ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՁԲ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՊԺԱ․
Եկեեղի, կաթոոկոս, Ասուաաշունչ, հետաքրաական․․․ ասոնք զուտ հայերէն բառեր են, պաշտօնական աղբիւրներէ, մաքրամաքուր բերաններէ կրնաք լսել։ Սորվեցէ՛ք, պահեցէ՛ք, ահիւ եւ դողութեամբ, եւ փոխանցեցէ՛ք եկող սերունդներուն ի կիրարկումն ու վայելումն։

ՊԺԲ․
Հայ մամուլը գեղեցիկ վրէպներ կ’ունենայ յաճախ, որոնց գոյութեան ու զարգացման հարկ է նպաստել, արդէն յատուկ հիմնադրամ մըն ալ կայ, որ այդ գործին նուիրուած է։ Վերջերս քաքական ժողով գրուած էր տեղ մը, սխալմամբ անշուշտ, իրականութեան մէջ քաղաքական ժողովի մասին էր խօսքը, սակայն տուեալ յօդուածագիրը կամ գրաշարը վրիպում մը կատարած էր․ յուսանք որ անգիտակից վրիպում էր եղածը։

ՊԺԳ․
Քորոնայի այս սեւ օրերուն ամենապայծառ գաղափարներէն մէկը ունեցած են մեր քուէյթահայ քոյրերն ու եղբայրները։ Մարդու միտքէն չանցածը ըրած են։ Բայց պէտք է խոստովանինք, որ խելացի են։ Գաղութներուն խելացութեան առաջին մրցանակը կրնան ստանալ։ Ի վերջոյ ցեղասպանութիւն տեսած ու հոգեխոցուած ազգ մըն ենք։ Մարդիկը վախցեր են, որ հիմա Քուէյթի պետական իշխանութիւնները զիրենք իբրեւ վարակի ծնունդ եւ պատճառ դուրս կը քշեն երկրէն, եւ այս վախին ազդեցութեան տակ վիտէօ մը պատրաստած են, ուր նորածինէն մինչեւ ծերագոյնին բերանէն կը կրկնուի հետեւեալ նախադասութիւնը. «Իմ հայ ըլլալուս մի՛ նայիք, եթէ պէտք ըլլայ՝ ես սրտիս մէջ լման Քուէյթը կը բաւեցնեմ»։ Ու այսպէս, մեծով-պզտիկով, տակերնին քաքած, աշխարհը ժահրէն կը սարսափի, ասոնք՝ Քուէյթի աքսորէն։ Մեծ ու պզտիկ, քահանայ ու լահանայ, ատամնաբոյժ-մատամաբոյժ նոյն բանը կը կրկնեն, գոց սորված աշակերտներու պէս։ Դեռ կ’ըսէք որ հայը ստեղծագործ ժողովուրդ չէ։ Ասանկ գաղափար որո՞ւ միտքէն կ’անցնի։

ՊԺԴ․
Հիմա շատ չի գտնուիր թուալէթի թուղթ, հազուագիւտ դարձած է։ Բայց եթէ կտոր մը գտնէք՝ փորձ մը կրնաք ընել։ Այդ թուղթով սրբեցէ՛ք ձեր սրբանը եւ հետքերը ներկայացուցէ՛ք Կիւլկիւլեան հիմնարկութեան, իբրեւ դիմումնագիր, ըսելով որ այդ հետքերը արեւմտահայերէն են եւ անմիջապէս դրամական օժանդակութիւն կը ստանաք։ Ահա այսպէ՛ս միայն կարելի է արեւմտահայերէնը թարմ պահել թուղթին վրայ, որ չչորնայ։

ՊԺԵ․
«Կիւլպէնկեան ծնած է Սարգիս եւ Տիրուհի Կիւլպէնկեաններու ընտանիքէն ներս՝ Սկիւտար, Արեւմտեան Հայաստան»։

Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիան նաեւ նոր աշխարհագրութիւն գծելու համար շատ օգտակար աղբիւր մըն է։ Մարդիկը ոռերնին կը պատռեն եւ Հայ Դատ կը հետապնդեն տասնամեակներէ ի վեր, Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիային ըրածը դեռ չկրցան ընել․ «Հասնինք Սասուն, մտնինք Վան, Մուշ, Ալաշկերտ․․․ Սկիւտա՛ր»։

ՊԺԶ․
Ասոր կ’ըսեն Հայաստան․ քաղաքական գործիչը կեցած է մամլոյ ասուլիս կու տայ, «քորոնան սէնց, քորոնան նէնց»՝ կը ճառէ․ դիմացը հաւաքուած են լրագրողները, բերանակապով ու ձեռնոցներով, սակայն վրայ-վրայի ելած են, խռնուած՝ ինչպէս միշտ, թէեւ քաղաքական գործիչը սոցիալական դիստանցիայի մասին ալ կը խօսի ի միջի այլոց․․․

ՊԺԷ․
Դիմատետրի վրայ արածող վեթերաններ կան, որ աջ ու ձախ շռայլ գնահատականներ կը բաշխեն, ապրիսներ, պրաւօներ եւ նման բաներ կը սփռեն, որպէսզի ատոնց միջոցով իրենք գոյութեան կոչուին։ Բան մը ըրած չունին, ձեռքերնէն ալ բան մը չի գար արդէն պրաւոյելէն զատ, իրենք իրենց ալ հեղինակութիւն կու տան ու գին կը հատեն։

ՊԺԸ․
– Ասքան քննադատելու, միայն ժխտական, ժխտական բաներ մատնանշելու տեղ քիչ մը դրապաշտ եղէք, լաւ բաներն ալ տեսէք, խաւարը անիծելու տեղ մոմ մը վառեցէ՛ք։
– Դուք եթէ վառած մոմէն, դրականէն ու դրապաշտէն բան մը հասկնայիք, մինչեւ հիմա գոնէ մէկ հատ մը կը վառէիք կամ ալ մեր վառած մոմերուն առջեւ, որոնք եկեղեցիներ կրնան լեցնել, երկիւղածութեան զգացում կ’ունենայիք։ Մոմը կարելի է վառել միայն մէկ նպատակով․․․ ըսե՞նք այդ նպատակը։

ՊԺԹ․
Ոչ միայն ծունկի գալ ու ապաշխարել, նոյնիսկ եթէ մերկանաք, քուրջ հագնիք եւ մոխիրի վրայ ալ նստիք՝ կասկածելի է որ ձեր բարդած մեղանչումները հարթուին, որովհետեւ այդ զանցումները այնքան բազմաթիւ ու բազմաշերտ են, որ հաւանաբար Ապաշխարութեան Աստուածն ալ նոր մարտահրաւէրի առջեւ դնեն։

ՊԻ․
Ազգային մեծ մեծահարուստ պարոն Սնուպար Քաֆէեանը նուիրուած է քորոնայի պատուաստի գիւտին։ Ինչո՞ւ չէ։ Մարդը մարդկութեան սեւ ճակատագիրը պիտի ճերմկցնէ, փրկէ ի չարեաց եւ ի փորձութեանց։ Քիչ մըն ալ այդ բաներուն վրայ թող ծախսէ, ասանկ-անանկ ծախսել մը կայ արդէն։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՏԷՄԻՐՃԻՊԱՇԵԱՆԻ ԴՐԱՊԱՇՏ ՊԱՐԲԵՐԱԹԵՐԹԸ՝ «ԳՐԱԿԱՆ ԵՒ ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ» (Ա․)

ՃԱՆ ԷՐԶՈՒՐՈՒՄԼՈՒՕՂԼՈՒ

«Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում»ը 1883-1888 թուականներուն հրատարակուած է Եղիա Տէմիրճիպաշեանի կողմէ, ուր ան կը քարոզէ իր դրապաշտ փիլիսոփայութիւնը: Պարբերաթերթին իւրաքանչիւր թիւը կ’ընդգրկէ 20-24 էջ եւ տպուած է Արամեան տպարանին մէջ, Պոլիս: Պարբերաթերթը փոքրածաւալ ըլլալով հանդերձ ճոխ բովանդակութիւն մը ունի եւ՝ հեղինակային կամ թարգմանական բնոյթ։ Հետեւեալ խորագիրները հետաքրքրական են եւ ցոյց կու տան, թէ որքան բազմազան են Տէմիրճիպաշեանի նախընտրած նիւթերը. Դրական իմաստասիրութիւն – դասախօսութիւն Հայկական Կրթարանին մէջ, Հայ իգական սեռն, Նիրվանա, Ընկերային բարեշրջութիւն, Կրթական շարժում ի Պէշիկթաշ, Գերեզմանք ի՞նչ կը պատմեն, Սկզբունք մանկավարժութեան, Նախնական կրթութիւնն ի Միացեալ Նահանգս, Եղեռնական մարդաբանութիւնն յամին 1885, Ժամանակակից պատմութիւն Անգլիոյ, Հրատ մոլորակն: Տէմիրճիպաշեանը գրած է նաեւ պատմուածքներ եւ բանաստեղծութիւններ:

Տէմիրճիպաշեանի յօդուածներուն մէջ յատկապէս ուշագրաւ է փիլիսոփայական նիւթեր արծարծող Հրահանգիչ խօսակցութիւնք յօդուածաշարքը, որ կը շարունակուի 5 թիւերու մէջ: Նաեւ 14 թիւերու մէջ շարունակուող Քաղաքական տնտեսութեան դասընթացքը եւ 19 թիւերու մէջ ալ՝Կատուի մը յիշագիրքը, որուն մէջ Տէմիրճիպաշեան օրակարգի մասին իր կարծիքը կը փոխանցէ իր կատուին միջոցաւ, ուշադրութեան արժանի են: Տէմիրճիպաշեան Խօսակցութիւնքի մէջ կ’ակնարկէ զանազան գիտական եւ փիլիսոփայական նիւթերու, ինչպէս՝ միջոցի, ժամանակի, նիւթի, հիւլէի եւ այլն: Կ’ընդգծէ գիտական մտքի կարեւորութիւնը.

«Միտքն առանց փորձարկութեան կը մոլորի: Փորձարկութեան հետ կը սկսի գիտութիւնն, եւ ամէնէն ճշմարիտ իմաստասիրութիւնը այն է, որ գիտութեանց վրայ հիմնուած է: Այո, բարեկամ, նոր իմաստասիրութեան համար նիւթ կայ միայն, եւ նիւթն է մի եւ կենդանի: Բնալուծութիւնը կը վերլուծէ մարմիններն եւ ամէնուրեք կը գտնէ նիւթն, ամէնուրեք կը գտնէ հիւլէն կամ ատոմն»։[1]

Ասոնք ընդհանրապէս մէջբերուած են Արեւմտեան գիտական փիլիսոփայութեան գիրքերէն, որոնց կը հետեւէր Տէմիրճիպաշեան: Եթէ նկատի առնենք  փիլիսոփայութեան յատկացուած անկախ յօդուածներու նուազութիւնը, այս խօսակցութիւնքի արժէքը աւելի յստակ կը դառնայ: Տէմիրճիպաշեանի դրապաշտ աշխարհայեացքին արձագանգող գաղափարները ընդհանրապէս ցրուած են տարբեր յօդուածներու մէջ: Տէմիրճիպաշեանի գրածները թէեւ ուրոյն չեն, բայց որպէս խմբագիր փիլիսոփայութիւնը տարածելու համար տարած ծանր աշխատանքը ողջունելի է:

Շարժումի մէջ կարեւոր տեղ տրամադրուած է նաեւ քաղաքական տնտեսութեան վերաբերեալ յօդուածներուն: Ասոնց ամենէն ուշագրաւը Հայկական Կրթարանի դասանիւթերէն բաղկացող եւ 14 թիւերու մէջ շարունակուող քաղաքական տնտեսութեան դասերն են: Տէմիրճիպաշեանի համաձայն «մեք կ’ապրինք մարդկութեան բուռն իմաստասիրական կամ դրական շրջանին մէջ» եւ յենլով Կառնիէի կը պնդէ, որ քաղաքական տնտեսութեան առարկան մասնաւորապէս «աշխատող ընկերութեան բնախօսութիւնն է»:[2] Տէմիրճիպաշեան այս յօդուածաշարքին մէջ Սմիթի, Սէն Սիմոնի, Մալթուսի պէս նշանաւոր տնտեսագէտներու ուսումնասիրութիւններուն մասին հակիրճ տեղեկութիւններ կու տայ եւ կը բացատրէ կարգ մը տնտեսագիտական յղացքներ:

Տէմիրճիպաշեանի ուսումնասիրութիւնները արժէքաւոր են այն առումով, որ նոյն ժամանակաշրջանին Օսմանեան Կայսրութեան սահմաններէն ներս փիլիսոփայական աշխատանքները սահմանափակ էին: Օսմանեան թուրքերու արեւմտեան փիլիսոփայութեան հանդէպ հետաքրքրութիւնը սկսած էր 19րդ դարու վերջերը,[3] իսկ փիլիսոփայական համարուող առաջին թերթը լոյս տեսաւ 1912 թուականին: Արեւմտեան փիլիսոփայութիւնը ընդհանրապէս անկրօնութիւն կը համարուէր: Տէմիրճիպաշեան այսպիսի մթնոլորտի մը մէջ գրած է փիլիսոփայական յօդուածներ եւ գրքոյկներ, դասաւանդած է փիլիսոփայութիւն հայկական վարժարաններու մէջ, ծանօթացուցած է դրապաշտ, բարեշրջական եւ նիւթապաշտ դպրոցներու փիլիսոփայութիւնը: Իր գործունէութեամբ դրապաշտ փիլիսոփայութեան ջահակիրներէն մէկը եղած է Օսմանեան Կայսրութեան մէջ:

[1] «Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում», 1887, էջ 61։

[2] «Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում», 1883, էջ 178

[3] «Օսմանեան կայսրութեան ժամանակաշրջանին արեւմտեան փիլիսոփայութեան հոսանքներու թափանցումը եւ տարածումը կը զուգադիպին յետբարեփոխումներու(թանզիմաթեան) շրջանին, երբ օսմանեան թուրք մտաւորականութիւնը ծանօթացաւ արեւմտեան գաղափարներուն, յատկապէս երբ սկսաւ հետաքրքրուիլ արեւմտեան լեզուներով, ինչ որ առիթ ընծայեց նաեւ փիլիսոփայական աշխատասիրութիւններու հանդէպ հետաքրքրութեան:

«Այս հետաքրքրութեան տուն տուող պատճառը այն համոզումն էր, որ կայսրութեան հասարակական եւ ռազմական խնդիրներուն լուծումը կարելի էր որոնել Եւրոպայի փիլիսոփայական մտածելակերպին ընդմէջէն:

«Թուրք փիլիսոփայութեան նշանաւոր պատմաբան Հիլմի Զիյա Իւլքենի համաձայն՝ «Մինչեւ այդ ժամանակ թանզիմաթեան մտաւորականները եւ նոր օսմանցիները հետաքրքրողը միայն քաղաքական միտքն էր: Արեւմտեան մտաւորական կեանքով կը հետաքրքրուէին այնքան որքան ատիկա սոյն նիւթին հետ կ’առընչուէր: Արդէն Ղազալի եւ Աւիցէննան բաւարար համարող այս սերունդը Եւրոպայի մէջ ուրիշ բան պիտի չփնտռէր, եթէ ոչ թեքնիքը եւ քաղաքական յեղափոխութեան ծառայելիք գաղափարները»։ (Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, Յունուար 2019, էջ 147)», «Եղիա Տէմիրճիպաշեանի փիլիսոփայական գործունէութեան արժեւորումը օսմանեան փիլիսոփայութեան պատմութեան մէջ», Ճան Էրզուրումլուօղլու, անտիպ զեկոյց, Հայագիտական Միջազգային Գիտաժողով նուիրուած՝ Սեն Արեւշատեանի Ծննդեան 90ամեակին, Երեւան, 2019։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (776-783)

ՈՅԺ

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կը գտնեմ ես զիս անգլիական բաժանմունքը, ինչպէ՞ս ալ չորրորդ յարկ հասեր եմ առանց հեւալու, եւ ինչո՞ւ, այլեւս չեն այստեղ աղջիկներն անցեալի՝ ընկերային ու հաճելի, կամ դասախօսուհին, զոր սիրած էի երեւակայել շոյանքներուս արձագանգող ու մարմնիս տակ…:

Դատարկ է վայրն…: Ու զարմանա՞մ որ թէյ ու սուրճ պատրաստելու խոհախորշէն դուրս կ’ելլէ այդ ժամանակ արդէն ծերութենէ խլխլած ֆարրաշը…: Մեռա՛ծ ալ էր այդ ժամանակ…: Այո՛, չէր եկած երբ, եւ խօսուած էր իր հիւանդութեան մասին, որոշած էին աղջիկներն այցելել իրեն, ու մերժած էի ես մասնակցիլ, դատելով թէ հարցն իրենց համար պտոյտ էր ու հետաքրքրութեան գոհացում: Ու պատմած էին յետոյ, թէ գռիհներ էին մտած, ժանտաջուրեր շրջանցած, յուսահատա՛ծ թէ պիտի կարողանային ապրած տեղը գտնել, եւ վերջապէս, գրեթէ բախտով… ի՜նչ աշխարհ էր ուրի՛շ…: Ուսանողներն, այո՛, թէյ ու սուրճի պատուէրներն անգլերէ՛ն կու տային, զի ծառայած էր ան անգլիացիներուն, օրե՜ր հպարտութեամբ ու ափսոսանքո՛վ յիշուած, ու երբուընէ՞ վերածուած յանկերգի՝ «Եղունգները կտրուած ու մաքուր, կօշիկները փայլուն, վայրկեանի՜ ուշացումը պատժելի, բծախնդիր աշխատանք ու արդար ամսական: Գացի՜ն անգլիացիները, կործանեցա՛ւ երկիրը՝ չե՛մ վախնար ըսելու»:

Յայտնուեր է ահա կրկին, դէմս է, սակայն ի՞նչ տարբեր բան կրնայ ըսել…: Այլ քառասուն տարիներու բաժանումն աննկատ պէտք է չանցնի, կ’ըսեմ. «Իսկ մե՛ր օրերը, հո՛ս»: «Ա՜հ, անգլիացի չկար, բայց տակաւին անգլերէ՛ն կար, պարո՛ն»: Այս մէկը կրկնելու պէտք չունի…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒԵՕԹՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Չեմ յիշեր բնորդ ըլլալս… ինչո՞ւ նստեր եմ այստեղ եւ նկարակալներու ետեւէն զիս կը դիտեն տղաք ու աղջիկներ…: Սովորական, պարզ զգեստներովս եմ եւ չեմ կարծեր որ մարմինս հետաքրքրէ զիրենք…: Ուրե՞մն…: Իմ նախընտրեալ անարտայայտ դէմքով կը շարունակեմ նայիլ…: Կ’աշխատին անոնք ու ժամանակն անշուշտ կ’անցնի…:

Պրկումն ահա կը քակուի, վրձիններէն կ’արձակուին, գոհունակ են աւարտով… այլ հարցական՝ ինծի…: Կտաւներուն վրայ միշտ ես եմ, դէ՛մքս է, տարբերագոյն մեկնումով սակայն՝ խոժոռ եմ հոս, խորազգաց՝ հոն, մեղմաբարոյ, չարախինդ, ծածկամիտ, ճակատաբաց, կամակոր, ապաշնորհ, հանճարազօծ, թոյլատու, տռփավարար…: Ասոնցմէ ո՞ր մէկն եմ, ո՛չ մէկն եմ, ոչ այսքան շե՛շտ… իրե՞նք են… կ’ուզեն գիտնալ… կը մօտենան, նկարներով կը տողանցեն ու շուրջս կը դառնան… եւ ինչպէ՞ս ես ալ… չզուարթանա՛մ…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒՈՒԹԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կատարուած է արժեւորումն ու արդիւնքն՝ յայտարարուած: Ամբողջովին անսպասելի: Արաբական Երգի Տիկինը ստորադաս համարուած է հին ու նոր քորանասաններու:

Կը յիշեմ որ անցեալին փափաքած էր ան Քորանը կարդալ ու ձայնագրել ու սկսած ալ, սակայն հաւատքի պաշտպաններուն կողմէ բացարձակապէս արգիլուած: Կնոջ ձայնը գայթակղեցուցիչ կը համարուի, ալ ո՞ւր մնաց Օմ Քալսումի կլկլոցն արբեցնող: Անշուշտ հեգնաբան մտքերու մօտ յստակ էր, թէ Արեւելքի Աստղին կատարումը հրապարակէ դուրս պիտի վանէր արհեստավարժ շէյխ ասաններն անխտիր ու տիրէր, պաշտուէ՛ր կուռք իբրեւ. عظمة على عظمة على عظمة، يا ست!

Յոխորտ Սոխակը բարկացած է ահռելիօրէն եւ – ինչպէս կ’ըսեն – բառեր չի գտներ իր ցասումն արտայայտելու: Մինչ ես կը ժպտիմ: Ուր որ է, ծաղրանքովը բախտին կամ սխալով ողջունելի՝ գերիվեր պիտի հռչակուիմ իր գեղգեղանքէն ու միւսներուն երերանքներէն:

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒԻՆՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Մարգարէին ծննդեան տօնն անցած է, բայց քաղցրեղէն յայտարարող գունազդները կը մնան, ինչպէս եւ՝ վաճառատուներուն մէջ ուշացած գնորդներու սպասող տակաւին յորդ պաշարները: Կը մտնեմ ու շրջան մը ընելէ ետք, կ’ուղղուիմ անշփոթելի բաժինը, ուր բազմատեսակ նմոյշներով ծածկուած սեղանի մը ետեւ նստած կը տեսնեմ շեշտաշպար, լեցունկեկ կին մը՝ մեծ ու ողորկ ծիծերը բաց եւ ոսկենախշ ապարօշին արծաթ ծոպերն ուսերուն: Կը հրաւիրէ անպայման համտեսել ասկէ ու անկէ: Ինչո՞ւ չէ… հը՜մ…: Բայց գիրքե՜ր կան անոնց տակ, ահա՛ الأعمال الكاملة – أحمد فؤاد نجم  ճի՛շդ ուզածս՝ ժողովրդական լեզուով գրող մշտըմբոստ բանաստեղծին ամբողջական գործերը: «Քանիի՞»: «Ծախու չէ»: «Կը վճարեմ»: «Ցուցադրութեան համար է միայն»: Կը մղուիմ արտասանելու յիշողութեանս կողմէ մասնատուած տողեր…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ

Հեռանալու փափաքն անդիմադրելի է, բայց կորսուելու վախէն կ’արգելակուի…: Իջեր եմ ուստի ստորերկրեայ մեթրոյին նորաբաց կայարանն ու արդէն մտեր՝ մաքրամաքուր ու զովահով կառքերէն մին: Պիտի երթամ մինչեւ ծայրածայրը գիծին ու պահե՜ր ելլելով կայարանէն դուրս՝ նոյն կամ այլ կառաշարով ապահով վերադառնամ: Կ’երթանք, կ’անցնինք լուսաւոր, նկարէն կայարաններէ, կ’ելլեն ու կը մտնեն գեղազգեստ, քաղաքակիրթ այրեր ու կանայք: Ցրուե՞ր եմ վայրկեաններ… փոփոխութիւն կայ… կը սաստկանայ… թափթփած են մարդիկ հիմա… ու գռեհիկ… հինցեր է, գունատեր՝ կառքն ամբողջ, կ’ընթանանք անապատային, մխացող գործարաններով ցանցուած վայրերէ, կիսաբաց, փոշոտած պատուհաններէն տաք օդ կը փչէ երեսնուս…: Բայց հասանք կ’երեւի, մարդ չմնաց, ու կ’ելլեմ նաեւ ես: Շուկա՜յ մըն է դուրսը, յարաշա՛րժ է ամբոխն ելեկտրական սարքերու կուտակումներու շուրջ, ամէն ինչ ծախու է հոս, աժա՜ն զարմանալիօրէն, ու անկարելի չէ կռահել՝ կեղծ ու խարդախեալ…: Ուժասպառ եմ, յուսաթափ, պտղահիւթի մաքրազուրկ եդեմին ինչպէ՞ս չապաւինիմ…: Սակայն անգործութենէն պարտադրաբար խլուած պատանին տակաւին կը փորձէ նարինջները քամել…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՒՄԷԿԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Տանս վարն եմ ու դիմացի մայթին վրայ կը տեսնեմ վերջերս փողոցներուն մէջ բազմացող շուներէն մին եւ երկու սպիտակ, գանգրահեր, ազնուազարմ շնիկներ: Շունը սիրաբանե՞լ կ’ուզէ, թէ պարզապէս նեղել շնիկներէն մին, չեմ գիտեր: Շնիկը կ’ընդդիմանայ եւ նոյնիսկ հակայարձակման կ’անցնի, ու միւս շնիկն իսկոյն կը զօրակցի: Շունը կ’ընկրկի դիմացի տան պատին, ու չկարողանալով դիմադրել կը ճողոպրի ու փողոցն անցնելով մեր մայթը կու գայ եւ իր փորձը պիտի կրկնէ քովս՝ ծառին տակ գտնուող կատուին հետ: Սակայն այս անգամ կը սաստեմ զինք ու կ’արգիլեմ:

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՒԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Վստահ եմ որ մէկը կը հետապնդէ զիս, բայց ո՞վ՝ հարիւրաւոր անցորդներէն: Կը քալեմ ու կը կանգնիմ ու շուրջս կը նայիմ, անկարելի է որոշել: Կը հրեմ ծաղարանին ապակեայ դուռն ու կը մտնեմ, տեսնեմ ո՞վ պիտի հետեւի: Չի գար մարդ, սակայն ներսը գտնուողներէն կը կասկածիմ: Կը հարցաքննեմ ես զիս․ «Ինչո՞ւ հոգալ»: Ինչո՞ւ արդարեւ: Ե՞րբ կարեւորութիւն տուեր եմ ուրիշներու կարծիքին…: Ուրիշ մը չէ ուրեմն… ուրեմն՝ ո՞վ…: Ե՛ս ալ չեմ… վրիպի թէեւ վկայութիւնս իմ մասին…: Մօտիկ անձ մըն է, շատ մօտիկ: Կ’ապաւինիմ օթեւանի սենեակիս առանձնութեան: Հո՛ս ալ է ան եւ ի՛նչ որ ըսեմ, ի՛նչ որ ընեմ՝ մեկնէ պիտի իրականութեան հակառակ… պահանջելով որ ճշմարտութիւնն ընդունիմ…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹՍՈՒՆԵՒԵՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կ’առարկեմ․ «Աշխարհահայեացքս միակերպ հեգնական չէ եղած, խորհուրդի սէրս զիս տարած է բանաստեղծներու, միսթիքներու, փիլիսոփաներու, յամեցած եմ իրենց մօտ, բայց հիասթափած ալ միշտ: Որեւէ տեղ չեմ հանգրուանած ինքնահաստատ, անհերքելի իմաստի: Վերադարձած եմ գլխիկոր, կարծես ձախողութիւնն իմս ըլլար: Թերեւս ալ է, ո՞վ գիտէ»:

«Բայց դուն, դուն՝ քեզմով միայն, չե՞ս հասած որեւէ խորհուրդի, նախանշանի գոնէ, չե՞ս յայտնաբերած որեւէ իմաստ, ծուէն…»:

«Ցնդա՜ծ են սակայն իսկոյն, ինչպէս շա՜տ երազներ կը մոռցուին արթնացման հետ»:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՄԱՅՈՒԹԻՒՆԸ

ՏԻՐՈՒԿ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Այս առաւօտ, նախորդ օրերուն պէս, ճամբուն անկիւնը կեցած, հանրակառքին կը սպասէի։ Մարդ-մարդասանք չկար։ Հինգ վայրկեան վերջ հանրակառքը եկաւ, վարորդին „Good morning“, ըսի ու տոմսս մօտեցուցի գործիքին, որուն մեղմ սուլոցը լսելուս պէս անցայ ու նստելու տեղ մը փնտռեցի։ 

Մինչեւ այսօր հանրակառքերուն մէջ նստելու տեղ կը փնտռէի ու գտնելու պարագային յաղթական դիրքով կը փակէի աթոռին եւ կամ տեղ չգտնելով ոտքի կ’աղօթէի, որ նստողներէն մէկը հասնէր իր ուզած կանգառը ու տեղը զիջէր ինծի։

Այսօ՞ր։ Այսօր հանրակառքը պաս-պարապ էր ու հակառակ պարապ ըլլալուն` նստելու յարմար տեղ մը փնտռեցի եւ մտածեցի. ի՛նչ զարմանալի է մարդ արարածը, որ ընտրութեան առիթ ունի, բայց որոշում կայացնելու մէջ դժուարութիւն կ’ունենայ։ Վստահ եմ, որ շատերս բազմաթիւ կարելիութիւններու միջեւ ընտրութիւն ընելու եւ որոշում կայացնելու ժամանակ կը տատամսինք եւ երբեմն ալ սխալ որոշում առնելով կը տուժենք, իսկ ընտրութեան առիթ չունենալու պարագային առանց շփոթելու կը գոհանանք ու «Կ’երեւի մեր բախտն է», կ’ըսենք համոզուած։ 

Վերջ ի վերջոյ տեղ մը նստեցայ։ Ես ու վարորդը միս-մինակ կը ճանապարհորդէինք։ Այո՛, մէկ ժամուան առօրեայ ճամբաս, ամայացած, տեսակ մը երկար ճանապարհորդութիւն կը թուէր։ Ժամանակը սառած էր կարծես։ Հոս ու հոն քանի մը ինքնաշարժ, մատներու վրայ հաշւուող անցորդներ, կայարանին մէջ․  «Ուշադիր եղէ՛ք ու վարակէն պաշտպանուեցէք», յայտարարութիւնը լսելով ինքզինքս սարսափազդու շարժապատկերի գլխաւոր հերոսը զգացի ու այն տպաւորութիւնը ունեցայ, որ հիմա որեւէ անկիւնէ ոճրագործ մը պիտի յայտնուի ու հետապնդէ քայլերս։ 

Օղակներէն կախուած, յաճախ լեցուն աղբի տոպրակները պարապ էին այսօր ու շոգեկառքի երթուդարձով յառաջացած հովին հետ աջ ու ձախ կը շարժէին ու կարծես ողորմութիւն խնդրելով՝ «Մեզ անօթի մի՛ ձգէք», կ’ըսէին։ Գետնի փոշին անգամ մարդոց կօշիկներուն տակ ճզմուելու ու հոն փակելու կարօտը կը քաշէր։ 

Կառաշարին մէջ մի քանի հանդարտ մարդոց կողքին խելառ կամ թմրամոլ մարդու մը առկայութիւնը պարտադիր դարձած էր կարծես։ Անոնց ներկայութիւնը աւելի սարսափազդու է ինծի համար, քան այս նորաստեղծ թագաժահրը։ Թագաժահրէն պաշտպանուելու միջոցները յստակ են, սակայն այսպիսի գազանակերպ ժահրերէն խուսափելու հնարքը ի՞նչ է արդեօք։ Անտեսե՞լը, հեռու մնա՞լը կամ վակոն փոխե՞լը։ Ամէն պարագայի երրորդ տարբերակը ընտրեցի ու կանգառին վակոնէն դուրս ցատկեցի, յաջորդ վակոնը մտայ ու չզարմացայ, երբ քանի մը հոգի ալ նոյնը ըրաւ։

Այս քաղաքին ամայութիւնը ե՞րբ պիտի վերջանայ։  

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՆԵՐՇՆՉՄԱՆ ՎԱԽՃԱՆ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

կը քաշես ներս
կողերուդ միջեւ սնունդ ծուծի
լեռներուն ժխորը ամպերու տակ
շունչ շունչի
կը բարձրացնէ անոնց վեհութիւն
քօղածածկ երկինքը ունի ժպիտ
ճառագայթներու ներքեւ շողշողուն արեւ
լոյս կը ծագի այգին
բաց աչքեր կը շողան պսպղուն
կը բուրեն ծաղիկներ
թագադիր հարսերուն ծոցին մէջ
շունչ են երկինք ու երկիր
երկունքի ցաւերով նորեկներ
կանգնած են բարեւի փակ աչքեր
շունչ կը պաղատի
մեծ ու պզտիկ կենսական
եւ քայլ առ քայլ
մերձակայ ուղին կը մեկուսանայ
իւրաքանչիւր ներշնչում
կը մնայ շնչատ
ու կը մօտենայ
դէպի վախճան

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՁԱ.)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՊԱ․
Հոսպիտալացումը գիտէինք, հիմա սորվեցանք նաեւ կարանտինացումը։ Նայինք յաջորդ «ացումը» ի՞նչ պիտի ըլլայ։

ՊԲ․
Եթէ բոզ է, ուրեմն լաւ արեւմտահայերէն գիտէ։
Եթէ բոզ է, ուրեմն ազգային կեանքի մէջ լաւ գործ կը տեսնէ։
Եթէ բոզ է, ուրեմն քսակդ լայն պէտք է բանաս անոր առջեւ։

ՊԳ․
Այս «Ծրագիրը ստեղծուած է [․․․] հայրենադարձ արեւմտահայերէնի մասնագէտներու աջակցութեամբ»:

Հետաքրքրական է, որ արեւմտահայերէնն է․․․ հայրենադարձը։

ՊԴ․
Է՞շը կուսակցականէն ելած է, ոչ թէ կուսակցականը էշէն։ Մի՛ ըսէք, որ կուսակցութիւններէն առաջ ալ էշեր գոյութիւն ունեցած են։ Անոնք էշանման արարածներ եղած ըլլալու են անպայման՝ նախէշեր։

ՊԵ․
Մեր դպրոցը Հայաստանի միակ դպրոցն է, ուր արեւմտահայերէն կը դասաւանդուի։ Ունինք հսկայական գրադարան մը արեւմտահայերէն գիրքերով լեցուն․ «լեցուն» ըսածս, այսինքն միայն երեք գիրք ունինք։ Ես այդ գիրքերը դասաւորելու մեծ պատասխանատուութեան կանչուած եմ։ Պիտի փորձեմ լաւագոյնս ընել։

ՊԶ․
Արեւելահայերէնի քաքը կ’առնենք ու շոքոլայի համով վայելելով կ’ուտենք։ Մենք արեւմտահայերէնախօս սփիւռքահայեր ենք։

ՊԷ․
Կ’ըսուի, որ քեսապցիները յամառ կ’ըլլան։ Հիմա որ ուղղագրական կանոնները ալ իմաստ չունին եւ ամէն մարդ ուզածին պէս պէտք է հայերէնը, մանաւանդ՝ արեւմտահայերէնը, գործածէ, պիտի հարցնենք, որ քեսապցիները ինչո՞ւ համար են։

ՊԸ․
Պարոն Նիզակը միշտ ըսած է․ «Հայը էշ է»։ Մարդը բան մը գիտէր վստահաբար, իննսունը անց, հարիւրի մօտեցող։

ՊԹ․
– Երբ ազգային գործիչները ծերանան, ինչի՞ կը վերածուին։
– Չեն վերածուիր ալ։

ՊԺ․
Զատիկ Սափրիչեանը սփիւռքահայ մեծ գրաքննադատ է եղեր, ինչո՞ւ մինչեւ հիմա իր մեծութիւնը գաղտնի պահած է։ Ափսոս։ Սափրիչեանը սակայն չ’անդրադառնար, որ իր գրաքննադատի մեծութեան ասքան տարի գաղտնի պահուելուն պատճառով է միայն որ իր գրաքննադատութիւն կարծած յօդուածները հականեխումի պէտք ունին, այլապէս կրնան շուտ տարածել իրենց վնասը։  

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (773-775)

ՈՅԺ

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒԵՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Պէյրո՜ւթ: Մայրս ձեռքս չէ բռնած անշուշտ, բայց հետը կը տանի…: Պիտի առարկէի, բայց բացատրած էր որ անցեալի իր բարեկամուհին ունէր ինծի տարեկից տղայ…: Լաւ, բայց ունենա՞յ պիտի այդ անծանօթն իմ հետաքրքրութիւններէս, թէ ձանձրալի պիտի ըլլայ հանդիպումն ու երեխայակա՛ն… թէեւ ինչո՞ւ չյուսամ որ իմ առջեւ բանայ աշխարհ մը անակնկալ նորութիւններու, մօրմէն իսկ գաղտնի: Տեսնենք:

Տղան չկայ սակայն, գոնէ չդիմաւորեց մեզ: «Մանչո՛ւկդ ո՞ւր է», կը հարցնէ մայրս ու կինը կը սկսի լալ: «Ի՞նչ պատահեցաւ», մայրս կը սրդողի: Սպանուա՜ծ էր քաղաքական պատերազմին ժամանակ: Կը հարցնեմ մօրս յետոյ․ «Ինչո՞ւ լացաւ… հի՜նգ տարի ետք»: Չհասկցայ ատիկա, բայց ուրախ-զուարթ կը նայէի կնոջ դէմքին, սպասելով իրմէ՛ ալ գովեստի անխուսափելի քանի մը բառ՝ մինչ մայրս բարեմասնութիւններս կը հիւսէր, իբրեւ թէ այպանելով նաեւ չարաճճիութիւններս… հարցնելէ առաջ վերջապէս թէ իր մանչո՛ւկն ո՞ւր էր…:

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒՉՈՐՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Եկեր եմ անտեսելէ ետք տարիներ եւ արդէն պիտի մեկնիմ: Բայց չեմ վստահիր բարեկամիս եւ յարկաբաժնին բանալին հետս է ու դուռը դուրսէն կը կղպեմ: Կը վախնամ ուրեմն որ թերեւս փողոց ելլէ ու թափառի կորստական: Սակայն չեմ ուզեր նաեւ անձկութեան մատնել զինք ու կ’ըսեմ որ կէս ժամէն պիտի վերադառնամ, գործ ունիմ կատարելիք: Իսկապէս ալ այդպէս է, եւ իր հետն եմ, ու թերթի կտորուանքի մը վրայ, լուսանցքին կ’երեւի, առձեռնիս թիւը կը գրեմ ու մէկ ու զերօ կը խառնուին իրարու: Ուշադիր եմ աւելի՝ երբ երկրորդ անգամ կը գրեմ, ու կը բացատրեմ որ եթէ սովորական հեռաձայնով ուզէ խօսիլ ինծի՝ պէտք է սկսի 02ով: Վստահ չեմ որ կամքն ունի եւ որ անձկութիւնը փարատեցաւ: Սանդուխէն կը նախընտրեմ իջնել, երբ վերելակը կը հասնի եւ անծանօթ կին մը կ’ելլէ դուրս:

Փողոցն եմ, բայց ի՞նչ էր գործս եւ ո՞ւր կ’երթամ: Քալեմ Թալէաթ Հարպ փողոցն ի վեր մինչեւ արձանադրոշմ հրապարակն ու հասցէն մատուցուի թերեւս ու յիշեցնէ… կինն անկասկած հոգածու է իրեն…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆԵՒՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կը տեսնեմ ես զիս հետն աղջկայ մը, որ կը պնդէ թէ եղած է աշակերտուհիներէս… ու մղուելով, ինչպէս կ’ըսէ, իմ նկատմամբ ունեցած իր անսահման համարումէն, կը հարցնէ թէ ի՞նչ կ’ընեմ հիմա… ու կ’անդրադառնամ ես կեանքիս անյատակ դատարկութեան…: Պիտի տպաւորուի՞ եթէ ըսեմ որ երազներս կը գրառեմ, թէ համոզուի պիտի ինք ալ…:

Կը պատմեմ որդեկորոյս մօր երազը, ու կարծիք կը յայտնեմ, որ թերեւս մայրս զիս առանձնութենէս դուրս քաշելու համար տարած էր բարեկամուհիին, ու ես, ընդդիմանալով, միտած էի մեռած գտնել իր տղան: Կ’ոգեւորուի աղջիկն ու ակնկալ է ուրիշ երազներու իմ մեկնութեան:

Կը պատմեմ զարտուղի գաղափարներով յայտնի դասընկերոջս մասին, որուն, երկա՜ր տարիներու ընթացքին, կու տայի ցանցառ այցելութիւններ ու վերջին անգամ իր բարբառումն ինծի համար կ’ըլլար բոլորովին անհասկնալի: Երազիս մէջ իր յարկաբաժնին դուռը կը կղպեմ մեկնելէս առաջ, վախնալով որ ինչպէս իր անկապակից մտքերը կը զառածէին վախճանազուրկ, այդպէս ինք ալ եթէ ելլեր դուրս՝ պիտի կորսուէր ու սորսորէր քաղաքին մէջ: Մեկնումիս պատրուակը գործ ունենալս էր, բայց յանցանքի զգացումս կը ստեղծէր կին մը, որ արդէն կը հասնէր հոգալու համար զինք: Զգլխած է աղջիկն ու աւելին կը պահանջէ:

Պատմե՛մ ուրեմն, թէ ինչպէս երբ կոկորդս քաղցկեղով կ’ախտորոշուէր, մահուան անսպաս երեւումէն ցնցուած՝ երազիս մէջ ծնունդէս առաջ մահացած մեծ հայրս կ’ոգեկոչէի, որպէսզի հանգստացնէր զիս, թէ պիտի չմեռնէի որքան որ ապրէի ուրիշներու մտքին մէջ:

«Բայց,– կ’ըսեմ,– պէտք է երազները կարդաս: Ես յիշողութենէս կը պատմեմ ու կը մեկնեմ»: Կը ցնծայ…

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ: