ԿԵԱՆՔԻՆ ԱՐԺԷՔԱՒՈՐ ՊԱՀԵՐԸ

ՄԻՇԷԼ Ն. ՍԱՄՈՒՐՔԱՇ

Վերջերս մարդիկ աւելի կը խորհին դրամի եւ հանգիստ կեանք մը ապրելու մասին: Կը փափաքին համալսարանը լմնցնել, ասպարէզ մը ունենալ, գործ մը աշխատիլ: Պատճառը դրամ շահիլն է: Ոմանք կը խորհին աւելի շատ դրամ շահիլ ու կը մտածեն, որ աս է կեանքին բուն նպատակը եւ ուրախութիւնը:

Կեանքը ունի աւելի արժէքաւոր հարստութիւններ, որոնք չենք կրնար բաղդատել դրամի հետ: Ամէն ինչ, որ մեր հոգին կը կշտացնէ, ունի իր արժէքը: Երբ տուն վերադառնանք գործէն, հաճելի երգ մը, թեթեւ կերակուր մը, ֆիլմ մը ու մեր ընտանիքին հետ անցուցած լաւ ժամանակը մեզի հաճոյք կու տան եւ մեզ կը հանգչեցնեն: Այս ախորժելի պահերը չենք կրնար փոխարինել դրամին հետ:

Մայրիկս 30 տարի անդադար աշխատեցաւ, բայց իր շահած դրամը միշտ ծախսեց տան համար: Իրեն համար շատ չէր ծախսեր: Մայրս հաճոյք մը ունէր՝ ծաղիկներով զբաղիլ: Երբեմն դժուար օրեր կ’անցընէր խանութը, բայց երբ գործէն տուն վերադառնար, ծաղիկներուն հետ կը զբաղէր՝ հողերը կը փոխէր, անոնց հետ կը խօսէր, անոնց ջուր կու տար, եւ ծաղիկներու մասին գիրքեր կը կարդար, որպէսզի աւելի լայն տեղեկութիւն ունենայ ծաղկախնամքի մասին: Եթէ տերեւ մը փրթած ըլլար՝ շատ կը յուզուէր ու զայն կը չորցնէր, նորէն հողին մէջ կը տնկէր: Կը վայելէր այդ ախորժելի պահերը, որոնք իրեն համար մեծ հաճոյք էին: Դեռ կը շարունակէ զբաղիլ անոնց հետ եւ զանոնք կը պահպանէ մեր կատուէն, որ միշտ կը ջանայ ծաղիկները փրցնել․․․:

Անշուշտ կրնանք համրել աւելի արժէքաւոր պահեր: Վստահ եմ, որ դուք ալ ունիք այդպիսի զուարճութիւններ: Ինչ որ ձեզ կ’ուրախացնէ ու կը հանգչեցնէ, ան է ձեր հարստութիւնը:

Իրականութիւն է, որ դրամ շահիլը անխուսափելի է: Սակայն դրամը, քանի որ շուտ կը ծախսուի, առաջնահերթութիւն մը չունի, գործիք մըն է մեր կեանքը դիւրացնելու համար: Գործածենք այս գործիքը մեր կարիքներուն համար, նոյնպէս մեր արժէքաւոր պահերը, որոնք բնաւ պիտի չհատնին: 

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԱԿՈՒՐ ԶՈՒԼԱԼԵԱՆԻ ՈՃՐԱՐԿԱԾՆԵՐԸ (Ե․)

ԲԱՐԵՊԱՇՏ ԿԱՏԱԿԱԾՈՒԻՆ ՈՃՐԱՐԿԱԾԸ

ԲԱԿՈՒՐ ԶՈՒԼԱԼԵԱՆ

5

ՀԵՏԱՔՆՆՈՒԹԻՒՆ՝ ՍՊԱՆԵԱԼԻՆ ՏՈՒՆԸ

«Թերթերդ չկարդացիր», կ’ըսէ Հիշամ, երբ կը վերցնեմ նստարանէն: Կը հրահանգէ վարորդին. «Սալահ Ղուպաշի փողոց, թիւ 6»: Վարորդը քաջատեղեակ ըլլալու է Հելիոպոլսոյ փողոցներուն:

Թերահաւատ շեշտով կը հարցնեմ. «Կը կարծե՞ս որ դանակներէն մին գործածուած ըլլայ…»:

– Կիրկիսը ինքը խոհանոցը նշեց, ուրեմն պարտաւոր զգացի կարելիութիւնը հետապնդել: Թէեւ օրինական չըլլայ թերեւս: Եկեղեցին ոճիրի վայրն է, մանրամասն խուզարկեցին, անկէ դուրս – եպիսկոպոսին նստավայրը, ակումբը – խուզարկելու համար հարկ է դատախազութենէն արտօնութիւն:

Կը նկատեմ. «Ոճրագործը զոհին մարմնին մէջ չէ՛ ձգած սուր իրը կամ դանակը, թերեւս կը վախնար որ անկէ յայտնի պիտի ըլլար իր ինքնութիւնը…»:

– Ճի՛շդ այդպէս: Ուրեմն նախանձախնդիր ալ պիտի ըլլայ որ չգտնուի: Որեւէ գաղափա՞ր թէ ով կատարած է ոճիրը:

– Հարցը եթէ խեղդել ըլլար, դիւանապետը միայն թեկնածու համարէինք պիտի: Բայց քանի հարցին մէջ դանակ մտաւ, Կիրկիսն ալ դարձաւ թեկնածու:

– Ուրեմն եպիսկոպոսը դո՞ւրս կը ձգես:

– Դժուար համոզուիմ պիտի…:

– Կասկածելիներու ցանկը դեռ ատակ է ընդարձակուելու: Նայինք ի՞նչ պիտի ըսեն ընտանիքի անդամները: Ցաւակցութիւն պիտի յայտնենք, հասկացողութիւն ցուցաբերենք հոգեկան իրենց վիճակին մասին, եւ յետոյ հարցումներ պիտի ուղղենք ստիպուած իբրեւ թէ, միշտ հաւաստիացնելով որ իրենց տուած տեղեկութիւնները, որքան ալ աննշան ու քստմելի ոճիրին չառընչուած թուող, կրնան դեր ունենալ ոճրագործին բացայայտման ու ձերբակալման մէջ,- ու կ’աւելցնէ թատերական շեշտով,- որպէսզի արդարութիւնն իր հունն առնէ:

Կը խնդամ. «Քանի՞ անգամ կրկնած ես այս խօսքերը»: Միտքս բան մը կար, կ’արտայայտեմ. «Պէ՞տք է կասկածելիները տեղեկանային որ սպանութեան համար գործածուած էին մանեակ եւ դանակ»:

Կը խնդայ ինք ալ. «Պատմուածքներու մէջ չեն ըսեր, որպէսզի կասկածելին սխալի եւ նշէ, ու այդպիսո՛վ ալ խոստովանած ըլլայ որ ի՛նք է ոճրագործը: Ես կը նախընտրեմ տեղեակ պահել, որպէսզի գիտնան որ մենք հարցը լրջօրէն կը հետապնդենք ու պիտի չհանգստանանք, մինչեւ որ…»: Աւարտը ցուցամատով է:

Թիւ 6ը երեք յարկանի է: Կը մտնենք ու կը բարձրանանք աստիճաններէն: Աջին ու ձախին դռներ կը նշեն երկու յարկաբաժիններ:

– Մոռցանք հարցնելու՝ ո՞ր յարկն է,- կ’ըսէ Հիշամ, ու կը հնչեցնէ աջի զանգը: Պատասխան չկայ, եւ Հիշամ կը մատնահարէ ալ դրան փոքր պատուհանին ապակին: Ապարդիւն:

– Գերեզմաններու լռութիւն,- կ’ըսէ Հիշամ:

– Ոճիր մըն ալ հո՞ս:

Դիմացի դրան պատուհանը կը բացուի ու ծեր, շատ ծեր կնոջ մը սպիտակ, անկարգ մազերով պսակուած խորշոմած դէմքը կը յայտնուի: Հիշամ անոր կը դիմէ. «Պատասխանող չկայ»:

Կինը ոստիկանն ալ կը տեսնէ․ «Հոս չեն»:

– Երբէ՞ն ի վեր:

– Աստուած վկայ, չհաշուեցի, տա՞ս տարի: Ամերիկա ճամբորդած են: Բայց յարկաբաժինը՝ պահած: Ամիսը երեք ոսկի կը վճարեն, ինչո՞ւ չպահեն: Ապտէլ Նասըրը վարձքերը պակսեցուց եւ ա՛լ բարձրացնել չկայ, ըսաւ: Վարձակալ վռնտել ալ չկայ, քանի վարձքը կը վճարեն կոր: Ազգականներ ունին, կու գան եւ ամբողջ տարի մը կանխիկ կը վճարեն: Սատաթը պիտի չփոխէ՞ օրէնքը: Ամէն բան կը փոխէ կոր:

– Աստուած տայ ա՛ս ալ կը փոխէ, տիկին…:

– Սալհա, Սալհա Հանըմ:

Թուրք է այս կինը:

– Երջանիկ առիթ, Սալհա Հանեմ: Կ’երեւի ազդուած էք դուք այս հարցէն,- կ’ըսէ Հիշամ:

– Ես շէնքին տիրուհին եմ: Էի: Պարոն Մարտիրոսը ինձմէ գնեց շէնքը: Վերէն վար, բանալիներով, ամէն ինչով: Պէտք է ծախէի, երեք ոսկի ամսականով կարելի՞ է ապրիլ:

– Եւ պարոն Մարտիրոսի յարկաբաժինը…:

– Վեր, ուղղակի մեր վրայ, քովինն ալ իրն է, տիկին Նահէտին մեծ գին առաջարկեց, ան ալ առաւ, զաւակին տուաւ եւ քովը կ’ապրի կոր կարծեմ, եթէ ողջ է դեռ:

– Իսկ երրորդ յա՞րկը,- կը հարցնէ Հիշամ, օգտուելու համար կնոջ շատախօսութենէն:

– Մէկ հատը նորէն ճամբորդածներու կը պատկանի․ Աւստրալիա: Միւսին մէջ տիկին Մառլէնը կ’ապրի:

– Տիկին Մառլէնը…:

– Այո՜, ծանօթ են իրարու…: Ձերբակալելո՞ւ եկած էք պարոն Մարտիրոսը:

– Կը մտածէք որ արժանի՞ է:

– Դուք պէտք է գիտնաք: Հնութիւններու վաճառական է:

– Մենք շատ շնորհակալ ենք: Հրամեցէ՛ք:

Յարկաբաժնէն դուրս ելլելու հրաւէր մը չէ անշուշտ, այլ դրան պատուհանը գոցելու: Ոստիկանական հիմնարկին մէջ կ’երեւի կենցաղավարութիւն ալ կը սորվեցնեն: Եւ չմոռնանք նշանաբանը՝ «Ոստիկանութիւնը ծառան է ժողովուրդին»:

Կը բարձրանանք ու Հիշամ կը հնչեցնէ ձախ կողմի յարկաբաժնին զանգը: Շարժում կը թուի ներսը, եւ Հիշամ քաղաքավար կը սպասէ: Բայց աջի դուռն է որ կը բացուի: Քառասուն-քառասունհինգնոց կին մըն է, լեցուն ու երկար մարմինով: Սպասողական կը նայի:

Նաքիպ Հիշամ եւ պարոն Բակուր: Մոնսինեորը տեղեկացո՞ւց ցաւալի լուրը:

Կինը անձայն ներս կը հրաւիրէ մեզ ու կ’առաջնորդէ հիւրասենեակ: Եկեղեցի՞ ենք, թէ կրօնական թանգարան: Ահաւասիկ ընտանիք մը, որ կը յայտարարէ թէ անզիջող հաւատացեալ է: Պատէն կախուած մեծ իւղանկարի մը մէջ աւանակի մը վրայ նստած է Մարիամ, Յիսուսը գիրկն է ու մեզի կը նայի, եւ այս երրորդութեան կողքին Յովսէփն է: Եգիպտոս են, քիչ մը անդին բուրգերը կ’երեւին, այցելա՞ծ են, թէ պիտի այցելեն, թէ դուրս է իրենց երթուղիէն: Հանդիպակաց պատին վրայ փայտեայ մեծ խաչ մըն է, պրոնզեայ Խաչեալով: Ապակեպատ զարդարան մը լի է կրօնական բնոյթի տեսակ-տեսակ գեղօրներով, բացի, ի՞նչ գործ ունի հոս, արծաթեայ, ոսկենախշ պատեանով դաշոյնէ մը, արնաճաճանչ քարերով զարդարուն, կոթը փղոսկրէ է հաւանաբար: Բայց սենեակին հիմնական ցուցանմոյշը օրինակ մըն է – մարմարեա՜յ – Միքելանճելոյի հռչակաւոր Գութին: Այլապէս հիւրասենեակը շքեղօրէն կահաւորուած, ջահազարդուած ու վարագուրուած է: Ամէն ինչ նոր է, կը փայլի ու կը պսպղայ: Կանխակալ կարծիքով՝ հնավաճառի տունը տարբեր պատկերացուցած էի:

Հիշամն ու ես կը մխրճինք բազմոցին մէջ, ու մինչ ոստիկանը շուրջը կը նայի, իրեն յարմար, համեստ աթոռ մը փնտռելով, կը նստի տիկինը թիկնաթոռի մը վրայ, մեր դիմաց: Դժուար չէ նկատել, որ ուշադիր է իր կերպարանքին, կոկիկ երկմաս մը հագած է ու մազերը վեր ամփոփած: Թերեւս պայման չէ որ տխրութիւնն երեւի երեսին վրայ: Ինծի զարմացական նայուածք մը ուղղած էր, թերեւս կասկածի՞ ալ ու ատելութեա՞ն, բայց չերկարեց:

– Մեր ցաւակցութիւնները կը յայտնենք, Աստուած ձեզի հետ, եւ վստահ եղէք ջանք պիտի չխնայենք յանցաւորը կամ յանցաւորները արդարութեան յանձնելու: Բայց մենք ձեր օգնութեան կ’ապաւինինք: Որքան յստականան մեզի ոճիրին պարագաները, այնքան կը դիւրանայ ոճրագործին բացայայտումը,- կը յառաջաբանէ Հիշամ:

Տիկինը չի պատասխաներ: Անոր լռութիւնը որեւէ կերպով չի յուսալքեր հետաքննիչը, որ կ’ըսէ. «Մենք ձեր խօսքերը պիտի գրանցենք: Սովորական ընթացակարգ է»: Ոստիկանը թիկնաթոռի մը ծայրը կը նստի, կը բանայ տետրը ու կը դարձնէ էջերը:

«Ձեր ամուսինը ջերմեռանդ հաւատացեալ ըլլալու բարի վաստակ ունէր, ինչպէս որ վկայեց նոյնինքն մոնսինեորը», կը գովաբանէ Հիշամ: «Միշտ կ’երթար եկեղեցի: Երէկ տեղեկացո՞ւց ձեզի, տիկին Մարտիրոսեան»:

«Ես տիկին Մարտիրոսեանը չեմ», վերջապէս, այլ անակնկալ այս յայտարարութեամբ կը բարբառի կինը: Կը սպասէի որ բարկանար հետաքննիչը, չախէր նոյնիսկ կամ գոնէ հարցնէր, թէ ո՞վ էր, ու խնդրէր կամ հրամայէր կանչել տիկին Մարտիրոսեանը: Բայց կ’ըսէ. «Ձեզի ալ ազդած պէտք է ըլլայ այս ցաւալի պատահարը: Յայտնի է, թէ ընտանիքին մտերիմներէն էք: Ցաւակցութիւններս»:

– Այո, շատ մտերիմ: Տարիներու մտերմութիւն: Շատ ուրիշ պատասխանատուութիւններու կողքին, ես հոգ կը տանիմ Գարեգինին, ամբողջովին իմ վրայ կը յենի: Այս ընտանիքը երախտապարտ է ինծի:

– Շատ բարի խօսքեր են ասոնք: Գառնիկը պարոն Մարտիրոսին զաւակն ըլլալու է…:

– Աստուած կը սիրէր զիրենք եւ զայն ղրկեց:

Հաճելի՞ է արդեօք այս կնոջ՝ հանելուկներով խօսիլ, թէ՞ չ’անդրադառնար որ մեզի համար տեղեկութիւններն ամբողջական չեն:

Հիշամ կը հարցնէ. «Ուրեմն դուք կ’ըլլաք…»:

– Տիկին Մառլէն, Գառնիկին հոգն ամբողջովին իմ վրաս է, ես կը լուամ, ես կը հագցնեմ, եւ կը կերակրեմ, ես կը զբաղցնեմ՝ հոգեշահ պատմութիւններ կարդալով…:

– Դուք անստգիւտ տիկին մըն էք, ո՞վ կ’ընէ ձեր ըրածը, Աստուած պիտի վարձատրէ ձեզ: Հոս ալ կ’ապրիք ուրեմն:

– Ամբողջ օրը հոս եմ, կ’երթամ ու կու գամ, յարկաբաժինս վերն է:

– Անշուշտ պարոն Մարտիրոսեանն ալ շնորհակալ էր ձեզի եւ միշտ ալ կը յիշէր ձեզ իր աղօթքներուն մէջ:

Տիկին Մառլէն չի պատասխաներ, այլ կարծես թէ մտքին մէջ կը քննարկէ այս հաստատութեանց ճշմարտացիութիւնը:

– Դուք ալ անշուշտ կ’երթաք եկեղեցի…:

Յայտնի է թէ մահմետականէ մը տարօրինակ կը թուի նման հետաքրքրութիւն: Պատասխանը պատրաստ չէ:

– Առանց Սուրբ Կոյսին բարեխօսութեան կրնա՞նք մեր հոգւոյն փրկութիւն յուսալ…:

Այս կինը գիտէ կշռել իր ըսելիքը: Մարիամը կոյս է մահմետականներուն համար ալ: Եւ խուսափեցաւ իր եկեղեցի երթալը հաստատելէ կամ ժխտելէ: Հիշամ «հետս կատակ չ’ըլլար»ի շեշտով կը հարցնէ. «Երէկ երեկոյեան, ժամը հինգէն ութ, Սենթ Թերեզ եկեղեցին գացի՞ք»:

– Ոչ:

– Ո՞ւր էիք ժամը հինգէն ութ:

– Հոս էի:

– Հո՞ս, ա՞յս յարկաբաժինը:

– Կամ՝ յարկաբաժինս, տան գործը չ’աւարտիր:

– Հոն ուրեմն:

– Այո:

– Քանի՞ անգամ:

– Մէկ անգամ, միայն մէկ անգամ, կարճ ժամանակի համար:

– Ատ կարճը մէ՞կ ժամ է, երկո՞ւ ժամ է…:

– Քառորդ ժամէ ո՛չ աւելի:

– Բաւարա՞ր է տան մէջ որեւէ գործ կատարելու:

– Հանգիստի պէտք կ’ունենամ: Մինակս ըլլալու, տանս մէջ:

– Ուրիշ մարդ չկա՞յ տան մէջ:

– Ոչ: Կը հասկնամ որ հարցումներ պէտք է հարցնէք, ոճիր պատահած է, բայց ես աստուածավախ ու բարեգո՛րծ կին մըն եմ…:

– Տիկի՛ն… տիկի՞ն…:

– Այո, ամուսինս մեռած է:

– Եթէ գացած ըլլայիք եկեղեցի, թերեւս մէկը տեսած ըլլայիք հոն, կամ բան մը նշմարած ըլլայիք: Ատոր համար կը հարցնեմ,- Հիշամ կակուղցած շեշտով կը խօսի: 

– Բայց չգացի:

– Ձեր անձնաթուղթին պէտք պիտի ունենանք: 

– Վերն է, կը բերեմ:

– Եւ, նեղացուցիչ է, գիտեմ, բայց ձեր մատնահետքերը պիտի առնենք: Սովորական ընթացակարգ է: Տիկին Մարտիրոսեանը տո՞ւնն է:

Տիկին Մառլէնին հետ գործերնիս աւարտեցինք ուրեմն հիմակուհիմա:

– Ննջասենեակէն դուրս չելաւ: Ցունցը շատ զօրաւոր է կ’երեւի, եւ անկարող է մարդ ընդունելու:

– Հասկնալի է, հասկնալի, մահէն աւելի մեծ աղէտ չկայ, մենք հոգատար ենք իր վիճակին եւ աւելորդ նեղութիւն պիտի չպատճառեմ: Ցաւակցութիւններս պիտի յայտնեմ, եւ քանի մը սովորական հարցումներ պիտի ուղղեմ: Կարեւոր ալ տեղեկութիւն մը պիտի տամ:

Տիկին Մառլէն չուզելով ոտքի կ’ելլէ:

– Մենք դիմացի դրան զանգակը զարկինք եւ դուք այստեղի դուռը բացիք…- կ’ըսէ Հիշամ:

– Երկու յարկաբաժինները բաց են իրարու վրայ:

– Այո:

Կ’երթայ Մառլէն:

Կ’ըսեմ. «Պիտի կրնա՞նք գիտնալ եկեղեցի գացած է կամ ոչ»:

– Այս տեսակ ոճիրները չեմ սիրեր: Անյայտներու ոճիր է, քանի պրպտենք, կա՛մ պիտի հասնինք յայտնի իրողութիւններու, կա՛մ ալ աւելի անյայտներու մէջ կորսուինք:

– Կը տեսնե՞ս ինչպէս ինքզինքին իրաւունքներ տուած է, կարծես այս ընտանիքին մէջ խօսքը իրն է:

– Ինքը ընտանիք չունի…:

– Յայտնի է որ մարմնով ալ տխեղծ է զաւակը, եւ այս կինը ստանձնած է անոր խնամքը, Աստուածահաճո՞յ ըլլալու համար, թէ նիւթական վարձատրութիւնն անտեսուած չէ:

– Հարցումներ, որոնց պատասխանները սակայն պիտի օգնե՞ն ոճիրին հանգամանքները բացայայտելու: Պատմութեան մը մէջ չենք, որ լուծումը գտնենք քանի մը էջ ետք…:

(Կը շարունակուի: Վաղը՝ 6 ՍՊԱՆԵԱԼԻՆ ՏԻԿՆՈՋ ՀԵՏ)

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ՄԵՐ ԳԱՆԱՏԱ ԳԱՂԹԸ

ՍԵԴԱ ԹԵԼԵԱՆ

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը դեռ նոր սկսած էր:

1975ի Մայիսի չարագուշակ օրերէն մէկը. Մայիս 26…։ Եղբայրս գործէն կը վերադառնայ տուն. մօրմէս կը խնդրէ իրեն համար գաւաթ մը սուրճ պատրաստել, մինչ այդ կ’երթայ իր սենեակը քիչ մը հանգչելու: Ես եւ քոյրիկս ալ ննջարանս նստած կը զրուցենք։

Մայրս տակաւին սուրճը չէր պատրաստած, երբ քովի սենեակէն անախորժ ձայն մը լսեցինք, կրակոցի ձայնի նման. սարսափահար ես եւ քոյրս մեր տեղէն ցատկելով ի՞նչ տեսնենք․ եղբայրս՝ Օննիկը անկողինէն վար իյնալու ընթացքի մէջ է։ Մօտեցանք… ուշակորոյս ու արիւնլուայ, վիրաւոր՝ աչքէն, ճակտէն ու սրտէն զարնուած կը պայքարէր մահուան ընդառաջ…

Լացակումած կը պոռչտանք. դրացիները կը հասնին եւ անմիջապէս հիւադանոց կը փոխադրեն զինք, սակայն, հազար ափսոս, ան դեռ ճամբան կ’աւանդէ իր բարի հոգին… քսանեւեօթ տարեկան հասակին: Մարդորսը յաջողած էր իր առաքելութեան մէջ՝ խոր սուգի մատնելով մեր ընտանիքը, մեր գերդաստանը ամբողջ, իր ընկերներն ու բարեկամները: Վստահ եմ որ այսօր անոր հոգին վերէն, Աստուծոյ մօտէն լոյս կը ճառագայթէ մեր չորսդին՝ Հայաստան ու Արցախ աշխարհներուն, մեր հերոս զինուորներուն եւ մեր ազգին ու Լիբանանի վրայ:

«Խենթ» հայ մըն էր ան եւ երախտապարտ լիբանանցի:

Մենք մեր Լիբանան մնալը աւելորդ կը համարէինք այլեւս. մեր այդքան սիրած Լիբանանը դժոխքի պատկերը ունէր մեզի համար. որոշեցինք գաղթել Գանատա, հակառակ որ ոչ մէկ ազգական ուէինք այդտեղ. հայրս կը ճանչնար միայն մարոնիթ ընտանիք մը, որ հաստատուած էր Քէպէք։ Պէտք եղած դիմումնագրերը լեցնելէ ետք, երկար չտեւեց, շատ լաւ կը յիշեմ, Հինգշաբթի օր մըն էր, գանատական դեսպանատունէն հեռաձայն մը ստացանք, որով հարցազրոյցի կը հրաւիրուէինք․ չորս օր ետք, Երկուշաբթի:

Նշանակուած օրը ներկայացանք դեսպանատուն. հիւպատոսը որոշեց Գանատա ընդունման վիզա տալ ծնողներուս եւ քրոջս, բայց ոչ՝ ինծի, պատճառաբանելով, որ Գանատա ուսուցիչի պէտք չունի։ Մէկ կողմէ հայրս ըսաւ՝ «Եթէ աղջիկս չերթայ՝ մենք ալ չենք երթար», միւս կողմէ ալ ես ըսի՝ «Ես ուսուցչութենէ զատ կրնամ որպէս գիտաշխատող գործել, քանզի որպէս այդպիսին արդէն աշխատած եմ համալսարանին մէջ»: Ան անմիջապէս ընդունեց իմ թեկնածութիւնը եւս:

Շատ ուրախ տուն վերադարձանք։ Ես արդէն գիտէի, որ դրական պատասխան պիտի ստանայինք, որովհետեւ նախորդ գիշեր եղբայրս տեսած էի երազիս մէջ եւ ան կարմիր, բուրումնաւէտ վարդ մը հրամցուցած էր ինծի․․․:

Քանի մը օր ետք, վիզաները արդէն պատրաստ էին․ կրկին հրաւիրուեցանք դեսպանատուն, որպէսզի ստանձնենք զանոնք: Մեր չար բախտէն հրացանաձգութիւնները սաստկացան, տեղ-տեղ ռումբեր սկսան պայթիլ, Պէյրութը տակնուվրայ եղաւ եւ օդակայանն ալ փակուեցաւ, այնպէս որ մենք Թրիփոլի, հօրեղբօրս տունը ապաստանեցանք:

Մեր անցագրերը պատրաստ մեզի կը սպասէին դեսպանատան մէջ եւ սակայն ո՞ւր էր ան՝ դեսպանատունը․ Պէյրութէն փոխադրուած էր այլուր, սակայն ո՞ւր…

Քանի մը ամիս սպասելէ ետք, օր մը, պրն. Սարգիս Կէօնճեանը, որ իմ հայոց պատմութեան եւ ֆրանսերէնի ուսուցիչս եղած էր նախակրթարանի տարիներուս եւ հօրս ալ բարեկամն էր, հօրեղբօրս տունը գալով ինծի ըսաւ, թէ թերթի մը մէջ կարդացեր է, որ գանատական դեսպանատունը Կիպրոս՝ Լիմասոլ փոխադրուած է․․․:

Հիմա ալ այլ հարց մը. ինչպէ՞ս Լիմասոլ երթալ: Կիպրոս երթալու միակ փոխադրամիջոցը օդանաւն էր եւ Պէյրութի օդակայանն ալ փակուած էր. նաւային յարաբերութիւն չկար երկու երկիրներուն միջեւ․ ուրեմն ի՞նչ ձեւով քակել կծիկը:

Հայրիկս Թրիփոլիի Մինա շրջանի մուխթարը եղած էր. կը ճանչնար բեռնատար նաւեր ունեցող քանի մը անձեր։ Խօսելով անոնցմէ մէկուն հետ կարգադրուեցաւ, որ յաջորդ օրն իսկ ես եւ հայրիկս բեռնատար նաւով մեկնինք Լիմասոլ: Մայրս եւ  քոյրիկս, տասնեւչորս տարեկան, պէտք չունէին մեզի հետ երթալու. հայրիկս կրնար անոնց անցագրերը ստանձնել:

Կէսօրէ ետք մըն էր, ճամբայ ելանք դէպի Լիմասոլ. խոհարարին ննջարանը յատկացուեցաւ մեզի. հազիւ մէկ հոգի կրնար տեղաւորուիլ անոր անկողնին մէջ, որ չափազանց աղտոտ էր ու միջատներով լի…։ Ես մերժեցի պառկիլ այդտեղ. հայրիկս, որ սկաուտապետ եղած էր, պառկեցաւ, քնացաւ եւ խռկալ սկսաւ, իսկ ես ալ պահակի նման քովը կայնեցայ: Կէս գիշերին վլվլուկ մը ծայր տուաւ… արթնցուցի հայրիկս կարծելով, թէ հրդեհ կայ. վազեցինք, տախտակամածին վրայ ելանք, նաւուն ամբողջ բնակչութիւնը այդտեղ էր, իսկ նաւն ալ՝ կանգ առած. հասկցանք, որ նաւը աւրուած է եւ գործաւորները նորոգելու վրայ են: Քանի մը ժամ կայք հաստատեցինք Միջերկրական ծովուն բացերը…

Վերջապէս նաւը շարժեցաւ եւ յաջորդ օր կէսօրէ ետք հասանք Լիմասոլ: Նախ ճաշարան մը գացինք. ես չափազանց յոգնած էի, ամբողջ գիշերը աչքերս չէի գոցած. անյապաղ պանդոկ կ’ուզէի երթալ: Տեղաւորուեցանք պանդոկի մը մէջ ու անմիջապէս քունի անցանք:

Յաջորդ օրը ներկայացանք դեսպանատուն եւ անմիջապէս ստացանք մեր Գանատա մուտքի անցագրերը: Պէտք էր սպասէինք բեռնատար նաւուն վերադարձին, այնպէս որ ես եւ հայրիկս վայելեցինք Լիմասոլ քաղաքն ու անոր ծովափը: Գտանք հայոց եկեղեցին եւ դպրոցը, սակայն դժբախտաբար մարդ չտեսանք:

Թրիփոլի ահաբեկիչներ մտած եւ ամբողջովին կողոպտած էին հօրեղբօրս լուսանկարչատունը, մինչեւ իսկ ծորակներն ու սալայատակի քարերը…։ Հօրեղբայրս խնդրած էր մեզմէ, որ իրեն համար գնէինք studio լուսանկարչական գործիք մը. հոգը առած էի, չէի գիտեր թէ կարելի՞ էր այդ տեսակի գործիք մը գտնել այսքան փոքր քաղաքի մը մէջ: Հօրս հետ մեր շրջապտոյտին ընթացքին նկատեցի «Ֆօթօ Էտուար» կոչեցեալ խանութ մը. անմիջապէս ներս վազեցինք հայրս ու ես եւ ի՞նչ զարմանք՝ տէրը հայ էր․ Էտուար Ոսկերիչեան…։ Պարզեցինք մեր փափաքը. ան քիչ մը խորհրդածելէ ետք ըսաւ, թէ ինք այդ լուսանկարչական գործիքէն նոր մը բերել տուած է Գերմանիայէն եւ իր հին գործիքը կրնայ տալ մեզի. մեր ուրախութիւնը չափ ու սահման  չունէր։ Գինը հարցուցինք, չէր ուզեր մեզմէ դրամ առնել. պնդեցինք, ըսինք, թէ չենք առներ զայն, գոնէ խորհրդանշական գումարով մը ծախէ զայն մեզի: Ոչինչ բան մը վճարելէ ետք մեր հասցէները փոխանակեցինք եւ մեր Գանատա գալէն ետք երկա՜ր տարիներ նամակցեցանք մինչեւ իր մահը: Լիմասոլի լուսանկարչական գործիքն այդ կրկին փայլեցաւ հայու մաքրամաքուր քրտինքով:

Հայր ու աղջիկ որոշեցինք Նիկոսիա եւս երթալ եւ մեր լիբանանեան անցագրերը նորոգել։ Գացինք դեսպանատուն եւ ըրինք պէտք եղածը, աւելին, գիտնալով, որ Ներսէս Արք. Բախտիկեանը Կիպրոսի առաջնորդն էր եւ հօրս շատ մօտ բարեկամն ու իմ նախակրթարանի տնօրէնը, հեռաձայնեցինք առաջնորդարան ու երկա՜ր զրուցեցինք անոր հետ. բազմիցս առաջարկեց իր շարժավարը ղրկել, որպէսզի իր մօտ երթանք, սակայն դժբախտաբար չէինք կրնար, պէտք էր որ վերադառնայինք Լիմասոլ, որ չփախցնէինք բեռնատար նաւը:

Պէյրութի օդակայանին եւ Պէյրութ-Դամասկոս ճամբուն գոց ըլլալնուն՝Թրիփոլիէն, հիւսիւսային Լիբանանի գիւղերու ճամբով Էրզէն անցանք դէպի Քըրնըթ ալ Սաուտան ու հասանք Պաալպէք, Զահլէ եւ վերջապէս Դամասկոս: Քանի մը օր հօրս մօրաքրոջը տունը մնալէ ետք, Դամասկոսէն Էր Ֆրանսով եւ ետքն ալ Պրիթիշ էրուէյզով հասանք Մոնթրէալ:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԻՆՉ ՉԵՄ ԸՆԵՐ, ԻՆՉ Կ’ԸՆԵՄ

ՍԳԱՐԱ ՆԱՈՒՄԱՆ

Պիտի չգրեմ գրութիւն մը վախի մասին
Եւ թէ ինչպէս ան քեզ անօգնական եւ փոքր կը դարձնէ
Պիտի չգրեմ իղձերուն մասին որոնք չեն իրականանար եւ երազներուն
Որոնք կը մեռնին անօթութենէ եւ պակասէ
Եւ բնաւ երբեք այն մասին թէ սիրելի անձ մը կորսնցնել ինչպէս կը ցաւցնէ
Գրութիւնս ատելութեամբ պիտի չզբաղի
Ատելութիւն անոնց դէմ որոնք շատ տարբեր եւ խիստ շատ նման են
Ոչ մենութիւնը ոչ նախանձը գրութեանս մէջ ներկայ պիտի ըլլան
Եւ վայրագութեան ու բռնութեան տեղ պիտի չտամ տողերուս մէջ
Ամէն բան այսպէս կ’աներեւութանայ առնուազն առժամայն

Եթէ շարունակես կարդալ պիտի տեսնես որ շատ մը բաներ կան
Որոնց մասին իրապէս պիտի գրեմ
Անպայմանաւոր սէրը եւ անոր նախորդը ցանկութիւնը եւ
Փոխադարձ վստահութեան աճումը
Պիտի գրեմ լուսինին եւ աստղերուն եւ արեւուն մասին եւ
Թէ ինչպէս անոնք կան եւ կ’աներեւութանան եւ
Միշտ կը վերադառնան
Կ’ուզեմ պատմել հաւատքի մասին վստահութեան մասին
Թէ կողքիդ եղող անձը քեզի մօտ պիտի մնայ
Ինչ ալ որ պատահի
Պիտի ուզեմ որ լսես երջանկութեան մասին պատմուածքներ
Ինչպէս նաեւ այնպիսիք որոնք իրարու օգնելու
Եւ լաւ ու ծանր ժամանակները բաժնելու մասին են
Պիտի նկարագրեմ գեղեցկութիւնը
Որ ճեմած ատեն անտառին մէջ լայն դաշտին վրայ
Գետին երկայնքը կը գտնես
Քեզի կը տեղեկացնեմ յուզման մասին
Երբ անծանօթ գիրք մը բանաս
Եւ աշխարհիդ մասը ըլլալ թոյլ տաս անոր
Եւ դուն քեզի թոյլ տաս մասը ըլլալ անոր աշխարհին
Այս ամէնը կը կենդանանան աչքերուդ առջեւ

Նմանապէս կեանքը միշտ պիտի փոխուի պիտի բարելաւի
Եւ պիտի վերադառնայ
Կացութիւնը բնաւ ճշդիւ նոյնը պիտի չըլլայ

Ուրեմն պիտի շարժիս ժամանակներուն մէջ
Ինչպէս համակեդրոն լաբիւրինթոսի մը մէջ
Ինչպէս համակեդրոն լաբիւրինթոսին մէջ
Շարթրի տաճարին   

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԱԿՈՒՐ ԶՈՒԼԱԼԵԱՆԻ ՈՃՐԱՐԿԱԾՆԵՐԸ (Դ․)

ԲԱՐԵՊԱՇՏ ԿԱՏԱԿԱԾՈՒԻՆ ՈՃՐԱՐԿԱԾԸ

ԲԱԿՈՒՐ ԶՈՒԼԱԼԵԱՆ

4

Ե՛ՒՍ ԿԱՍԿԱԾԵԼԻՆԵՐ

Եկեղեցիին բազմամեայ ծառայողին կը հաղորդուի, որ ըսածները պիտի գրանցուին եւ անձնաթուղթը կը պահանջուի, ու կը սկսի հարցաքննումը:

– Պարոն Կիրկիս, դուն երկա՜ր տարիներէ ի վեր կը ծառայես եկեղեցիին…:

– Այո, փառք Աստուծոյ:

– Երբուընէ՞:

– Monseigneur Խանամիրեանի ժամանակէն:

– Այսինքն քանի՞ տարիէ ի վեր մօտաւորապէս:

Հաշուելն ու ճշդելը քիչ մը դժուար կը թուի Կիրկիսի. «Տարին գիտեմ»:

Համբերող է Հիշամ. «Ո՞ր տարին»:

– 1935:

– Այսինքն քառասուն տարի: Քառասնամեակդ պիտի տօնե՞ն: Թերեւս տօնեցի՞ն: (Կը կատակեմ): Ծառայութիւնդ գնահատուած է ուրեմն եւ մեծ վստահութիւն կը վայելես:

– Քրիստոսի շնորհով:

– Եկեղեցիին դռները դուն կը բանաս ու կը գոցես: Առաւօտուն ե՞րբ կու գաս եկեղեցի:

– Եօթնուկէսին կու գամ:

– Կը բանաս դուռը եւ կը մտնես, կասկածելի բան մը չտեսա՞ր:

– Ինչո՞ւ կասկածէի որ կասկածելի բան մը կրնար ըլլալ: Ես կը մտնեմ եւ ուղղակի աջ կողմէն դէպի առաջնորդարանը տանող դուռը կ’երթամ ու կը բանամ ու սենեակս կ’երթամ, մաքրութեան պիտոյքները կ’առնեմ…:

– Ո՞ւր էիր երբ մոնսինեորը եկաւ քեզի:

– Խոհանոցն էի, գործի սկսելէս առաջ թեթեւ նախաճաշ մը կ’ընեմ:

– Ժամը քանի՞ էր:

– Ութը մէկ-երկու վայրկեան անց: Ժամացոյց կայ խոհանոցը, եթէ կը սիրես տեսնել, ուրիշ տեղեր ալ ժամացոյցներ կան, հոս ալ,- եւ պատի կլորակ ժամացոյցը կը մատնանշէ:

– Ի՞նչ ըսաւ մոնսինեորը:

– Իրար անցած էր: «Պարոն Մարտիրոսը-, ըսաւ,- հո՞ս անցուց գիշերը, եկեղեցիին մէ՞ջ»: Տարօրինակ թուեցաւ ըսածը: «Խոստովանութեան խցիկին մէջ է»: Ըսի՝ «Դուրս չ’ո՞ւզեր կոր ելլալ»: Ըսածս ալ տարօրինակ էր անշուշտ: «Եկո՛ւր», ըսաւ: Գացինք: Առաջին նայուածքով արդէն մեռած կը թուէր, եւ աչքերը բաց, բայց նորէն ալ, կարծես արթնցնելու համար «Պարոն Մարտիրոս, պարոն Մարտիրոս» ըսի եւ անշուշտ մեռած ըլլալուն չպատասխանեց, մատովս, ասա՛նկ, մշտեցի: Հակազդեցութիւն չկայ: Monseigneurը ըսաւ. «Տոքթոր Մահտեսեանը կանչենք:

– Տոքթոր Մահտեսեա՞ն:

– Տոքթոր Մահտեսեանը Monseigneurին անձնական բժիշկն է, ամբողջ հայութեան ալ բժիշկն է, ինծի ալ կը նայի, շատ ծառայասէր է, իսկական բժիշկ, մարդու չ’ուշանար: Monseigneurը ըսել կ’ուզէր՝ կանչէինք տոքթոր Մահտեսեանը, որ մահուան վկայականը գրէր, որպէսզի կարենայինք թաղելու արտօնութիւնն ստանալ: Բայց ըսի. «Monseigneur, նայէ՛, վիզին շուրջ շղթայի հետք կայ, թերեւս սպանուած է պարոն Մարտիրոսը»: «Սպանուա՞ծ: Աս ի՞նչ փորձանք է, Աստուած իմ: Ոստիկանութեան պէտք է լուր տանք: Ոստիկանութեան հեռաձայնէ՛», ըսաւ Monseigneurը: Իրականութիւնը կ’ուզէ՞ք, կարծեմ Monseigneurը կը կասկածի որ ե՛ս սպանած եմ պարոն Մարտիրոսը:

– Դուն սպանեցի՞ր:

– Ոչ անշուշտ: Վիճակիս նայէ:

– Պարոն Մարտիրոսը կռնակէն հարուածուած էր դանակով կամ նման սուր իրով:

– Աստուած իմ:

– Ինչո՞ւ կը կարծես որ մոնսինեորը կը կասկածի:

– Որովհետեւ սա վերջին շրջանին պարոն Մարտիրոսը կը յանդիմանէր զիս որ եկեղեցին լաւ չեմ մաքրեր կոր, փոշի՜ կայ: Ատոր համար ես մա՞րդ պիտի սպանեմ: Ըլլալի՞ք բան է: Հիմա դուք ալ պիտի կասկածիք, բայց արդէն պիտի կասկածէիք, ձեր գործն է կասկածիլ, որպէսզի յանցաւորը գտնէք:

– Մոնսինեորը կ’ըսէ որ դուն եկեղեցիին գինիէն երբեմն կ’օգտուէիր:

– Ա՞տ ալ ըսաւ: Ինչո՞ւ Monseigneur, ինչո՞ւ: Նպատակն է կասկած հրաւիրել վրաս:

– Բա՞ն մը կայ ձեր միջեւ:

– Բան մըն ալ չկայ: Ես իրմէ առաջ երկու Monseigneurներու ծառայած եմ: Տէրը թող ներէ՛ ինծի, Monseigneurը, հակառակ իր քարոզներուն, հակառակ ասոր-անոր իր տուած խրատներուն, չարութիւն մը ունի ներսը, եւ կարծեմ ինքնիրեն, առանց մարդու յայտնի ընելու, հաճոյք կը զգայ:

– Գիշերն ալ դուն կը կղպես եկեղեցիին դուռը:

– Այո:

– Մարդ չկա՞ր ներսը երէկ գիշեր:

– Չկար: Արդէն քիչ մարդ կու գայ քանի մը վայրկեան աղօթելու, կամ նստելու, հանգչելու կամ բանի մը մասին եկեղեցիին լռութեան ու հանդարտութեան մէջ մտածելու, մէկ-երկու մոմ ալ վառելու, մարդիկ կը սիրեն մոմ վառել, կու գան-կ’երթան, բայց իրենց վառած մոմերը կը մնան: Փա՛ստ է, իրենց համար ալ, որ եկած են, եղած են եկեղեցիին մէջ:

Մարդը կը փիլիսոփայէ կոր: Արդարեւ, եթէ քիչ մը մտածենք, կ’անդրադառնանք որ ամէն մարդ քիչ թէ շատ փիլիսոփայ է, գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար, ձգտումի աստիճանին վրայ կամ յաւակնութեան կատարին: Միտքէս գաղափար մը կ’անցնի ու կ’ըսեմ. «Եւ անշուշտ կը մտնես եկեղեցի, մոմերը մարելու համար»: Որովհետեւ եթէ մտած է մոմերը մարելու, թերեւս նշմարած ըլլայ խցիկին բաց ըլլալը: Հիշամ կը հասկնայ հարցումիս միտքը:

– Մոմերը չեն մարեր, պարո՛ն, մոմերը պէտք է մինչեւ վերջը վառին, խորհրդանշական զոհաբերում են մոմերը, կարելի չէ կէս ձգել զոհաբերումը, պէտք է մինչեւ վերջ կատարուի:

Այս նրբութեան անտեղեա՞կ է ուրեմն մեր լուսաւորչական եկեղեցիին ժամկոչը, որ կը սիրէ զոհաբերումներն ընդհատել եւ գրեթէ ողջ մոմերը պահարանին մէջ նետել: Ըլլալու է ուրի՛շ շահ:

– Եկեղեցիին լոյսերը վառա՞ծ կ’ըլլան,- կը հարցնէ հետաքննիչը:

– Ե՛ս կը վառեմ ու ե՛ս ալ կը մարեմ: Եկեղեցիին լոյսերուն բանալիները մուտքին աջ կողմն են: Ժամը հինգին երբ դուռը կը բանամ, լոյսերն ալ, ո՛չ ամէնը, կը վառեմ: Դուռը գոցելէս առաջ կը մարեմ լոյսերը:

– Ո՞չ ամէնը:

– Խորանի շրջանին լոյսերը: Խորանը պէտք է ճաճանչէ: Բայց Կիրակի ու տօնական օրերը բոլոր լոյսերը կը վառենք:

Այս տեղեկութիւնը կրնա՞յ յատկանշական ըլլալ:

Կը ստորագրէ Կիրկիս եւ մուրով կը կեղտոտին իր մատներն ալ:

– Եկեղեցին դուրսէն ու ներսէն պիտի գոցենք,- կ’ըսէ Հիշամ,- բանալիները հե՞տդ են: Բայց նախ՝ խոհանոց:

Միտքս էր ու պիտի յիշեցնէի: Հիշամ կը կանչէ պեխաւոր Մահմուտը, որ կ’ընկերանայ մեզի:

Խոհանոցն ալ շատ մաքուր ու կարգաւորեալ չէ: Մինչ Կիրկիս ձեռքերը կը լուայ, սպան կը բանայ գզրոցներ ու միոյն մէջ դգալ-դանակ-պատառաքաղի խառնուրդ է: Քանի մը դանակ կը հանէ ան ու կը հարցնէ Կիրկիսին. «Սպանութեան յարմար չե՞ն»:

«Թերեւս», կը պատասխանէ բազմամեայ ծառայողը: «Մարդկային մարմնի վրայ փորձած չեմ»: Ինքնավստահ կ’արտայայտուի:

«Ա՛ռ աս ամբողջ խուրձը՝ դգալ-դանակ-պատառաքաղ», կը հրահանգէ Հիշամ պեխաւորին: «Եւ ուրիշ ինչ որ նման գտնես»: Կը դառնայ Կիրկիսին. «Երթանք մենք պարոն Ժորժին: Պիտի վերադարձնենք, մի՛ վախնար: Մինչ այդ, ուրիշները պէտք է ճարես»:

***

Նստած էր ան գրասեղանին ետին ու հանդիպակաց պատէն կախուած Հռոմի պապին նկարը կը դիտէր: Ինչո՞ւ մտքէս կ’անցնի որ դիւանապետի պաշտօնը – եւ տիտղո՛սը – տուած է իրեն առանձնաշնորհեալի հանգամանք: Գործը ի՞ւղ քսած է իր հացին: 

Ինքնութեան ստուգումը նախ: Կը նկատեմ որ անձնաթուղթը ընտանեկան չէ: Ամուրի է Monsieur Georgeը:

Հետաքննիչը կը հարցնէ. «Ի՞նչ են ձեր պատասխանատուութիւնները այստեղ»:

– Ամէն ինչ:

– Այսի՞նքն:

– Հեռաձայներուն ես կը պատասխանեմ: Համայնքի անդամներուն խնդրանքներուն ես գոհացում կու տամ: Տարբեր առիթներով կատարուած նուիրատուութիւնները ես կը ստանամ եւ համապատասխան ստացագիր կը ստորագրեմ: Ակումբին գործերուն ալ կը հսկեմ: 

Դիւանապետը յայտնօրէն ջղագրգիռ վիճակի մէջ է: Սպանեալին մասին իր խօսելակերպը կարծես թէ մատնէ իր հակակրութիւնը: Հիշամ կը հետապնդէ այս թելը. «Պարոն Մարտիրոսը կը խառնուէ՞ր ձեր գործերուն»:

– Որո՞ւն չէր խառնուեր: Իր անտեղի նկատողութիւններով կը յոգնեցնէր Monseigneurն անգամ:

– Երէկ երեկոյեան եկեղեցի եկա՞ք:

– Ոչ, աշխատաժամերս իննէն երկու են:

– Աղօթելու համար:

– Առաւօտուն կ’աղօթեմ:

Աւարտեցաւ: Ստորագրութիւն եւ մատներու կեղտոտում: Պարոն Ժորժէն կը ստանանք Մարտիրոսեանի հասցէն: Հիշամ աչք մը կը նետէ թուղթին վրայ ու կը յայտնէ ինծի. «Հեռու չէ աստեղէն»: Նպատակը կանխելու համար է իմ կողմէ որեւէ առարկութիւն այսքանը բաւական նկատելու ու մեկնելու: Կ’ուղղուինք եկեղեցի: Պարպուած է: Հիշամ կը հրահանգէ նստավայրին կողմէն դուռը կղպել: Կիրկիս դուռը ներսէն կը կղպէ:

«Կարմիր մոմը», կը հրահանգէ Հիշամ: Մեզի մեր շուքին պէս ընկերացող ոստիկանը պարտականութիւն մըն ալ ունի եղեր: Թուղթ մը կը փակցուի չուանի մը վրայ, որուն մէկ ծայրը կայծհանի կրակով կակուղցած մոմով կը փակցուի դրան եւ միւս ծայրը, նոյն կերպով, դրան մօտ, պատին վրայ: Կնիք մը կը զարնուի հոս ու հոն: Դժուար է գիտնալ թէ ի՛նչ գրուած է, կամ գծուած: Բայց թուղթին վրայ, յստակօրէն, սեւ ու կարմիր, կարելի է կարդալ. «Ոճիրի վայր (բառացի թարգմանութիւնը՝ ոճիրի թատերաբեմ)․ Կարմիր մոմը բեկանողը ենթակայ է քրէական հարցապնդման ու բանտարկման»:

Կը հետաքրքրուիմ. «Որքա՞ն»:

– Վեց ամսուան:

– Արգելիչ պատիժ մը չէ:

«Չէ, բայց ի՞նչ ընենք այս է օրէնքը: 1954էն ի վեր չէ փոխուած: Տուգանք ալ կայ հետը, աւելի ծիծաղելի, յիսուն ոսկի»: Խօսքը կ’ուղղէ Կիրկիսի. «Դուրսի դուռն ալ», որ ակումբի կողմէն կ’առաջնորդէ մեզ դուրս:

– Պարոն Ժորժը ինչո՞ւ այդքան շատ նեղուած էր պարոն Մարտիրոսէն,- կը հարցնէ Հիշամ:

– Չէ՞ք նեղուիր եթէ մէկը ձեզ գողութեամբ ամբաստանէ,- կը պատասխանէ Կիրկիս: – Այո՜, մեռեալներուն բարեմասնութիւնները յիշեցէք, կ’ըսեն, բայց պարոն Մարտիրոսը ինքզինքին իրաւունք տուած էր քիթը ամէն բանի խառնելու: Հաշիւները կը նայի, մուտքի եւ ելքի միջեւ անհամաձայնութիւն կը տեսնէ եւ պարոն Ժորժը կ’ամբաստանէ գողութեամբ:

– Յետո՞յ: Հարցը ինչի՞ յանգեցաւ:

– Monseigneurը քննեց հարցը: Բան մը չկար կ’երեւի:

– Ե՞րբ էր ասիկա:

– Քանի մը շաբաթ առաջ:

Դուրսն ենք: Կիրկիս կը կղպէ փայտեայ մեծ դուռը: Կարմիր մոմի արարողութիւնը կը կրկնուի: Հիշամ մատը կը թափահարէ ու կը սաստէ. «Մտնել չկա՛յ»: Ու պահակ կանգնած ոստիկանին կը հրահանգէ եկողներու ըսել. «Ոճիր պատահած է», առանց մանրամասնելու: «Ժամը երեք-չորսին ուրիշ մը տեղդ կ’առնէ»:

Դէպի ոստիկանական ինքնաշարժը կ’ուղղուինք: Կ’ըսէ, կ’երեւի որեւէ առարկութիւն կանխելու համար. «Մասնակցութիւնդ անհրաժեշտ է եւ անվիճաբանելի` ոճրագործին յայտնաբերման մէջ: Հայերը եգիպտացի են, այո, բայց խաուակա են, արաբերէն ալ լաւ չեն գիտեր, եւ, երբ իրենց հաշուոյն է, աւելի ալ կրնան ձեւացնել, դուն պիտի շահիս զիրենք քու կողմդ: Գործերնիս միայն կնոջն ու զաւակին հետ պիտի չըլլայ, ուրիշներ ալ ստիպուած պէտք է հարցափորձենք, ազգականներ, բարեկամներ, մօտ ու հեռու ծանօթներ…»:

Կ’առարկեմ. «Ես հայ, անոնք հայ, պիտի խրտչին ինձմէ, դաւաճան պիտի համարեն»:

– Հապա ինչի՞ս ընկերաբանն ես: Ձեւերը պէտք է գիտնաս: Տեսականէն գործնականի անցնելու հրաշալի առիթ: Ու թերեւս դոկտորայի թէզիդ նիւթ հայթայթուի ու շնորհակալ ըլլաս ինծի եւ անպայման կու գամ պաշտպանողականիդ ներկայ գտնուելու:

Միտքս այդ մէկը չկար, բայց հաճելի է ինծի իմ կարծեցեալ խելացութիւնս գործի դնել եւ սպանողը յայտնաբերել:

Աննկատելիօրէն ներգրաւուեր եմ ոճրարկածին մէջ:

(Կը շարունակուի: Վաղը՝ 5 ՀԵՏԱՔՆՆՈՒԹԻՒՆ՝ ՍՊԱՆԵԱԼԻՆ ՏՈՒՆԸ)

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ (Ա․)

Հնձեց՝ ՏԻՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊՍ ՄԱՐՏԻԿԵԱՆ

Հայց․ Առաքելական Եկեղեցւոյ Ռումանիոյ եւ Պուլկարիոյ թեմի երկարամեայ առաջնորդ հոգելոյս Տ․ Տիրայր Արքեպիսկոպոս Մարտիկեանի (1930 – 2010) կողմէ հաւաքուած եւ ընթերցուած այս պատումներուն ձայնագրութիւնը մեզի տրամադրած է մեր աշխատակիցներէն Պօղոս Պոկտան։ Ձայնագրութեան գրաշարումը կատարեց  մեր այլ մէկ աշխատակիցը՝ Սեդա Թելեան։ Երկուքին կը յայտնենք մեր շնորհակալութիւնը։ Լեզուն արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի խառնուրդ էր․ նկատելով որ արեւմտահայերէնը աւելի ներկայ էր հոն, արեւելահայերէն սակաւ տարրերը արեւմտահայերէնի վերածեցինք։

ՀԱՅԵՐԷՆ BLOG

***
Մարդ մը իր աղջկան հարս պիտի տայ Ապարան: Վերջին պահուն, աղջկան խորհուրդ կու տայ եւ կ’ըսէ աղջիկին․ «Երբ հասնիս Ապարան, այդտեղ էշ բառը մի՛ գործածեր, շատ կը նեղանան»։
Աղջիկը կ’երթայ Ապարան, կ’ամուսնանայ եւ օր մը, պատուհանէն դուրս դիտած պահուն, կը տեսնէ, որ էշը կը մտնէ պարտէզը. կը կանչէ կեսուր մայրիկը եւ կ’ըսէ. «Մայրի՛կ, մայրի՛կ, ձերոնք պարտէզը մտան»:  

***
Ապարանի մէջ, անգամ մը օթօպիւսի կանգառը կը փոխեն։ Ապարանցիները կը շփոթին եւ իրենց տան տեղը չեն կրնար գտնել:

***
Անգամ մը կ’ըսեն, թէ Ապարանի գերեզմանատունը օդանաւ մը ինկաւ եւ կը սկսին այնտեղ փորել, հանել մեռելներ եւ ամիսներ շարունակ միշտ մեռել կը հանեն այդ գերեզմանատունէն:

***
Կարապետը տուն կը դառնայ ժամանակէն շատ կանուխ ու կը մտնէ ննջարան, կը տեսնէ կինը մերկ.
– Հռիփսիմէ՛, ինչո՞ւ մերկ ես։
– Չունիմ, ի՞նչ հագնիմ, դուն ինծի հագուստ չես գներ։
– Ինչպէ՞ս թէ չեմ գներ, պահարանը լեցուն է,- կ’ըսէ եւ որպէսզի ապացուցէ, Կարապետը կը բանայ պահարանը եւ կը սկսի համրել հագուստները. մէկ հագուստ, երկու հագուստ, երեք հագուստ, չորս հագուստ. յետոյ կ’ըսէ, «Բարեւ, Գրիգոր», հինգ հագուստ, տեսա՞ր,- եւ Կարապետը կ’երթայ գործի: Ճամբան յանկարծ կը յիշէ պատահարը, կու գայ, պահարանը կը բանայ, որ սպաննէ Գրիգորը, մէկէն կը տեսէ, որ Գրիգորը չկայ, ուրիշ մարդ կայ. «Վարդանի՛կ, ինչպէ՞ս ես», կ’ըսէ. «Այդ Գրիգորին ըսէ՛, եթէ զինք բռնեմ՝ իր մայրրը պիտի լացնեմ»:

***
Անգամ մըն ալ Ապարանը եւ Պրազիլիան ֆութպոլի մրցում ունին, եւ կը պատահի, որ պրազիլցիները հարուած պիտի տան դէպի դարպասը քսան մեթրէն եւ բոլոր ապարանցիները դէմքերնին դէպի դարպասը կը շարուին. իրաւարարը կու գայ, կ’ըսէ․ «Երեսնիդ դէպի գնդակը պէտք է ըլլայ, այդպէս է օրէնքը»: Ապարանցիները կը պատասխանեն եւ կ’ըսեն. «Միլիոնաւոր մարդիկ կօլը պիտի տեսնեն, մենք չտեսնե՞նք կօլը ինչպէ՛ս մտաւ մեր դարպասը»:

***
– Ուրեմն, Կարապետ, իմացայ, որ դուն կը պառկիս կնոջս հետ. այդ երբեք լաւ բան չէ։
– Այ մարդ, դուք շատ զարմանալի ընտանիք էք, Գրիգոր ջան, չեմ կրնար հասկնալ. դուն կ’ըսես՝ «լաւ չէ», բայց կինդ կ’ըսէ, որ շատ լաւ է:

***
Կարապետը եւ Գրիգորը գիւղին մէջ անասնաբուծարան կը բանան եւ ճիշդ առաջին օրը գիւղացին կը բերէ իր էշը եւ կ’ըսէ․
– Բժիշկ, իշուկս հիւանդ է։
– Ի՞նչ ունի։
– Ի՞նչ գիտնամ․ ոչ կ’ուտէ, ոչ ալ կը խմէ։
– Հիմա կը նայիմ։
Կարապետը կը բանայ իշուկին բերանը եւ կը կանչէ. «Գրիգոր, բարձրացո՛ւր իշուկին պոչը եւ նայիր. զիս կը տեսնե՞ս», երկու անգամ կը կրկնէ․ «Գրիգոր, զիս կը տեսնե՞ս». «Չեմ տեսներ», կ’ըսէ Գրիգորը: «Այդ ժամանակ, պարզ է,- կ’ըսէ Կարապետ,- իշուկը կապուած է»:

***
– Գրիգոր, ո՞ւր է լաւ բարեկամդ՝ Կարապետը:
– Ա՜խ, խեղճը բանտարկած են յիմարանոցը:
– Ինչո՞ւ համար․ ոչ մէկ բան ունէր:
– Զինք բռներ են սահմանին վրայ․ կ’ուզէր փախչիլ արտասահման եւ ինչո՞ւ համար յիմարանոցն է, պէտք էր զինք բանտ նետէին:
– Եղբայր ջան, խեղճը ուզեր է փախչիլ սովետական երկիր: 

***
Կարապետը եւ Գրիգորը ոսկերչական խանութի մը մէջ գործընկերներ են։ Երբ մահուան ժամը կու գայ Գրիգորին, ան կը կանչէ իր ընկերը.
– Կարապետ ջան, երկար տարիներ գործընկերներ էինք եւ մեր շահերը եւ վնասները հաւասար բաժնեցինք, բայց ես քեզի հանդէպ անկեղծ չէի. կը յիշե՞ս,  անգամ մը, կորսուած էր Հռիփսիմէի մատանին, դուն հաւատացիր, որ գողը առած է. կը խոստովանիմ, որ ես առի. կը ներե՞ս ինծի այս մեղքերս։
– Կը ներեմ,- կը պատասխանէ Կարապետը:
– Կը յիշե՞ս, անգամ մը այսինչ բանը պատահեցաւ, ես էի պատճառը. կը ներե՞ս ինծի այս բանն ալ։
– Կը ներեմ այդ ալ։
– Ունիմ մէկ յանցանք քեզի հանդէպ, կնոջդ սիրեկանը եղած եմ։ Կը ներե՞ս ինծի։
– Կը ներեմ քեզի արցունքոտ աչքերով,- պատասխանեց Կարապետը,- Գրիգոր ջան, ես ալ մեղք մը քեզի հանդէպ ունիմ, կը ներե՞ս ինծի։
– Կը ներեմ քեզի, ամբողջ սրտով կը ներեմ քեզի, բայց ի՞նչ է այս մեղքը:
– Ես քեզ թունաւորեցի:

***
– Տե՛ս, սպասարկող աղջիկը ինծի ժպտեցաւ ու անցաւ. ի՞նչ կը նշանակէ այդ, Գրիգոր ջան:
– Երբ բերէ հաշիւը, կը հասկնաս, թէ ինչ կը նշանակէ այդ․․․:

***
Սափրիչ Կարապետի խանութը կը մտնէ Գրիգոր եւ կ’ըսէ.
– Կարապետ ջան, ինչքա՞ն մարդ հերթի կը սպասեն։
– Երեք հոգի, Գրիգոր ջան։
Գրիգոր դուրս կ’ելլէ խանութէն. քանի մը օր յետոյ նորէն կու գայ Գրիգոր եւ կը հարցնէ.
– Կարապետ ջան, ինչքա՞ն մարդ կը սպասէ հերթի.
– Երկու հոգի:
Գրիգորը կ’ելլէ խանութէն դուրս: Երկու օր յետոյ կրկին կու գայ Գրիգոր եւ կը հարցնէ։
– Հինգ հոգի,- կը պատասխանէ Կարապետ:
Գրիգոր կրկին խանութէն կ’ելլէ:
– Հետաքրքրական մարդ է այս Գրիգորը, երբեք համբերութիւն չունի,- կ’ըսէ Կարապետ ու կը կանչէ իր աշկերտը. «Արամ ջան, գնա՛, տե՛ս ո՞ր սափրիչին  կ’երթայ Գրիգոր»։ Աշկերտը դուրս կ’ելլէ եւ քիչ յետոյ կը զեկուցէ.
– Վարպետ ջան, Գրիգորը ձեր տունը մտաւ:

***
Գրիգոր հիւանդը պառկած է հիւանդանոցը։ Կարապետ կ’երթայ այցելութեան եւ կը հարցնէ. 
– Գրիգոր ջան, կ’ուզէի՞ր ջրալի տանձ մը ուտել։
– Ա՜խ,- կ’ըսէ,- ապրիս դուն, Կարապետ ջան. ինծի տանձ բերած ես, ինծի տա՞նձ բերած ես։
– Ոչ, եղբայր, պարզապէս կը հարցնեմ:

***
Հրդեհ է, Կարապետին տունը կ’այրի։ Կարապետ դուրս կ’ելլէ, ներս կը մտնէ, դուրս կ’ելլէ. որեւէ բան չի հաներ տունէն, երբեմն ալ ջուր կը թափէ, բայց՝ անօգուտ․ տունը կ’այրի։
– Կարապետ, ի՞նչ պատահեր է, ի՞նչ կ’ընես,- կը հարցնէ Գրիգոր։
– Ոչինչ, եղբայր, երբեմն կը նայիմ տեսնելու, թէ զոքաչս նորմալ կ’այրի՞ թէ ոչ:

***
Կարապետը տնօրէն է գործարանի մը: Գրասենեակը կը մտնէ Գրիգոր։
– Կարապետ ջան, գլխաւոր ճարտարապետդ մահացեր է, ճի՞շդ է։
– Այո:
– Կրնա՞մ ես իր տեղը առնել:
– Կարելի է, ինչո՞ւ չէ:
– Յետոյ ի՞նչ:
– Գրիգոր ջան, հեռաձայնէ՛թաղման սպասարկութեան գրասենեակ:

***
Կարապետին դրացիները բոլորն ալ արձակուրդի կ’երթան արտասահման: Երբ կը վերադառնան, իրենց բարեկամները կը հրաւիրեն իրենց տուն եւ կը պատմեն իրենց այցելած վայրերուն մասին: Հռիփսիմէն, Կարապետին կինը կ’ըսէ.
– Մենք ալ երթանք արտասահման եւ վերադարձին հրաւիրենք մեր բարեկամները եւ պատմենք ինչ որ տեսանք:
Եւ Կարապետն ու Հռիփսիմէն ամիս մը արձակուրդի կ’ելլեն։ Երբ կը դառնան տուն, կը հրաւիրեն իրենց բարեկամները։ Կարապետը ամէն հարցումի կը պատասխանէ. 
– Շաբաթ մը Փարիզ մնացինք, շաբաթ մը Լոնտոն մնացինք, շաբաթ մը․․․,- դեռ խօսքը չվերջացուցած՝ դրացին կ’ըսէ.
– Կարապետ ջան, ահագին géographie ըրած էք։
Կարապետ կը պատասխանէ.
– Շաբաթ մըն ալ հոն մնացինք:

***
Կարապետը եւ Գրիգորը կէս գիշերին, լրիւ գինովցած, կը դառնան տուն: Կարապետը կանգ կ’առնէ ելեկտրական սիւնին առջեւ եւ կը զարնէ սիւնին: Կը սպասէ, կը սպասէ, բռունցքը կը բարձրացնէ եւ կը պոռայ.
– Հռիփսիմէ, բա՛ց։
– Ի՞նչ կ’ընես, Կարապետ ջան,- կ’ըսէ Գրիգոր:
– Չե՞ս տեսներ, Հռիփսիմէն չ’ուզեր ինծի դուռը բանալ, թերեւս տունը չէ:
– Ինչպէ՞ս չէ, չե՞ս տեսներ՝ ներսը լոյս է:

***
Գնորդը կը հարցնէ.
– Ձուկը թա՞րմ է:
Վաճառորդը.
– Թարմ է:
– Հապա ինչո՞ւ կռնակին վրայ կը լողայ:
– Որովհետեւ քնացած է:
Գնորդը կը կռանայ եւ հոտը կը քաշէ։
– Իսկ ինչո՞ւ այսպիսի գէշ հոտ կ’արձակէ:
– Մտիկ ըրէ՛ք, եղբայր ջան, դուք քնացած ժամանակ կը տիրապետէ՞ք ձեր գործողութիւններուն:

***
Վանեցին սայլով տուն կը վերադառնայ: Ընդառաջ կու գայ դրացին։
– Պօղո՛ս, ի՞նչ է պատահած սայլիդ:
– Վասա՛կ, ինչո՞ւ շշուկով կը խօսիս:
– Որ ձին չլսէ:

***
Ռատիօ Երեւանին կը հարցնեն.
– Ո՞րն է տարբերութիւնը կովուն եւ միլիցիային:
Ռատիօ Երեւանի պատասխանը. 
– Կովը երբ կուշտ է, դաշտէն կու գայ կը կենայ ճամբուն վրայ, իսկ միլիցան՝ հակառակը․ երբ անօթի է, կու գայ կը կենայ ճանապարհին վրայ:

***
Ապարանցի զինուորը երկու նամակ կը գրէ տուն՝ հետեւեալ հասցէին. «Ապարան պըլ խէյր, ստանայ իմ հէր, կարդայ Աբօն, լսեն ճճեր»:
Երկրորդ նամակի հասցէն Ապարանցիին. «Ապարան, Բաշ Ապարան, գիւղ՝ մեր գիւղ, տուն՝ մեր տուն»:

***
Ապարանցին բանակէն նկարը կը ղրկէ իշու վրայ նստած եւ կը գրէ.
– Մայրիկ ջան, տակինն է էշը:

***
Պառաւ կին մը փողոցին մէջ կանաչեղէն կը ծախէ, եւ երիտասարդ մը ամէն օր, երբ կը հարցնէ՝ «Մայրիկ ջան, կանաչին ի՞նչ կ’արժէ», կ’ըսէ՝ «Քսան կոպեկ». ան կը ձգէ քսան կոպեկը եւ կը շարունակէ իր ճամբան:
Այսպէս շաբաթներ շարունակելէ յետոյ, օր մըն ալ առանց հարցնելու, թէ կանաչեղէնը ի՞նչ կ’արժէ, երիտասարդը քսան կոպեկը կը դնէ պառաւին ձեռքը եւ կը շարունակէ ճամբան. պառաւը ետեւէն կը պոռայ եւ կ’ըսէ.
– Երիտասարդ ջան, այսօրուընէ կանաչեղէնը երեսուն կոպեկ է:

Շարն․ Ա․

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԲԱԿՈՒՐ ԶՈՒԼԱԼԵԱՆԻ ՈՃՐԱՐԿԱԾՆԵՐԸ (Գ․)

ԲԱՐԵՊԱՇՏ ԿԱՏԱԿԱԾՈՒԻՆ ՈՃՐԱՐԿԱԾԸ

ԲԱԿՈՒՐ ԶՈՒԼԱԼԵԱՆ

3

ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆԸ

Աջ կողմի դռնէն կը մտնենք եւ նրբանցքին մէջ ծառան հաւանաբար մեզի կը սպասէր ու կը բարեւէ պարոն Ժորժին, որ կ’ըսէ. «Պարոնները Monseigneurին առաջնորդէ»: Ու, դառնալով մեզի. «Ձեր տրամադրութեան տակն եմ գրասենեակիս մէջ»: Ու նրբանցքն ի վեր երթալով դուռ մը կը բանայ ու կը մտնէ, մինչ ծառան ալ (դատելով հագած ժողովրդական պարեգօտէն) ուրիշ դուռ մը կը բանայ․

– Հրամեցէ՛ք:

Ընդարձակ սենեակ մըն է, պատերուն երջանիկներու եւ գերերջանիկներու նկարներ:

– Monseigneurը հիմա կ’իջնէ,- ու կ’երթայ կանչելու:

– Ո՞ւր նստինք,- կ’ըսէ Հիշամ: Մեծ, քառանկիւն սեղանին շուրջ աթոռներ կան, բայց սենեակին շուրջբոլորը զետեղուած թիկնաթոռները նախընտրելի կը թուին: Վայրը ժողովասրահ ու հիւրասրահ կը թուի միանգամայն: Ես նայուածքս կ’ուղղեմ նկարներուն ու կը պտտիմ: Հիշամն ալ կը միանայ ինծի: Իսկ ոստիկանը աթոռ մը կը քաշէ ու կը նստի եւ տետրին էջերը դարձնելով կը յանգի դատարկի մը ու բաներ մը կը գրէ, կ’ենթադրեմ՝ թուական ու ժամ ու հարցաքննողի անուն:

Հիշամ. «Կը ճանչնա՞ս»:

Գիտէ որ՝ ո՛չ: Զինք հետաքրքրող նիւթին կ’անցնի. «Ի՞նչ է այս խոստովանանքի հարցը»: Կ’արդարացնէ հարցումը. «Կրնայ կարեւոր ըլլալ ոճիրին պարագաները բացայայտելու տեսակէտէն»: Աւելի կ’ուզէ հանգստացնել զիս. «Մենք ալ ունինք միջնորդութեան այս հարցը: Հարիւրաւոր, հազարաւո՛ր թերեւս, գերեզմանները կան Աստուծոյ Փոխանորդներու, շատ անգամ՝ մզկիթներու մէջ: Մարդիկ կ’երթան եւ իրենց խնդիրներուն լուծում կը փնտռեն անոնց միջոցաւ»:

– Ա՛յդ ալ ունին ղպտիները, տեղացի օրթոտոքս քրիստոնեաները: Ունին սուրբեր, որոնց ընդհանրապէս եկեղեցիներու կամ վանքերու մէջ գտնուող գերեզմանները կ’այցելեն ու կը հայցեն օգնութիւն ու փրկութիւն: Հայ կաթոլիկներն ալ ունին սուրբեր, բայց մանաւանդ սրբուհիներ, սէր ունին մանաւանդ սրբուհիներու, այս եկեղեցին ալ սրբուհիի անունով է, Սենթ Թերեզ, Սրբուհի Թերեզա, կը դիմեն անոնց, բայց գերեզման այցելելու հարկը կամ պարտադրանքը չկայ:

– Սիրելիս, զիս հետաքրքրողը խոստովանանքի հարցն է: Եւ ոչ՝ կրօնքի մարդուն կողմէ խոստովանողին մեղքերուն ներման հարցը: Ի՞նչ կը խոստովանի անձը, կը խոստովանի ամէն ամէ՞ն ինչ, բաներ կան որ մարդս իր ամբողջ կեանքին ընթացքին գաղտնի կը պահէ:

– Չեմ գիտեր ինչ կը խոստովանին:

– Բաներ մը պէտք է գիտնաս: Գիտնալու ես, թէ կրօնքի մարդը ի՛նչ կը սպասէ լսել եւ դուն ալ չես ուզեր բոլորովին յուսախաբ ընել զինք:

– Ես կաթոլիկ չեմ, ես օրթոտոքս եմ:

– Խոստովանանքը կաթոլիկներո՞ւ յատուկ է միայն:

– Ո՜չ, մենք ալ ունինք, բայց մերինը տարբեր է: Խոստովանիլ փափաքողները կու գան կը կանգնին կրօնքի մարդուն առջեւ եւ ան մարդկայնօրէն կարելի ու անկարելի՛, մտքէ անցած ու չանցա՛ծ մեղքերը կը նշէ եւ մեղքերու իւրաքանչիւր խումբէ ետք հաւատացեալները կը գոչեն՝ «Մեղա՜յ Աստուծոյ», եւ կրօնքի մարդը կ’ըսէ․ «Աստուած թողութիւն շնորհեսցէ:

– Ասանկ մարդիկ իրենց չգործած մեղքերուն համար թողութիւն կը խնդրեն:

– Այո:

– Եւ իրենց իսկապէս գործած մեղքերն ալ կը պահեն գաղտնի:

– Ճի՛շդ:

Կարծես խոստովանանքի քննարկումը աւարտէր պէտք է, որպէսզի Ճոռոմեան եպիսկոպոսը յայտնուէր: Ծերացած է ու ծիւրած, ու գաւազանի օգնութեամբ կը քալէ, աւելի ճիշդ է ըսել՝ կը քաշկռտէ ոտքերը: Հիշամ քաղաքավարօրէն կը փութայ ընդառաջել ու ձեռքի սեղմումով բարեւել ու ներկայացնել ինքզինքը. «Նաքիպ Հիշամ»: Բայց եպիսկոպոսին նայուածքը ուղղուեր է ինծի: Մարմինը թմրած, թմթռկած կրնայ ըլլալ, բայց միտքը արթուն է, եւ ինձմէ չ’ուզեր գիտնալ, այլ կը հարցնէ Հիշամին. «Եւ պարո՞նը»: Հիշամ միամիտ կը ձեւանայ. «Պարոնը դոկտոր Բակուրն է»: 

Եպիսկոպոսը. «Այո, գիտեմ, Բակուր Զուլալեան: Բայց ան հոս է…»:

Հիշամ. «Դասընկեր եղած ենք Saint George’s College: Պատահմամբ հանդիպեցանք եւ փափաքեցանք օրն իրարու հետ անցընել: Բայց եթէ Monseigneurը յարմար չի նկատեր իր ներկայութիւնը…»: Անխուսափելիօրէն «Մոնսինեոր» կը հնչէ:

Եպիսկոպոսը կ’ընկրկի. «Հրամեցէ՛ք: Պարոն Բակուրը ես կը ճանչնամ, շատե՛ր կը ճանչնան, ես պիտի փափաքէի որ այս դժբախտ պատահարը մնար կարելի եղածին չափ նեղ շրջանակի մէջ, տարաձայնութիւններու դուռ չբանար, եւ եկեղեցին որեւէ կերպով վարկաբեկելու համար չգործածուէր»:

Իբրեւ թէ կը բողոքեմ. «Անկարելի է որ նման բան ընեմ»:

– Ձայնասփիւռի հաղորդավար էք, հետս հարցազրոյց ալ ըրած:

Լրջօրէն կը յայտարարեմ. «Հայկական Ժամի անձնակազմը ունի իր բարոյական սկզբունքները»: Եգիպտացի Հիշամին ալ հաշիւն ընելով կարծես, կը շարունակեմ. «Ոչ ալ ձայնասփիւռի տնօրէնութիւնը կրնայ արտօնել նման բան»:

Ներկայութեանս հարցը կը թուի լուծուած: Եպիսկոպոսը կը նստի ու կը հրաւիրէ նստիլ: Հիշամ անոր աջ կողմի թիկնաթոռը կ’ընտրէ, ես թիկնաթոռ մը անդին կը նստիմ, որպէս գրաւական բարեմտութեան: 

– Մենք ձեր խօսքերը գրի պիտի առնենք ու դուք պիտի ստորագրէք: Սովորական ընթացակարգ է,- կ’ըսէ Հիշամ:

– Կատարեցէ՛ք ձեր պարտականութիւնը: Անձնաթուղթս պիտի ուզէք:

– Արձանագրէ, Ալի:

Ոստիկանը կու գայ ու կ’առնէ, կ’երթայ ու կը գրանցէ, ետ կը բերէ ու կը յանձնէ:

– Չեմ ուզեր յոգնեցնել ձեզ,- կ’ըսէ Հիշամ: – Դուք պատմեցէք:

– Ինչպէ՞ս յայտնաբերեցի: Առաւօտուն եկեղեցի մտայ աղօթելու եւ նշմարեցի որ խոստովանանքի խցիկին դուռը բաց մնացած էր, ոչ ամբողջովին, քիչ մը: Գացի գոցելու, եւ տեսայ… կօշիկ մը: Բացի դուռը ու տեսայ՝ մեր Մարտիրոս Մարտիրոսեանն է: Ինչո՞ւ պիտի մտնար հոն եւ ինչո՞ւ պիտի քնանար: Բայց մտքէս ալ անցաւ՝ մեռած չըլլայ: «Մարտիրոս, Մարտիրոս» կանչեցի, բայց աւելին չհամարձակեցայ ընել, գացի եւ Կիրկիսը բերի: Թեթեւ մը մշտեց ան ալ, բայց անշուշտ ապարդիւն: Ըսի. «Տոքթոր Մահտեսեանին լուր տանք»: Բայց Կիրկիս ուշադրութիւնս հրաւիրեց բարակ շղթայի մը ձգած խոր հետքերուն՝ պարոն Մարտիրոսի վիզին շուրջ: Ըսի. «Պէտք է ոստիկանութեան լուր տանք»: Ինչ փորձանք է ասիկա, պէ՞տք է պատահեր:

– Սկիհը ծածկող կտաւը ի՞նչ կը կոչուի,- կը հարցնեմ, եւ հետաքննիչը ինծի կը նայի, «ասոր ատե՞նն է հիմա»ի իմաստով:

– Purificatorium,- կը պատասխանէ Monseigneurն ուղղակի, կարծես ուրախ որ եկեղեցական մէկ մանրամասնութեամբ հետաքրքրուող եղաւ: Բայց ափսոսանքով կը շարունակէ.

– Եկեղեցական ծառայութեան վերջին օրերս խաղաղ չէի՞ն կրնար անցնիլ: Խորհուրդ մարդկանց, կամք Աստուծոյ:

Հիշամ. «Ձեր եկեղեցական ծառայութիւնը մօտ է իր աւարտի՞ն»: 

– Ինչպէս կը տեսնէք՝ ծերացած եմ, տկարացած: Վանք պիտի քաշուիմ: Բայց կը սպասեմ որ փոխարինող մը որոշուի եւ գայ պատասխանատուութիւնն ստանձնէ:

Հիշամ. «Սպանեալին քով գինիի շիշ մը գտնուեցաւ, «Օմար Խայեամ», կէս մը կամ աւելի դատարկուած: Կրնա՞յ եկեղեցիինն ըլլալ»:

Տեղեկութիւնը կը զարմացնէ եպիսկոպոսը․ «Մենք երկու շիշ կ’ունենանք միշտ…»:

– Կը պատահի՞ որ գինին պակսի, ըսել կ’ուզեմ՝ առանց ձեր գիտութեան:

Եպիսկոպոսը չկամ է պատասխանելու․ «Կը պատահի որ քիչ մը պակսի, այո»:

– Ո՞վ կը կարծէք որ ըլլայ գինիէն քիչ-քիչ օգտուողը:

Եպիսկոպոսը դարձեալ վերապահօրէն կը լռէ: Հիշամ կը յուշէ. «Ծառա՞ն»:

Եւ կարծես եպիսկոպոսը պարտաւոր կը համարէ ինքզինք դրական արտայայտուիլ անոր մասին. «Կիրկիսը հի՜ն ժամանակներէ հոս է, ինձմէ առաջ երկու եպիսկոպոսի ծառայած է: Ճաշս ալ ինք կը պատրաստէ: Եւ ամէն ինչ: Այո, ծերացաւ ինք ալ: Առաջուան ուժն ու պատրաստակամութիւնը չունի: Կը տեսնէք փոշին»:

Հիշամ. «Աս ամբողջ վայրը ի՞նք կը մաքրէ»:

– Ուրբաթ օրերը երկու կիներ կու գան: Անոնք է որ կը լուան, կը սրբեն, բայց փոշին միշտ պէտք է առնուի:

– Ուրիշ աշխատողներ չկա՞ն։

– Կայ դիւանապետ: Monsieur Georgeը: Անիկա մինչեւ ժամը երկու հոս է, ակումբին ընթացիկ գործերը կը կարգադրէ, համայնքին կը ծառայէ, հեռաձայններու կը պատասխանէ: Արձակուրդ է Կիրակի:

– Մարտիրոս, Մարտիրոս է ըսիք անունը, չէ՞:

– Մարտիրոս Մարտիրոսեան: Քիչ մը տարօրինակ անուններ են: Կիրկիս, Ժորժ՝ կը հասկնամ:

– Մարտիրոս կը նշանակէ նահատակ, շահիտ,- կ’ըսէ եպիսկոպոսը, ոչ միայն լուսաբանելու մտքով, այլ կարծես նեղուած:

Հիշամ կը փութայ դարմանել կենցաղավարական իր գայթը. «Հաւանաբար ձեզի ալ մե՛ր անուններէն ոմանք տարօրինակ ու դժուար կը թուին, չէ՞: Պարոն Մարտիրոսը երէկ երեկոյ կամ գիշեր սպանուած է: Եկեղեցին բա՞ց է միշտ»:

– Եկեղեցին բաց է առաւօտեան ժամը ութէն մինչեւ կէսօր, եւ ապա ժամը երեկոյեան հինգէն մինչեւ ժամը ութ:

– Եւ դուք ներկայ կ’ըլլաք: 

– Ոչ, եկողները կու գան առանձին աղօթելու, մոմ վառելու, խնդրանքներ բարձրացնելու Աստուծոյ: Կիրակի օր, եւ տօներու, ժողովուրդը կու գայ պատարագին մասնակցելու եւ եկեղեցին ամբողջ օրը բաց կը մնայ:

– Իսկ խոստովանանքը, խոստովանանքը ե՞րբ տեղի կ’ունենայ:

– Իբրեւ կանոն կամ սովորոյթ, Կիրակի օրերը, պատարագէն առաջ: Բայց եկեղեցին բաց եղած ժամանակ կարելի է խոստովանիլ, պայմանաւ որ հեռաձայնով փափաք յայտնուի ու ժամը որոշուի:

– Խոստովանանք կա՞ր երէկ:

– Ոչ: Քիչ կը պատահի:

– Երէկ ուրեմն ժամը ութին եկեղեցին գոցեցիք:

– Այո: Կիրկիսը կը գոցէ:

– Պէտք չէ՞ նշմարած ըլլար խոստովանանքի խցիկին բաց դուռը:

– Դուրսէն կը գոցէ եկեղեցիին դուռը, ներս չի մտներ:

– Վստահ պէտք չէ՞ ըլլաք որ մարդ չկայ ներսը, չբանտարկելու համար:

– Կը տեսնէ որ պարապ է եկեղեցին: Եթէ պատահի որ մէկ-երկու հոգի ըլլայ, դուրս կը հրաւիրէ:

– Առանձի՞ն կ’ապրի պարոն Մարտիրոսը:

– Ոչ, ընտանիք ունի, կին ու զաւակ: Պիտի հարցնէք, որ չէի՞ն մտահոգուեր երբ երէկ գիշեր տուն չէր վերադառնար: Այո, կէսգիշերին տիկին Մարտիրոսեանը հեռաձայնեց, իրար անցած էր, հարցուց՝ Մարտիրոսը ձեր քո՞վն է, եկեղեցի՞ն է: Եւ պնդեց որ երթամ եւ ստուգեմ: Անհեթեթ էր անշուշտ որ եկեղեցիին մէջ ըլլար: Բայց իջայ, ներսի դուռը բացի ու սեմէն նայեցայ, մարդ-մարդասանք չկար…:

– Վառած լո՞յս կ’ըլլայ:

– Ոչ: Մութ էր անշուշտ, բայց ոչ՝ խաւար, պատուհաններէն փողոցի լոյսերը քիչ մը կը թափանցեն: Վստահ էի որ մարդ պիտի չըլլայ, աւելորդ համարեցի լոյսերը վառել եւ ստուգել…:

– Ո՞ւր են բանալիները:

– Այստեղ, նրբանցքին մէջ: Եկեղեցիին մուտքին ալ կան, աջ կողմը:

– Մարդ չտեսաք ուրեմն:

– Ոչ: Տեղեկացուցի տիկնոջ, հանգստացուցիչ բառեր ալ արտասանելով, եւ ըսելով որ եթէ մինչեւ առաւօտ վերադարձած չըլլար՝ պիտի պատուիրէի դիւանապետին զայն գտնելու համար հարկ եղածը կատարելու: Բայց առտուն…:

– Ի՞նչ տեսակ մարդ է պարոն Մարտիրոսը: Խոստովանելու կու գար անշուշտ:

– Կու գար:

Անզիջողի շեշտով կը շարունակէ. «Խոստովանուածը գաղտնի կը մնայ միջեւ խոստովանողին եւ իր հոգեւոր հօր»:

Հիշամ. «Ձեր կրօնքն ունիք ու մեր կրօնքն ունիք»: Պէտք եղած ատեն Քորանէն կը մէջբերէ: «Բայց եթէ խոստովանուածը քրէական բնոյթ ունենայ, ոճի՜ր ըլլայ, սպանութի՛ւն»:

Եպիսկոպոսը յարմար կը դատէ օրէնքին առջեւ խոնարհել կրօնականի իր գլուխը․ «Այդ պարագային հարկ կը նկատեմ հնազանդիլ օրէնքին: Բայց չէ պատահած: Ու չեմ կարծեր որ պատահի: Ու չեմ ալ կարծեր որ ոեւէ անձ յարմար նկատէ ոճի՜ր մը կատարած ըլլալը խոստովանիլ»: Եւ անսպասելի, անհարկի ալ կ’աւելցնէ. «Մեր եկեղեցիին հաւատացեալները շատ-շատ շնացողներ են»: Ժպտուն է, յայտնի է թէ հաճոյք կը զգայ նման պատմութիւններ ունկնդրելով, եւ ո՞ր մէկն արդեօք յիշեց հիմա:

– Ուրեմն, եթէ մէկը գայ եւ խոստովանի պարոն Մարտիրոսն սպանած ըլլալը…

– Պիտի հաղորդեմ, անկասկա՛ծ:

– Ի՞նչ տեսակ մարդ էր պարոն Մարտիրոսը, առանց իր խոստովանածները յայտնելու:

Եպիսկոպոսը կը հանգստանայ. «Օ, շատ բարեպաշտ: Պատարագներուն ներկայ գտնուող միշտ: Նուիրատուութիւններ ալ ընող»:

– Թերութիւններ ունենալու է…: Թերութիւններ ո՞վ չունի…:

Եպիսկոպոսը չ’ուզեր օգնութիւն զլանալ. «Քիչ մը թուլբերան է, ասկէ-անկէ խօսք կը տանի կը բերէ: Մարդ պէտք է զգոյշ ըլլայ թէ ի՛նչ կ’ըսէ իրեն կամ իր ներկայութեան»:

– Ուրիշ թերութիւններ չկա՞ն:

– Չեմ գիտեր, թէ թերութի՞ւն պէտք է համարել: Կիրկիսէն կը դժգոհի ու կը յանդիմանէ ալ զայն, եկեղեցին հարկ եղած մաքրութեամբ չգտնելով: Բայց ասիկա բարեպաշտի նախանձախնդրութիւնն է:

– Պարոն Մարտիրոսին վրայ, գիրկը, հարիւր ոսկինոց մը կար…:

– Հարիւր ոսկինո՞ց մը…:

– Այո, չէի՞ք տեսած:

– Ոչ:

– Կիրկի՞սն ալ չտեսաւ:

– Եթէ տեսնէր, պիտի ըսէր հաւանաբար:

– Զարմանալի է, չէ՞… հարիւրնոցի մը ներկայութիւնը սպանեալին գիրկը: Դրամապանակը գրեթէ դատարկ էր:

Եպիսկոպոսը լուռ է, մտացիր:

– Որեւէ բացատրութի՞ւն: Կրնա՞յ իմաստ մը ունենալ,- կը հետապնդէ Հիշամ:

Եպիսկոպոսը գլուխը կը շարժէ: Բացասակա՞ն է, թէ բան մը կ’երթայ-կու գայ մտքին մէջ: Կ’ըսէ. «Որեւէ պատճառ չեմ կրնար առաջարկել: Բայց տարօրինակ զուգադիպութեամբ քանի մը օր առաջ նուիրատուփին մէջ հարիւրնոց մը կար»:

– Քի՞չ կը պատահի:

– Չէր պատահած: Յիսուն ղրուշնոցներ կ’ըլլան, մէկ ոսկինոցներ, հազուադէպ հինգ ոսկինոցներ: Ասոնք իբրեւ թէ գործածուած մոմերու փոխարժէքն են: Այս կամ այն առիթով բո՛ւն նուիրատուութիւնները դիւանապետին կը յանձնուին, փոխան պաշտօնական ստացագրի:

Հիշամ կը դառնայ ինծի. «Հարիւր ոսկինոցին առեղծուածը»: Յետոյ, եպիսկոպոսին. «Ընտանիքը տեղեկացա՞ւ»:

– Ոչ տակաւին:

– Շատ կը խնդրեմ որ դուք տեղեկացնէք:

Եպիսկոպոսն անհանգիստ է քիչ մը. «Հո՞ս կանչեմ»:

– Ոչ, հեռաձայնով: Եւ խնդրեմ, ըսէք, որ ոստիկանութիւնը պիտի այցելէ իրենց: Ունի՞ք հասցէն:

– Դիւանապետը ունի: Կը հրահանգեմ որ տայ ձեզի: Բայց կը խնդրեմ, որ նկատի ունենաք, որ պարոն Մարտիրոսի տղան… Գառնիկը… պիտի տեսնէք… պէտք է մեղմ խօսքով մօտենալ իրեն, տիկին Մարտիրոսեանին ալ յայտնելը դժուար պիտի ըլլայ, եւ չեմ գիտեր տիկին Քրիսթինը – տիկին Մարտիրոսեանը – ինչպէ՞ս պիտի լուրը հաղորդէ տղուն, որ, թէեւ ոեւէ մահկանացուի նման մեղաւոր, ունի ներքին լոյսով ճաճանչող հոգի:

– Կու գայ խոստովանելո՞ւ:

– Ոչ, ես կ’երթամ իրեն, ամիսը անգամ մը անպայման, ինք չ’իջներ տունէն: Ի՞նչ մեղք կրնայ գործել խեղճը: Երբ այդպէս կը ծնէր, պարոն Մարտիրոսը զայն կը մկրտէր Գառնիկ: Գիտէք, Գառն Աստուծոն Քրիստոսն է, եւ ինչպէս որ Ան եկաւ մարդկութեան մեղքերը քաւելու, իր զաւակն ալ եկաւ իրենց – հօր ու մօր – մեղքերը քաւելու:

– Ի՞նչ մեղքեր,- կարծես ցրուած վիճակէ կը սթափի հետաքննիչը:

– Մասնաւոր մեղքերու մասին չէ խօսքը: Մարդս մեղաւոր է, չէ՞: Պատմեցի ասիկա, ցոյց տալու համար որ որքան բարեպաշտ էր պարոն Մարտիրոսը:

– Կը հասկնամ: Շնորհակալութիւն, մոնսինեոր: Հրամեցէ՛ք ու ստորագրեցէ՛ք: Անարգական մի՛ համարէք, բայց ստիպուած ենք ձեր եւ ամէնուն մատնահետքերը առնել: Պարզապէս զանազանելու համար զանոնք ուրիշ մատնահետքերէ, որոնք ոճրագործինը կրնան ըլլալ:

Եպիսկոպոսն ինչպէ՞ս առարկէ: Ոստիկանը պայուսակէն կը հանէ հարթ տփիկ մը ու կը բանայ զայն: Եպիսկոպոսին մատները մէկ-մէկ կը կեղտոտին սեւ մուրով – ուրիշ ի՞նչ բառ գործածեմ – ու կը դրոշմուին իր ստորագրութեանը տակ: 

– Շնորհակալութիւն, մոնսինեոր: Կիրկիսին բաներ մը հարցնենք:

«Մոնսինեոր»ը հաւատացեալի շեշտով է: Կը շարունակէ. «Մենք ստիպուած պիտի ըլլանք եկեղեցին գոցել ու մուտքը արգիլել: Ատկէ փախուստ չկայ ու արտօնելը իրաւասութենէս դուրս է եւ դատախազութեան կ’իյնայ, ու թերեւս շրջանի օգնական դատախազը գայ: Ըսեմ նաեւ, որ դիակը պիտի փոխադրուի դիազննարան եւ հերձման պիտի ենթարկուի: Շատ շնորհակալ եմ եւ ներողութիւն կը խնդրեմ նեղութիւն պատճառած ըլլալուս համար, բայց գործս է, պարտաւորուած եմ կատարել ու կը յուսամ յանցագործը շուտով յայտնաբերել: Շատ շնորհակալ եմ: Հիմա նայինք Կիրկիսը ի՞նչ ունի ըսելիք»:

Բայց դռնէն պեխաւոր Հասանը ուշադրութիւն կ’ուզէ գրաւել: Հիշամ կ’երթայ անոր եւ, քանի մը բառ լսելէ ետք, կը վերադառնայ ու կը խնդրէ մատները թաշկինակով մաքրել փորձող եպիսկոպոսէն հրամել իրեն հետ:

Ետ՝ եկեղեցի: Ուրիշ երկու անձեր ալ կան: Կը տեսնենք որ պարոն Մարտիրոսը, իր կարծրացած վիճակով, քովնտի, զետեղեր են անուաւոր պատգարակի մը վրայ: Հիշամ կը հրաւիրէ մօտենալ: Սպանեալին կռնակը ճեղք մը կայ, թաթախուած ալ պիտի ըլլայ արիւնով:

«Անկարելի է որ նշմարէինք իր նստած վիճակին մէջ», կ’ըսէ անպեխ Հասանը: «Դանակով կամ նման սուր իրով հարուածուած պէտք է որ ըլլայ: Հագածները ծծած են արիւնը, դուրս ցայտած չէ ու հետք ձգած գետինը: Բայց ներսը – խցիկը կը մատնանշէ – արատաւորուած է»:

«Եւ կտաւին վրայի չորցած արիւնն ալ հաւանաբար սպանեալին արիւնն է: Սպանողը դանակը ատով սրբած է,- կը նկատէ Հիշամ, ու կը շարունակէ․- խեղդամահ չէ եղած ուրեմն, այլ դաշունահար: Անշուշտ դիահերձումը պէտք է հաստատէ: Տարէ՛ք, արդիւնքը, ամէն ինչի, խնդրեմ, վաղն իսկ պատրաստ ըլլայ, առաւօտեան սուրճիս հետ կ’ուզեմ կարդալ»: Կը դառնայ ինծի. «Նոր կարծի՞ք»:

– Ոճրագործը ինչո՞ւ դաշոյնը հետը կը տանի եւ մանեակը կը ձգէ հոս:

(Կը շարունակուի: Վաղը՝ 4 Ե՛ՒՍ ԿԱՍԿԱԾԵԼԻՆԵՐ)

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԼՈՅՍ ՏԵՍԱՒ ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆԻ «ՈՍՏԱՅՆ 15 – ԶՐՈՒՑԱՊԱՏՈՒՄ» ՀԱՏՈՐԸ

Վրէժ-Արմէն առցանց հրապարակեց իր նոր հատորը՝ «Ոստայն 15 – Զրուցապատում», որ կը բաղկանայ աւելի քան կէս դարու ընթացքին իր ունեցած բազմաթիւ հարցազրոյցներէն ընտրուած փունջէ մը, թիւով 72, օրին հրատարակուած «Յուսաբեր»ի, «Հայրենիք»ի, «Բագին»ի, «Դրօշակ»ի ու մանաւանդ «Հորիզոն»ի մէջ։ Հատորը ձօնուած է հարցազրոյցներու մեծ վարպետին՝ Կարօ Փօլատեանի յիշատակին։

Իր ներածականին մէջ հեղինակը կը նշէ, թէ «Ի տարբերութիւն այլ նման հաւաքածոներու, այստեղ չեն տրուած հարցազրոյցները ամբողջութեամբ, ոչ ալ յաջորդաբար զետեղուած են զրուցակիցի մը ընտրուած բոլոր պատասխանները, այլ զանազան անձերու ըսածները համախմբուած են տուեալ հարցադրումի մը շուրջ։ Այսպէս գոյացած են 17 գլուխներ՝ բաժնուած 6 “սեղաններու”։ Անշուշտ նոյն զրուցակիցները կ՚երեւին մէկէ աւելի գլուխներու մէջ, մէկէ աւելի սեղաններու շուրջ»։

Զրուցակիցներուն մէջ կը հանդիպինք Արամ Հայկազի, Մինաս Թէօլէօլեանի, Վահէ Օշականի, Վահագն Տատրեանի, Սիլվա Կապուտիկեանի, Աշոտ Զօրեանի, Բիւզանդ Կոճամանեանի, ինչպէս նաեւ աւելի ժամանակակից Ռուբէն Յովսէփեանի, Ռազմիկ Դաւոյեանի, Րաֆֆի Արմէնեանի, Թովմաս Պօղոսեանի, Գրիգոր Ակոբեանի, Արծուի Բախչինեանի կամ Իշխան Չիֆթճեանի նման 61 դէմքերու։

Ահա մի քանի օրինակ անոնց ըսածներէն.

Արամ Հայկազ. «Իրաւ քննադատութեան պակաս կայ, հրապարակ հանուած ամեն գիրք գովուած է մամուլին մէջ… ամեն գրող յաջողած է ձեւով մը գրիչ բռնող բարեկամ մը ճարել, որ գովեստով գրախօսած է իր գիրքը… եւ ընթերցողը, գիրքը գնելէ ետք, տեսած է, որ այդ բոլորը սուտ կամ չափազանցուած են»:

Յարութիւն Քիւրտեան. «Յոյս ալ չկայ, որ մօտ ապագային եկեղեցի շինելէ կամ բարեգործութիւն ընելէ ձեռք քաշուի նման [մշակութային] բաներու ալ գոնէ փոքր յատկացում մը ընելու համար: Քա՛ւ լիցի, երբեք յուսացողներէն չեմ, որ նման հրաշք մը կրնայ պատահիլ»:

Վահագն Տատրեան. «Այսօր հայկական ցեղասպանութեան մասին շատ մը նիւթեր աւելի քարոզչական բնոյթ ունին քան թէ լուրջ ակադեմական: Լուրջ գործերու գնահատումի վհատեցուցիչ պակաս մը կայ»։

Մինաս Թէօլէօլեան. «Հայ թերթը հայերէնի կը կարօտի, հայագիր խմբագիրներու եւ գրաշարներու պէտք ունի, հայերէնին ընտանի ընթերցողներով կրնայ շնչել,– չենք ուզեր խօսիլ խմբագրական կոչումի, հանրային ճանաչումի, հրապարակագրային վարուցանի մասնայատուկ կարողութեանց ու տակաւին տարբեր տուեալներու մասին»:

Ըստ հեղինակին, կարդալով այս հարցազրոյցները, մենք կրնանք նկատել, թէ որքան ալ որ այնտեղ արտայայտուած մտքերը «գունաւորուած են օրուան պայմաններէն ու իրավիճակներէն», նաեւ չենք կրնար չնկատել, որ անոնք յաճախ ի զօրու մնացած են մինչեւ օրս։

Վրէժ-Արմէն դիտել կու տայ, որ «երբ կը վերադառնամ հարցազրոյցներուս, կ՚անդրադառնամ, թէ ինչպէս տարիներու հեռաւորութեան վրայ նոյն հարցումներուն յաճախ նոյն պատասխանները ստացած եմ բոլորովին տարբեր անձերէ, տարբե՛ր սերունդներու պատկանող անձերէ։ Եւ երբեմն կը ստիպուիմ ես ինծի հարց տալու, թէ արդեօք ի զո՞ւր էին ջանքերս ընթերցողին, եւ անշուշտ՝ ընթերցողին ճամբով ալ հաւաքականութեա՛ն սեփականութիւնը դարձնելու այդ մտքի մարդոց, արուեստի մարդոց մտածումները, իմաստուն խօսքերը, հեռատե՛ս մօտեցումները մեր ազգին, մեր հայրենիքին, մեր Դատին, մեր լեզուին ու մշակոյթին մասին։ Զրուցակիցներս ազդարարած են, բայց կարծես չեն լսուած…։ Որքա՜ն դասեր կրնայինք սորված ըլլալ ու չենք սորված տակաւին…»։ Ապա կ՚աւելցնէ. «Այս հաւաքածոն թող ըլլայ վերջին փորձ մը այդ ուղղութեամբ»։

Մոնթրէալաբնակ գեղանկարիչ Պերճ Չաքըճեանի գործերը յատուկ փայլք մը կու տան այս հրատարակութեան։

Հեղինակին այս ու անոր նախորդող 11 հատորները մատչելի են ընթերցողին այստեղ՝ https://hayerenblog.wordpress.com/ Գիրքեր։ Հոն կարելի է կարդալ նաեւ հեղինակի նամականիէն մաս մը Անտիպ բաժինին մէջ։

Գիրքը կարդալու համար սեղմեցէ՛ք այս կապը.
ՈՍՏԱՅՆ 15 – ԶՐՈՒՑԱՊԱՏՈՒՄ

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն blog-ի վարչութեան հետ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ (ՃԿԷ․)

ԿԱՐՕ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ

ՌՈԿԱ․
«Մենք ինչ որ կ’ընենք, հայօրէն կ’ընենք»։ Շատ աղէկ, եղբայր, բայց ի՞նչ է ըրածնիդ։

ՌՈԿԲ․
Այս հաւատքէն մեզ ոչ ոք եւ ոչ մէկ բան կրնան այլեւս խախտել, որովհետեւ շատոնց արդէն այդ հաւատքէն հեռացած ենք։ Այլեւս սուրի, ջուրի, երկնի եւ երկրի միջամտութեան պէտք ալ չկայ։ Խախտուած բանը խախտելու կարիք չկայ։

ՌՈԿԳ․
«Ազգասէր» ածականը կարծեմ շատոնց պէտք էր փոխարինել «աղբասէր»ով, որովհետեւ մենք մեր աղբը, ազգին աղբը կը սիրենք։ Փաստերը տուած ենք յաճախ, չենք դադրիր նոյնիսկ տալէ։ Աղբը յարգի է, աղբը զարդի ու ոսկեղէն-գոհարեղէնի պէս ի պատուի է, ամէն բանէ վեր, ամէն յարգանքի արժանի։

ՌՈԿԴ․
Հանգուցեալ պեխաւոր աստղին հոգիին խաղաղութեան համար աշխարհի վեց կողմերը հոգեհանգիստ տեղի կ’ունենայ, մինչեւ իսկ Աւստրալիոյ ապօրիճինները սեղան մը դրած են, մարդուն նկարը վրան, եւ իրենց լեզուով իրենց Աստուծոյ աղօթք բարձրացուցած են ի հանգիստ հոգւոյն հանգուցելոյն։

ՌՈԿԵ․
Մէկը կ’ըսէ՝ Աղտամը մեր հայրենիքը չէ, միւսը կ’ըսէ՝ Շուշին մեր հայրենիքը չէ, յաջորդ մըն ալ պիտի ըսէ, քիչ մըն ալ սպասեցէք՝ Երեւանը չէ մեր հայրենիքը։ Ասոնք լուր չունին որ աշխարհը մեր սեփականութիւնն է։

ՌՈԿԶ․
«Մենք երբեք չենք բանակցել այն մասին, թէ մենք ինչ ենք տալու։ Մենք մշտապէս բանակցել ենք այն մասին, թէ մենք ինչ ենք ստանալու»։
Խերժիկը եթէ ասքան զօրաւոր բանակցող էր, մէյ մը իր ժողովուրդին հետ ալ թող բանակցէր։ Չըլլա՞յ անկէ ալ միայն ստանալու մասին բանակցեր է, ոչ՝ տալու։

ՌՈԿԷ․
Ամէն համայնք Մեծ Պահքի սկսելու ձեւ մը եւ աւանդութիւն մը ունի։ Ահա նմոյշ մը. «Այսու կը տեղեկացնենք մեր համայնքի զաւակներուն, թէ եկեղեցւոյս Տիկնանց Յանձնախումբը պատրաստած է Hye food-ի ճաշատեսակներէն՝ մանթը, սուճուխ, սուպէօրակ, միջուկով քիւֆթէ եւ սինի քիւֆթէ: Այս ճաշերը կրնաք գնել սառած վիճակի մէջ՝ Ազգային Առաջնորդարանէն»:

ՌՈԿԸ․
«… ակնկալուած էր… որ իր խօսքին առաստաղը բարձրացնէ»:
Չի բաւեր որ խօսքերը անհասկնալի են, դեռ առաստաղ ալ ունին՝ բարձր ու ցած, ու ակնկալիք ալ կայ, որ առաստաղը բարձրացուի։

ՌՈԿԹ․
Հայրենադարձ, գործարար … «Քեուշգուերյանն այսօր նշանակվել է ԱՀ նախագահի հասարակական հիմունքներով խորհրդական՝ զարգացման ծրագրերի գծով»:
Այս գեղեցիկ տարբերակները կեցցեն։

ՌՈՀ․
«… ու աչքերէն հոսող արցունքները արտասուքի վերածուեցան»։
Գոնէ արտա-սուգ գրէին․․․։

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ:

ԱՆՁԱՅՆ ԱՆՏԱՌԸ

ՇԱՆԹ ՏԻՔԻՃԻ, ՍԻՐՈՒՆ ՉԷԹԻՆԳԱՅԱ, ԼԱՐԱ ՍԱԼՊԱՆՕՂԼՈՒ, ԼԻԱ ԵՈՒՐԹԿԻՒԼԻՒ, ԼՈՐԻՆ ԻՒԿԷ, ՆԱԹԱԼԻ ՍԱՀԱԿԵԱՆ, ՄԵԼԻՍ ՊՈՒԼԿՈՒՐ
Իսթանպուլ, Էսաեան Վարժարան, Ը. դասարան

Անտառի մը մէջ կ’ապրէին անասուններ. թռչուններ, առիւծներ, արջեր, կապիկներ, եղնիկներ եւ շատ այլ տեսակներ: Անտառը ցուրտ էր եւ ձիւն տեղալ սկսած էր: 

Օր մը անտառ մարդ մը կու գայ եւ բաներ մը կ’ըսէ, ոչ մէկը զայն կը հասկնայ: Մինչդեռ ան անասուն որսալ կ’ուզէր: 

Կենդանիները կորսնցուցեր են իրենց ձայները, նաեւ՝ բնութիւնը: Թռչունը չի հասկնար մարդուն ըսածը եւ կը յուզուի: Կապիկը մէջէն կը խնդայ: Եղնիկները իրարու կը զարնեն կոտոշները, սակայն ձայն չկայ:

Մարդը այս անհասկացողութեան համար ճար մը կ’ուզէ գտնել: Կը խորհի եւ կը խորհի ու վերջապէս կը գտնէ: Մարդը կը դիմէ առիւծին, որպէսզի բնութեան ձայները ետ բերէ:

Առիւծը ատեան կը բարձրանայ խօսելու համար, սակայն անտառին թագաւորը՝ առիւծն ալ ձայն չունի: Այն միջոցին ձիւնի փաթիլ մը կ’իյնայ բոլոր կենդանիներուն գլխուն վրայ եւ երկինքին վրայ ծիրանի գօտին կը յայտնուի: Ծիրանի գօտին կը զարմանայ, թէ ինչո՛ւ անտառին մէջ ձայն չկայ: Առիւծը չի կրնար բացատրել եւ ոչ մէկը կրնայ ձայն հանել: 

Անասունները անմիջապէս քարերուն վրայ իրենց եղունգներով կը սկսին գրել, գծել, տաշել, թէ ձայն չունին: Ահագին աղմուկ մը կը բարձրանայ, ծիրանի գօտին աղմուկը կը հաւաքէ եւ ձայները իրարմէ զատելով կը վերադարձնէ կենդանիներուն: Բոլոր անասունները կը սկսին պոռալ եւ մարդը կը հրաժարի անասուն որսալէ ու դուրս կ’ելլէ անտառէն, առանց վնասելու անասունի մը:

Արտատպումի պարագային կը խնդրուի նախապէս կապ հաստատել Հայերէն Blog-ի վարչութեան հետ: