ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐ

%d5%a9%d5%a1%d5%b7%d5%b3%d5%a5%d5%a1%d5%b6
Թաշճեան ընտանիք, Այնթապ, 1911

ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ

Լիբանանի մէջ հայ անհատին ինքնութիւնը միշտ ալ խնդրոյ առարկայ դարձած է, ծագումով հայուն կամ արաբին համար: Միշտ ալ հարցումներ կան՝ որքանո՞վ լիբանանցի ենք: Արաբները կը հարցնեն՝ հայ լիբանանցի՞ կամ լիբանանահա՞յ ենք, կամ միայն հա՞յ կամ ալ միայն լիբանանցի՞: Անշուշտ այս բոլորին մէջ քաղաքականութիւնը իր դերը ունի, սակայն, անհատի մը ազգային արմատը շատ աւելիով կ’որոշէ այս մէկը: Այս արմատը գոնէ Լիբանանի մէջ կու գայ երեք տուեալներէ՝ ընտանիք, թաղամաս եւ ակումբ:

Հայ ընտանիքը ինքնին փոքրիկ հայրենիք մըն է: Հայրենասէր կամ միութենական ընտանիքը կրնայ իր զաւակներուն փոխանցել պատմական Հայաստանի մէջ գտնուող ընտանեկան ժառանգը՝ պատմութիւնը. շատ անգամ հօրեղբայրս կամ մօրեղբայրս պատմած են Այնթապի մասին, որ մեծ հօրս ծննդավայրն էր, քաղաքին եկեղեցիներուն, դպրոցներուն եւ մեծ հօրս պարտէզին մասին, աւելին՝ մեծ հօրս դերակատարութեան՝ Այնթապի հերոսամարտին, երբ խումբ մը հնչակեան ֆետայիներու հետ միասին պայթեցուցած է գիւղին մզկիթը, որ թրքական զօրքը կ’օգտագործէր, ռմբակոծելու համար հայկական թաղամասերը: Այլ դրուագ, որ մինչեւ օրս կը յիշեմ, եւ որ հօրեղբայրս պատմած է ինծի երբ փոքր էի՝ թէ ինչպէս մեծ հայրս առտու կանուխ կ’արթննայ եւ կը տեսնէ, որ ոչ մէկ ֆրանսացի զինեալ մնացած էր Այնթապ եւ այս պատճառով ան միշտ կրկնած է՝ «Օտարէն մեզ ֆայտա չկայ»: Այս պատմութիւնները վստահաբար ոեւէ անհատի վրայ ազդեցութիւն պիտի ունենան: Այս պարագան առիթ ընծայեց ինծի ալ որ աւելի խորապէս կարդամ Այնթապի դէպքերուն մասին: Այնթապի պատմութիւնը դարձաւ գրեթէ միակ կամուրջը իմ եւ Կիլիկիոյ միջեւ եւ պարտաւորութիւնը զգացի անոր «դատը» պաշտպանելու:

Այս բոլորը զիս մղեցին որ գիտնամ պատմական դէմքերը, հետեւաբար կարեւոր էր նաեւ որ գիտնայի թուրք ուսանողին կամ մտաւորականին կարծիքը: Առաջին երկխօսութիւնը 2008ին էր, երբ ուսանող էի եւ դիմատետրի միջոցով կապուեցայ թուրք ուսանողի մը հետ. այս կապը շատ յաջող չէր: 2010ին առիթը ունեցայ որ այլեւս ես իմ անձնական ճամբաս կերտեմ համացանցի վրայ եւ պլոկ-ֆորում մը ունենամ, – New Eastern Politics-ը, ուր հրաւիրեցի թուրք եւ քիւրտ երիտասարդ ակադեմականներ, – եւ երկխօսութեան լծուիմ. բաւական անյաջողութիւններէ ետք այսօր կրնամ ըսել, որ հսկայ յաջողութիւն արձանագրեցի, եւ այսօր բազմաթիւ թուրքեր եւ քիւրտեր կան, որոնք ոչ թէ միայն կ’ընդունին Ցեղասպանութիւնը, այլ նաեւ կը մասնակցին Ցեղասպանութեան ձեռնարկներուն իրենց երկիրներուն մէջ, ներառեալ Թուրքիա: Շատերը արդէն իսկ այցելեցին Ծիծեռնակաբերդ: Այս մէկը առիթ դարձաւ որ Միջին Արեւելքի հայութեան տագնապները, մասնաւորապէս սուրիահայութեան հարցերը արծարծեմ տարբեր մտաւորականներու եւ ակադեմականներու հետ ֆորումին մէջ. հետեւողներու թիւը արդէն անցած է 4300ը: Անշուշտ հոս կան անհամաձայնութիւններ. շատերուն համար կարեւորութիւն չունի հայ համայնքին շահը, այլ իրենց պայքարը՝ շրջանային ուժերուն կապուած. հետեւաբար մտահոգիչ է որ հայ գաղութը Սուրիոյ եւ այլ շրջաններու մէջ քաղաքական զոհը ըլլայ համաշխարհային եւ շրջանային ուժերուն: Քեսապի տագնապը եւ անոր գրաւումը եւ ապա ազատագրումը յստակ ահազանգ մըն էին եւ շատ հաւանական էր որ մեր պատմական Կիլիկիոյ նոյնիսկ այս փոքրիկ շերտը մեր ձեռքէն կորսուէր. ապագան մշուշոտ է եւ լեցուն՝ սեւ ամպերով, սակայն ազգ մը, որ կրցաւ դիմագրաւել Ցեղասպանութեան հարուածները իր սահմանափակ միջոցներով (limited resources), վստահ եմ որ պիտի կարենայ դարձեալ առողջ դուրս ելլել այս մղձաւանջէն: Այսպիսով, ընտանիքիս դատը դարձաւ իմ հայկական ինքնութեան մասնիկներէն մէկը: Հայ Դատը չսահմանափակուեցաւ Ապրիլեան ոգեկոչումներով, այլ իմ անձնական ջանքերով այսօր համացանցի վրայ տարած աշխատանքս Հայ Դատի պայքարին մաս կը կազմէ. ընտանիքս եւ շրջանի հայութեան՝ Ցեղասպանութեան ժառանգորդներու ֆիզիքական պահպանումը մեծ տեղ ունի այս դատին մէջ:

Պէյրութի Հայաշէն թաղամասին մէջ բնակիլը հայկական ինքնութեանս կազմութեան մէջ բաւական դեր ունի: Վերջին 60 տարիներուն թաղին ժողովրդագրական պատկերը հսկայ փոփոխութիւն մը ունեցաւ, ուր ոչ թէ միայն հայերուն, այլ նաեւ քրիստոնեայ արաբներուն թիւը սկսաւ նուազիլ: Այս մէկը առիթ դարձաւ որ հայերը իրարու մօտենան: Թաղին մէջ արաբները զիս Էլի (Եղիային արաբերէնը) կը կանչեն, սակայն քանի որ շատ Էլիներ կան, շատ անգամ արաբ բարեկամներս կամ գործատեղիիս մէջ զիս կը կանչեն Էլի ալ արմանի այսինքն հայ Էլին: Այս մէկը արդէն ակամայ կը բացայայտէ, որ ոչ-հայը քեզ ոչ-արաբ՝ հայ կը տեսնէ: Այս պարագային անուղղակի, առանց յայտնաբերելու ինքնութիւնդ, արդէն իսկ արաբ բարեկամդ կամ դրացիդ քեզի հայկական ինքնութիւն կը հագցնէ: Այս մէկը նաեւ ունի իր ժխտական կողմը, որ կրնայ տանիլ ցեղային խտրականութեան: Հետեւաբար, հակառակ որ երբեք ինքզինքս իբրեւ փոքրամասնութեան անդամ չեմ նկատեր Հայաշէնի կամ ընդհանրապէս Լիբանանի մէջ, սակայն ժողովրդագրական պատկերով, հայերու թուային քանակի նուազումը, եւ արման (հայ) արտայայտութիւնը անուղղակի հայկական հագուստը հագցուցած է նոյնիսկ այն հայերուն, որոնք երբեք հայկական իրականութեան հետ շփում չեն ունեցած: Հետաքրքրական է որ երբ թաղին մէջ կռիւ մը պատահի եւ երբ թաղեցիները գիտնան որ հայ մը կայ հարցին մէջ, անմիջապէս կ’ըլլան հայուն կողմ եւ երբ փաստուի որ այդ հայը յանցաւոր էր, կը հարցնեն՝ «Ասիկա ինչպիսի՞ հայ է»: Միշտ ալ հայ անհատի նկարագիրը եւ կերպարը եղած է բարձր: Տեղացին միշտ ալ գոված է մեզ եւ շրջանի Ցեղասպանութեան ոգեկոչումներուն եւ քայլարշաւներուն միշտ եղած են բազմաթիւ արաբ քրիստոնեաներ եւ ասորիներ մեր կողքին: Անշուշտ այս մէկն ալ հունձքն է քաղաքական յարաբերութիւններուն, ուր քրիստոնեայ արաբը կը տեսնէ հայը որպէս իր պատմութեան մասը․ ըստ իրենց՝ երկու ժողովուրդները պէտք է պայքարին Լիբանանի քրիստոնեայ դիմագիծին համար: Այս մէկը նաեւ երբեմն ամբաստանութեան կը վերածուի մեզի հանդէպ, միշտ ալ եղած է, եւ ինծի հարցուցած են, թէ ինչո՞ւ հայերը քրիստոնեայ արաբին չմիացան Լիբանանի ներքին պատերազմին եւ «դրական չէզոքութիւն» որդեգրեցին: Այս մէկը արդէն յատկանշական է, որ թէեւ քրիստոնեայ, սակայն հայուն հեռատեսութիւնը եւ քաղաքական հաշիւները ամպայման նոյնը չեն, ինչպէս արաբ քրիստոնեայինը: Եւ ճիշդ ասոր համար, ոչ թէ միայն արաբ քրիստոնեան, այլ նաեւ իսլամը, երբ Լիբանանի համայնքներուն մասին պիտի խօսին, կ’ըսեն՝ «Քրիստոնեան, Իսլամը եւ Հայը» (հոս երբեմն կ’աւելնան Տիւրզիները եւս, հակառակ որ անոնք իսլամական աշխարհին մաս կը կազմեն), պարզապէս որովհետեւ արաբ քրիստոնեան մեզ 100 տոկոս քրիստոնեայ կամ միա՛յն քրիստոնեայ չի նկատեր եւ այդ ալ նաեւ Լիբանանի պատերազմին մեր կեցուածքին համար, իսկ իսլամը միշտ կ’ուզէ մեզ զատորոշել այլ քրիստոնեայ աջակողմեան ուժերէն: Ժամանակ մը եղած է որ իսկապէս հայ համայնքը կամուրջ մըն էր երկուքին միջեւ, սակայն երկրին քաղաքական տագնապը արգիլեց այս: Իսկ Հայաշէնի մէջ մինչեւ օրս արաբները հայրս «Պարոն» կը կանչեն, այս մէկը յաճախակի է այլ հայերու պարագային ալ, հետեւաբար հայ ըլլալը արդէն իսկ յատուկ բան մըն է Հայաշէնի մէջ:

Վերջապէս ակումբը, յատկապէս Լիբանանի ներքին պատերազմին ժամանակ, ակումբը եղած է այն վայրը, որ գծած է հայրենասէր եւ հայապաշտպան երիտասարդին կերպարը: Պատանի տարիքէս արդէն իսկ ծանօթացած եմ հայ յեղափոխական պատմութեան եւ ֆէտայական շարժման: Կը յիշեմ որ հոն առաջին անգամ Միացեալ Հայաստանի քարտէսը տեսայ եւ հօրս պատուիրեցի որ նոյն քարտէսէն բերէ իմ սենեակս: Այս բոլորը հայկական յեղափոխական ոգին արթնցուցին մէջս, երեւակայութեանս մէջ անհետացաւ Տէր Զօրի մէջ ջարդուած հայը եւ փոխարինուեցաւ Պանք Օթօմանի, Սուլուխի, Վանի հայերով՝ Արմէն Գարոյով, Գէորգ Չաւուշով եւ Արամ Մանուկեանով: Այս բոլորը հպարտութիւն էին եւ պատճառ դարձան որ օտարին առջեւ խեղճ հայ մը չըլլամ, այլ միշտ հպարտ եւ ապստամբ՝ անարդարութեան դէմ: Եթէ այսօր ինքզինքս հայրենասէր կը զգամ եւ հայ դատի աշխատանքով հետաքրքրուած եմ՝ այն ալ ակումբի դաստիարակութեանս կը պարտիմ: Կը յիշեմ մինչեւ օրս, երբ պատանի էի եւ միութեան վարիչս ամէն շաբաթ օր մեզի կը դասախօսէր հերոսական կռիւներու եւ ֆետայիներու մասին, բոլորս հաւաքուած հիացումով մտիկ կ’ընէինք վարիչին խօսքերուն, բան մը որ երբեք դպրոցին մէջ չէինք լսեր: Օր մըն ալ ինծի պարտականութիւնը տրուեցաւ որ դասախօսութիւն մը պատրաստեմ «Ո՞վ է Ֆէտային» նիւթով: Այդ պահը չեմ մոռնար, երբ վազեցի հօրաքրոջս տունը եւ պահանջեցի որ յեղափոխական գիրքեր կարդամ. 13 տարեկան էի եւ կարդացի Ռուբէն Տէր Մինասեանի «Հայ Յեղափոխականի մը Յուշերը» գործին հատորներէն մէկը եւ հասկցայ որ ֆէտային միայն կռուող չէր, այլ ծառայասէր, արի, ընկերային եւ անկեղծ զինուոր մըն էր: Իսկ երբ դպրոց կ’երթայի եւ հայոց պատմութեան պահը հասնէր, ինչ որ ալ ըլլար նիւթը, միշտ ալ կը տանէի յեղափոխական շարժման՝ Պանք Օթօմանի, Խանասորի արշաւանքի եւ Եըլտըզի մահափորձի դրուագներուն: Հետեւաբար ակումբ երթալս ըմբոստ հայու ոգին արթնցուց մէջս, եւ հինգ տարի ետք, երբ 2009ին Տէր Զօր գացի հայկական վարժարաններու աշակերտներուն հետ, թերեւս միակն էի, որուն աչքերը արցունքով չէին լեցուած, այլ հիացումով եւ հպարտութեամբ. այդ ինչ որ մենք չկրցանք՝ հազիւ երկու ժամ քալել անապատին մէջ, մեր նախահայրերը օրերով ու շաբաթներով ըրին: Այս է հայու ըմբոստ ոգին, որ դիմադրեց մահուն: Ակումբը ինծի այս մէկը սորվեցուց:

Այս բոլորը լիբանանահայ ինքնութեանս անբաժան մասերն են. հաւանաբար տարիներու ընթացքին որոշ փոփոխութիւն ունեցան կամ պիտի ունենան, սակայն միշտ ալ իրենց ազդեցութիւնը կը մնայ: Արաբին հետ շփումը եւ իր արտայայտութիւնը հայու մը հանդէպ, ընտանեկան պատմութիւնը, հայրենակցական պատկանելիութիւնը, ակումբի հայապահպանման առաքելութիւնը եւ ըմբոստութիւնը կերտած են ազգային ինքնութիւնս:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

 

Advertisements

ՍՓԻՒՌՔԻ ԱՊԱԳԱՆ

diaspora

ՎԻԳԷՆ ՉԸԹԸՐԵԱՆ

Կայ աճող յոռետեսութիւն հայկական Սփիւռքի ապագային նկատմամբ: «Այն ապագայ չունի»՝ մենք յաճախ կը լսենք: «Հայ մարդը չի կրնար գոյատեւել հեռու իր հայրենիքէն»՝ յաճախ կը կրկնուի: «Ի վերջոյ ձուլուելու են». կայ այդ մեծ վախը: Պատասխանը առաջարկել է, որ սփիւռքահայերը «վերադարձնենք» հայրենիք, Հայաստան: Թէ ոչ՝ անոնք կը ձուլուին, ի վերջոյ զիրենք պիտի «կորցնենք». եթէ ոչ մէկ, ապա երկու կամ երեք սերունդ ետք:

Հայ Սփիւռքը կ’անցնի վերափոխման խոշոր ընթացքէ, կանգնած է աննախադէպ մարտահրաւէրներու առաջ: Նախ, ժողովրդագրական կշիռը Սփիւռքի անցած է աւանդական մերձաւորարեւելեան երկիրներէ, ուր ցեղասպանութիւնը վերապրածներ ստեղծեցին նոր համայնքներ 1920ական թուականներուն: Անկայունութիւն եւ անվտանգութեան պակասը Եգիպտոսի 1950ականներուն, Լիբանանի պատերազմը (1975-1990), Իրանի իսլամական յեղափոխութիւնը (1979), Իրաքի երկար պատերազմներու շարքը եւ անկայունութեան տարիները Սատտամ Հիւսէյնի իշխանութեան անկումէն ի վեր: Այսօր նոյնը տեղի կ’ունենայ Սուրիոյ մէջ, ուր Հալէպի հայաբնակ թաղամասերը եւ հայկական Քեսապ գիւղաքաղաքը վերածուած են պատերազմի դաշտի:

Այս մշտական անկայունութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի պետութիւններուն, որոնք յառաջացած են Օսմանեան Կայսրութեան անկումէն ետք, հայկական համայնքները հեռու կը մղեն տարածաշրջանէն, ուր մենք կ’ապրէինք հազարամեակներ, դէպի նոր հորիզոններ: Նոյնը կը կատարուի Հայաստանի բնակչութեան հետ. ղարաբաղեան պատերազմի եւ տնտեսական դժուարութիւններու հետեւանքով տեղի կ’ունենայ բնակչութեան զանգուածային տեղաշարժ: Հեռաւոր Գալիֆորնիա կամ Մոսկուա եւ իր արուարձանները այսօր ունին շատ աւելի մեծաթիւ հայ բնակչութիւն քան Պէյրութը կամ Գիւմրին:

Ժողովրդագրական տեղաշարժը արագացուց այդ զարգացումները, որոնք արդէն կային: Երկու հիմնական ինքնութեան յատկանիշներ, որոնք տարիներ սահմանած են հայկական ինքնութիւնը, այսօր այլեւս կը կորսնցնեն իրենց ազդեցութիւնը: Պատկանելիութիւնը Հայ Եկեղեցւոյ (կամ հայկական յարանուանութիւններէն մէկուն) դարեր շարունակ եղած է առաջին յատկանիշը հայկականութեան: Սակայն, աշխարհականացման գործընթացը արդէն 19րդ դարուն, ինչպէս քաղաքական կուսակցութիւններու իրողութիւնը, կրթութեան համակարգի աճը, հրատարակչութիւնները, եւ այլն, այս բոլորը յառաջ բերին եկեղեցւոյ կարեւորութեան նուազում մը: Հայ լեզուն փոխարինեց գոյութիւն ունեցող բացը, շարք մը սփիւռքահայ հաստատութիւններու զարգացման միջոցաւ՝ դպրոցներու, թերթերու, գրասէր ակումբներու, բարեգործական միութիւններու: Այս զարգացումը իւրայատուկ չէ միայն հայերուն: Շատ ազգեր անցան այս ուղիէն մեզմէ առաջ կամ ետք: 20րդ դարուն լեզուն դարձաւ առաջնային յատկանիշը հայկական ինքնութեան, ինչպէս կը գրէ բանաստեղծ Սիլվա Կապուտիկեան. «Ու տես, որդի՛ս, ուր էլ լինես / Այս լուսնի տակ ուր էլ գնաս, / Թէ մօրդ անգամ մտքից հանես / Քո մայր լեզուն չմոռանաս»: Սակայն, վերջին տարիներուն մենք ականատես ենք արեւմտահայերէնի կտրուկ անկման, այն աստիճան, որ ԵՈՒՆԵՍՔՕն դրաւ զայն վտանգուած լեզուներու իր ցանկին վրայ:

Ժողովրդագրական տեղափոխումը Սփիւռքի համայնքներուն, եկեղեցիին կարեւորութեան անկումը, արեւմտահայերէն խօսողներու նուազումը լուրջ մարտահրաւէրներ են: Բայց այս բոլորը աննախադէպ չեն, եթէ մէկը նկատի առնէ հայոց պատմութիւնը: Ընդհակառակը, այդ մարտահրաւէրները եւ իրենց նմանները միշտ ալ եղեր են մեզի հետ, գոնէ վերջին հազարամեակի ընթացքին. Անիի անկման յաջորդող սելճուքեան արշաւանքները, 13րդ դարուն տեղի ունեցած երկրաշարժը, որ քանդեց Անին ու մղեց գաղթականներու ալիքները դէպի հիւսիս եւ արեւմուտք. Շահ Աբասի՝ Ջուղայի տեղահանումը դէպի իր մայրաքաղաքը՝ Իսֆահան: Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին, պէտք չկայ յիշեցնելու սպառնալիքները հայութեան գոյութեան դէմ, որոնք սկսեր էին Ապտիւլ Համիտ Բ.ի օրով եւ շարունակուեցան Թալէաթի եւ Էնվերի մութ ժամանակաշրջանին:

Հայերու գոյութիւնը երբեք ապահով չէ եղած: Տարբեր համայնքներ ստիպուած եղած են գաղթել անընդհատ: Իւրաքանչիւր գաղթ իրենց ստիպած է վերիմաստաւորել իրենց գոյութիւնը: Ինչպէ՞ս գտնել նոր տնտեսական գործառոյթ՝ նոր երկրի պայմաններուն մէջ եւ նոր ճանապարհ՝ կապող հին երկրին հետ: Այս իրավիճակը նոր չէ հայ Սփիւռքի համայնքներուն համար:

Հետեւաբար, այս նոր յոռետեսութեան ալիքը Սփիւռքի հանդէպ ունի այլ պատճառ: Հազարամեակի մը ընթացքին հայկական ինքնութեան, մշակոյթի, այլեւ տնտեսական զարգացումն ու քաղաքական կշիռը հիմնուած են Սփիւռքի համայնքներուն մէջ: Հեռաւոր քաղաքները դարձած են կեդրոններ հայկական կեանքի՝ Կոստանդնուպոլիսը, Իսֆահանը, Վենետիկը, Մատրասը, Թիֆլիսը, Պէյրութը եւ ուրիշներ, որոնք արդէն Սփիւռքի մայրաքաղաքներու համբաւ ունեցած են: Այն ինչ որ նոր է՝ հայկական պետականութեան յառաջացումն է: Խորհրդային Միութեան փլուզումէն յետոյ (1991) Հայաստանի Հանրապետութեան երեւոյթը բերած է հիմնարար փոփոխութիւն հայկական տիեզերքի ներքին կառուցուածքի շրջանակներուն մէջ: Փոխանակ ունենալու համայնքներու ցանց մը, 1991էն ի վեր մենք ունինք հզօր կեդրոն՝ ՀՀ կառավարութիւնը, որ հայաշխարհի նախկին ուժական յարաբերութիւնները խախտեց: Երեւանի մէջ այսօր կայ կեդրոն մը հայկական կեանքի, խորհրդանշական եւ նիւթական իմաստներով: Ան Արարատեան դաշտավայրին մէջ կը մարմնաւորէ ինքնին հայկական կեանքը: Տարածք մը, ուր կը խօսուի հայերէն լեզուն, ուր հայկական մշակոյթը կը զարգանայ: 1991էն ետք հայ համայնքներու ուշադրութիւնը շրջեցաւ դէպի Երեւան, փոխանցելով սուղ նիւթական միջոցներ, օգնելու երիտասարդ հանրապետութեան, յաղթահարելու բազմաթիւ դժուարութիւններ՝ աջակցութիւն 1988ի աւերիչ երկրաշարժի զոհերուն, օգնութիւն ղարաբաղեան պատերազմի ջանքին եւ մարդասիրական օգնութիւն՝ շարունակուող ատրպէճանա-թրքական շրջափակումը մեղմացնելու նպատակով: Հայաստանի օգնութեան զանգուածային այս ճիգը ունեցաւ իր գինը՝ թուլացնել սփիւռքահայ հաստատութիւնները, որոնցմէ դրամական աղբիւրները (ռեսուրս) վերցուեցան, յանուն Հայաստանի պետութեան օգնութեան:

Իւրաքանչիւր հայ որ կ’ապրի Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, դիմացը ունի երկու-երեք հայ, որոնք կ’ապրին Սփիւռքի մէջ: Հայաստանէն արտահոսքը կը գերազանցէ հայրենադարձութեան՝ ներգաղթի դանդաղ շարժումը: Այլ կերպ ասած, անոնք որոնք կը պնդեն ու հայ ինքնութիւնը Հայաստանի հողին հետ կը կապեն՝ այս ուժեղ իրողութեան հետ դէմ յանդիման կը գտնուին եւ չեն կրնար անտեսել զայն:

Կայ եւս մէկ, հիմնարար խնդիր, այն ենթադրութիւնը, թէ հայերը կարող են ապրիլ միայն «ազգ-պետութիւն» (nation-state) ձեւաչափով: Հայ ժողովուրդը դարեր ապրած է քաղաքական համակարգերու մէջ, որոնք չեն եղած ազգ-պետութիւններ: Հայկական ապագան իբրեւ ազգ-պետութիւն տեսնելը շատ աղքատ տարբերակ է, եթէ զայն դիտենք մեր պատմութեան դիտանկիւնէն: Փոստ-մոտեռնի (յետ-արդիականութեան) ժամանակաշրջանին հայկական Սփիւռքը արդէն միջազգային, կլոպալ ցանց մըն է: Աւելին, ազգ-պետութիւնը քաղաքական նմոյշ մըն է յետ խորհրդային ժամանակաշրջանէն: Այսօր տարածքային խարիսխը ինքնին ոչ անհրաժեշտ կամ բաւարար տուեալ է ընկերային խումբի մը գոյատեւման համար: Կլոպալիզմի դարաշրջանին միջազգային ցանցերը փոխարինած են հին ազգ-պետութեան տարբերակը: Չէ՞ որ հայկական Սփիւռքը նման ցանցային կառոյց մըն է՝ կոփուած հազարամեակներու միջոցաւ:

Սակայն, Սփիւռքը չի գոյատեւելու երկար, եթէ մենք շարունակենք անտեսել իր կարիքները: Սփիւռքի հայկական կազմակերպութիւնները պէտք է արդիականացման աշխատանք տանին, որպէսզի կարողանանք ծառայել մեր ապագային, եւ ոչ թէ մեր անցեալին: Մենք պէտք է զարգացնենք նոր հաստատութիւններ, որոնք կարող են ոգեշնչել նոր սերունդները իրենց նոր կարիքներուն մէջ, որով անոնք կարող կ’ըլլան գտնելու դրական արժէքներ հայկական ինքնութեան մէջ: Անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան յառաջացումէն քառորդ դար յետոյ ժամանակն է, որ Սփիւռքի գոյատեւումը դառնայ մեր բոլորին մտահոգութեան կեդրոն եւ հայթայթենք միջոցները իր գոյատեւման:

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

 

ՀԱՅԵՐԷՆ ԻԲՐ ՕՏԱՐ ԼԵԶՈՒ ՍՈՐՎԻԼ, ՕՐ ՄԸ ԽՕՍԻԼ ԵՒ ՅԱՋՈՐԴ ՕՐԸ ԳՐԵԼ՝ ԱՆԻՄԱ՞ՍՏ ԶԲԱՂՈՒՄ

հերվէ 1       Հերվէ 2

ՀԵՐՎԷ ԺՕՐԺԸԼԷՆ

Պարզապէս սկսաւ: Երիտասարդ էի: Միամիտ ու լաւատես էի: Առիթ եղաւ: Ես այս մարդոց յարգանքով մօտեցայ: Կարծեցի ինծի բան մը պիտի տային, եթէ իրենց լեզուով յարաբերէի, զիս մարդու տեղ պիտի դնէին: Ուրեմն, բաւական բնական ձեւով հայերէնին մօտեցայ, առանց գիտնալու որ 20րդ դարու վերջին երկու տասնամեակներուն ընթացքին ատիկա հազուագիւտ առարկայական վիճակ, հոգեբանական եւ գաղափարախօսական տրամադրութիւն էր եւ որոշ տեսանկիւնէ մը՝ նոյնիսկ առանձնաշնորհում մը: Մարդու հետ հանդիպման մասին աւելորդ մանրամասնութիւններ պիտի չտամ, ընթերցողը չձանձրացնելու համար: Թերեւս ան ալ ամէն հանդիպման նման պէտք էր վերջանար:

Այս հանդիպումը, այնպէս ինչպէս ես զինք ունեցայ, այս լեզո՛ւն, ուրեմն, իբր ժառանգ կը ձգէր ինծի: Պէտք էր որոշէի թէ ատով ի՞նչ պիտի ընէի: Իրեն արժէք պիտի տայի՞, զայն իբր հարստութի՞ւն պիտի նկատէի կամ պարզապէս՝ ժամանակի կորուստ պիտի համարէի: Ընդունիլ որ ժամանակը լրիւ անիմաստ անցած է՝ դժուար, տհաճ եւ յաճախ անարդար եզրակացութիւն է: Ուրեմն, որոշեցի հակառակ ճամբան ընտրել: Բայց ճշգրիտ պատճառի մը պէտք ունէի: Չէի ուզեր պարզապէս ինքզինքս խաբել:

Պէտք է ըսեմ որ հայերէնով առօրեայ խօսակցութեան կրնամ մասնակցիլ, բայց չեմ կարծեր որ աս պատճառ պիտի ըլլար հայերէնի կամ որեւէ լեզուի հաւատարիմ մնալուս: Կրնայի ըսել որ քանի մը պատմագիտական ուսումնասիրութեանց համար հայերէնը օգտակար եղաւ, ոմանք իբրեւ աղբիւր կարդալու համար: Զոր օրինակ, Զմիւռնիոյ հայերուն մասին գրելու համար թերեւս ճիշդ էր հայերէն որոշ չափով գիտնալ: Բայց ատ ալ բաւարար պիտի չըլլար հայերէնին տեղ մը ընծայելու համար ներքին կեանքիս մէջ:

Եթէ լաւ մտածեմ՝ իսկական զգացական սեմի մը հասայ հայերէնի վերաբերեալ, երբոր Արամ Անտոմեանի «Այն Սեւ Օրերուն…»ը սկսայ ֆրանսերէնի թարգմանել: Արտաքին պատճառ չկար, այսինքն մէկը ինծի այս գործը չէր ապսպրած: Այս գործին համար բնաւ չեմ վճարուած: Թարգմանական աշխատանքին սկիզբը նոյնիսկ հրատարակութեան մասին բնաւ չէի խորհեր: Վստահ էի որ գործը կ’արժէր, որ թարգմանական ճիգը ինքը իմաստ ունէր: Հայերուն մասին կարդալ կամ գրել, զիրենք յաճախ դուրսէն դիտելով՝ նոյն ուղղակի ու սաստիկ ուժգնութիւնը չունէր, որքան այս ընթերցումը եւ թարգմանութեան փորձս: Սիրային վէպ չէ: Եփելու չափերու՝ խոհանոցային գիրք ալ չէ: Պարապ ազգայնամոլ քարոզ ալ չէ: Գիրքին նիւթը հայկական փայլուն եւ հեռաւոր անցեալ մը չէ: Հեղինակը թէ կը ստեղծէ պատում մը, թէ ալ վկայութիւն  կու տայ: Անորոշ է գիրքին բնոյթը: Գիրքին հմայքը մութ է եւ զարմանալի ուժգին: Պատմուածքերու շարք մըն է: Իւրաքանչիւրը սուրիական անապատէն պատկեր մը ցոյց կու տայ, մեզի կը պարտադրէ դիտել՝ աւելի ճիշդ ըսելու համար: Վստահ եմ որ պատմուածքներու ժամանակը մօտաւորապէս արդէն գուշակեցիք, Անտոնեանի գիրքը կարդացած ըլլաք կամ ոչ:

Սարասափելի պատմուածքներու շարք մըն է: Դէպքերը վերապրողներու միջեւ տեղի կ’ունենան: «Վերապրող» բառը գրեթէ մեղմաբանութիւն է, քանի որ մահը միշտ կեդրոնական դեր կը կատարէ: Թուրքեր կամ արաբներ անշուշտ մեղաւոր են, անշուշտ ոճրագործ են: Բայց Անտոնեանի նիւթը չէ աս: Պիտի արժէ՞ր այս մասին լուրջ գրականութիւն գրել: Յստակ չէ պատասխանը: Հեղինակը աւելի քաջ է: Աւելի համարձակ է: Ներքին հայկական դժոխքը զինք կը հետաքրքրէ: Առանց վախնալու հոգեկան հաւաքական բեկուածութիւնը կը նկարագրէ: Անդիմանալիի սահմանին ոչ միայն կը մօտենայ, այլ կ’անցնի զայն:

Հեղինակին քաջութիւնը զիս տպաւորած էր: Հրաշքը ատ էր, որ հայ մը զոհերը միայն իբր զոհ չէր նկատեր: Կը տեսնէ եւ կը ցցնէ. ինչպէս ազգը՝ ինքն ալ կը մասնակցի իր զուլումին: Անշուշտ դժոխային վիճակն է որ վերապրողները դէպի այս ուղղութիւնը կը մղէ, այսինքն հեղինակը չի դատապարտեր զոհերը, որոնք յաճախ կողքի զոհերուն համար դահիճ կը դառնան: Բայց ան նաեւ չի լռեր: Նիւթը ինծի կարեւոր կը թուի, քանի որ այսպիսի անկում մը դիւրաւ չի կրնար նուաճուիլ, մանաւանդ եթէ բնաւ խօսակցութեան կամ գոնէ մտածման նիւթ չի դառնար: Եւ այս քաջութիւնը հազուագիւտ է: Ոչ միայն հայերու պարագային, բայց հայերուն պարագային ալ: Ատոր համար կը կարծեմ որ այս վեց պատմուածքները արժէքաւոր են եւ շատերը կրնան հետաքրքրել: Հայ ազգին բուժումը լուրջի պէտք էր առնուէր: Լուրջի առնուեցա՞ւ երբեք, թէ ամէն մարդ փորձեց կեանքը շարունակել իբր թէ լուրջ բան մը տեղի ունեցած չէր: Հարց մը ուրանալ․ ներքին հարցի մասին է խօսքս․ անշուշտ բուժումը  վերջնական լուծում չէր կրնար բերել:

Իսկ Արեւմուտքի մէջ հայը ուզեց ամէն գինով յարմարուիլ, այնքան որ հաւանաբար միայն քանի մը սեւ կէտեր հոգիներուն մէջ մնացին: Այս բոլորը թէ հայերու կը վերաբերին, թէ ալ՝ ոչ-հայերու: Այս խնդիրները տիեզերական տարողութիւն ունին: Առողջ եւ բարի նկատուիլ դիւրին գործ չէ: Անտոնեան չի վախնար այս ճշմարտութենէն: Նաեւ այս հեղինակին շնորհիւ հայերէնը կը դարդի քարոզի լեզու ըլլալէն եւ աւելի թանկագին աշխարհ մը կը բանայ: Աս աշխարհը իմս ալ կ’ուզեմ որ ըլլայ:

Աշխատանքիս երկրորդ եւ ըստ երեւոյթին վճռական փուլը Զաւէն Պիպէռեանի գիրքերը գտնել եւ կարդալն էր: Այս հեղինակին մասին բախտով լսած էի: Իբր թէ «Մրջիւններու Վերջալոյսը» շատ հետաքրքրական վէպ մըն էր: Նորէն պոլսեցի էր հեղինակը, բայց Անտոնեանէն տարիքով պզտիկ: Թուրքիոյ Հանրապետութեան ատենի նշանաւոր հայ գրողներէն մէկն էր: Զարմանալի էր ինծի համար որ նոյնիսկ այսօրուան Թուրքիոյ մէջ տեսակ մը գրական ժառանգ մը կար: Քաղաքները միշտ նոր գաղափարներու, նոր տեսանկիւններու կը նպաստեն: Որքան մեծ ըլլայ քաղաքը՝ այնքան նպաստաւոր կրնայ ըլլալ ան, որովհետեւ բնակիչ բազմութիւնը դժուարաւ կը տիրապետուի, կը քննուի: Միշտ պզտիկ անկիւն մը, փոքրիկ միջավայր մը կը գտնուի, որպէսզի նոր արտայայտութեան ձեւեր, նոյնիսկ դասական նիւթերու մասին նոր կարծիքներ երեւան գան:

Ահաւասիկ Պիպէռեանի հետ հանդիպումս: Քաղաքական տուեալ կացութեան մէջ ապրող, հզօր արեւմտահայերէնի մը տիրապետող հեղինակ մը 1940-1950ականներու մասին կը գրէ: Հայերէն կը խօսուի իր ընտանիքին մէջ: Հայկական նախակրթարան կը յաճախէ: Իր զինուորութեան ատեն հայերէնի իր գիտութիւնը կը բարելաւէ առանձինն ուսումնասիրելով զայն: Յետոյ հայ մամլոյ համար կ’աշխատի: Փակ շրջանակի մը մէջ չէ ապրած: Ֆրանսախօս կաթողիկէ դպրոց ալ գացած է, նաեւ՝ թրքական առեւտրական դպրոց մը: Հայրը Աւստրիա ուսանած էր եւ Գերմանիոյ հետ առեւտրական կապեր ունէր: Ֆրանսերէնի հանդէպ մեծ սէր կը զգար եւ ինչ որ այս լեզուով ձեռքը կ’անցնէր՝ կը կարդար: Այլամերժ չէր Պիպէռեան եւ նոյն ատեն՝ հայ մշակութային, կոստանդնուպոլսական մշակութային կեանքին հետ էապէս կապուած:

Անտոնեանի պէս Պիպէռեան ալ իսկական, ինքնաբուխ, խօսակցական հայերէնը չի մերժեր: Պիպէռեանի գիրքերը երկխօսութիւններով լեցուն են: Ընտանեկան, բարեկամական, ամէնօրեայ, ընկերական կամ սիրային խօսքերը իր գրականութեան մէջ կը դնէ: Տիպարներու ներքին աշխարհն ալ կը ներկայացնէ: Իր ժամանակ ոմանք կրնային աւելի դասական, աւելի հմուտ հայերէն գործածել, իրենց ենթակայական աշխարհը ներկայացնելու համար: Իսկ հեղինակը երբեմն ուղղակի կը միջամտէ: Այս պարագային ալ աւելի բարդ հայերէն մը կ’երեւի գրութեան ընթացքին: Պիպէռեանի գրական լեզուն ամէն մակարդակները կը յարգէ: Չի մերժեր որոշ տարրեր: Ամէն տեսակի ու խաւի հայերէնը հետաքրքրական, տեղին եւ ճիշդ կրնայ ըլլալ: Ոչ պարզուկ հեղինակ է, ոչ ալ ամուլ մաքրամոլ: Այսպէս, հզօր, կենդանի գրական լեզու կը ստեղծէ: Այժմու արեւմտեան շատ մը հեղինակներուն նման, համը կու տայ վերաշինուած իրականութեան, որ ինքնին ծիծաղելի կամ տհաճ կրնար ըլլալ: Պիպէռեանն ալ քաջ անձ մըն է: Գեղեցիկ մակերեւոյթով չի գոհանար:

«Մրջիւններու վերջալոյսը» իբր ընտանեկան պատմութիւն կը սկսի: Պարետ, կեդրոնական տիպարը, զինուորութենէն տուն կը վերադառնայ: Բայց երբեմն վերադարձը անկարելի կը դառնայ: Կամաց-կամաց ընթերցողը կը հասկնայ, որ Պարետի հին, տաքուկ աշխարհը մահացած է: Կը զգայ որ տղան միս-մինակ է Պոլսոյ մէջ, որ՝ թրքական բանակին մէջ երբեք չէ ծառայած եւ ծառայութենէն վերադարձողները չի կրնար, նոյնիսկ չ’ուզեր հասկնալ: Մերթ ընդ մերթ ընթերցողը տեղեակ կ’ըլլայ, որ նորէն հայերը սոսկալի տուժած են: Պարետին ընտանիքը իր նախկին տնտեսական փայլը կորսնցուցած է: Պարետը անհաւատալի դժուարութիւններու մէջ պէտք էր ապրէր իր ծառայութեան ընթացքին: Այս բոլորը Պիպէռեանի վէպին մէջ ներկայ են:

Բայց կեդրոնական նիւթը ատիկա չէ: Նորէն, հակառակ պատումի ժամանակներուն միջեւ եղած տարբերութիւններուն, գիրքը ինքնաքննական նկարագիր ունի: Արտաքին աշխարհին անգթութիւնը նոր բան չէ: Խնդիրն ան էր, որ ինչպէ՞ս կը դիմանային պոլսահայերը այս նորէն աւերուած վիճակին: Ինչպէ՞ս ներքնապէս պիտի առողջանային կամ ոչ: Պարետի ընտանիքը ընկերային եւ տնտեսական կորուստներուն չի դիմանար: Մանկութեան յիշատակները իբր պատրանք կը յայտնուին: Իսկ կեանքի կանոնները չեն վերականգներ զինք: Կացութիւնը փոխուած էր եւ Պարետ պէտք էր յարմարէր կացութեան: Պիտի չկարենայ: Ու պիտի մեկնի: Անատոլուն զարմանալի կերպով ներկայ է այս պոլսական վէպին մէջ: Պիպէռեան իր ծառայութեան ատեն փորձառութիւն շահած էր: Այս անծանօթ տեղերը իրեն ընտանի էին: Գիտէր որ հոն ապրած էին արեւմտահայերը, ինչ որ շատ մը պոլսեցիներ հետաքրքրական չէին գտներ: Տեղեակ ալ էր որ Անատոլու նոյնիսկ ցեղասպանութենէն յետոյ միայն թրքական եւ սիւննի բնակչութիւն չունէր: Այս մասին մեզի դաս չի տար, այլ պատումին մէջ կը ներառէ զայն: Մեզ յուզող գիտութիւն եւ սէր ունի հեղինակը իսկական երկրին հանդէպ:

Պարետն ալ սխալներ պիտի գործէ: Ինքն ալ իր մէջ գէշ կողմեր պիտի գտնէ: Պիպէռեանի վէպին վերջը յստակօրէն չի հասկցուիր: Միայն թէ հաճելի անցեալին հանդէպ սուգը կը լմննայ: Ձեւով մը Պարետ, որ 1955ին հանգիստ 40ի հասած է, կ’ազատի ի վերջոյ: Բայց գիտակցութեան իր նոր վիճակով ի՞նչ պիտի սկսի: Վէպը բաց կը մնայ, կեանքին նման: Ուշ է, – հեղինակը Պարետը իբր կանուխ ծերացած անձ կը նկարագրէ, – բայց՝ չափազա՞նց ուշ:

Այս երկու գրական օրինակներով յուսամ որ ձեզ եւ ինքզինքս կրցայ համոզել, որ հայերէնով զբաղիլս պարապ ժամանակի զբաղմունք չէր: Թերեւս առօրեայ հայկական կեանքը փայլուն չէ: Մշակութային մակարդակը ցած է: Ամէն տեղի պէս՝ Պէյրութ, Պոլիս, Լոս Անճելըս (քանդուած Հալէպի մասին խօսք չեմ ուզեր իսկ բանալ) միայն ապրուստ շահելու մասին կը մտածեն: Ամէն մարդ անիմաստ վազքի մէջ է: Բայց Եղեռնէն ետք արեւմտահայերու պատկերը լման պիտի չըլլար, եթէ այս տարօրինակ մարդոց մասին չմտածէինք, որոնք ճիգ թափեցին խորհրդանշական մակարդակի հասնելու, իրենց անհատական եւ հաւաքական կեանքին իմաստ տալու:

Կենդանի մշակոյթ մը մեքենաբար չ’ապրիր: Անսպասելի տեսանկիւնի փոփոխութիւններ պէտք է արտադրէ ան, որպէսզի աշխոյժ մարդիկ իրմէ վերջնականօրէն չհեռանան: Ատոր համար այս գրողներուն եւ իրենց լեզուին մօտեցայ: Իմ ոչ-հայկական աշխարհիս մէջ տեղ մը գրաւեցին անոնք: Որեւէ միտքի համար տեղին ձայներ են: Յուսամ որ այսպէս աւելի լաւ մարդ, աւելի գիտակից էակ, ներքնապէս աւելի հարուստ անձ դարձած եմ:

Արամ Անտոնեանի «Այն Սեւ Օրերուն…»ը «Վերածնունդ»ի մէջ իբրեւ թերթօն լոյս տեսած է (Փարիզ, 1919): Պէյրութ իբր առանձին գիրք վերատպուեցաւ Ցեղասպանութեան յոբելեանի մը առթիւ: Թարգմանութիւնս հետեւեալն է.- En ces sombres jours…, Ժընեւ, MētisPresses, 2007.

Զաւէն Պիպէռեանի «Մրջիւններու Վերջալոյսը» «Ժամանակ» օրաթերթի իբր թերթօն լոյս տեսած է Պոլիս, 1970ականներուն: Առաջին հրատարակութիւնը 1984ին լոյս տեսած է: Սրբագրուած նոր հրատարակուեցաւ Պոլիս, Արաս Հրատարակչութիւն, 2007ին: Թարգմանութիւնս՝ Le crépuscule des fourmis, Ժընեւ, MētisPresses, 2012.

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԱՀՈՒ ԵՒ ԿԵԱՆՔԻ ՊԱՏՆԷՇԸ

ՊԱՏՆԷՇ

ՅՈՎԻԿ ՇԷՀԻՐԵԱՆ

Ամէն առաւօտ, նախքան առօրեաս սկսիլս, աչքիս դիմաց կը գծագրուի այն հսկայ, սակայն «նիհար», կեանքն ու մահը իրարմէ բաժնող պատնէշը: Կեանքն ու մահը հակառակորդնե՞ր էին, թէ անկախ «պետութիւններ»: Սեւ-ճերմակ, յստակ-աղտոտ, մութ-լուսաւոր եւ գեղեցիկ-տգեղ՝ անոնք յայտնի հակառակորդներ են հին օրերէն, սակայն պատնէշը ո՞վ էր արդեօք: Օրէ օր կը փորձէի փոշոտ դէմքը եւ ծածուկ ինքնութիւնը յայտնաբերել այն հսկայ, սակայն «նիհար» պատնէշին: Ի վերջոյ ի յայտ եկաւ, թէ պատնէշը ես եմ, այսինքն՝ մարդ արարածը:

Ինչպէ՞ս կարելի է հակասական մէկ յատկութիւն տալ պատնէշին եւ անուանել զայն «նիհար», մինչ ինքը փրկարար վէմ է: Այո, ես եւ դուն նիհար ենք, որովհետեւ հակառակ կեանքի պատնէշին յենած ըլլալնուս, հեռուէ հեռու կը դիտենք միւս կողմը, որ է մահը (սխալ որոշում, անցեալ, երազներ եւ այլն…), մոռնալով, որ կեանքէն պէտք է կերակրուինք ու սնուցենք մենք մեզ:

Երբ ըսեմ «հսկայ»՝ հակասած պիտի ըլլամ նախորդ տողերուն, սակայն երբ ըմբռնեմ թէ պատս է հսկայ եւ միջոց մըն է անտեսելու մահը, այն ատեն է որ կը դառնամ հզօր պատնէշ, ժամանակաւոր ճամբորդութեան այս երկրագունդին վրայ բաժնելով կեանքը մահէն, հսկայ պատնէշով եւ հաստատուն հիմքերով, առանց ետիս նայելու:

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԼԵԶՈՒԻ ՈԳԻՆ

Սահ

ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ-ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Ծննդավայրս պատերազմի մէջ է. մտածել վերադառնալու մասին անկարելի է տակաւին, դուրս՝ դէպի Արեւմուտք գաղթելու ծրագիրներ չկան: Հայրենիքին մէջ ենք: Կ’ուզենք մնալ, գոյատեւել, եւ ինչո՞ւ ո՛չ: Հպարտութիւն է, երբ մարդ ի՛ր հայրենիքին մէջ վերապրիլ կը ձգտի ու նոր կեանք հիմնել կը ջանայ: Մե՛նք պատրաստ ենք, սակայն մեր պատրաստուածութիւնը չ’արդարացուիր: Ապրուստը հոգալ պէտք է. ուր ալ երթաս այդ դժուարութեան պիտի հանդիպիս, կը մտածես. այլեւս կեանքդ Հալէպի կեանքիդ հետ մի՛ բաղդատեր, որ կարենաս նորին հետ հաշտ ապրիլ, կը մտմտաս: Գիտես ու կ’ուզես որ այդպէս ըլլայ, արդէն երկու տարի է յոգնած ես փնտռտուքէ, ու անորոշութենէն ձերբազատուելով կայուն կեանքի կը տենչաս. բայց ինչպէ՞ս…: Պատճառներու քննարկման կարիքը չկայ, հայելիի պէս յստակ են նոյնիսկ. ու դէպքերը կարծես մեզ կը հալածեն: 25 տարեկան է մեր երկիրը, յոբելենական տարիք: Սակայն ոչ ոք ուրախ է այս տարեդարձով: Արմատական փոփոխութիւն կը պահանջուի… երկիրը կու լայ, կը պոռթկայ:

Դուն որ քեզ մէկ մասնիկը կը զգաս այս երկրին, բնականաբար կը կիսես ցաւը նաեւ ներսը ապրող ու տոկացող ժողովուրդին: Սակայն պէտք է հաւատալ, ապրիլ, գոյատեւել, գոյատեւելու համար ձեռնածալ չմնալ…աշխատիլ.

– Ախր, ինչի՞դ էր պէտք էսքան վկայական, քեզ համար գործ գտնելը դժուար կը լինի, աւելի լաւ էր աւելի ցածր ուսում ունենայիր, գոնէ գործ ճարելու հնարաւորութիւնն աւել կը լինէր…:

Այո՛, ճիշդ կ’ըսեն, արեւմտահայերէնը հոս որո՞ւ հոգը… ամէն լեզուի «ինստիտուտներ» կան, բացի արեւմտահայերէնի ինստիտուտէ: Ո՜վ ի՞նչ պիտ’ ընէ բարբառի պէս դիտուող, մեզի համար պաշտելի լեզուն:

– Դուք սիրիահա՞յ էք,- գրադարանի փոխտնօրէնուհին կը մօտենայ ինծի, երբ ձեռնարկի մը ընթացքին ընթերցումս կ’աւարտեմ:
– Այո՛,- կը ժպտիմ:
– Ո՞նց էք, գործ ճարե՞լ էք, աշխատանք ունէ՞ք. ես կարամ ձեզ օգնել:
– Կ’ուզեմ ձեր գրադարանին մէջ աշխատիլ, տեղ ունի՞ք,- առիթը պատեհ նկատելով «կը յարձակիմ» անմիջապէս:
– Չէ՜, ինչի՞դ է պէտք գրադարան աշխատելը, էստեղ էնքան են ցածր վճարում, որ չարժի իսկի գնալ գալը… դա տրանսպորտի գումար չի,- կ’ըլլայ անոր կտրուկ պատասխանը, սակայն նշմարելով արդէն իսկ այլայլած դէմքս, կը շարունակէ.
– Ես լաւ կապեր ունեմ, տուէք ձեր հեռախօսահամարը, կը զանգահարեմ, ձեզ կը հաղորդեմ…:

Շնորհակալ կ’ըլլամ հարկաւ, իր կողմէ նրբանկատ ըլլալն ալ առաւելութիւն է, ո՜վ գիտէ, կրնայ օր մը օրանց հրաշք պատահիլ…

Սակայն արդէն իսկ յոգնած խոստումներէն, հետզհետէ կը գիտակցիմ որ խնդրանքն
ու աղերսանքը ոչ մէկ օգուտ կու տան, պէտք է ճանկել, այո՛, սեփական եղունգներով  ճանկել, մագլցիլ ու վեր բարձանալ, թիկունք կանգնիլ կողակցիս. ուստի եւ  ճարտարագիտական արդի միջոցներէն օգտուելով, գործ մը որդեգրել: Չէ՜, բոլորովին այլ գործ չէ, իմ գիտցած ու սիրած ասպարէզս է, սակայն փոխանակ ճեմարանի դարպասէն ներս մտնելու՝ համակարգիչի պաստառէն պիտի մտնեմ այս անգամ, եւ փոխան միջնակարգ դասարաններու՝ տարբեր տարիքի սորվողներ պիտի ունենամ: Ի՜նչ փոյթ, կարեւորը նպատակն է ու՝ սիրած գործս, հարկաւ: Առ այդ ալ անմիջապէս գործի կը լծուիմ եւ դիմատետրին մէջ ծանուցումներ, յայտարարութիւններ կը տեղադրեմ ու իմաց կու տամ արեւմտահայերէնի դասընթացքի ծրագիրներուս մասին:

Արձագանգը որպէս սկիզբ գոհացուցիչ կը գտնեմ: Առաջին դիմող աշակերտս օտար կ’ըլլայ, զուտ ամերիկացի: Ի՜նչ տարբերութիւն․ու նիւթականին եւ դասաժամերուն մասին համաձայնութեան գալէ ետք, դասանիւթերը ե-նամակով կ’ուղարկեմ եւ որոշեալ օրը Skype-ով դասի կը սկսինք: Այդ մէկ ժամը ակնթարթի մը պէս կը սահի կ’երթայ, իսկ ես դեռ տալ կ’ուզեմ, սորվեցնել: Skype-ին կապը կ’անջատուի ու աթոռիս մէջ քարացած զուգահեռով մը կը մտաբերեմ, թէ ինչպէ՞ս մեր դպրոցներուն իւրաքանչիւր դասապահու զանգը հայերէնի մեր ուսուցիչներուն համար ոչ մէկ ազդանշան կրնար ըլլալ՝ դասը լքելու ու դուրս ելլելու համար: Ստիպուած միւս պահու խեղճ դասատուն պէտք էր որ դուրսը 5-8 վայրկեան սպասէր… հապա՞ Ազգ. Հայկազեան վարժարանի հայերէնաւանդ ուսուցչուհի օրիորդ Էմմա Ազարիկեանը՝ կոչումին կատարեալ նուիրեալ մը: Առտու կանուխ դեռ դպրոցի աղօթքի զանգը չհնչած, դասարան կը մտնէինք որ ան ներսն է՝ այդ քանի մը վայրկեանէն օգտուելու եւ մեզ նոր գիտելիքներով օժտելու համար: Անշուշտ, մենք դժկամանքով կ’ընդունէինք այդ օրերու ուսուցչուհիին զոհողութիւնը ու երբեմն բարկութիւն ալ կ’ուտէինք մեր շատախօսութեան համար.

– Մուշոյեա՛ն (Միշոյեան չէր ուզեր ըսել), հազար հոգի ալ խօսի՝ քու հաստ ձայնդ լսելի է,- կը բարկանար ու կը լռեցնէր զիս: Ան ամէն գնով կը ջանար մեր մանուկ հոգիներուն մէջ կաթիլ առ կաթիլ հայրենասիրութիւն ներարկել:

Հիմա որ դաս կու տամ օտարախօս աշակերտիս՝ կը զմայլիմ, թէ ան ինչպէս այսքան կարճ ժամանակամիջոցի մէջ կրցաւ իւրացնել այբուբենը ու ի՜նչ թափով կը կարդայ ու կը գրէ բառերը: Հոն կը պակսի անշուշտ ոգին: Կը զգամ, որ լոկ լեզուի դաս է իրեն համար եղածը, այնպէս ինչպէս ես հոս ռուսերէնը պիտի ուզէի սորվիլ, օրինակ:

Կ’ունենամ նաեւ այլ դիմորդներ: Այս անգամ օտարախօս ամերիկահայեր: Հայեր, որոնք կա՛մ միջոցը, կա՛մ առիթը չեն ունեցած հայերէն սորվելու: Մեծ ոգեւորութիւն կայ երկուստեք, աշակերտներուն եւ իմ կողմէս: Անոնցմէ մէկը որ 3 տարեկանին Եգիպտոսէն գաղթած է Ամերիկա, կը պատմէ, թէ այդ օրուընէ ի վեր այլեւս տան մէջ հայերէն չեն խօսած ու օտար դպրոց յաճախելով լրիւ օտարախօս դարձած է՝ պահելով լոկ անուն մը եւ եան մասնիկով՝ մականուն: Եւ սակայն, երկու այս ամերիկացիներուն միջեւ հսկայական տարբերութիւն կը գտնեմ: Իւրաքանչիւր բառ վերապրում մը կ’ըլլայ երկրորդ աշակերտիս համար: Ու երբ՝

– Շ, շ ՝ շուն,- կը կարդամ.- Օօօ wait-wait-wait ըսելով կ’ընդհատէ ու կը յիշէ թէ ինչպէս ջղայնացած պահերուն իր մօր լեզուն ինքնաբերաբար հայերէնի կը փոխուէր. «My mօther used to say՝ շունշանորդի՜» կ’ըսէ ու յիշատակ մը, բառ մը վերագտածի պէս կը զուարճանայ, զուարճացնելով նաեւ զիս:

– Աման, պնակ` plate, dish:

– Օօօ, յիշեցի, մայրս կը գործածէր այս բառը երբ կ’ըսէր. «ամաաա՜ն ամա՛ն»: Կը բացատրեմ որ այդ «ամաաան»ը եւ պնակի ամանը նոյն բաները չեն: Թէ «ամաան»ը թրքերէնէ կամ արաբերէնէ սերած բառ է ու հայերս խօսակցականի մէջ կը գործածենք որպէս բացագանչութիւն:

– Վ ՝ Վրէժ: Երբ կը բացատրեմ արական անունին իմաստը, Ամերիկա ապրած ու մեծցած կնոջ համար սկիզբը շատ տարօրինակ ու խորթ կը թուի. It’s so horrible կ’ըսէ, սակայն պահ մը վերջ կը հասկնայ ու կը տրամաբանէ, որ հա՛յ մը միայն պիտի դնէր այս անունը իր որդւոյն…

Իսկ երբ Կուժ՝ clay կը բացատրեմ, ան յուզումով մը կ’ակնարկէ.

– Այս բառը շատ մեծ նշանակութիւն ունի ինծի համար,- ու շարունակելով կը պատմէ, թէ ինչպէս իր մեծ հայրը Քէօթահիոյ մէջ կաւագործութեամբ կը զբաղէր եւ թէ ջարդի ժամանակ ինչպէս աքսորուած է Տէր Զօր ու հոնկէ ալ անցած՝ Երուսաղէմ. եւ այդպիսով, կաւագործութեան ու յախճապակիի արուեստը առաջին անգամ Երուսաղէմ մուտք գործած է իր մեծ հօր շնորհիւ:

Կը զգամ, որ ամէն մէկ բառին հետ ապրում կայ, վերադարձ կայ դէպի արմատներ, յուզում կայ, մանկութեան յիշողութիւն կայ. «My grandma used to say ՝ գլուխս կը ցաւի»  կը յիշէ, երբ անմիջապէս մարմնի անդամները կը սկսինք սորվիլ…: Ամէն անգամ անցեալը պեղելու եւ իր մայրենիէն պատառիկ մը փրցնելու ու անոր տէրը դառնալու տենչը կը նկատեմ օտարախօս աշակերտներուս քով:

Ինծի համար շատ զգայացունց ու հաճելի պահերու կը վերածուին դասաժամերը ու երկուստեք յաջորդ դասին կը սպասենք քիչ մը աւելի հաղորդուելու մեր մայրենիին հետ՝ իրենք իրենց ինքնութիւնը վերականգնելու, ես՝ հոգեկանիս յագուրդ տալու:

Երեւան, 7 Օգոստոս, 2016

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

 

ԼԱԼՈՒ ՉԱՓ ԽՆԴԱԼԻՔ…

ֆպ

ԵՐԱՆ ԶԷՅԹՈՒՆՑԵԱՆ

Իր զօրութեամբ ամենակարող Աստուած, այսպէս արդար բաժանումի օրէնքէն մեկնած, այս մոլորակի բոլոր բնակիչները, նոյնիսկ ամենէն անշնորհքը օժտած է կարողութեամբ մը: Գիտեմ, այս պահուս երեսս ի վեր պոռալով կամ երգիծելով պիտի ըսէք, թէ անշնորհքին շնորհքը ո՞րն է: Մինչեւ օրս ապրած կեանքս ցոյց տուաւ, թէ անշնորհքութիւնն ալ կարողութիւն մըն է, որ ամէն մարդու չէ տրուած:

Այսպէս ուրեմն աշխարհի վրայ գոյութիւն ունեցող բոլոր շնորհքները կա՛մ բացասական են, կա՛մ դրական: Բայց գոյութիւն ունի երրորդ տարբերակ մը, որ խիստ զարմանալի եւ հազուագիւտ շնորհք է:

Իր իւրաքանչիւր երեւոյթով հետաքրքրական եւ սիրելի Հալէպ քաղաքին մէջ կ’ապրին մարդիկ, որոնք օժտուած են երրորդ տարբերակի այս շնորհքով: Անոնք կարողութիւն ունին ծայրագոյն ողբերգութիւն մը ծայրագոյն կատակերգութեան վերածելու: Բայց, ինչպէ՞ս կարելի է ողբերգութիւն մը կատակերգութեան վերածել, պիտի մտաբերէք:

Ծանօթ կին մը կը տեսնեմ: Բարեւ կու տամ ու կ’անցնիմ: Կը կեցնէ զիս եւ լացակումաց կ’ըսէ․

– Չի՛ լսեցիր ի՞նչ եղաւ մեզի հետ:

Անմիջապէս կը յիշեմ, որ մէկ շաբաթ առաջ անոնց տան վրայ հրթիռ մը ինկած եւ տան վնասներ պատճառած էր: Կ’անդրադառնամ, որ այս մասին մխիթարանքի ոչ մէկ խօսք ըսած եմ կնկան: Հակառակ որ խօսքը ոչ մէկ օգուտ ունի եւ ինչպէս կ’ըսէ հայկական առածը «կրակը ինկած տեղը կ’այրէ», բայց եւ այնպէս մարդկային սկզբունքներէ մեկնած կարելի է երկու խօսք մը ըսել:

– Լսեցի տիկին,- կ’ըսեմ,- Ի՞նչ ընենք: Բոլորս նոյն վիճակին մէջն ենք: Այս վայրկեանէն միւսը ի՞նչ պիտի ըլլանք՝ չենք գիտեր£

– Քեզ տանս քանդուելէն ետք չտեսայ եւ նկարները ցոյց չտուի,- կ’ըսէ: Եւ ձեռաց հեռախօսը, որ միշտ ձեռքն է, կը բանայ ու ցոյց կու տայ տան մէկ քանդուած սենեակին նկարները: Այն ալ նշեմ, որ ըստ աւանդութեան, պատմութիւն մը չափազանցելով եւ անոր աւելի ողբերգական բնոյթ տալով պէտք է պատմել:

Մէկ շաբաթ ետք տեղ մը այցելութեան կ’երթամ եւ նոյն կինը հոն կը տեսնեմ:

– Բարեւ,- կ’ըսեմ,- ինչպէ՞ս էք, տիկին:

– Աման,- կ’ըսէ,- ի՞նչ լաւ եղաւ տեսայ քեզ: Լսեցի՞ր ինչ եղաւ մեզի հետ, չէ՛:

– Այո՛,- կ’ըսեմ,- անցեալ օր ճամբան տեսայ քեզ եւ ցոյց տուիր ինծի տանդ նկարները:

Բայց ան առանց ալարելու կը բանայ հեռախօսը եւ անգամ մը եւս ցոյց կու տայ քանդուած տան նկարները:

Բաւական ժամանակ ետք օր մը, աշխատանքիս տեղը, չես գիտեր ի՞նչ գործով, նոյն կինը կու գայ եւ զիս տեսնելով կ’ուզէ բան մը ըսել…

– Աման,- կ’ըսեմ,- Տիկ. գիտեմ, գիտեմ եւ շատ կը ցաւիմ: Այդ քանդուած տանդ նկարներն ալ քանի մը անգամ ցոյց տուիր:

Բայց ան երբեք չի զիջիր: Նոյն խանդավառութեամբ կը բանայ հեռախօսը եւ կը ստիպէ նկարները անգամ մը եւս դիտել:

Ճիշդ այդ պահուն, Աստուած ողորմի հոգին, կը յիշեմ Յակոբ Պարոնեանը եւ անոր «Քաղաքավարութեան Վնասները» գործին մէկ պատկերը, որուն մէջ կը նկարագրէ այն մարդիկը, որոնք իրենց հետ եղած տխուր կամ ուրախ դէպք մը ամէն քեզի տեսնելուն կը պատմեն ու կը պատմեն եւ դուն ինքնաբերաբար տխուր պատմութիւնը լսելու ժամանակ ցաւելու փոխարէն ակամայ կը սկսիս ժպտիլ:

Այս պահուս ուրիշ փայլատակում մըն ալ կու գայ միտքս: Արդեօք հոն վերը, Աստուծոյ քով, հոգիները կը տեսնե՞ն վարը եղածները: Եթէ այդպէս է, որքա՞ն կը ցաւիմ եւ կը խղճամ Պարոնեանին համար: Տեսնես մարդը օրական քանի՞ անգամ կը մեռնի, երբ կը տեսնէ, թէ այն բոլոր մելանը, որ թափեց եւ մարդոց մասին երգիծաբանելով ուզեց բան մը սորվեցնել, ապարդիւն անցած են…

Ողբերգութիւնը կատակերգութեան վերածելու նիւթը շարունակելէ առաջ այստեղ ձեզի գաղտնիք մըն ալ բացայայտեմ, որ ողբերգութիւն մըն է, թէ° կատակերգութիւն՝ յայտնի չէ: Ես չէի գիտեր, որ բոլոր հալէպցիները ագարակներու, գործարաններու, խանութներու, տուներու, պարտէզներու, երկրին եւ երկինքին տէրերն են:

Պէյրութ մեր լիբանանցի բարեկամներուն հետ տեղ մը նստած ենք: Անոնցմէ մին յանկարծ փողոցը անցնող մարդ մը կը մատնանշէ եւ ցաւով պատմութիւն մը կը պատմէ.

– Այս մարդը կը ճանչնա՞ս: Անցեալ օր պատմեց, որ Հալէպի մէջ մեծ գործարան մը ունի եղեր, մէջը հարիւր յիսուն գործաւոր կ’աշխատի եղեր: Խեղճը ամէն ինչ կորսնցուցեր է:

Ուշի ուշով կը նայիմ անցնողին: Աշխարհով մէկ սփռուած հալէպահայերը զիրար լաւ կը ճանչնան եւ մէկը միւսին տակն ու վրան ալ գիտէ: Զարմացած անցնողին կը նայիմ ու ես զիս կ’այպանեմ, թէ այս ի՞նչ տեսակ հալէպցի եմ, որ չեմ գիտեր այս մարդուն հարստութեան չափը: Է¯հ, այստեղ ալ կը յիշեմ Գրիգոր Զօհրապը եւ իր ամենէն այժմէական տեսութիւնը, որ կ’ըսէ՝ «Մարդիկ կան, որ սուտը կը խօսին, յետոյ իրենք կը հաւատան այդ սուտին»:

Այն ալ նշեմ, որ մանկավարժութեան մէջ ընդունուած տեսութիւն մը կայ, որ երեխաները այն ինչ որ կ’ուզեն եւ չեն ունենար, կը սկսին անոր մասին սուտ պատմութիւններ յօրինել: Վերջապէս կը գտնեմ այս սուտին տրամաբանական մեկնութիւնը: Եթէ ժամանակին քաղաքիս մէջ հոգեբաններ չեն եղած եւ մարդը չէ բուժուած՝ հիմա ի՞նչ մեղք ունի, որ չեղածը եղածի պէս կը պատմէ:

Ծայրագոյն ողբերգութիւնը կատակերգութեան վերածելու ուրիշ երեւոյթներ ալ դիմատետրի մէջ տեղադրուած status-ներն են:

Ահաբեկիչները Հալէպի մեր կեանքը վերածեցին դժոխքի: Աստուծոյ կամքով դուրս կ’ելլես տունէն եւ կ’ուզես տեղ մը երթալ ու յանկարծ ձայն մը կը լսես: Շատ տագնապելու երբեք պէտք չկայ: Մարդիկ կան, որոնք անմիջապէս արդէն լուրը տեղադրած կ’ըլլան դիմատետրի իրենց էջին վրայ: Ես վստահ եմ, այս պահուս զիս մեղադրելով պիտի ըսէք ասոր ի՞նչն է երգիծանքի արժանին:

Հրթիռին ինկած ժամը եւ մարդոց գրած status-ին վայրկեանները եթէ ուսումնասիրէք՝ կը տեսնէք, որ երկվայրկեաններու տարբերութիւն անգամ չկայ: Այն ինչ որ տակաւին չեմ հասկցած եւ ոչ ալ պիտի հասկնամ՝ թէ ինչպէ՞ս կրնայ մարդը, որ այդքան սարսափի եւ վախի մէջ է, դիմատետրի մէջ տեղադրել օրինակ այսպիսի կարճ գրութիւն մը, որ չնաշխարհիկ արաբերէնով է, կա՛մ պերպատ անգլերէնով կա՛մ ալ արեւ-մտաւ-ելաւ հայերէնով.

հիմա հրթիռը կ’իյնայ կոր մեր գլխուն
Հերիք է այլեւս.. ալ կը բաւէ..
Մենք շատ վախցանք
Աստուած թող փրկէ մեզի

Աստուա՛ծ իմ, կը մտածեմ: Ցուցադրականութիւնը մեր մէջ այնքան ուժեղ է, որ վտանգի ամենէն սուր վայրկեանին իսկ կ’ուզենք մենք մեզ ցուցադրել:

Որքան կը մտածեմ, այդքան չեմ կրնար ըմբռնել այս ողբերգա-կատակերգութիւնը: Յաճախ ես իմ մտքիս մէջ այսպէս թատերականօրէն կը գծեմ պատկերը: Զօրաւոր ձայն, ինքնաբերաբար վախ եւ փոխանակ աստիճաններէն իջնելու, փախելու, պոռալու կամ ոեւէ բանի կեանքը փրկելու փոխարէն, ահա ձեռքս կ’առնեմ հեռախօսս, կը բանամ դիմատետրը եւ status մը կը գրեմ…

Երկար մտածելէ ետք վերջապէս կը գտնեմ այս երեւոյթին բուն յանցաւորը: Միակ մեղաւորը ո՛չ հալէպահայն է եւ ո՛չ ալ տգիտութիւնը: Ասոր պատասխանատուն ֆէյսպուքի ղեկավարներն են: Գիտէ՛ք այն տեղը, ուր գրուած է՝ what’s on your mind: Անոնք չեն գիտեր, որ մարդուն երբ առիթ կու տաս մտքին մէջի ամէն եղածը գրելու, այդտեղ կը սկսի ողբերգա-կատակերգութիւնը:

Բայց եւ այնպէս արդար ըլլալու համար պէտք է խոստովանիլ, որ այդտեղէն ի յայտ կու գան ստեղծագործական ամենէն գեղեցիկ միտքերն ու գաղափարները:

Վերջերս մէկու մը էջին վրայ տեսայ այնպիսի արտայայտութիւն մը, որուն առջեւ մարդկութեան ողջ պատմութեան ընթացքին, Մեսրոպ Մաշտոցէն մինչեւ Պարոյր Սեւակ եւ մինչեւ օրերս ամենէն արդի բանաստեղծութիւն գրող բանաստեղծներն անգամ պիտի գլուխ խոնարհեցնեն։

Ուրեմն, խնդրոյ առարկան մօրը նուիրուած երկու տողի մէջ այսպէս գրած էր: «Անձրեւիս հովանոցը»: Ես մինչեւ օրս կը մտածեմ ու կը մտածեմ եւ կ’ուզեմ այս բանաստեղծական տողին վերլուծում մը տալ: Արդեօք մօրը երբ կ’այցելէ անձրեւ կուգայ եւ մայրը իր հովանո՞ցը կու տայ…

Եթէ այս սկզբունքէն պիտի մեկնինք, ուրեմն ես ալ, որ միշտ ամսականս չորրորդ օրը վերջացուցած կ’ըլլամ եւ մօրմէս պարտքի առնուած դրամով կ’անցընեմ ամսուան մնացած օրերը անոր դիմատետրին էջին կրնամ նուիրել նման նախադասութիւն մը.

«Սիրելի Մամա.. դուն իմ պարապ դրամապանակիս դրամն ես»։

Կարծեմ շուտափոյթ նամակ մը պէտք է գրել ֆէյսպուքի ղեկավարութեան եւ աղերսել, որ անմիջապէս փոխուի what’s on your mind? արտայայտութիւնը, կանխելու համար գրականութեան եւ մարդկութեան հաշւոյն գործուելիք այս ոտնձգութիւնը:

Հալէպ, Յուլիս 2016

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

 

ՃԱՄԲՈՐԴԸ

ճամբորդը

ԱՆԻ ԲՐԴՈՅԵԱՆ-ՂԱԶԱՐԵԱՆ

«Թռչէի՜ մտքով տուն…», անուշ մեղեդի մը, որ ուրտեղե՜ր կը տանի երիտասարդ ճամբորդը: Դէպի… տո՞ւն, բայց ո՞ր տունը, միթէ տուն մը ունի՞ ան, ուր հանգիստ շունչ մը, տաք ճաշ մը, մօր ջերմ գիրկը, սիրելիի մը կրքոտ համբոյրը, փափուկ բարձ մը ունենայ, որ ի՛րը ըլլայ այլեւս: Տարիներ կը սահին գիշեր ու զօր տքնումով,  ամէն ինչի ենթարկուելով, ամէն ինչի… Ան նաւուն ղեկը կ’ուղղէ ու կը յառաջանայ, գիտէ սակայն որ այս ճամբան շա՜տ երկար է, շատ պիտի շրջի մինչեւ հասնի  խաղաղ նաւահանգիստ մը, ուր կրնայ ի վերջոյ խարիսխը նետել.ան դեռ ճամբուն սկիզբն է ու եռանդը մեծ է, այնքան մեծ, որ կրնայ ժայռեր փուլ տալ, կոխկռտելով մագլցիլ ուղին խոչընդոտող բոլոր արգելքներուն վրայ, փոթորիկներ ճեղքելով յառաջանալ, ու միայն յառաջանալ, «յոգնութիւն» բառը գոյութիւն չունի անոր բառապաշարին մէջ, իսկ «կարօտ»ը՝ ան ալ կ’անտեսուի յաճախ, բայց երբեմն գլուխը կը ցցէ, յիշեցնելով մօրը դէմքին վրայ կնճիռ-կնճիռ գծագրուած տեսքը, անոր արցունքին ու ժպիտին շաղախումով:

Ծննդավայրին յիշատակները գրկած, երբեմն ափսոսանք մը կը պատէ անոր երիտասարդ հոգին: Կ’ափսոսայ՝ կրակէ օրօրոցով խոր քուն մտած ու կամաց-կամաց մոխրանալը չզգացող ծննդավայրին ի տես, կը յիշէ սոսկումը, որ կապար-կապար կը մխրճէին էութեան մէջ անոր, իւրաքանչիւր կապար, իւրաքանչիւր պայթիւն, իւրաքանչիւր զոհ սակայն ահին ու սարսափին հետ բերին աճում մը մտքի ու հոգիի, հասունացում մը ինքնակերտումի, ինքնուրոյն յառաջանալու փափաք մը անեզր, որուն սկիզբը որոշելու խորհուրդ մը տուին կարծես անոնք երիտասարդին, սկիզբ մը, որուն կը յաջորդէ անորոշութիւններու շարան մը…:

Կ’ափսոսայ՝ բուռ մը տարագրեալներու խաղաղ երդիք մը ապահովելու, զանոնք փրկելու անզօր հայրենիքին ի տես: Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ հայրենիքը լքողներուն թիւը անընդհատ կ’աճի, որոնցմէ մէկը նաեւ ի՛նք է, հոն պատերազմ չկա՛յ, հոն դրախտավայր է, հոն «Միասնութեան շուրջպար կը բռնեն միակա՛մ», ռազմի պարերով կը թնդացնեն բեմեր ու հրապարակներ… բայց միթէ՞ բոլորը ցուցադրութիւններ են, կոպեկներու հասոյթ ապահովող ցուցադրութիւննե՞ր…

Սակայն երիտասարդը չ’երկմտիր, չի՛ տատամսիր, կ’որոնէ ուղին, ի՛ր կեանքի ուղին, յոյսը, հաւատքն ու ձգտումը առկայ են ու կը շրջին երիտասարդին կողքին, կը քաջալերեն զինք, կը կերտեն կամք, կը ներշնչեն զօրութիւն ու պայծառատեսութիւն գալիքի նկատմամբ: Ու կը յորդի անոր մէջ որոշումը՝ անորոշութիւնները վերնագրելու…

 

 

 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: