտ չէ, որովհետեւ նախ մարմինը Աստծոյ արարչագործութեան մաս է կազմում ու «բարի» է, եւ ապա կենդանի մարմինը հոգեկանի եւ զգայականի անքակտելի ամբողջութիւնն է։ Թոյլն ու չարն ու մեղքը սերում են այդ ամբողջութիւնից եւ ոչ թէ միայն մարմնականից կամ զգայականից։

Սակայն անկախ աստուածաբանական այս մտքերից մարդաբանութիւնը մեզ ուսուցանում է, որ ճանաչողութեան հիմքը զգայարանքներն են։ Թովմաս Ագուինացիի (1225-1274) նշանաւոր ասոյթը հանրածանօթ է՝ „Nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu“, որը նշանակում է՝ «Իմացութեան մէջ ոչինչ կայ, եթէ նախօրօք զգայարանքների մէջ չի եղել»։ Լայպնիցը (1646-1716) լրացնում է այս գաղափարը շարունակելով՝ „nisi intellectus ipse“, «բացի ինքը իմացութիւնը»։ Այն ինչ որ ինձ այստեղ հետաքրքրում է ոչ այնքան ճանաչողութեան էութեան հարցն է, այլ գործնական այն հետեւումը, որ նոր սերնդին «հայկականութիւնը» փոխանցելու համար պէտք է զգայարանքներից սկսել իմացութեան հասնելու համար։ Զգայարանքները այսօր կրկին թերագնահատւում են, բայց լրիւ տարբեր պատճառով։ Այսօր թուայնացումն է, որ եռածաւալ իրական աշխարհը սեղմում է համակարգիչի երկածաւալ աշխարհում, մարդը սակայն եռածաւալ էակ է եւ երեխաների կազմաւորման համար հոտոտելիքը, շօշափելիքն ու ճաշակելիքը նոյնքան կարեւոր են, ինչքան համակարգիչի միջոցով տեսնելն ու լսելը։ Նոյնիսկ այս պարագային էլ իրական ձայներ ու գոյներ լսելն ու տեսնելը տարբեր են, եւ այս տարբերութիւնը նկատելն էլ կոփում է երեխաների նկարագիրը։ Ինքնութիւնն էլ, թէ անհատականը եւ թէ հաւաքականը, online չէ, այլ offline, ոչ թէ երկծաւալ, այլ եռածաւալ։

Համայնքները փորձում են ամէն գնով առինքնել երիտասարդութիւնը, իրենց ներգրաւել համայնքային աշխատանքների մէջ, որպէսզի երբ հին սերունդը հրապարակից քաշուի, նոր սերունդը ստանձնի եւ շարունակի համայնքային կամ գաղութային աշխատանքները։

Այս ջանքերում համայնքներն ու հովիւները կեդրոնանում են երիտասարդների վրայ եւ յաճախ մոռանում են մանուկներն եւ մանուկների ծնողները։ Մինչ բարդ է թափանցել երիտասարդների գիտակցութեան ու ներաշխարհի մէջ եւ աւելի ժամանակատար՝ եթէ նրանք արբունքի տարիքի մէջ են, աւելի դիւրընթաց է հասնել մանուկների անգիտակցին՝ զգայարանքների միջոցով։ Հինգ զգայարանքների միջոցով կարելի է մանուկներին ընտելացնել, մտերմացնել հայ մշակոյթի հետ եւ յուսալ, որ աւելի ուշ, երբ երեխաները մեծանան, այդ մտերմութիւնը հանգի հարազատութեան։ Սակայն այս բոլոր նկրտումները ապարդիւն կը մնան, եթէ ծնողները չգործակցեն եւ ամբողջ պարտականութիւնը բեռնեն համայնքների եւ հոգեւորականների ուսերին։ Մինչ երիտասարդների պարագային ծնողների դերը սահմանափակ է, մանուկների պարագային դա էական է։

Այս ներածականից յետոյ ահաւասիկ իմ երկու առաջարկները։

Ա․) Պարկ

Ամէն հոգևորական թող երեխաներ մկրտելուց յետոյ ծնողներին մի պարկ նուիրի։ Այդ պարկը թող հինգ զգայարանքները սնող հինգ առարկաներ պարունակի՝ բոլորն էլ հայկական յղումներով, ինչպէս ներոյիշեալ ցանկում։ Այս ցանկը ոչ սպառիչ է, ոչ վերջնական, ոչ էլ հարկադրական։ Կարեւորը սկզբունքն է, իսկ օրինակները փոխարինելի են։

Տեսողական Այբուբենը՝ ամէն գիր տպուած, գծագրուած կամ լուսանկարուած առանձին թուղթի վրայ
Լսողական Կոմիտասի որեւէ մի մանրասկաւառակ
Ճաշակելիք Նուռ
Շօշափելիք Տեսանելիքի նման
Հոտոտելիք Խունկ կամ Papier d’Armenie

Երբ երեխան չոչում կամ խաղում է, թող գրերը երեխայի շրջապատում լինեն՝ յատակի կամ գորգի վրայ, որպէսզի ինքը խաղալու ժամանակ այդ գրերը անընդհատ տեսնի։ Երեխաների աչքն ու ձեռքը պիտի տեսնեն, շօշափեն, ակռկեն այս առարկաներին, առանց որ ծնողները երկար-բարակ այբուբենի կամ հայերէն լեզուի մասին խօսեն կամ այդ գրերը դիտումնաւոր երեխաների ուշադրութեանը յանձնեն։ Իրենց առկայութիւնը երեխաների շրջապատում բաւարար է։

Նոյն անուղղակի կերպով թող երեխան խաղալու ժամանակ ենթախորքում Կոմիտասի երաժշտութիւնը լսի՝ օրը գոնէ մէկ ժամ։ Այսպիսով մանուկները կամաց- կամաց կը մտերմանան հայկական երաժշտութեան եւ հայկական դասական երաժշտութեան հետ, առանց ծնողների առընթեր բացատրութիւնների կամ մեկնութիւնների։ Նոյն սկզբունքը կարելի է կիրառել միւս առարկաների պարագային։ Նուռի օշարակ եւ խունկի կամ Papier d’Armenie-ի բոյր։

Հոգեւորականները թող այս պարկը մկրտութիւնից յետոյ յանձնեն ծնողներին եւ իրենց հակիրճ բացատրեն այս միջոցառման նպատակն ու սկզբունքը։ Սա առաջին քայլն է։ Իսկ երկրորդը, նոյնքան կարեւոր, այն է, որ մկրտող հոգեւորականները պարբերաբար, տարին երկու անգամ, հանդիպեն ծնողներին եւ տեղեկանան, թէ արդեօ՞ք իրենք գործադրում են այս առաջարկը եւ որո՞նք են իրենց փորձառութիւնները։ Այս խօսակցութիւնն ու պարբերական յիշեցումը անհրաժեշտ է, որովհետեւ ծնողները նոյնքան ուղեցոյցի պէտք ունեն, ինչքան մանուկները։

Բ․) Քարոզ

Այս կիրառական կէտին ուզում եմ աւելացնել վարդապետական մի կէտ՝ պատարագիչների քարոզների բովանդակութիւնը։

Ինչքան լաւ կը լինէր, եթէ հոգեւորականները նաեւ այն հարցի մասին քարոզէին, որ զգայարանքներն էլ կրթութեան ու կրթանքի կարօտ են, որ թուայնացած այս ժամանակում հաղորդակցութեան նոր միջոցները պէտք է գիտակցաբար ու վերապահութեամբ գործածուեն, որ ծնողները պէտք է իրենց ընտանեկան կեանքում ժամեր վերապահեն՝ մանաւանդ երեխաների ներկայութեամբ, որոնց ընթացքին իրենք ոչ բջիջային հեռաձայնը գործածեն, ոչ համացանցում դեգերեն եւ ոչ հեռատեսիլ նայեն, այլ երեխաների հետ խաղան, երգեն, պարեն, արտասանեն, այսինքն բոլոր զգայարանքները բանեցնեն։

Հաղորդակցութեան այս նոր միջոցները մեզ նոյնիսկ անասնացնում են։ Անասունը իր հակազդեցութիւնների մէջ անմիջական է, որովհետեւ իր բնազդը անխաթար է, մինչդեռ ասունը, այսինքն մարդը, թոյլ եւ անորոշ բնազդ ունի եւ մշակոյթ է ստեղծում զսպելով իր կիրքերը, զգացումներն ու ձգտումները։ Անասունը չի կարող ինքն իրեն զսպել եւ հետեւում է իր բնազդին։ Հաղորդակցութեան նոր միջոցները մեզ ստիպում են SMS-ին, Facebook-ին, twitter-ին եւ այլն անմիջապէս պատասխանել, անմիջական ներկայութիւն ցուցաբերել, անմիջապէս կարծիք յայտնել՝ համաձայնել, հակառակել, հաւանել։ Այս անմիջականութիւնը անասնական է, ոչ ասնական, մարդկային։ Այսօրուայ գոնէ Եւրոպայում տիրող հանրային դիւրագրգռութիւնն ու յարձակողականութիւնը այս անմիջականութեան հետեւանքներն են։

Ինչքան լաւ կը լինէր, եթէ հոգեւորականները նաեւ այն հարցի մասին քարոզէին, որ երեխաների կեանքը կշռոյթի պէտք ունի՝ ամէնօրեայ կանոնաւոր կրկնութեան։ Այս առօրեայ կշռոյթը կոչւում է ծէս։ Ծէսը եւ ծիսակատարութիւնը միայն կրօնական երեւոյթներ չեն, այլ ընդհանուր մարդկային։ Ընտանիքներն էլ պէտք է մշակեն իրենց ծէսերը, որոնք երեխաներին վստահութիւն են ներշնչում եւ ինքնավստահութիւն տալիս։ Ծէսն էլ կրթութեան ու կրթանքի մաս է կազմում։

Եւ ինչքան լաւ կը լինէր, եթէ հոգեւորականները նաեւ այն հարցի մասին քարոզէին, որ խօսելուց բացի լռելն էլ առաքինութիւն է։ Յովհաննէս Մանդակունի կաթողիկոսը (410-490) «լռութիւնը» դասում է, «խոնարհութիւնից» առաջ, կարեւոր առաքինութիւնների շարքին։

Բեռլինի Յիսուսեան գիշերօթիկ մի վարժարանում տնօրէնը ամէն առաւօտեան աշակերտների հետ նախաճաշից առաջ մատուռ է գնում ոչ թէ առաւօտեան պաշտամունքը կատարելու, այլ երեք վայրկեան միասնաբար լռելու համար։ Հայերէնում «լռել» եւ «լսել» բառերը նոյն ակունքը ունեն։ Լսելու համար լռել է պէտք։ Նաեւ եկեղեցում։ Ինքնամփոփուելու ու կեդրոնանալու յատկութիւնները զօրացնում են երեխայի անհատականութիւնը եւ նպաստում իր առօրեայ յաջողութեանը։ Դասական հռետորութիւնը ուսուցանում է ոչ միայն լաւ խօսելու արուեստը՝ ars bene dicendi այլ նաեւ լռելու արուեստը՝ ars tacendi, որը չի հակադրւում խօսելուն, այլ ամբողջացնում է խօսելու արարքը։ Լռելու ունակութիւնն էլ կրթութեան ու կրթանքի մաս է կազմում։

Երբ հոգեւորականները այս հարցերի մասին քարոզեն, կ’օգնեն ընտանիքներին, կը նպաստեն երեխաների կրթութեանը, իրենց կ’ընտելացնեն հայ մշակոյթի հետ եւ կ’ուսուցանեն, որ աղօթել ոչ թէ միայն խօսել է նշանակում, այլ նաեւ լռել՝ լսելու համար։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԼԵԶՈՒ

25624849_826630717518929_1737001431_o

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

Կան մարդիկ, որոնք կը թափառին մայրենի լեզուին հարուստ, զգլխիչ ոլորտներուն մէջ, կան նաեւ մարդիկ, որոնք քովէն կ’անցնին անոնց առանց բան մը տեսած կամ զգացած ըլլալու: Ես առաջիններէն եմ, նոյնիսկ կը խոստովանիմ, որ կոյրզկուրայն կը շրջիմ այն ոլորտներուն մէջ:

Ո՞րն է մայրենի լեզուն հայ մարդուն համար, եթէ ոչ իր ապրած երկրին լեզուն:

Ո՞րն է արդեօք հայ մարդուն համար ամենադիւրին լեզուն, եթէ ոչ իր ապրած տեղւոյն լեզուն:

Շա՜տ բան յուսալով մտեր եմ հոն ու կը զբաղիմ այն առարկային հետ, որ է հայերէն լեզուն: Սակայն ան իր փայլը կորսնցուցած է այլեւս, ինչու որ մարդիկ ամէն բանը նիւթապէս կը կշռեն այս ատեն: Ուստի լեզուն մարդուն համար բան մը չի նշանակեր, ոչ շահաբեր զբաղում մըն է, ոչ ապագային հասնելիք բարձրացման կէտ մը, նշաւակ մը եւ ոչ այլ երկրի մը մէջ ընդունելի առարկայ մը:

Խօսքս յաճախ արեւմտահայերէնի մասին է:

Ա՜խ, հայերէնը. հեռու այլեւս այն մարդուն համար, որ իր կեանքը հաստատած է Սփիւռքի երկիրներէն մէկուն մէջ եւ արդէն պատրաստ է գործածել այն պետութեան լեզուն, որ ո՛չ իրն է, ոչ ալ այն երկրին: Պարագան այնպէս է նոյնիսկ, որ արեւմտահայերէնը ընդունելի չէ հայրենիքի մէջ. գրեթէ ո՛չ մէկ գործնական տեղ ունի ան Հայաստանի մէջ եւ կամ ունի՞ ու ես չեմ գիտեր կամ չհանդիպեցայ:

Քանիցս գտնուեր եմ հոն: Սակայն այս վերջին անգամ ինծի այնպէս թուեցաւ, որ հասարակութեան կարծես պատուիրուած է, որ արեւմտահայերէնը չհասկնայ: Լա՛ւ, թող չհասկնայ արեւմտահայերէնը, սակայն հասկնալի է պարսկերէնը, ֆրանսերէնը, անգլերէնը եւ նոյնիսկ չինարէնը. հապա իմ լեզո՞ւս, հայերէ՞նը:

Պանդոկին մէջ ինկեր եմ անկողինէն – մի՛ խնդաք, ո՛չ թէ քնանալու պահուն, այլ՝ եզերքը նստելու. եւ արդէն անկողին ալ չէր, թերեւս մէջքը անհանգիստ մարդուն հրամցուած տախտակի վրայ հանգչելու դրութիւն մըն էր․ երբ առտու արթննաս, արդէն ինկած ես ձիէն եւ անդամալոյծ դարձած – խնդիրս, ցաւս, անհանգստութիւնս եւ չեմ գիտեր ինչս, հասկցնել կը ջանամ պատասխանատուին, որ ինծի կը պատասխանէ.

– Ախր, տիկին, չեմ հասկանում…

Վա՜յ, մամա ճան… չե՞ս հասկանում…

– Բա՛, հայերէն եմ խօսում, ասում եմ, թէ ինկել եմ պանդոկին անկողինէն, ո՞նց չես հասկանում:

Եւ մէկ ձայն կը գոռամ.

– Պիտի գանգատիմ ձեզի համաշխարհային զբօսաշրջկութեան կեդրոն – ո՞րն է ատիկա եւ ո՞ւր է՝ ես ալ չեմ գիտեր: Ես ախոռէն չեկայ. եկո՛ւր ու տե՛ս, թէ ապրած տեղիս բնակիչը օտարը, զբօսաշրջիկը գոհ ձգելու համար ինչպէ՞ս կը վարուի…:

Յաջորդ օր ինծի կը տրամադրուի հանգիստ սենեակ մը ու յաղթանակը տարած ըլլալու գոհունակութեամբ կը հարցնեմ պաշտօնեային.

– Ախր, տիկին, օրիորդ, ինչ ապուրս ես… հիմա հասկանո՞ւմ ես ինձ…:

Իմ մայրենի լեզուս հայերէնն է:

Մահմետական երկիրներու մէջ ի՞նչ բան կարելի է ըլլալ եւ ո՞ւր հասնիլ մայրենի լեզուով, քանի որ կրօնքը՝ քրիստոնէութիւնն ալ բաւական տարբեր երանգներով կը ներկայանայ այդ մարդոց, այդ երկիրներուն մէջ: Եթէ «համայնք» կոչուածն ալ կամաց-կամաց կը կորսնցնէ մայրենիին էական իմաստը, արժէքը եւ որպէս ինքնութեան առարկայ անոր անհրաժեշտութիւնը, հայ վարժարանին առաքելութիւնը. ա՛լ ի՞նչ ընել, ո՞ւր երթալ…:

Իմ մայրենի լեզուս հայերէնն է. թէեւ շատերուն համար մայրենին կրնայ ըլլալ երկրին տեղական լեզուն, բնականաբար: Շատ թերութիւններ ունեցաւ համայնքը այս գետնի վրայ. բացուածքին առաջքը առնել կարելի չեղաւ, որովհետեւ մենք՝ հայերս ունինք սովորութիւն մը, որ մեր հպատակած երկրին պայմանները կը կապկենք, կը զմայլինք այդ օտարով, տալով մեր ինքնութենէն, սովորոյթներէն եւ արժէքներէն:

Աշակերտութեանս շրջանին «Թանգարան»ը կ’օգտագործէինք որպէս դասագիրք եւ դեռ մինչեւ հիմա եւ նոյնիսկ դար մը առաջ ալ… «Թանգարա՛ն»…: Գիրքի նիւթերուն մէջ մխրճուիլ ինծի համար կը նշանակէր զանոնք գոց սորվիլ ու արտասանել բարձրաձայն կամ մտովի. գոց ընելը սորվելու միջոց մըն էր ինծի համար, որուն կը դիմէի: Ներկայ դարուն համար շատ սխալ կարելի է որակել այս ձեւը, սակայն որո՞ւն հոգը, ի վերջոյ ես իմ ըրածովս գոհ էի եւ բաւարարուած: Ատոր կը պարտիմ կարդալու, բառամթերքի ճոխութեան եւ ուղղագրութեան ըմբռնումս, որ արդէն զարմանալի տուեալներ չեն լեզուն գիտնալու համար: Նոր ստեղծուած դրութիւն մը չէ ասիկա:

Հարկաւ գիտական նիւթերը կրնան տարբեր ազդեցութիւններ ունենալ ուղեղին վրայ եւ ուղեղը զանոնք կը ջանայ ըմբռնել տեսնելով, փորձելով, վարկածներու կամ փաստերու վրայ յենլով, բայց չէ՞ որ հայերէնն ալ ունի իր լեզուագիտական նրբութիւնները: Հայերէնի լուսահոգի ուսուցչուհիս գրեթէ ամէն դասի կը կրկնէր. «Հայերէնը լոժիք լեզու է»: Այո՛, թէեւ լոժիք է, սակայն դժբախտաբար այդ սերունդները չմնացին, որ անոր մօտենան գիտականօրէն, որպէսզի հասկնան վտանգին լրջութիւնը:

Թուաբանութիւնը կամ բնագիտութիւնը եւ կամ տարրաբանութիւնը սորվելու համար անձը կը փորձէ, կը լուծէ, կը փաստէ եւ գիւտ մը կը կատարէ, իսկ լեզուն ալ կը գեղեցկացնէ, առաքինութիւններ կը շնորհէ եւ անոր ինքնութիւնը կը պահէ, որոնց ակը հայերէնն է հայ մարդուն համար:

Վերադառնամ դասագիրքին եւ իրականութեան մէջ շատ մը դասագիրքերու. ո՛չ միայն աշակերտական շրջանը, այլեւ ուսուցչական ասպարէզն ալ առիթներ շնորհեցին, որ գոց գիտնայի «Հայ Գեղջկուհին», հակառակ որ անգամ մը նոյնիսկ չէի տեսած հայ գեղջուկ կին մը կամ այր մարդ մը այն գիւղերուն մէջ, Կարսի, Կարինի, Վանի եւ կամ այլ նահանգներու կամ գիւղերու մէջ…: Տեսե՞ր էի անոր գեղջկական ապրելակերպը՝ քակորն ու աթարը պատրաստելու կերպը, անասունները կթելը եւ իր մանուկին համար պատրաստած օրօրոցը եւ արտասանած օրօրները. բայց այս նիւթերը գոց գիտէի:

Գոց արտասաներ էի Հրանտ Ասատուրի գրի առած «Ծերուկ Մալթըզ»ը. ընկերներս ափ ի բերան դիտեր էին, խորհելով որ պարտաւո՞ր էի արտասանել: Այո՛, սորվեր էի, բայց չէի ճանչցեր աշակերտութեանս եւ աւելի վերջ, Մալթըզին պէս, որ էր Ծերենցը, Տոքթ. Յովսէփ Շիշմանեանը կամ Հրանտ Ասատուրի նման պատկառելի անձնաւորութիւններ, որոնցէ ազդուէի ու կազմէի կեանքիս աշխարհահայեացքը: Ափսո՜ս, փշաքաղուեցայ պահ մը:

«Եղեւինները». չգտնուեցայ Մատթէոս Զարիֆեանի պտտած անտառներուն մէջ: Իրօք, այն անտառները, ուր եղեր էր վաղամեռիկ բանաստեղծը…

«Նարեկը եւ Նարեկացին» կը կարդայի, բայց տան մէջ չունէինք Նարեկ մը եւ նոյնիսկ եթէ ունեցած ըլլայինք, ո՛ր ծակին մէջ պահելու էինք, որ մէկու մը ձեռքը չանցնէր:

Ո՜հ, կոյրզկուրա՞յն կը պտտիմ հայերէն լեզուին հնչեղ, ոսկեղնիկ բառերով ճոխ մրգաստանին մէջ ու ամէն անգամ կը վառեմ այն կանթեղը, որ կը պատկանի Լուսաւորիչին, հաւատքս ամուր պահելու: Ի՜նչ տանջող կրակ է այս, Աստուա՜ծ իմ…: Ան կը մարի՞, ե՞րբ պիտի մարի, ե՞րբ յագեցում պիտի գտնեմ եթէ ոչ… ընթերցելո՞վ, գրելո՞վ, արտասանելո՞վ… եւ կամ միայն ողբալով:

Ըստ պատշաճի նորէն կ’օգտագործեմ «Թանգարան»ը աշակերտներուս համար, սակայն իւրաքանչիւր նոր նիւթին՝ պահանջք կը զգամ ըսելու, թէ ներկայիս չկայ «Գիշերապահը», «Գիւղիս Ճամբան», «Սրինգը»: Անոնք ալ նորէն ափ ի բերան եւ շշմած կը նային երեսս, ինչպէս կը նայէին դասընկերներս երբ կ’արտասանէի երկարաշունչ նիւթերը, ու աչքի պոչով կը քննեն, որ արդեօք նիւթերը կը կարդա՞մ, թէ կ’արտասանեմ եւ արդէն հարցումը շատ հեռուն չէր. «Դուք գո՞ց ըրիք: Ձեր գոցը ինչո՞ւ մենք կը կարդանք»:

Ե՞րբ պիտի նորոգուինք… ու հասկցնենք որ հայերէնը վտանգուած լեզուներու շարքին պէտք չէ ըլլայ… հայերէնը նոր սերունդին կողմէ անտեսուած լեզու պէտք չէ ըլլայ…:

Հայ գրականութիւնը միայն անցեալին չունէր իր ճոխ արտադրութիւնը, այսօր ալ կան շա՜տ արտադրութիւններ, որոնք կը հրամցուին Սփիւռքի մէջ սփռուած մարդոց կողմէ: Ո՞վ կը կարդայ եւ վառ պահել կը ջանայ հայ գրականութիւնը:

Վա՜հ մեզի, վա՛հ-վահ մեզի, որ ամէն բան կը նորոգուի, կը մշակուի, սակայն ոչ իմ ապրած երկրին մէջ հայերէնի դասագիրքերը յաճախ: Արդէն չպէտք է նորոգել, ինչու որ բացի հայերէն դասէն, միւս բոլոր դասերը կը դասաւանդուին երկրին տեղական լեզուով:

Կը կաղկանձեմ, կը հատնիմ, կը նուաղիմ, ուժասպառ կը զգամ այն պարագային,  որ մայրենի լեզուս հասած է այն կարմիր գծին եւ դատապարտուած է մոռացութեան:

Ներեցէ՛ք, ո՛վ Սուրբ Մեսրոպ, ո՜վ սուրբեր, ձեր գրիչէն ելած աղօթագիրքերը պիտի թաղուին ժամանակի կորուսեալ խաւերուն մէջ եւ անոնք միայն պիտի պահպանուին «Թանգարան»ներու մէջ, ո՛չ կենդանի արարածին բերանը:

Արդեօք մե՞ղք կը գործեմ, Տէր Աստուած, որ նման ժխտական գաղափարներու ազդեցութեամբ տարուած եմ: Կը փափաքիմ, որ յոյս ունենամ ու յոյսս չհատնի եւ վառ ըլլայ ան, որ զերծ մնամ ինքնութիւնը, մշակոյթը կորսնցնելու վտանգի մեղքերէ. վա՜յ ինձ, վայ ինձ, ո՞ր մէկը պատմեմ, ո՞ր մէկը խոստովանիմ…:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԲԱԶՄԵՐԱՆԳ ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ

19496185_745337515648250_2115452391_o

ՇԱՌԻ ՔԱՐԱՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Փետուրէ բաճկոնիս մէջ փաթթուած, ծանր պայուսակս ուսիս, տաքցած, տկարացած, դիմումին հարցումներուն վրայէն թեթեւ ձեռքով, արագ կը պատասխանեմ՝ «այո», «ոչ»։ Ընթացքս յանկարծ կը դադրի։ Կը կենամ վերջին հարցումին առջեւ՝«Ի՞նչ է ձեր մայրենի լեզուն»։ Մատիտը մատներուս մէջ կ’ոլորեմ։ Անվստահ ու տարտամ, անոր առջեւ ալ նշան կը գծեմ։

Դուրսը սաստիկ ցուրտը երեսս կը հարուածէ։ Կը քալեմ դէպի հանրակառքի կանգառը եւ կը կայնիմ ճամբորդներուն շարքին վերջը։ Հարցումը միտքս կու գայ նորէն։ Արդեօք տուած պատասխանս ճի՞շդ էր։ Անցեալէն՝ պատճառաբանող ու վիճաբանող ձայներ ականջիս մէջ կը հնչեն՝ «Մայրենի լեզուն այն լեզուն է, որով մարդ կը հաշուէ…», «Չէ՜, որով կը հայհոյես…», «Բոլորդ ալ կը սխալիք, ձեր երազներուն մէջ խօսած լեզուն՝ այդ մէկը միայն պիտ’ ըլլայ»։

Կիսափակ աչքերով մտածումներու մէջ կը կորսուիմ։ Ցուրտին կայնած, օճախի մը ջերմութեան կը կարօտիմ։ Տաք, հանգստաւէտ թէյ մը եւ երաժշտութեան քնքուշ վայելքը կը պատկերացնեմ արդէն։ Անգիտակցաբար միտքս կու գայ Օմ Քալսումէն մեղեդի մը։ Որեւէ ուրիշ օր շատ բնական պիտի համարէի արաբական երգի հանդէպ հակումս, նոյնիսկ պիտի չնկատէի զայն, սակայն քիչ առաջ հանդիպած մայրենի լեզուի հարցը ուշադրութիւնս կ’արթնցնէ եւ կը սկսիմ մտածել…

«Ճոռ էլ խայթ»… «լա եամօ»… թէեւ բոլորովին օտար եւ անհասկնալի, սակայն ականջիս շատ ծանօթ ու մտերիմ, ասորական բարբառի հնչիւնները՝ իբրեւ ինքնութեանս զարմանալիօրէն զուտ արտայայտութիւն, կը յիշեցնեն հին աշխարհ մը, հին ժողովուրդ մը, պատկանելիութեան զգացումի հաւաստիքը։ Մեծ մօրս շրթներէն եկած Մարտին ու Միտիաթ անունները կ’ակնարկեն շօշափելի տեղերու, առանց սակայն բերելու այնպիսի գիտակցութիւն մը, որ զիս մղէր դէպի քարտէս մը, անոնց իսկական տեղը գտնելու նպատակով։ Կարծես մոռացութեան դատապարտուած այժմու երեսը ժխտելու համար ան դարձած էր հայրենիքի յիշատակ, երազ։

Ասորական բարբառի մնացուքը մօրս ու մեծ մօրս միջեւ հաղորդակցութեան գաղտնի լեզուն էր, որ կը լսուէր, անմիջապէս որ խոհանոց ոտք կոխէինք…։ Խօսակցութեան նիւթը իսկոյն կը փոխուէր եւ լուրջ-լուրջ, մայրական կերպարները կը դառնային ճաշի պատրաստութեան գործին՝ Մարտինի աւանդական կերակուրներուն, որոնք տարիներով, մինչեւ Թուրքիա այցելելս, զուտ արաբական կը կարծէի։

Ասորականը եգիպտականին կը խառնուէր, – Արեւմուտք հասնելէ առաջ, մերիններուն ճանապարհը շրջան մը կանգ առած էր հոն՝  համաշխարհաքաղաք Գահիրէի մէջ, – Եգիպտոսի շարժանկարի ոսկեդարը, երգն ու պարը, արգիլուած սիրոյ հեքիաթային պատմութիւնները, թատերականը, ողբերգականը, զուարճալին, ամէնքն ալ կը թափանցէին մեր տունէն ներս, մինչեւ անգամ արքայական մուլուխիյյէն։ Ամառը, քեռիիս պարտէզին մէջ, ծունկի բարձրութեան հասած մուլուխիյյէի բոյսերը կը նմանէին ցորենի դաշտերու։ Հունձքը կը տեղաւորուէր պատշգամին վրայ՝ հսկայական դէզ մը, որու շուրջ հաւաքուած հինգ մանուկ, փոքր մատներով, տերեւները մէկ-մէկ կը քաղէինք։ Տարիներ ետք, չափահաս զարմիկներ, երեկոյ մը, գարեջրատան սեղանի մը շուրջ, կը յիշէինք քեռիին կողմէ սահմանուած մեր պատիժը։ Յանկարծ լուռ, տխրած, հին օրերը կարօտցած, զմայլելի տեսարաններ կը վերյիշէինք՝ թրջած մուլուխիյյէն արեւուն շողերուն տակ գետինը սփռած, անոր կանաչ ապուրը՝ հոտաւէտ փիլաւին վրայ…։ Մեր մէջի ծաղրածուն կը սկսէր Էտտի Մըրֆիի, Ռոպին Վիլլիամզի տողերը յիշել։ Մելամաղձոտութիւնը կ’անհետանար, կատակներն ու խնդուքը կը սկսէին, եւ կը կորսուէինք հին ամերիկեան կատակերգութիւններուն մէջ, որոնցմով կ’անցընէինք Շաբաթ երեկոները, եւ Երկուշաբթի առտու հազիւ դպրոց հասած, դասընկերներուն հետ արդէն գոց սորվուած խօսքերով դերասանները կը ծաղրէինք։

Ճիշդ այդ Երկուշաբթի առտուներուն նման առտու մըն էր, երբ աչքերս հանդիպեցան տղու մը աչքերուն, եւ առաջին անգամ զգացի այդ հրեղէն ճառագայթը, որ կը թափանցէ սիրտէն ներս եւ յանկարծ կը ծագեցնէ տակաւին պատանի աղջկան մէջ կանացիութեան զգացումը։ Խնդուքի աղմուկին մէջ հասարակ ընկերութիւնը դարձաւ սէր։ Կատակ մը, ծաղր մը, ձեւացում մը, վայրկենական առիթ մը ու հարուած մը, «Դրիզ Գամբանի»ի Ճաքին անընդհատ աջ ու ձախ սայթաքումները, անճարակ ձեւերը ծաղրելով, յանկարծ վրաս ինկաւ ան։ Բոլորը խնդալէն ճաթեցան։ Ես ալ, ապշած, կը նայէի իրեն ու ինք՝ ինծի։ Այդ դէպքին յիշատակը մեր միջեւ երկար տարիներ մնացած էր խնդուքի պատճառ, կամ նեղութեան պահերուն՝ հաշտութեան։

Մեր ազգային դպրոցէն ներս, կատակաբանութեան ու զուարճութեան լեզուն՝ անգլերէնը ամերիկեան, թարմ, արագ, աշխոյժ, թեթեւ, կտրուկ, սրամիտ, հոլիվուտեան անգլերէնն էր, որ մեր զրոյցները կը կէտադրէր՝ «եու նօո՞ւ»ներով, իսկ մահացած հօրս մայրենի լեզուով կ’երգէինք ու կը բացագանչէինք հայկական ոգին, հայրենիքի կարօտը, կ’երազէինք այն օրը, երբ մեր աչքերով պիտի տեսնէինք ամպածրար Արարատը։

Վիպականը, զգացականը, քմոյշը գտայ գրական լեզուին մէջ, օր մը, երբ  տարին զիս առաջին անգամ մեր թաղի գրադարանի մեծերու բաժինը։ Գիրքերու դրախտ մը՝ անսահման, իրարու փակցուած, ետեւ ետեւի շարուած, ամէն մէկուն մէջ պարունակուած ամբողջ աշխարհ մը, ուր ես, ամէն առտու, ամէն իրիկուն, դպրոցական հանրակառքի մանուկներու աղմկոտ խաղերուն կամ գիշերուան լռութեան մէջ, պատուհանի մը քով կծկտած, կամ ծածկոցիս տակ, լոյսին քով թաքնուած, կը գողնայի օրուան ազատ ժամերը ու կը դառնայի Հայտին՝ զուիցերիական Ալպերուն վրայ, կամ ալ Լորա Ինկալզը՝ մարգագետնի մեկուսի փոքրիկ տնակին մէջ եւ կ’ապրէի անմեղ աղջկայ մը գիւղական կեանքը։

Տարիներ ետք, հրապուրուած Գոլէթի եւ Ֆլօպերի կատարեալ տողերով, պատկերներով, դարձուածքներով, այնպիսի ներդաշնակ բառերու շարուածքով, որոնք գրականութեան պատմութեան մէջ չէին տեսնուած, ֆրանսական մշակոյթի մէջ թաթաւուած, ներշնչուած այլափոխութենէն, սադրանքէն, նոյնիսկ գայթակղութեան եռանդէն, ես ալ դարձայ Գոլէթ մը՝ քմայքի, հաճոյքի, զգայասիրութեան թագուհի։ Իգական բազմապատիկ երեսներ ընդգրկելով, մինչեւ անգամ խենթութիւնը, մոլուցքը՝ մարմնաւորած քեպեքցի երգչուհի Տիան Տիւֆրէնի կողմէ, որու կերպարը ժամանակ առ ժամանակ ինծի համար անհրաժեշտութիւն մըն էր։ Լսելով զինք՝ մէջս բան մը կը յագենար, որու սակայն անունն անգամ չէի գիտեր։

Սէրը՝ քնքուշ ալիքը, որ կամացուկ կը բարձրանայ, մինչեւ որ ողողէ ամբողջ էութինը, որ ուրիշին աչքերուն, անոր հոգիին մէջ կը ցոլացնէ նոյնիսկ իրենը, այդ կատարեալ, իտէալ սէրը, ծագեցաւ մէջս Գլոտ Լելուշի «Տղամարդ եւ կին» ֆիլմը դիտած պահուս։ Ֆիլմին սկսելէն առաջ, քովս նստած երիտասարդ տղան, շարժանկարչութեան ուսանող, արուեստագէտ, փիլիսոփայ, բանաստեղծ տղան, որ ուզեց ծանօթացնել ինծի իր սիրած գեղարուեստական գործերը, ընկերս, դասընկերս, աչքերուս հասարակ թուող այն տղան, երկու ժամ վերջ յանկարծ դարձած էր իղձ, հոգիի պահանջք, շրթներէն ելածը նուագի նման հոգիիս կը խօսէր, մտաւորական անհրաժեշտութիւն՝ Ֆուգօ, Տեռիտա, կառուցողապաշտութիւն, յետկառուցողապաշտութիւն։

Մեր պատմութիւնը տեւեց տարիներ, ընթացաւ մեր կեանքի փորձառութիւններով՝ ուսանողական, սիրոյ յաջողութիւններով եւ ձախողութիւններով, մինչեւ որ հասաւ ողբերգական վերջին՝ «Oublie-moi, c’est fini, je ne suis pas pour toi»։ Վիշտս ու տառապանքս ալ տեւեցին տարիներ, եւ երբ այդ եղանակին առաջին հնչիւնը հազիւ ականջիս գար՝ «լա՜ լա՜ լալալալալա՛, լալալալալա՛, լա՜լա՜լա՜ լալալալալա՛ լալալալալա՛…»՝ սիրտս կը բաբախէր, թէ տխրութեան, թէ երջանկութեան զգացումներով, եւ մնաց մինչեւ այսօր՝ երկարաձգուող շարժումի մը պէս։

Սիրոյ համար ապրած եմ, նուիրուած եմ ֆրանսերէնին, անգլերէնին, եւ կամաց-կամաց սկսած եմ նուրբ եւրոպական լեզուով թէ՛ համրել, թէ՛ հայհոյել, թէ՛ ալ երազել՝ «Je t’aime, je t’aime, oui, je t’aime»

Սակայն աշխարհը կը շփոթեցնէր՝ այլազան ինքնութիւններով կարելի չէր ներկայանալ, ոչ ալ ընդունուիլ։ Ուստի, կը սորվէի ըլլալ այն ինչ որ չէի, աշխարհին ցուցնել միայն ծանօթ երես մը, այն մէկը, որ աշխարհը պիտի կարենար ճանչնալ։ Մէկ կողմէն՝ արեւմտեան, միւս կողմէն՝ արեւելեան։ Մէկ կողմէն՝ համեստ, պարկեշտ, ընտանիքի եւ զաւկի նուիրեալ, միւս կողմէն՝ անառակ, հրապուրելի, հրապուրիչ, դիւթիչ։

Սակայն աշխարհին աչքերուն՝ կէս, այլազան ըլլալով անկարելի էր անթերի ըլլալ։ Ամէն մէկը կը նկատէր զիս ուրիշ, օտար։ Եւրոպական գաղութատիրութեան հին օրերու ժառանգորդներ կ’արտայայտուէին խրախճանքներու մէջ՝ խնդուքի, ժպիտի, կատակի մը մէջ, փափկութեամբ, ծածուկ, առանց նուազագոյն կասկածն ունենալու, թէ ունկնդիրը կրնար անհանգստանալ, ու… ցեղային խտրականութիւնը կը յայտնուէր։ Չուզելով մթնոլորտը խանգարել՝ միւսներէն ընդունուելու համար, եւ կատարելապէս մարմնաւորելու՝ ըլլալո՛ւ տիպար մը՝ դիտողութիւններս կը զսպէի։ Ու այսպէս, միշտ, կարծես բնական օրէնքի մը համաձայն, ակնարկ մը կը բաւէր ինքնութիւնս յարմարցնելու համար՝ սովորութիւն մը, որ հակառակ մեր պզտիկ տարիքին, արդէն սորված էինք Ամերիկայի զարմիկներուն հետ ամրան արձակուրդներուն, յանուն թաղի տղոց քնքուշ ականջներուն՝ Րաֆֆին կը դառնար Ֆրէտի, Ռազմիկը՝ Ռենտի։ Խուսափողական պէտք էր ըլլայինք, բայց ճշգրիտ հարցումին՝ ճշգրիտ պատասխան՝ «Պզտիկ եղած ատենդ մայրդ արաբերէն կը խօսէ՞ր հետդ»։ «Այո, կը խօսէր»։ «Հայերէն կը խօսէի՞ք, երբ պզտիկ էիք»։ «Այո, կը խօսէինք»։

…Այդ օրուան հարցումը յիշելով, նեղութիւն կու գար վրաս։ Գիտնալով որ ֆրանսերէնի իմացութիւնը գերագոյն կարեւորութիւն մըն էր, ու այս լեզուի հմտութիւնս կը գերազանցէր բնիկ ֆրանսացիի գիտութիւնն անգամ, աշխատանքի այդ դիմումնագիրին մէջ իբրեւ գլխաւոր, մայրենի լեզու ընտրեցի ֆրանսերէնը։ Ուրիշ մը եթէ ընտրած ըլլայի, սխալ ենթադրութեան առիթ տուած պիտի ըլլայի՝ թերեւս ֆրանսերէնս այն միւս լեզուին չափ զարգացած չէր․ ան ալ ոչ միայն սխալ պիտի ըլլար, այլեւ ինծի վնաս էր։

Նեղութեանս պատճառը պատասխանս չէր այնքան, որքան այդ անհնար հարցումը, որ ամէն անգամ ամօթահար կ’ընէր զիս, ստիպելով ինքզինքիս դաւաճանելու։ Մէկ չէի՝ այլ երկու, երեք, եւ չորսը՝ մէկ։ Հայ-անգլ-ֆրանս-արաբերէն խօսող ազգ թէեւ գոյութիւն չունի, սակայն բնակչութիւնը կայ՝ քսաներորդ դարու անձ, ծնած ու մեծցած երկլեզու Գանատայի մէջ, մէկ ծնողը՝ արաբախօս, միւսը՝ հայ, մէկ ծնողը՝ ֆրանսական դպրոց յաճախած, «j’ai dit խալա՛ս»՝ ֆրանսերէնի եւ արաբերէնի խառնուրդ մը կը խօսուէր հայերէնին հետ փոխնիփոխ։ Յետոյ ամուսնացած ըլլալով պաղեստինցիի հետ, արաբերէնի բարբառներուն չյարմարելով, անգլիախօս դարձանք, եւ այսպէս, կեանքի փուլերուն համեմատ՝ չորս լեզուներէն մէկը կամ միւսը կը խօսուէր, մինչդեռ մնացածները, մի քանի տարի, ժամանակաւորապէս, կը մոռցուէին, մինչեւ անակնկալ դէպք մը, որ կը պարտադրէր նոր իրականութիւն, մոռացութենէն կ’արթնցնէր այս կամ այն լեզուն, որ երկար տարիներէ ի վեր արդէն կորսուած, մեռած էր։

Օտարութիւնը՝ կեանքի անբաղձալի բարեկամ, որ տարիներու ընթացքին անժխտելի հաճոյքներու պատճառն էր, սակայն, որքա՞ն՝ հոգիիս համար տառապող։ Օտարը եւ ընտանին իրարմէ զանազանելը դիւրին էր։ Սակայն մայրենի՜ն։ Մանկան առաջին արտասանած բառե՞րը։ Ի՞նչ տեսակ մայրենի լեզու պիտի ըլլայ, զոր կը խօսիմ, բայց որու այբուբենի առաջին տառին անգամ անգիտակ եմ՝ զոր կը կարդամ, բայց որով չեմ կրնար արտայայտել նուազագոյն բարդութեամբ զգացում կամ միտք, որով ամենազարգացած մտածութիւն կը գրեմ, որ սակայն բոլորովին անջատ է մանկութեանս յիշատակներէն։ Բնազդի՞ լեզու, թէ մտաւորականի։ Ամենալաւ գիտցա՞ծ լեզուդ կամ սրտի խօսող լեզուդ։ Առաջի՞ն լսուածը։ Ինքնութիւնը սահմանո՞ղը։ Իսկ ի՞նչ է այն պարագան, երբ ինքնութիւնը բաղկացած է զանազան, անջատ ինքնութիւններէ, օտար թուող, որ սակայն անկարելի է ջնջել նոյնիսկ զօրով։

Լեզուները մէջս ստեղծեցի՞ն ինքնութիւններ, թէ մէջտեղ բերին արդէն ձեւաւորուած ինքնութիւններ, – լեզուն գաղափարէն առա՞ջ, թէ հակառակը, –  չէի կրնար ըսել։ Լեզու եւ մշակոյթ միեւնոյնն են։ Մէկը միւսէն զանազանել, բաժնել անկարելի բան է։

Ընտրելու բռնադատելը՝ մէկէն կամ միւսէն հրաժարելու ստիպել է։ Հարցումին մէջ կար բռնութիւն։ Հարցում մը, որ արդէն կ’ենթադրէ, որ անձը ունի մէկ ինքնութիւն եւ համապատասխան լեզու։ Ընտրելու ստիպելն անարդար է, այնպէս ինչպէս հարցնել՝ թէ որո՞ւ հանդէպ սէրդ աւելի մեծ է՝ մօ՞րդ, հօ՞րդ, քրո՞ջդ, սիրահարի՞դ։ Բռնի եղած գործողութիւնը որքանո՞վ կրնար ըլլալ ճշմարիտ։ Հետաքրքրական չէ՞, թէ մայրենի լեզուի մասին հարցում մը լարուածութեան պատճառ կրնայ դառնալ։ Քսանմէկերորդ դարու ախտանի՞շ։

Սահմանուած երկիրներ, սահմանուած հողեր, սահմանուած ամբողջ աշխարհ մը, յատուկ ժողովուրդներով, մշակոյթներով, պատմութիւններով։

Այլազանը, բազմերեսայինը սահմաններուն մէկ կամ միւս կողմին չի պատկանիր․ արդեօք ո՞ւր է իր տեղը՝ սահմաններուն քո՞վ, տա՞կ, վրա՞յ… գիծերը քաշած ատեն տեղ մը նախատեսա՞ծ էին անոր համար։ Անոնք, որոնք կը հաւատան, թէ «Ի՞նչ է ձեր մայրենի լեզուն» հարցումին միայն մէկ, ճշգրիտ, պատասխան կայ, եւ այլազանը՝ իրենցմէ տարբեր ու թերակատար, կը պատկանի միւս կողմին, հակառակ կողմին, սխալ կողմին, թշնամի կողմին՝ չեն անդրադառնար, որ այն միւս կողմը՝ այլազանը կը մտածէ ճիշդ նոյն ձեւով, որովհետեւ սահմանուած, բաժնուած աշխարհը, որ հարցումին առջեւ չի վարանիր, որ միշտ ու միշտ մէկ ու միակ պատասխան պիտի ունենայ այդ անհնար հարցումին, «ուրիշին» դէմ յարատեւ պատերազմի մը մէջ կը գտնուի, այն ուրիշին, որու մայրենի լեզուն իրը չէ, որ գոյութիւն անգամ չունի, որ ստանձնուած դեր կը խաղայ շինծու պատերազմի մը մէջ։

…Հանրակառքին մէջ սովորական տեղս կ’առնեմ՝ առանձին նստարան մը, մէջտեղը, պատուհանին քով։ Ինքզինքիս կը նայիմ պատուհանին արտացոլումին մէջ։ Ձիւնը ծանր քարերու նման կը տեղայ։ Տեղալու ձեւէն արդէն գիտէի, թէ ինչպիսի գիշեր պիտի ըլլայ՝ սպիտակութեան պայծառութիւնը պիտի թափի պատուհաններէն ներս, լուսնի լոյսը պիտի շողայ ձիւնին վրայ։ Ամուսինս պիտի խնդրէր տաք բան մը՝ տարջինով քաղցր պաղեստինեան խմելիք, որ կը յիշէր իր մանկութենէն։ Մօրս պիտի հեռաձայնէի՝ «Բարեւ, մամ, comment vas-tu?»։ Եղբօրս զաւակներուն հետ պիտի խօսէի՝ «Հօքքուր, վաղը պիտի գա՞ս մեր տունը… «սնո ման» շինեցինք», յատուկ արմինկլէշով, որ որքան սրբագրէինք, կարծես այնքան ուժգին կը կենդանանար։

Մայրս պիտի գանգատէր իր օրուան ձանձրութենէն, եգիպտական բարբառի անթարգմանելի արտայայտութիւններով։ Այդ է մեր լեզուն՝ ոգեկոչելով բառ, երգ, համ, հոտ, յիշատակ, մեր հանգստութինը, սփոփանքը, մեր տեղը կը գտնենք աշխարհին մէջ։

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ԿԸ ՍՊԱՍԵՆՔ ԿՈՏՈՅԻՆ

waiting-for-godot

ՎԱՀԷ ԱԲԷԼԵԱՆ

“Waiting for Godot” («Սպասելով Կոտոյին») թատերգութիւն մըն է, որ ոչ տեսած եմ, ոչ ալ կարդացած եմ, բայց թատերգութեան մասին կարդացած եմ, այլապէս պիտի չհամարձակէի այսպէս վերնագրել յօդուածս։ Գրական այս գործը կը նկատուի իրլանտացի Սամուէլ Պէքէթ (Samuel Becket) անունով թատերագիրի մը լաւագոյն գործը, ուր երկու, այսպէս ասած հերոսները՝ Vladimir եւ Estragon կը սպասեն մէկու մը կամ վիճակի մը, որ լուծումը պիտի ունենայ իրենց հարցերուն, բայց եւ սպասուածը չի գար։

Կրնանք որոշ վստահութեամբ ըսել որ հանրութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը թատերգութիւնը, ինծի նման, ոչ տեսած է եւ ոչ ալ կարդացած, բայց հաւանաբար անոր խորագրին գործածութեան ծանօթ է որպէս ակնկալութեան, թէ բան մը պիտի պատահի կամ անձ մը պիտի գայ այս ներկայ վիճակէն ձերբազատելու համար, բայց այդ չ’իրականանար։

Ահաւասիկ այս յատկաբանութիւնը, անգլերէնով պիտի ըսէի՝ idiom-ը միտքս ինկաւ, երբ դիմատետրին վրայ կարդացի Վարուժան Բամպուքճեանի (Varujan Pambukhchyan) «Քւէն Արժէ՞ք է» յօդուածը, որ աղերս ունի Հայաստանի մէջ կայանալիք սահմանադրական նոր դրութեամբ հաստատուած նախարարական դրութեան ընտրապայքարին հետ։ Հասկնալի որ Հայաստանի մէջ կայանալիք ընտրութիւնը այս օրերուն մեր լրագրութեան կիզակէտներէն է։

Սրտցաւ յօդուած մըն է Վարուժանին գրութիւնը, ուր կը գրէ՝ «Վօղբէրգոթյոն է մէր ժօղօւրդի համար, ւօր հրապարակոմ չկա հոսալի մի ոժ, ւօրի օգտին կարէլի լինի սրտանց քւէարկէլ»: Ուղղագրական սխալները ինծի ենթադրել կու տան, որ յօդուածագիրը արհեստով լրագրող մը չէ, այլ պարզ հայ մը եւ իր սղագրած միտք բանին իսկապէս կը ներկայացնէ տիրող հոգեբանութիւնը, որ ժողովուրդին քով վստահութեան պակաս կայ։ Իր խօսքով՝«Այժմ բօլօր ոժէրը, ւօրօնք ձգտոմ էն ընտրոթյոննէրի միջօցօւ ինչ-ւօր բանի հասնէլ, անւէրջ խօսոմ էն իրէնց բացառիկ գաղափարնէրի, ժօղօւրդի շահէրին անսահման նւիրւածոթյան, իրէնց անցած փառաւօր ողինէրի մասին յէւ այլն: Բայց ամէնքն էլ պէտք է հասկանան, ւօր մէր ժօղօւորդը չի քւէարկոմ ընտրոթյանը մասնակցօղ ոժէրի գաղափարախօսոթյոննէրի, հայտարարւօղ նւիրւածոթյոննէրի, փառահէղ, թէկոզ՝ հարյորամյա, պատմոթյոննէրի օգտին, այլ կօնկրէտ անձանց ո նրանց կատարած գօրծէրի օգտին»։

Իսկապէս ողբերգական վիճակ մընէ է. իսկ ողբերգութիւնն ալ այն է որ հայաստաբնակ ժողովուրդը կը թուի կորսնցուցած ըլլալ իր վստահութիւնը։ Եթէ չես վստահիր, վստահելիներ չկան։

Բայց այս երեւոյթը յատուկ չէ միայն Հայաստանին․ թերեւս հոն աւելի շեշտուած եւ բացայայտ ըլլայ ան, հասկնալի պատմական հոլովոյթին հետեւանքով։ Քաղաքական տեսութիւնները կը թուին սպառած ըլլալ լուծելու 21րդ դարու ընկերային եւ տնտեսական վիճակները եւ այժմ կը փնտռուի գերանձ մը, որ ունենայ դարմանը բարդուող ընկերային եւ տնտեսական ընդհանրացող վիճակներուն եւ բերէ արագ լուծումներ։ Արդեօք բարձրացող պատերը  ազդանշաններ չե՞ն։ Նոյն այս ընդհանրացող հոգեբանութիւնը չէ՞ որ տեղ տուած է Էրտողանի, Ալիեւի եւ նոյնիսկ Թրամբի երեւոյթներուն։ Կը կասկածիմ որ սխալած պիտի ըլլամ ըսելով, թէ Յունուար 20էն ի վեր Մ.Նահանգներու քաղաքականութիւնը կը վարէ նորընտիր նախագահը գործադիր կանոնագիրներով (executive orders): Չմոռնանք որ երկրի նախագահական դրութիւնը, որուն յաճախ կ’ակնարկուի որպէս «կայսերական նախագահութիւն» (Imperial Presidency), նման իրաւասութիւն տուած է նախագահին:

Կոտոյի մը սպասման ժամը հասած կը թուի, այս անգամ ոչ թէ թատերաբեմին վրայ, այլ քաղաքական դրութեան մը գագաթը բազմած: իսկ Կոտոն ալ, շրջող եւ ապրող չաստուածի մը (god) տարբերակն է։ Պէտք չէ զարմանանք որ նոյն այս հոգեբանութիւնը տիրական է ներկայիս Հայաստանի մէջ ալ եւ ոչ մէկ դրութիւն, ըլլայ ան նախագահական, կամ ինչպէս ներկայիս՝ հանրապետական, պիտի անմիջապէս փարատէ այդ հոգեբանութիւնը, ընտրական վիճակներ ստեղծելով։

Ալ Աստուծմէ բարին։

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԳՐԳՌԵԼՈՎ ԹԻՒԵՐԸ…

numbers-jpg1

ԶԱՒԷՆ ԶԱՔԱՐԵԱՆ

Մարդկութիւնը կ’ապրի աննախընթաց այնպիսի ցնցումներ, որոնց ի տես իւրաքանչիւր մարդ արարած ի զուր կը փորձէ յաւերժականացնել ակնթարթը եւ մշտատեւ ականատեսը դառնալ գլխապտոյտ վերիվայրումներուն:

Խորխէ Լուիս Պորխէսի իմաստասիրական մտքի յղացմամբ, «ապագայէն կը շարժինք դէպի անցեալ, կամ անցեալէն դէպի ապագայ», սակայն եւ «մեզի տրուած չէ՛ կանգնեցնել ժամանակը»:

«Եթէ յօդուածը գրել ես երէկ, այսօր պիտի յետ գրութիւն կցես»,- իրաւամբ կը յայտնէ Ելենա Պոննէրը: «Այդպիսի ժամանակ է: Իրադարձութիւնները մեր վրայ են խուժում լոյսի արագութեամբ»:

Երբ կատարենք ապագայէն դէպի անցեալ ուղեւորութիւն մը՝ կը հանդիպինք Պիւթակորասի «ամբողջը թիւ է» ընդհանրական յայտնումին կամ Պղատոնի «Իրերը նման են թիւերու» իմաստասիրութեան:

Արդեօք կարելի չէ՞ զուգահեռական մը գծել անցեալի «իմաստուն եօթը մարդոց» եւ այսօրուան աշխարհի ամենահարուստ եւ ամենատէր եօթը երկիրներու «Խմբակ Եօթնեակ»ի միջեւ:

Բայց պիւթակորասեաններու «ամբողջը թիւ է» ընդհանրական յայտնումը, ուսողական (մաթեմաթիքական) արտայայտութենէ աւելի՝ կը բխի իմաստասիրական ակունքէ:

«Իմաստուն եօթը մարդոց» հետեւողութեամբ՝ երրորդութենէ մը ծնունդ կ’առնէր իմաստասիրութիւնը:

Ո՞րն էր այդ երրորդութիւնը: Սերտողութիւն, ուսուցանող եւ ուսանող: Սերտողութիւնը իմաստասիրութիւնն էր, ուսուցանողը իմաստունն էր, իսկ ուսանողը՝ իմաստութիւն սիրողը:

Եթէ համարձակինք կրօնքներն ալ նկատել իմաստասիրական հոգեւոր արտայայտութիւններ, կրնանք որոշակի զուգահեռականներ գծել հին ու նոր դաւանանքներու միջեւ՝ ապաւինելով սրբազան երրորդութիւններու հետեւողական առկայութեան:

Սկսելով եգիպտական եռադէմ միաստուածութեամբ՝ յիշենք Օզիրիսը, Իզիսն ու Հօրուսը: Անցնինք յունական դիցաբանութեան եւ յիշենք Զեւսը, Խթոնիէն եւ Քրոնոսը: Յիշենք քրիստոնէութեան Սուրբ Երրորդութիւնը: Չերկարելու համար հասնինք միայն մահմետականութեան եւ յիշենք Ալլահը, Մարգարէն եւ Խալիֆան:

«Իրերը նման են թիւերու»:

Ինչպէ՞ս բացատրել հին Եգիպտոսէն մինչեւ մահմետականութիւն երկարող այս սրբազան երրորդութեան առկայութիւնը:

Եգիպտոսի պարագային՝

Օզիրիսը արու-աստուածն է, Իզիսը էգ-աստուածն է, իսկ Հօրուսը՝ զաւակ-աստուածը:

Ուրկէ՞ կեանքի այս իմաստութիւնը: Նոյնի՛նքն կեանքէն: Հին եգիպտացիները կը տեսնէին, թէ ինչպէ՛ս Նեղոս գետը (Հայրը) ջուր կը հայթայթէր հողին (Մօր)՝ ծլարձակելով բուսականութիւն (Զաւակ կամ զաւակներ): Ցարդ Նեղոսը կը համարուի Եգիպտոսի երկնային պարգեւը: Շատ ժողովուրդներ իրենց հողը կը նկատեն էգ կամ մայր (Մայր Հայաստան):

Յունական դիցաբանութեան պարագային՝

Զեւսը եթերն է (ներգործական), Խթոնիէն հողն է (կրաւորական), իսկ Քրոնոսը՝ ժամանակը (սկզբունքը):

Քրիստոնէութեան պարագային՝

Աստուած հայրն է, Մարիամը մայրն է, իսկ Քրիստոսը՝ զաւակը:

Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ հաւատամքով՝ աշխարհի առաջին քրիստոնեայ ազգը մէկ Աստուծոյ մէջ կը դաւանի երեք անձ, իսկ երեք անձի մէջ՝ մէկ Աստուած:

Հայկական (եւ ոչ միայն հայկական) այս երրորդութեամբ՝

Հայրը արեգակն է (հայ Արեւորդիներու ազդեցութեամբ), Որդին արեգակի լոյսն է, իսկ Սուրբ Հոգին՝ արեգակի ջերմութիւնը:

Մահմետականութեան պարագային՝

Ալլահը արարիչն է, Մարգարէն պատուիրակն է, իսկ Խալիֆան՝ մշտանորոգ ջահակիրը:

Հետաքրքրականօրէն, մահմետականները այնքա՜ն միաստուածապաշտ՝ ունին իննսուն եւ ինը (99) բազմանուններ, որոնք կը նշանակեն Ալլահ (Աստուած): Այս երեւոյթը, արաբական հոմանիշներու հարստութիւնը ցոյց տալէ աւելի՝ կը պարփակէ սեմական եւ արաբական աստուածներու հին անունները:

***

Մարդկութիւնը կը յառաջդիմէ ժամանակի հանդէպ գիտակցութեամբ: Իսկ այս գիտակցութիւնը կամաց-կամաց կը քակէ մարդ արարածը շրջապատող բնութեան գաղտնիքները: Եւ գաղտնիքներու կծիկի թուլացմամբ՝ ի յայտ կու գան ժամանակը խորհրդանշող թուանշաններ, թուախորհուրդներ, թուապատմութիւններ:

Կեցութիւնը կ’որոշէ գիտակցութիւնը: Կամ՝ գիտակցութիւնը կ’որոշէ կեցութիւնը: Եւ այսպէս, ի յայտ եկող թիւերը կ’ընկերանան բնութեան (արեգակ, լուսին, մոլորակներ), հողամշակութեան (ծառ ու ծաղիկ), անասնաբուծութեան (ցուլ, հորթ):

Երբ Փիթըր Միտաուորը ապրող էակներու ամբողջ յեղաշրջումը կը խտացնէ տիեզերական ժամանակի մէկ տարուան մէջ՝ կը նկատէ թէ մարդ արարածի յեղաշրջումը կը գրաւէ այդ տարուան միայն մէկ օրը եւ կ’եզրակացնէ թէ «տիեզերական միայն քառորդ ժամուան մէջ արձանագրուած է յաջողութիւն»:

Տիեզերական այս քառորդ ժամուան մէջ է, որ, հաւանաբար, մարդկութիւնը յաջողած է գիտակցիլ, թէ շաբաթը կը բաղկանայ եօթը (7) օրէ, թէ տարին կը բաղկանայ տասներկու (12) ամիսէ, թէ օրը կը բաղկանայ տասներկու առաւել տասներկու (12+12) ժամէ, թէ ժամը կը բաղկանայ տասներկու անգամ հինգ (12×5) վայրկեանէ:

Այսպէս եւ յատկապէ՛ս եօթն (7) ու տասներկուքը (12) եւ երբեմն այլ թիւեր (6-13-40) ըստ ժողովրդական հաւատալիքներու կամ նախապաշարումներու՝ կը դառնան սրբազան թիւեր (7), դժբախտ թիւեր (13), կամ սատանայական թիւեր (6 կամ 666):

Եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք հայկական այբուբենի եօթներորդ տառը (Է), որ միաժամանակ կը խորհրդանշէ յաւիտենականութիւն (Աստուած, Արարիչ) եւ որմէ կը բխի Էութիւնը (Աստուածութիւնը, Արարչութիւնը): Յիշենք հայարիական Եօթնեակը, որ կը բաղկանայ Արեգակէն, Լուսինէն եւ մինչ այդ ծանօթ հինգ մոլորակներէն (Արեգօր, Լուսնօր, Հրատօր, Փայլածօր, Լուսնթաքօր, Արուսեակօր, Երեւակօր):

Մնալով եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք հրէական Մենորան կամ եօթ-ճիւղանի մոմակալը: Յիշենք հին Հռոմի կամ հին Ամմանի եօթը բլուրները: Յիշենք Յովհաննէսի Հռոմէական Ասիոյ եօթը եկեղեցիները: Յիշենք յունական դիցաբանութեան եօթը ախոյեանները: Յիշենք աշխարհի եօթը հրաշալիքները:

Հետաքրքրական է հինտուներու եօթ-լեզուանի եւ եօթ-թեւանի ԱԳՆի կրակէ աստուածը, որ երբեմն ռիկվետա քաղաքակրթութեան մէջ հանդէս կու գայ իբր ՌուՏՐԱ (հայերէն ԱՏՐ, ԱՏՈՒՐ, ԱՏՐուշան): ԱԳՆի (ՎահԱԳՆ) սասնսկրիտ լեզուով կը նշանակէ կրակ (բԱԳիՆ, ՎահԱԳՆ): Իսկ Հնդկաստան ներխուժած արիացիներու վետական կրօնքի մէջ կը հանդիպինք ԱՀՈՒՐաՄազտա (ՀՈՒՐ) աստուծոյ:

Մերձաւոր Արեւելքի կիներ եօթն (7) անգամ կը ցօղուեն պնակեղէնները կամ եօթն անգամ կը ցայեն լաթեղէնները, որպէսզի գոհացում տան իրենց ծայրայեղ մաքրասիրութեան:

Հայկական աւանդական խստութեամբ՝ ամուսնութեան նախապայման կը նկատուի եօթը պորտի հեռաւորութիւնը:

Նոյնիսկ աւելի արեւելք, ճաբոնական դիցաբանութեան մէջ իրենց իւրայատուկ տեղն ունին Բախտի Եօթը Աստուածները (Shichi-Fuku-Jin):

Մնալով եօթի ծիրէն ներս՝ յիշենք յոյն պատմահայր Քսենոֆոնի աշխարհահռչակ Անապազիսը, որ այսօր կը բաղկանայ եօթը հատորներէ: Յիշենք մահմետական Շիի յարանուանութեան Իսմայիլի աղանդը, որ աւելի ծանօթ է իբր Եօթներու Աղանդ (արաբերէնով՝ Ալ-Սապի՛ա): Ըստ Իսմայիլիներուն՝ Իսմայիլը եօթներորդ եւ վերջին իմամն է, որուն որդին աշխարհի վերջաւորութեան պիտի վերադառնայ իբր Մահտի, որ կը նկատուի «Ժամանակի Տիրակալ»ը:

***

Գալով ժամանակի հասկացութեան, մինչ հին եգիպտացիները անցեալը կը նկատեն չափանիշ՝ միաստուածապաշտները ապագան կը նկատեն չափանիշ:

Եթէ շիիներու համար Մահտին «Ժամանակի Տիրակալ»ն է՝ յոյներու համար Քրոնոսը (եւ թերեւս Խրոնոսը) «Ժամանակի Հայր»ն է:

Հետաքրքրական է ժամանակ հասկացութեան ծագումն ու ճիւղաւորումը:

Հետաքրքրական է բաղդատել աքքատերէն հին լեզուի ԴԱՐՈՒ կամ ՏԱՐՈՒ բառը (DARU) եւ հայերէն ԴԱՐ ու ՏԱՐԻ բառերը:

Աքքատերէնի մէջ DARU բառը միաժամանակ ունի թէ՛ ժամանակի եւ թէ՛ տարածութեան (վայրի) հասկացութիւն:

Շատ հաւանաբար ԴԱՐ եւ ՏԱՐԻ բառերու հետ է կապուած ՕՐ բառը (ԱՒՐ, ԱՒՈՒՐ):

Հետաքրքրական է բաղդատել հայերէն ՕՐ բառը եւ յունարէն ՕՐԱ (ώρα) բառը, որ կը նշանակէ ժամ (անգլերէնով hour, ֆրանսերէնով heure, սպաներէնով hora): Յունարէնի ώρα բառի յոգնակիէն ունինք ραι-ը, որոնք յունական դիցաբանութեան մէջ կը խորհրդանշեն ժամերու կամ եղանակներու աստուածները եւ կը հանդիսանան Զեւսի դուստրերը: Ի դէպ՝ սպանախօսներու համար ORAR-ը աղօթել բայն է:

Հետաքրքրական է բաղդատել աքքատերէնի DARU, հայերէնի ՏԱՐԻ, հին իրաներէնի JARE եւ այսօրուան անգլերէնի YEAR բառերը:

***

Վերադառնալով թիւերուն՝ ժամանակին, եղանակները եւս հասած են եօթի (7): Երբեմն եղած են նուազ քան չորս, իսկ ճաբոնցիներու պարագային՝ հինգ: Նոյնսիկ այսօրուան Ճաբոնի մէջ, հինգերորդ եղանակը ունի ինքնատիպ ջերմութիւն՝ իւրայատուկ ճաբոնական կղզիի միջավայրին:

Հին եգիպտացիները ունեցած են երեք (3) եղանակ, իսկ տարին բաժնած են տասներկու (12) ամիսներու: Իւրաքանչիւր եղանակին տուած են չորս ամիս՝ միաժամանակ իւրաքանչիւր ամսուան տալով երեսուն օր: Յաւելեալ հինգ օր աւելցնելով՝ տարին հասցուցած են այսօրուան օրացոյցի տարուան երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ օրուան (365):

Ժամանակագրութեան արձանագրութեան մէջ եգիպտացիներու նուաճած յաջողութիւնը կը վերագրուի երկնային պարգեւ Նեղոս գետի կախարդական ճշգրտութեան: Ըստ գիտնականներու՝ Նեղոս գետի յիսուն տարուան գրաւոր հետեւողական ուսումնասիրութիւն մը բաւ է, որ մարդ արարած եզրայանգի, թէ ինչպէ՛ս գետին յորդումներուն միջանկեալ ժամանակի միջին տեւողութիւնը կ’ընէ երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ օր (365):

Շումերները, ամէնքէն առաջ, իրե՛նք կը նախաձեռնեն օրը բաժնելու տիւ ու գիշերուան տասներկու առաւել տասներկու (12+12) ժամուան: Աւելին՝ կը հնարեն ջրային թէ աւազային ժամացոյցներ:

Սեմական ցեղերը (քենաաններ, արաբներ, հրեաներ) ունեցած են չորս եղանակ, սակայն իւրաքանչիւր եղանակին տուած են երեքական ամիս (Երեքական Հորթ):

Նոյնիսկ Արարատ լերան կատարին հանգչած Նոյի Տապանը կը կառուցուի տասներկու (12) չափի հիման վրայ:

Իսահակի որդի Յակոբը կամ Իսրայէլը կ’ունենայ տասներկու զաւակներ, որոնք կը խորհրդանշեն հրեաներու տասներկու ցեղերը:

Քրիստոս բծախնդրութեամբ կ’ընտրէ միայն տասներկու (12) աշակերտ: Յուդայի դաւաճանութենէն ետք՝ կ’առնուին յատուկ քայլեր, որ նորի մը ընտրութեամբ՝ աշակերտներուն թիւը դարձեալ հասնի տասներկուքի (12):

***

Նոյնքան հետաքրքրական է ե՛ւ քառասուն (40) թիւը:

Հայկական օրացոյցի Արաց ամսուան մէջ ունինք Տրընդէզ տօնը (կամ քրիստոնէացած Տեառնընդառաջը):

Հետաքրքրականօրէն, երկուքն ալ (Տրընդէզն ու Տեառնընդառաջը) կապուած են քառասուն (40) թիւին եւ կրակապաշտութեան:

Տրընդէզը 40րդ օրն է նախքան Հայկական Ամանորը կամ Վահագնի Ծնունդը, որ կը զուգադիպի Հայկազեան օրացոյցի Արեգ ամսուան 1ին կամ այսօրուան օրացոյցի Մարտ ամսուան 21ին:

Իսկ Տեառնընդառաջը կ’առընչուի Քրիստոսի՝ ծննդեան օրուընէն 40 օր ետք տաճար մտնելու տօնակատարութեան:

Յատկանշականօրէն, երկու քառասունքներուն (40) ալ տեղի կ’ունենան խարուկահանդէսներ:

Մինչ քրիստոնեաները մահացեալի մը հոգեհանգստեան արարողութիւնը կը կատարեն քառասուներորդ օրը (40)՝ մահմետականները կը հաւատան մահացեալի մը հոգւոյն քառասունօրեայ (40) ներկայութեան տան մէջ:

Հրեաները քառասուն տարի (40) կը թափառին անապատի մէջ, իսկ երբ Մովսէսի առաջնորդութեամբ կը խուժեն Քենաանի երկիրը (Պաղեստին)՝ տասներկու (12) քար կը նետեն Յորդանան գետ:

*****

Թիւե՜ր:
Թիւեր՝ սրբազան:
Թիւեր՝ բարեբախտութեան:
Թիւեր՝ դժբախտութեան:
Թիւեր՝ սատանայական:
Թիւեր՝ խորհրդանշական:
Թիւե՜ր ու թիւե՜ր:
«Իրերը նման են թիւերու»:
Այնպէս չէ՞:
Կարելի է չհաւատալ:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

ՄԵՆՔ ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ ԾՆՈՒՆԴՆԵՐ ՉԵՆՔ

haleb

ԱՆՈՅՇ ՔԷՕՐՈՂԼԵԱՆ-ՄԱՐԱՇԼԵԱՆ

Մեզմէ ամէն մէկս պատահական ծնունդ չէ: Ամէն մէկս ալ մեր գտնուած վայրին մէջ պատահմամբ չէ յայտնուած:Մենք դիպուածով չենք ծնած մեր ծնողներէն: Մենք Աստուծոյ տնօրինութեամբ եւ հրամանով ծնունդ առած ենք այս վայրին մէջ, որոշուած ժամուն, որոշուած ընտանիքէն եւ տուեալ շրջանակին մէջ դրուած: Յաճախ Ս. Գիրքի սերտողութեան մեր դասախօսը՝ Վեր․ Ա. Պոյնէրեանը կը յիշէր այս խօսքերը: Երբեմն մեր մտածումներով կ’ուզէինք մեր կարողութեան սահմաններէն դուրս ելլել եւ հաւատալ, թէ ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ՝ ի՞նչ հնարաւորութիւն, փաստ:

Սփիւռքի մէջ գտնուող մեզմէ իւրաքանչիւր մշակ այսօր դեսպան մըն է հայ լեզուին եւ հայ մշակոյթին, հաւատարիմ մնալով իր սկզբունքներուն, իր ընտանիքին եւ գաղութին: Դժբախտաբար Հալէպի մէջ ծնող, մեծցող մշակներ այսօր կը գտնուին տարբեր լուսնի տակ, ոտքերնին դրած են օտար հողի վրայ, կ’ապրին օտար փողոցներու մէջ, սակայն «Կարաւանները դեռ քայլում են», կեանքը այնտեղ ալ պիտի ծաղկի եւ բուսնի :

Շատ ցաւալի է որ Հալէպը թափուր ըլլայ, շէն ու ճոխ գաղութ մը այսօր անհետ կորուստի մատնուի, փողոցները ամայանան, սակայն հայու կեանքը միշտ պիտի ծաղկի, ուր որ ալ ան գտնուի: Հալէպ վերջին այցելութիւնս 20 Դեկտեմբեր 2015ին էր, շատ փոփոխութիւններ կային, փլատակ շէնքեր, ելեկտրական մատակարարման համար խաչաձեւ քաշուած անճոռնի թելեր, դիպուկահարներու դէմ ծայրէ ծայր փռուած վարագոյրներ, ինքնաշարժներու հոսքը կանխելու համար՝ամբողջովին գոցուած փողոցներ, ակումբը վերածուած էր դպրոցի եւ այնտեղ քննութեան պատրաստուող աշակերտներ կային: Օտար դրացիներ, փակուած տուներ եւ ամայութիւն: Սակայն նաեւ՝ եկեղեցիներու զանգի ղօղանջներ, եկեղեցիներու մէջ հայերէն աղօթող մամիկներ: Հայկական հարսանիքներու մէջ ճոխութիւն, մթնոլորտ եւ հայ երգ ու պար:

Այսօր մեզմէ ամէն մէկս որպէս պատուախնդիր մշակ իր գտնուած վայրին մէջ դեսպան մըն է, գործիչ մըն է: Շատեր հայրենիքէն արտագաղթեցին դէպի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ կամ այլ երկիրներ, այնտեղ ծաղկեցուցին, շէնցուցին նոր աճող գաղութները: Այո, ճիշդ է որ հայրենիքի մէջ անոնք կրնային հայրենիքը ծաղկեցնել, ուռճացնել եւ զարգացնել, սակայն անոնք թերեւս կորուստէ ազատեն հայկական այլ վայրերու մէջ սփիւռքահայ օճախներ: Այսօր, ամէն մէկս եթէ իր վրայ առնէ իրեն ինկած պատասխանատուութիւնը, հայը չ’օտարանար, չի կորսուիր, իր հայկական դիմագիծը չի փոխուիր: Անշուշտ ունինք օտար ամուսնութիւններ, երբեմն անգիտակից եւ անտարբեր երիտասարդութիւն, սակայն կարելի է կանխարգիլել կամ նուազեցնել զանոնք, ճիշդ եւ հայեցի դաստիարակութեամբ, խրատելով, զանոնք հայկական մթնոլորտին, եկեղեցիին, ակումբին եւ դպրոցին մէջ պահելով:

Այո՛, հայ լեզուի եւ ժողովուրդի դեսպան, այսօր քու վրադ դրուած է այն քաղցր լուծը.ուր որ ալ գտնուիս, ինչ վիճակի մէջ ալ ըլլաս, դուն պատահմամբ չէ որ հոն ես, դուն Աստուծոյ տնօրինութեամբ, նախախնամութեամբ կը գտնուիս այն վայրին մէջ, որ քեզմէ գործ եւ յարատեւութիւն կը պահանջէ: Գործը շատ է, մշա՛կ, սերմը դո՛ւն ցանէ, ջուր տուր, իսկ Աստուած ալ իր արեւը պիտի ծագեցնէ: Մի՛ վհատիր, քաջալերուէ՛, դուն դիպուածով չես գտնուիր քու ապրած նոր վայրիդ մէջ: Դուն առաքելութիւն մը ունիս, գործ մը ունիս տանելիք: Ուրախութեամբ ցանողը՝ ուրախութեամբ պիտի հնձէ:

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: