ԵՐԿՈՒ ՔԵՐԹՈՒԱԾ

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ

ԱՐԲԵՑՈՒԹԻՒՆ

այս գիշեր
պիտի դեգերիմ
քաղաքին փողոցները
մութ ամպեր կը շղթայեն երկինքը
աղօտ լոյսի ճաճանչներ կը կաթկթին
թրջած մայթերու վրայ
կրնկաձայն կը լսուի միայն
փողոցներն են լուռ ու խաւար
նեղ շէնքեր քովէ քով սեղմ
անձրեւէն թրջած կը մսին
պիտի որոնեմ դուռ մը
ներս պիտի շպրտիմ
անկոչ հիւր
գիրկ բացած զոյգ մը թեւեր
թող փարին եւ փակուի դուռը
իմ ետեւ
սենեակին մէջտեղ կանգնիմ
զոյգ մը աչքերու նայուածքը
տաքցնէ թրջած էութիւնս
թեւեր ծածկեն մերկութիւնս
սեւ սաւաններու փաթթուին
մարմնիս ծալքերը սպիտակ
մինչեւ առաւօտ պլլուիմ
եւ այգին յագենամ
թէ կ’ապրիմ հոն
դուն

ՏՐՈՓԻՒՆ

ալիքներ կը ծածանին
երթ ու դարձ
կուլ կու տան խիճերը
կը քշուի աւազը
հեւքոտ տատանումը
կը հասնի ծովափ
մութը պատած է չորս դին
ամպեր կու լան
աստղեր հեռու տեսադաշտէ
ծածկուած խաւարին տակ
փողոցներ կը քնանան
լոյսի երազանքով
ես առանձին շրջուն
քարքարուտ ճամբուն վրայ
աջ ու ձախ թափառկոտ
անձրեւու կաթիլ մը
կ’իյնայ շրթներուս
որոտումով կ’ողողուի
էութիւնս
գոյ եմ
եւ իմ մասնիկ այն պահը
կը թրթռայ հեւքով
դպչիլ ու տատանիլ
ելեւէջը կուրծքին
քու մօտ
պագշոտ արբեցութեամբ
կը տրոփէ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՊԱԼԱՏՐՈՒԶ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԱՍՈՅԵԱՆ-ԼԻՆՔ

Ո՞վ լսած էր այս անունը… առաջին անգամ ես լսեցի, երբ Իրաքի առողջապահական նախարարութենէն հրամանագիր ստացայ, որ կը յայտնէր, թէ ես բժշկուհի նշանակուած էի Պալատրուզի բուժարանին (ամպուլատորիա) մէջ մէկ տարի աշխատելու նպատակով:

Ըստ Իրաքի առողջապահական նախարարութեան կանոններուն, նոր շրջանաւարտ բժիշկը իր աշխատանքային առաջին տարին որեւէ մեծ քաղաքի մը կեդրոնական հիւանդանոցին մէջ պէտք էր անցնէր, փորձառութիւն ձեռք բերելու համար, ետքը պարտաւորուած էր ծառայելու հեռու շրջաններու՝ փոքր քաղաքներու կամ գիւղաքաղաքներու բուժարաններուն մէջ:

1968ի գարունը, բժշկութեան ուսմունքս աւարտելէ ետք, տարի մը ծառայեցի Պաղտատի բժշկական համալսարանի հանրապետական հիւանդանոցին մէջ․ տարին լրացաւ, եւ ահա հիմա պէտք էր Պալատրուզ կոչուած քաղաքը երթայի:

Չկար մէկը, որ կրնար մեզի տեղեկութիւն տալ այդ քաղաքին մասին։ Քարտէզին վրայ նայելով տեսանք, որ Իրաքի Տիալա նահանգին մէջ կը գտնուի, Պաղտատէն մօտ 80 քմ․ հիւսիս-արեւելք, Պաաքուպայի եւ Մանտալիի միջեւ, դէպի արեւելք, մօտաւորապէս պարսկական սահմանէն 40 քմ․ հեռու: 

Նախարարութենէն ստացայ Պալատրուզի բժիշկին անունը, հասցէն եւ բուժարանին հեռաձայնի թիւը։ Առաջարկեցին անձամբ կապուիլ այդ բժիշկին հետ՝ կազմակերպչական հարցերը կարգադրելու համար: Հեռաձայնի կապը տկար էր, քանի մը փորձերէ ետք վերջապէս կրցայ բժիշկին հետ խօսիլ, որ արդէն անհամբեր կը սպասէր զինք փոխանորդողին: 

Առաջին բանը որ ան ինծի ըսաւ, հետեւեալն էր․

– Չըլլայ որ մինակդ գաս, տղամարդ մը պէտք է հետդ ըլլայ: Գիտե՞ս, դուն առաջին բժշկուհին պիտի ըլլաս Պալատրուզի ամբողջ շրջանին, քեզմէ առաջ միայն տղամարդ բժիշկներ եղած են հոս․․․: Ապահովութեանդ համար անպայման լաչակ մը բեր հետդ:

Վա՛յ ինձ, մտածեցի, վախ մը մտաւ փորս, բայց ինչպէս միշտ, ծնողներս զիս հանդարտեցնելով ըսին․ 

– Քեզ առանձին չենք ձգեր, մէկ տարին շուտ կ’անցնի, ձեւով մը կը կարգադրենք: 

Հայրս ազատամիտ մարդ էր, մեզ կը քաջալերէր մեր ընտրած եւ սիրած մարզերուն մէջ յառաջանալու, առանց նկատի առնելու, որ անոնք յարմար էին աղջկա՞յ կամ տղու․ ան միշտ կ’ըսէր․

– Հազար տղամարդու մէջ ալ գտնուիք՝ մի՛ վախնաք, ինքնավստահ եղէ՛ք․ գործ մը որ յանձն առիք, ջանացէ՛ք լաւը ընել, ինքնավստահութեամբ դժուարութիւնները կը յաղթահարէք, ձեր շրջանակին մէջ ձեր վարքով եւ գործով է որ պիտի յարգուիք: 

Որոշեցինք Պալատրուզ երթալ դրութեան մօտէն ծանօթանալու համար: Հօրս ընկերակցութեամբ ճամբայ ելայ վարձու ինքնաշարժով Քերքուկէն դէպի Պաղտատ․ յետոյ հանգիստ հասանք մինչեւ Պաաքուպա, անկէ անդին պէտք էր ինքնաշարժը փոխէինք․ եօթը հոգինոց փոխադրակառքով մը շարունակեցինք մեր ճամբորդութիւնը: Քարքարոտ եւ խորտուբորտ ճամբուն վրայ ցնցուելով հասանք քաղաքը, եւ վարորդը մեզ տարաւ ուղղակի բուժարանին դրան առջեւ:

Տոքթ. Թարըքը արդէն մեզի կը սպասէր։ Սիրալիր ընդունելութենէ մը վերջ, ան ցոյց տուաւ մեզի Պալատրուզի միակ բուժարանը, փոքր շէնքի մը մէջ տեղաւորուած՝ բուժարանին բաժինները, աշխատանքային երկու սենեակները, բժշկական գործիքները, դեղերու պահարանն ու պահեստի սենեակը: Զիս ծանօթացուց բուժարանի միւս աշխատողներուն հետ, որոնք էին՝ բուժքոյր մը, բուժեղբայր մը եւ պահակ մը․ անձեր, որոնց հետ ես տարի մը պիտի աշխատէի: 

Տոքթ. Թարըքը բացատրեց, թէ կառավարական պաշտօնական աշխատանքը կը սկսի  առաւօտեան ժամը 8ին եւ կը տեւէ մինչեւ ժամը 14:00։ Կէսօրէ վերջ պէտք էր, որ ես շարունակէի հիւանդներ ընդունիլ անձնական բուժարանի մէջ․ ինք արդէն իր վարձած տան մէջ սենեակ մը բուժարանի վերածած էր։ «Եթէ ուզես,- ըսաւ,- վարձքով տունը կրնամ փոխանցել քեզի եւ բուժարանն ալ իր գործիքներով եւ ապրանքով վճարումով կրնաս իւրացնել, որ նոյն ձեւով գործը շարունակես»: 

Բուժարանէն դուրս պիտի ելլէինք բժիշկին մօտակայ բնակարանը տեսնելու համար:  Բժիշկը նայեցաւ ինծի ու հարցուց․  

– Լաչակդ հե՞տդ է։

Ես պատասխանեցի․ 

– Ես լաչակի չեմ վարժուած, չունիմ ու պիտի փորձեմ չկրել… եթէ զիս իբրեւ առաջին բժշկուհի հոս ընդունած են, կը յուսամ որ դժուարութիւններ չեն ստեղծեր:

1969 թուին իսլամական զարթօնքը Պարսկաստանի մէջ տակաւին չէր սկսած եւ տարածուած, մարդիկ առանց կրօնական ծայրայեղութիւններու, հանդարտ ու խաղաղ իրենց առօրեայ հոգերով կ’ապրէին: Պալատրուզի արաբները շիիթ դաւանանքին կը պատկանէին:

Բնակարանն ալ տեսնելէ ետք, բժիշկին առաջարկները ընդունեցի եւ այդպէս ալ պայմանաւորուեցանք: Յետոյ հօրս հետ նոյն օրը վերադարձայ Քերքուկ:

Ամիս մը վերջ, մայրս եւ ես մեր կահ-կարասիով տեղաւորուեցանք Պալատրուզի բնակարանին մէջ։ Մայրս տարի մը հետս պիտի ապրէր, քանի որ հասարակութեան մտայնութեամբ՝ իգական սեռին ոչ թէ միայն վայել չէր բնակարանի մը մէջ առանձին ապրիլ, այլ նաեւ վտանգաւոր կը համարուէր, ան ալ հեռաւոր գիւղաքաղաքի մը մէջ:

Պալատրուզի մէջ լուրը տարածուած էր, աշխատանքիս առաջին օրն էր․ բուժարանի աշխատասենեակս նստած հիւանդապահուհիէն խնդրեցի, որ հիւանդները հերթով ներս հրամցնէ: Կիներ սկսան ներս մտնել, զոյգ-զոյգ, երեքով կամ չորսով․ զիրենք հարցուփորձ ըրած ատենս, թէ ո՞վ էր հիւանդը եւ ի՞նչ ունէր… հետաքրքրութեամբ իրենց աչքերով աւելի իրենք զիս կը քննէին քան թէ ես զիրենք: Ժամերը սահեցան, այցելողներուն վերջը չկար եւ լրջօրէն հիւանդ մըն ալ չկար․․․:

Սենեակիս պատուհանէն դուրս նայեցայ․ դրան դիմաց կիներու հոծ բազմութիւն մը կար, կէսօրուան ժամը երկուքը արդէն շատոնց անցած էր։ Հիւանդապահուհին ըսաւ․ «Ասոնք հիւադներ չեն, այլ եկած են քեզ տեսնելու»․ բոլորն ալ լաւ տրամադրուած, կարծես եկած էին հարսանիքի՝ հարսը տեսնելու:

Հիւանդապահուհիին ըսի․ «Այսօրուան համար ա՛լ կը բաւէ, մնացածներուն ըսէ՛՝ վաղը թող գան», եւ դուրս ելայ բնակարանս երթալու նպատակով, պահակը ամբոխը ցրուելու գործին անցաւ, ճամբայ բացին, կիները չորս կողմէս բարձր ձայնով բարի գալուստ սկսան մաղթել ինծի: Կրցածիս չափ ժպտելով «շուքրան, շուքրան» (շնորհակալութիւն) ըսելով արագ-արագ պահակին ետեւէն քալելով ճամբաս շարունակեցի, սրտիս արագ զարկերը կամաց-կամաց հանդարտեցան, ոչ ոք ուշադրութիւն դարձուց գլխուս ծածկուած չըլլալուն․ այդ պահուն զգացի, որ ես գոնէ Պալատրուզի կիներուն կողմէ ընդունուած էի:

Տուն հասած ի՞նչ տեսնեմ․ դրանս առջեւ կիներ եւ տղամարդիկ մայթերուն վրայ պպզած, ինծի կը սպասեն․ հազիւ կրցայ տանս դռնէն ներս մտնել, մայրս տակնուվրայ եղած ըսաւ․ «Շատերը առտուընէ եկած են, ամէնն ալ կ’ուզեն, որ զիրենք ներս ընդունիմ»․ իր խնդրանքին, որ բուժարան երթան եւ հոն հերթի սպասեն, մտիկ չեն ըրած, ըսեր են․ «Բժիշկը կառավարական բուժարանին մէջ լաւ չի քններ այնպէս ինչպէս իր անձնական բուժարանին մէջ… հոս մենք կը վճարենք…», եւ այլն:

Հազիւ պատառ մը հաց կրցայ ուտել եւ սկսայ դրան դէմ նստողները մէկ-մէկ ընդունիլ․ իրաւ որ ալ նկատեցի, որ ասոնց մէջ իրական հիւանդներ կային: Մայրս դարձաւ  օգնականս, սպասող հիւանդներուն հետ անուշութեամբ կը խօսէր․ անոնցմէ մաս մը կը պատմէր, թէ հեռու շրջակայ գիւղերէն եկած էր․ ան ջուր ուզողին ջուր կու տար, եւ այսպէս անցաւ առաջին օրս մինչեւ մութը կոխելը, եւ այսպէս ալ շարունակուեցան յաջորդող օրերն ու ամիսները, նոյն ոճով, սակայն առաջին օրուան այցելողներու ամբոխը չկար ալ: 

Պալատրուզի մէջ ես դարձայ մանկաբարձուհի, մանկաբոյժ, վիրաբոյժ, ներքին եւ հոգեկան հիւանդութիւններ բուժող, մէկ խօսքով բուժիչն էի ամէն հիւանդութիւններուն: Այն հիւանդը, զոր կարելի չէր տեղւոյն վրայ բուժել, շտապ օգնութեան ինքնաշարժով զայն կ’ուղարկէի Պաաքուպայի մեծ հիւանդանոցը:

Պալատրուզի տուները հողաշէն էին, ցած եւ տափարակ տանիքներով․ ամառուան տաք օրերուն, երեկոյեան ամէն կողմ ջուր կը սրսկէին, որ օդը քիչ մը զովանար:

Շատ վտանգաւոր էր արեւամուտէն ետք հողապատ շէնքերուն արանքը նստելու կամ պատերուն յենելու սովորութիւնը՝ իրարու հետ զրուցելու համար: Ես երբ յանկարծ սուր ճիչեր լսէի, ալ գիտէի ինչ էր պատահածը, կ’իջնէի տանս բուժարանը, պատրաստութիւն կը տեսնէի ու կը սպասէի լացող անձին, որ դարձեալ զոհ մըն էր թունաւոր կարիճի խայթոցին․․․: Կարիճները շատ տարածուած էին Պալատրուզի շրջանը, կը գտնուէին ամէն տեղ ուր որ ծակուծուկ կար, շտապ օգնութիւնը շատ արագ պէտք է ըլլար, թէ ոչ խայթուողին կեանքը վտանգուած կ’ըլլար:

Պալատրուզի բժշկական կեանքիս անմոռանալի դէպքերէն մին էր գիւղացի կնոջ մը ծննդաբերութիւնը: Օր մը, կէս գիշերին, աղմկարար ձայներէն մայրս ու ես արթնցանք․ դրան առջեւ գիւղացի մարդ մը յղի կինը գրկած, հետը տարիքոտ կին մը, ներս խուժեց․ հաւաքուած էին ընտանիքի բոլոր անդամները՝ կիներ եւ երեխաներ: 

Զիրենք առաջնորդեցի աշխատասենեակս եւ ըսի, որ կինը պառկեցնեն պատգարակին վրայ․ հիւանդին մորթը ջրազրկումէն բոլորովին չորցած էր, աչքերը փոսը ինկած էին․ ան իր մարած հայեացքով, քաշուած ձայնով վրաս կիսամեռի մը տպաւորութիւնը ձգեց: Մօտակայ ագարակներէն մէկուն մէջ ապրող գիւղացի մարդուն չորրորդ կինն էր, երկու օրերէ ի վեր երկունքի ցաւերով տառապած, ոչ կերած, ոչ խմած էր․ երեխային ծնունդը չէր յաջողած, եւ հիմա ես պէտք էր արագ որոշում առնէի: Քննեցի եւ տեսայ, որ հիւանդը լուրջ դժուարութեան մէջ կը գտնուի, պէտք էր արագ Պաաքուպայի հիւանդանոց փոխադրել։ Ընկերակցող տարիքոտ կնոջ, որ ամուսնոյն մեծ քոյրն էր եւ կարծես ընտանիքին «հրամանատար»ը ըլլար, ըսի առաջարկս․ ան բացարձակապէս մերժեց․ ոչ ինք, ոչ ալ կնոջ ամուսինը ընդունեցին փոխադրութիւնը ու ըսին․ «Կամ դուն հոս կ’ազատես զինք, կամ ալ հոս պիտի մեռնի․․․»: 

Ուրիշ ճար չունէի, ըսի․ «Լաւ, ուրեմն դուք դուրս ելէ՛ք եւ սպասեցէ՛ք», ու դուռը փակեցի ետեւնէն: 

Մօրս խնդրեցի, որ կնոջ գլխուն կենայ եւ թաց թաշկինակով շրթունքը թրջէ․ մայրս իր վախը, յուզմունքը հազիւ կը պահէր, չէր երեւակայեր, թէ ես այս ծանր կացութեան մէջէն ինչպէս դուրս պիտի կրնայի ելլել: Ես ալ գիտէի, որ եթէ կինը քովս մահանար, գիւղացիներուն վրայ գէշ տպաւորութիւն պիտի ձգէի, գուցէ եւ թշնամական մթնոլորտ յառաջացնէի ինծի դէմ։

Մտքիս մէջ «Հայր մեր»ը աղօթեցի, ապա անցայ գործի: Երեխային սրտի զարկերը շատ տկար էին, վայրկեաններու հարց էր… մանրամասնութիւնները նկարագրել դժուար է, կարեւոր էր նախ արագ վիրահատում մը (episiotomy) ընել ծնունդի ճամբան լայնցնելու համար, հիւանդը այլեւս սեղմելու ոյժ չունէր․ վիրահատումէն ետք, ձեռքերովս մանուկին գլուխը զգուշութեամբ, կամաց-կամաց շօշափելով դուրս քաշել սկսայ, փորձեցի ազատել բանտարկուած վիճակէն, եւ ահա՛ վերջապէս գլուխը սահեցաւ ափերուս մէջ դէպի լոյս աշխարհ, շրթները արդէն կապտած էին, երեսը ուռած: Պորտը կտրելէն ետք կռնակին քանի մը անգամ թափ տուի, ի՛նչ հրաշք… երեխան սուր ձայնով մը ճչալ սկսաւ, ձայնը լեցուց սենեակը եւ խզեց լռութիւնը, հիւանդ կինը մարած աչքերը բացաւ, ուրախութեան արցունքի կաթիլ մը այտին վրայ գլորեցաւ: Մայրս ալ արցունքոտ աչքերով շուտով առաւ երեխան ձեռքէս սրբիչներով փաթթեց, սկսաւ մաքրել: 

Դուրսէն յանկարծ արաբական հալհալայի կանչեր լսուեցան, երեխային ձայնը լսած էին, մինչ ես հիւանդին վէրքը կարելու սկսած էի․ տարիքոտ կինը ալ չհամբերեց, ներս մտնել ուզեց, մօրս ըսի, որ դուռը բանայ, ներս մտաւ ու առաջին հարցը որ տուաւ՝ «Աղջի՞կ է թէ մանչ», ու երբ իմացաւ, որ աղջիկ է, քիթն ու մռութը կախեց ու դուրս ելաւ, քիչ վերջ նորէն ներս մտաւ կնոջ ամուսնոյն հետ․ վէրքին կարելը աւարտած էի, ուզեցին կինը վերցնել եւ տանիլ ետ դէպի իրենց ագարակը: Ես թոյլ չտուի կնոջ տեղէն շարժելը, խնդրեցի իրենց, որ տուն երթան եւ յաջորդ օրը գան կինը տեղափոխելու, ըսի, որ հիւանդը քսանչորս ժամ քովս պիտի պահէի: Լուսաբացը սկսած էր, մայրս իրենց աչքը լուսեց, թէյ հրամցուց ու ճամբու դրաւ: Նորածինը այդ գիւղացիին քսաներորդ երեխան էր: Երեխային ծնունդէն վերջ կնոջ վրայ կամաց-կամաց հոգի եկաւ, մօրս սրտաբուխ խնամքով քանի մը ժամէն երեսին գոյնը բնականի դարձաւ եւ կրցաւ նստիլ ու երեխան գիրկը առնել: 

Մօրս եւ իմ ամենաերջանիկ վայրկեաններն էին, գրկախառնուեցանք, մայրս համբուրեց զիս եւ շնորհաւորեց…։ Մտածեցի, որ եթէ նորածինը մանչ ըլլար՝ արդեօք ի՞նչ պիտի ընէին…:

Քանի մը շաբաթ ետք, գիւղացին մեզ հրաւիրեց իր ագարակը, տեսայ իրենց խեղճուկ ապրելակերպը, մեծ գերդաստան մը բոպիկ երեխաներով… շատ ուրախ էին եւ այնքան երախտապարտ, ամէն գնով կ’ուզէին մեզ գոհացնել:

Պալատրուզի բնակիչները աղքատ գիւղացիներ էին, կը զբաղէին հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ․ քովս բուժուողները դրամ չունէին, ես ալ չէի պահանջեր, կրցողը կու տար, չկրցողը չէր տար, բայց իրենց շնորհակալութիւնը ուրիշ միջոցով կ’ուզէին յայտնել, իրենց պարտէզներու բերքէն զանազան պտուղներ եւ բանջարեղէններ կը բերէին ու մօրս կը յանձնէին, պարկով հաւկիթ, արմաւի եղանակին տունս զամբիւղներով տեսակ-տեսակ արմաւներով լեցուած կ’ըլլար, մերժել կարելի չէր, մայրս արմաւի հիւթով պաքմազ կը պատրաստէր:

Դժբախտաբար տարուան վերջաւորութեան շատ ծանրօրէն հիւանդացայ, պէտք էր շուտով Պաղտատ հասնէի բուժուելու համար, անկարելի էր այլեւս Պալատրուզ մնալս: Տխուր էի, որովհետեւ կը սիրէի գործս, նոյնիսկ մտածած էի Պալատրուզ կեցութիւնս երկարաձգել, որովհետեւ հոն թէ իմ ծառան էի եւ թէ իմ տնօրէնը, ամէն ինչին պատասխանատուն ու բառին բուն իմաստով ԲԺԻՇԿ: 

1970ի ձմեռը Պալատրուզէն բաժնուեցայ արժէքաւոր փորձառութիւններով եւ անմոռանալի յիշատակներով: 

30 Յունուար 2020

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՊԱՀՈՒԱԾ ՀԱՃՈՅՔ

ՏԱՆԹԷ ԳԱԲՐԻԷԼ ՌՈԶԷԹԹԻ

Ըսի. «Ո՛չ, չփրցնենք. թող առաջին պտուղը ըլլայ,
նոյնիսկ երբ կ՚ըսես որ քաղցր է եւ կարմիր,
թող որ դեռ հասուննայ։ Գլխահակ ծառը
առուակին մէջ սեփական արգասիքը կը տեսնէ
եւ կը սպասէ լիութեան օրուան։ Արդեօք պէտք չէ՞ որ մենք,
երբ արեւոտ ժամուն, ցերեկը շուքին կը տիրէ,
մեր պտուղը պահանջենք թառամելէն առաջ
եւ ուտենք ճիւղէն ու փառաւորենք ծառը»։

Կ՚ըսեմ. «Ափսո՜ս, մեր պտուղը շատ երկար սիրաբանած է
արեւուն հետ, ինկած է ու կը ծփայ առուակին վրայ․
այլեւս վերջիններն են, փրցնենք ամէնը
եւ վայելենք ամառը, քանի դեռ աշնան նշոյլը
ազատ չէ արձակած տարուան կուտակուած ցաւը
եւ ծառերը դեռ չեն ողբար՝ ծովէն եկած արձագանգներուն նման»։

Անգլերէնէ թարգմանեց՝ ՍՕՍԻ ՄԻՇՈՅԵԱՆ ՏԱՊՊԱՂԵԱՆ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՑՈՓՈՒԹԻՒՆՆ ՈՒ ԹՄԲԻՐՆ ՈՒ ԿԵՆՑԱՂՆ ԱՊԱՀՈՎ

ՊԵՏՐԱՐԿ
(1304 – 1374)

Ցոփութիւնն ու թմբիրն ու կենցաղն ապահով
Վռնտած են կեանքէն արժանիքներն ամէն,
Մեր բնութիւնն, աւա՜ղ, շեղեցաւ ընթացքէն,
Նանիր սովորոյթին ստրուկը դառնալով:

Մթագնեցան բոլոր շառայլները բարի,
Երկինքէն ուղղութիւն տուող մոլոր մարդուն,
Եւ ան որ կը փնտռէ Հելիկոնի առուն,
Ցածոգի ամբոխէն կ’արժանանայ ծաղրի:

Ո՞վ դափնի կը տենչայ կամ պըսակ մրտիի.
«Աղքատ ու մերկանդամ, փիլիսոփայ, գնա՛»,
Ամբոխը կը գոռայ ստոր շահու ծառայ:

Քիչեր այդ միւս ճամբան կ’ընկերանան քեզի՝
Ով ազնիւ բարեկամ, ա՛լ աւելի պատճառ,
Չլքելու բնաւ ընծան մեծապայծառ:

Իտալերէնէ եւ անգլերէնէ թարգմանեց՝
ՈՅԺ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՀԱԶԱՐՈՒՄԷԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԵՐԱԶՆԵՐ (705-709)

ՈՅԺ

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Նստած կը գտնեմ ես զիս, կը հարցաքննեն… վայրն անծանօթ է, անձերն ալ… վախ չկայ կամ սպառնալիք եւ հարցումները պարզ են ու պատասխանելի… սակայն, իւրաքանչիւր պատասխանէ ետք, ականջիս լսելի կը սկսին դառնալ, ու հետզհետէ աւելի բարձր՝ չարչարանքի ենթարկուող մարդոց ձայներ… չլսելու կու գամ եւ կը շարունակեմ պատասխանել… սակայն սահմռկեցուցիչ են այլեւս, ու ինծի կը թուի որ ե՛ս եմ պատճառը, թերեւս պատասխաններս անընդունելի կը նկատուին, ու զիս չարչարելու փոխարէն՝ ուրիշ անյայտ անբախտներու կ’ուղղեն իրենց մոլուցքը…:

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Կը հաղորդեն որ յաջորդ թատերգութեան մէջ հերոսի դերը վստահուած է ինծի: Վե՜րջապէս… տարիներ ժողովրդական ու քննադատական արդար գնահատման արժանանալէ ետք…: Ումպ մը առնելով սուրճէն, զուարթ ու ակնկալ տրամադրութեամբ կը բանամ «Ալֆա եւ Օմեկա» խորագրուած երկը… գործող անձերու գլուխը անունս է ու կողքին… աս ի՞նչ է, Աստուա՞ծ պիտի խաղամ: Կը կարդամ ու կը կարդամ, արագ, ինչպէս սովորութիւնս է, բայց շատ անգամ էջերը կը դարձնեմ ետ… ի՞նչ է պահանջուածը… միլիառաւոր մարդոց կեանքով հետաքրքրուիլ, յետնագոյն մանրամասները տնօրինել… լաւ, բայց ինչո՞ւ, ի՞նչ նպատակով եւ ձգտելով ինչի՞… ոմանց փափաքներուն ընդառաջել, ուրիշներունն անտեսել… ըլլալու են պատճառնե՞ր, թէ զուտ զուարճանք է… սակայն ի՞նչ զուարճանք՝ արժող-չարժողն ընդունելու դրախտ եւ անոնց մշտնջենական ներկայութիւնը վայելելու վայր մը, որ տո՛ւնս կը համարուի…: Ամէն, Աստուած ենք, պիտի տոկանք… բայց… դժո՞խքը… այդ եզակի տանջարանն յաւիտենական, պէս-պէս չարչարանքներն երեւակայուած մարդոցմէ, բայց անշուշտ ստեղծելու իմ անբա՜ւ կարողութեանս արդիւնք…: Դերեր կատարած եմ ես շա՜տ, մտնելէ ետք կերպարին մորթին մէջ, ով ու ի՛նչ ալ ըլլայ… սակայն այս մէկը… կե՜ղծ պիտի ըլլայ կատարումս… հրաժարի՞մ, առիթը կորսնցնե՞մ… թէ կե՜ղծ է կերպարն արդէն… եւ ժողովուրդն ալ կեղծին հարազատ կատարումն է որ պիտի գնահատէ…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԵՕԹՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Գիշեր է, եւ ամէն ինչ թօթափած կը քալեմ, եւ ոչինչ կրնայ ինծի կառչիլ: Բայց հեռատեսիլներէն իրարու ետեւէ ցուցադրուող անձը ե՞ս եմ, մինչ կ’անցնէի վաճառատան մը առջեւէն: Կը դառնամ, այո, կը նայիմ ես ինծի, փողոցին ուղղուած քամերան է որ կը նկարէ անցնող ու յամեցող: Իրաւունք ունի՞ն՝ կ’անցնի մտքէս: Տեսագրեցին անտեսելով իմ ինքնիշխան էութիւնն ու շատեր ալ՝ առանց նոյնիսկ գիտնալու: Բողոքս պէտք է պոռամ: Կը մտնեմ վաճառատուն ու կը յայտնուիմ ամէնուրեք: Վաճառորդ մը ժպտուն կը մօտենայ եւ կը տեսնեմ ինչպէս անհամար շրթներ կը շարժին՝ մինչ կը լսեմ թէ կը խնդրէ ծառայել: Կը չախեմ առանց այլեւայլի․ «Շատե՜ր ուզած են լուսանկարուիլ հետս ու մերժած եմ, եւ հիմա դուք առանց իմ արտօնութեան կը նկարահանէք զիս ամէն կարելի անկիւններէ: Բռնաբարում է այս՝ անձնական ազատութեան»: Կ’ընկրկի անսպաս յարձակումէս ու կը վստահեցնէ, որ, ընդհակառակը, կը յարգեն զիս, որ իրենց նպատակն է պատուել զիս, երբ կը հաճիմ անցնիլ վաճառատան առջեւէն եւ աւելի՛՝ երբ կը կանգնիմ ցուցափեղկին առջեւ, եւ աւելի՜՝ երբ կը մտնեմ ներս: Ու կը նայի զիս ու զինք ցուցադրող պաստառներուն, համաձայնութիւնս հայցելով կարծես: Չեմ հաւնիր կերպարանքս, այսպէ՞ս է որ կ’երեւնամ ուրեմն մարդոց: Հայելիներու դաւադրութենէն ետք, այս մէկուն անակնկալ հարուածին տոկամ ինչպէ՞ս: Նկարահանում է միայն ու ցուցադրում, եւ ո՛չ՝ տեսագրում, կը վստահեցնէ ան: Ու կը թուի ինծի թէ կը ստէ, եւ թէ կեա՜նքս ամբողջ տեսագրած են ու պահ դրած…: Անշուշտ պիտի ուզէի դիտել սիրելի պահերն անցեալիս, բայց եթէ կան բարեբախտօրէն մոռցուածներ…: Ո՞վ պիտի ճշմարտութիւնն ըսէ: Նոյն հարցումն է որ կ’ուղղեն բոլո՛ր դէմքերն: Ու դուրս կը փախչիմ, կամենալով հետս քաշել-հանել ամբողջ անցեալս ու կը հեռանամ աչք մը նետելով ետեւ ու հեռատեսիլներէն ինծի՞ կը նայի ինքզինքով հմայուած աղջիկ մը, որ, անցեալի՜ս, պիտի ձեռնարկէր շպարը թարմացնելու:

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒՈՒԹԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Ինչո՞ւ չայցելեմ յունական ակումբն ու չվայելեմ տապկուած համեղ ձուկն ու ընկերացող ախորժաբերներն ու արքայական հրահանքովս ճաշի պատրաստման ժամանակ սառնոցին մէջ ի պահ դրուած գարեջուրը…: Կը քալեմ փողոցն ի վեր, սակայն երեքյարկանի, հնամենի շէնքը չկայ: Կը հասնիմ փողոցին վերջը, կը դառնամ ետ, չկայ: Սխա՞լ փողոց մտած եմ: Ո՛չ, ահաւասիկ անկիւնը Chez Zabel կանանց հագուստեղէնի վաճառատունն է… նոր շէնք մը բարձրացեր այնտեղ ուր էր… գրաւեր է ամբողջ տարածութիւնը, շրջապատող անխնամ պարտէզով հանդերձ… քանի՞ յարկանի, կը դժուարանամ հաշուել… կորա՞ւ ուրեմն անդառնալիօրէն Փոքր Ասիա անուանուած հոգեհարազատ վայրը… յոյսը չի լքեր զիս՝ թերեւս ճաշարանը կը մնայ, խոհարարներն իրենց անմրցելի գործին են, եւ սպասարկողներն ակնկալ են անդաւադիր այցելուներու գալուստին… սակայն չեմ ուզեր մտնել, խուսափելո՞ւ համար վերջնական յուսախաբումէ, թէ վախնալով, որ իբրեւ անցանկալի անծանօթ վտարուիմ…

ԵՕԹՀԱՐԻՒՐԵՒԻՆՆԵՐՈՐԴ ԵՐԱԶ
Այս գեղազգեստ ու նրբաշպար այլ նպատակին երկաթեայ կամքով հասնող հաղորդավարուհին կ’ուզէ ինձմէ հարցազրոյց մը կորզել «Խենթ Խորհրդանիշ» վէպիս անսպասելի ու համասփիւռ յաջողութեան գաղտնիքը պարզելու համար: Գիտէ՛ որ իր ալ դիմումին պիտի հակադարձեմ մերժումով: Եւ դեռ կը պայմանադրէ չմերկանալ…: Կ’ըսեմ․ «Տարաձայնութիւն էր ատիկա, պահանջուած՝ դոկտորայի թէզ պատրաստող ուսանողուհիներէ»: «Արգելքն ուրեմն վերացաւ»: Կարծես համաձայնած ըլլայինք: Կ’առաջարկեմ․ «Ծարիր քսէ աչքերուդ շուրջ»: Խնամքով ու երկար կը կատարէ ու փոխակերպումն է գայթակղեցուցիչ: «Եկուր գիրկս նստէ»: Ա՛յդ ալ… եւ մէջքին հանգչած ձեռքս ափաբաց կ’իջնէ զիստին…:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՔԱՅՔԱՅՈՒՄ

ԱՍՈՒՆ

Երկինքէն կրակ կը տեղայ,
մարմինը արեւու շոյանքն ու գգուանքը առած
կը յագենայ տօթէն.
գրգանքին հեշտանքը կը զգայ, բայց…
Բայց կրկին նոյն յանցաւոր ապրումը՝ կրծումը․
ինչպէ՞ս քալել գեղեցիկով լողացող ջերմութեան տակ,
երբ անդին կրակը մահացու է,
զրկած ու քայքայած է հոգիներ…
Կ’աճապարէ, կը քալէ՞, ո՞ւր, ինչէ՞ն, որմէ՞ փախչելու․
ներքին տուայտանքէն․
կը լուսանկարէ
աւերուած պատմութեան մը հետքեր.
հաւանաբար
տարիներ ետք
քաղաքակրթութեան մը անցեալը փնտռող
հոգի մը
թերեւս կառչի այլ աւերակի,
յանցաւորիս պէս փուլ եկած։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ՇՈՒՆՍ

ԼՈՐԻՆ ԻՒԿԷ
Իսթանպուլ, Էսաեան Վարժարան, 7րդ դասարան

Շունս հանրային պարտէզ տարի, որպէսզի վազէ: Բայց ետ չեկաւ: Սկսայ շունս փնտռել, սակայն չկրցայ գտնել: Շաբաթ մը անցաւ. թուղթ մը պատրաստեցի, շանս տուեալները գրեցի եւ փողոցը ծառէն կախեցի: Երեք շաբաթ անցաւ, բայց ինծի ոչ ոք հեռաձայնեց: Վախցայ. մտածեցի, որ մէկը զայն առաւ ու գնաց եւ կամ ան մեռաւ: Այլեւս յոյսս կտրած էի: Շաբաթ մը վերջ պարտէզը վազող շուն մը տեսայ եւ քովը վազեցի: Շունս եկեր էր: Շատ ուրախացեր էի:

ՄԱՐԷՆ ՆԱԼՃԸ
Իսթանպուլ, Էսաեան Վարժարան, 7րդ դասարան

Շանս անունը Աֆրոտիթ էր: Անիկա պարտէզ ելլելը շատ կը սիրէր: 

Աֆրոտիթը սրճագոյն էր եւ փողոցի շուն էր: Երբոր փողոց ելլէր, ժամ մը կը կորսուէր, չէինք կրնար գտնել: Բայց օր մը երկու ժամ եղաւ, որ չվերադարձաւ: Մայրիկս եւ ես շատ վախցանք: Հայրիկս՝ «Ան իր տունը գիտէ, կը գտնէ», կ’ըսէր: Այնպէս եղաւ:

Սորվեցայ, որ շուները իրենց տան հոտը չեն մոռնար: 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: